VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

XHON F. KENNEDY ISHTE METEOR – Nga Fritz RADOVANI

By | November 21, 2018

Komentet

Dr.Maksut Drasa, mjeku që bëri histori në kirurgjinë shqiptare

Në këtë kohë kur shpirti human i njeriut po venitet, ku mania për të fituar është bërë gati e përbindshme dhe vlerat e të qenit njeri po shpërfillen mjerisht si pa të keq, na ndodh jo rrallë që të gjejmë prehje teksa kujtojmë ngjarje apo personazhe që lidhen me to, të cilët pasqyrojnë të kundërtën e këtij realiteti të trishtë.

Një emër që meriton të kujtohet është dr. Maksut Drasa

Dr. Maksuti lindi në 10 marsin e 1920-s në Arapsun të Turqisë. I ati i tij, Avniu, jurist i dëgjuar, nga ata burra që kishin mbaruar në Stamboll me medalje e që më pas do të ishte Kryetar Gjykate në Prefekturën e Tiranës dhe të Durrësit, u martua me një vajzë armene, Iskui, ortodokse dhe lindi Maksutin. Prindërit e lanë fare të vogël dhe e rriti gjyshja e tij. Dr. Maksuti, shkollën fillore e kreu në jetimoren e Tiranës dhe më pas vazhdoi shkollën teknike “Harry Fultz” për një vit dhe pastaj me sugjerimin e prof.Turdiut (mësuesi i matematikës), i cili i tha vëllait të Maksutit (Xhemil Drasa- vëlla nga baba, i cili në atë kohë ishte shofer i princeshave) se do ishte më mirë që Maksuti, meqenëse ishte nxënës i shkëlqyer, të fillonte në vitin e 2-të në gjimnaz, për të marrë një kulturë më të gjerë, bazuar në aftësitë që kishte shfaqur, kaloi në gjimnazin e Tiranës. Ka fituar konkurset për aktor që në moshën 9-vjeçare (publikuar gazeta “ORA”, 1929); më pas fitoi në pikturë.

Nëna Mbretëreshë i aprovoi bursën për studime në Juridik, por shkoi për Mjekësi me insistimin e kushëririt të tij, Nuri Drasa, i cili ishte tregtar dhe administronte disa farmaci në Vlorë. Ai e këshilloi për mjekësi, pasi atdheu kishte shumë nevojë për mjekë. Kështu, pas përfundimit të gjimnazit me rezultate të shkëlqyera, ai nisi studimet për Mjekësi në Universitetin e Bolonjës, ku arriti të merrte notën më të lartë, 30/30, me vlerësimet më të mira nga profesorët italianë. Emri i tij është në listën e studentëve më të mirë të Universitetit të Bolonjës.

U detyrua të ndërpresë shkollën për shkak të ngjarjeve të luftës. Ai erdhi në Shqipëri, në vitin 1942, me një shaptilograf me vete, të blerë me kursimet e shitjen e disa rrobave, të cilin ia kishte kërkuar Qemal Stafa (shok i tij i gjimnazit). Ngeli në atdhe sepse nisën bombardimet në Adriatik. Në Itali i mbeti madje edhe valixhja me rroba e me libra. Mirëpo, çdo e keqe e ka një të mirë. Ai ndërpreu studimet, por nisi një tjetër shkollë të madhe, atë përkrah kirurgut të madh, Frederik Shirokës, i cili ka thënë: “Maksut Drasa është i vetmi kirurg që mund të më zëvendësojë mua”. Duke punuar në Spitalin Civil të Tiranës, përkrah tij, Maksuti hodhi themelet e së ardhmes së tij prej kirurgu deri kur fitoi bursën për të përfunduar studimet. Kështu, në vitet 1948-1950, shkoi në Bullgari dhe doli me rezultate të shkëlqyera. Siç ka thënë Dr. Sami Zavalani: “Maksut Drasa, brenda 1,5 viteve, likuidoi në gjuhën frënge, të gjitha lëndët e prapambetura nga ndërprerja e studimeve në Bolonjë dhe ato të kurseve të fundit, me notën më të lartë, aq sa mrekulloi të gjithë profesorët bullgare të Mjekësisë”. Në Sofje, gjatë studimeve, mbrojti titullin Doktor i Shkencave Mjekësore me rezultate të shkëlqyera (një studim serioz mbi ndërtimin e qelizës).

 

Nga Bullgaria u kthye si një mjek i formuar. Profesorët e fakultetit e mbanin pranë si një nga studentët më të mirë. Shokët më të ngushtë, me të cilët mbaroi studimet në Bullgari, kanë qenë dr. Baftiar Xhindi dhe dr. Dhimitër Shyti. Me kthimin në atdhe emërohet shef i Kirurgjisë dhe Obstetri- Gjinekologjisë në Spitalin e Beratit. Kjo ndodhi se në Berat ishte kirurgu italian, De Markis (nipi i prof. Lozit), i cili u lejua nga qeveria shqiptare për t’u kthyer në Itali. Kirurgu italian ishte trupmadh, me mustaqe dhe ky ishte sebepi që dr. Maksut Drasa la mustaqe që të dukej më burrë se ishte shumë i ri (30 vjeç). Nga sukseset e mëdha që pati në fushën e kirurgjisë, Spitali i Beratit u aprovua si shkollë për specializantët e rinj në kirurgji dhe këtu përmendim nxënësin e tij të talentuar, prof. Dr. Panajot Boga, i cili pati fatin të jetë nxënësi i tij i parë dhe ky nuk lodhet së treguari mrekullitë e Dr. Maksutit, të cilat i ka jetuar gjatë kohës së qëndrimit të tij në Berat. Prof. Boga përmend shpesh një nga porositë që dr. Maksuti ia thoshte gjithmonë: “Materialin që ke lexuar qoftë 1000 herë, do bësh mirë ta lexosh edhe një herë para operacionit se mund të gjesh ndonjë presje që të ka kaluar pa e parë”. Dr. Maksuti e beri Beratin një qytet me emër në fushën e kirurgjisë, ku vinin pacientë nga e gjithë Shqipëria që nuk ka ndodhur e nuk po ndodh ne asnjë qytet tjetër. Për emrin e madh që krijoi në fushën e kirurgjisë, në vitin 1970 u emërua Kryekirurg në Spitalin Ushtarak të Tiranës (1970-1982), ku talenti i tij si kirurg i shkëlqyer shpërtheu më tepër se kurrë.

Ardhja e tij në këtë spital u konsiderua si një eveniment i rëndësishëm për personelin mjekësor të këtij spitali. Emërimin në këtë detyrë të rëndësishme e propozoi Beqir Balluku (ish-ministër i Brendshëm).

Profesionalizmi i Dr. Maksut Drasës

Në vitin 1953 aplikoi për herë të parë në Shqipëri: Exsanguino transfuzionin (ndërrimi i gjakut) te një fëmijë të sapolindur (vajzë), me rezus pozitiv, ndërsa nëna me rezus negative, me problem imunitare dhe kësaj vajze ia vuri vetë emrin: Rezarta. Për herë të parë guxoi të operojë një të sëmurë me perikardit adeziv, duke i hequr cipën që mbështjell zemrën. Ne operacion asistoi për të kontrolluar zemrën, kardiologu i njohur, prof. Pandeli Cina. Për këtë ndërhyrje të rëndësishme u xhirua një dokumentar (nga e nderuara Xhanfise Keko), i cili u shfaq në të gjitha kinematë e vendit për disa muaj me radhë. Vazhdoi me operacionin e heqjes së prostatës (teknika MILLN), pa hapur barkun, por nëpërmjet perineumit (zona midis scrotumit dhe anusit); bëri implantimin e ovareve; Modifikimin e operacionit për heqjen e Hydroceles (testikuli me ujë); Realizoi ndërhyrje kirurgjikale në të sëmurët me Endoarterit Obliterant të arterieve iliake, ilio femorale (ngushtim i arterieve në gjymtyrët e poshtme); Vuri në praktikë për herë të parë vagotominë selektive dhe trukale te të sëmurët që operoheshin nga ulcera duodenale. I pari që aplikoi në Shqipëri anestezinë peridurale (pacienti qëndron me koshiencë gjatë operacionit). Vetëm në Berat operoi mbi 7000 pacientë me këtë anestezi PERIDURALE. Në këtë mënyrë hoqi përdorimin e Eterit (narkozë generale), jo vetëm te femrat që lindin me operacion, por edhe në të gjitha llojet e ndërhyrjeve që bëheshin nga mesi e poshtë, gjinekologji, urologji për adenome prostate, të gjitha llojet e frakturave në gjymtyrët e poshtëm. Kur erdhi në Tiranë, në Spitalin Ushtarak, e përhapi në të gjithë Shqipërinë duke përgatitur fillimisht anestezistët e Spitalit Ushtarak me këtë teknikë dhe pastaj u hapën kurse për të gjithë anestezistët e Shqipërisë. Për herë të parë, në Shqipëri, realizoi operacionin Verthaim (Hysterektomia Radicalis cum lymphadectomia regionale), në një grua me kancer të qafës së mitrës. Ky operacion ka filluar të bëhet në Tiranë në Spitalin Obstetri- Gjinekologjik, pas vitit 2000. Për herë të parë futi në gjinekologji, operacionin me incision supracervikal kur ende në Maternitetin e Tiranës bëheshin operacione korporale (pritej mitra së gjati) kurse dr. Maksuti e hapte transversalisht pak, në qafën e mitrës (Sexio Cezarea inferior) për të minimizuar hemorragjinë. Ka bërë për herë të parë Serklazhin (lidhja e qafës së mitrës) që gratë të mos bënin abort spontan. I pari që mori përsipër operacionin në zorrën e trashë me problem të ndërlikuara. Për herë të parë aplikoi vaginë artificiale, duke i mundësuar çiftit të kryenin normalisht aktin seksual. Këtë vaginë e bëri në fillim me pjesë të zorrës së trashë dhe më pas me pjesë të zorrës së hollë. Mjeshtër në operimin e fistulave anale si dhe hemorroideve. Në 1971, së bashku me një grup kirurgësh ushtarak, u dërgua në Kinë për specializim për kirurgjinë e ezofagut dhe vazave të gjakut. Atje përvetësoi metodat e reja në fushën e kirurgjisë që po aplikoheshin me sukses në spitalet e mëdha të Pekinit dhe Shangait. Në fillim e trajtuan si të gjithë koleget, por kur e panë se ishte një talent në kirurgji që bënte operacione dhe i befasoi profesorët kinezë i dhanë trajtim të veçantë. Profesorët kinezë arritën të thonë: “Dr.Maksuti qenka talent, që ka ardhur të na mësojë ne e jo ne atë”.

Dr. Maksut Drasa pa dyshim që ka zënë një vend nderi në panteonin e kirurgjisë shqiptare dhe botërore si dhe është futur në Enciklopedinë Amerikane si një nga Gjenitë e shekullit 20-të.

Dr.Maksuti, më se gjysmë shekulli, shkriu gjithçka për gjënë më të shtrenjtë që ka krijuar Zoti: Jetën Njerëzore. Gjatë gjithë jetës së tij, dr.Maksuti ka kryer rreth 250.000 ndërhyrje. Një vit para se të ndahej nga jeta në vitin 2005, Këshilli Bashkiak i Beratit i akordoi mjekut të shquar titullin e lartë “Qytetar Nderi” me motivacionin: “Për profesionalizëm të lartë, përkushtim human, hulumtime e punime të vlerësuara dhe kontribute të shquara organizative, mjek kirurg me emër, duar të arta në shërbim të komunitetit e më gjere”. Banorët e Beratit e pritën me gëzim këtë vlerësim, pasi ky mjek i nderuar u shërbeu me aq përkushtim e dashuri për më se 20 vjet gjyshërve, prindërve, vëllezërve dhe motrave të tyre. Do ishte nder për ta që dhe spitali i qytetit të mbante emrin e mjekut të nderuar “Maksut Drasa”. Po kështu, mjekët e Spitalit Ushtarak në Tiranë, të vjetër dhe të rinj, besoj se do të nderoheshin në qoftë se instancat përkatëse do t’i vinin emrin e tij: Bllokut Operator (Urgjencës) të Qendrës Kombëtare të Traumës “MAKSUT DRASA”, të cilën ai vetë e projektoi dhe krijoi dhe e vuri në funksion të plotë, me sukses. Të huajt që kanë ardhur dhe vizituar këtë qendër në vitet e fundit janë habitur se si një shqiptar të kishte vizion kaq largpamës në vitet 70 –të, për projektimin e një blloku operator të tillë kaq mirëfunksional, që siç u shpreh i ardhuri nga Austria: “Në Vjenë, akoma nuk ka një bllok të tillë operator”. Doktor Maksut Drasa i meriton këto nderime sepse ai arriti të gjitha dimensionet që mbarte fjala e bukur- MJEK. Ai mund të quhet me të drejtë “Kirurgu me duar të arta”, Pavli Shkarpa, kryetari i Shoqatës për Mbrojtjen e Monumenteve të Kulturës, thekson: “Dr. Maksut Drasa duhet të konsiderohet monument për trashëgiminë kulturore të qytetit të Beratit dhe me këtë status duhet që emri i tij të mbrohet nga shteti”. Do të ishte nder për spitalin e Beratit të mbante emrin e prof. dr. Maksut Drasa. Dr. Maksuti ishte në pararojën e mjekësisë shqiptare që mori përsipër operacionet në zorrën e trashë me probleme të ndërlikuara që vinin deri nga Tirana, teknik operacioni që nuk përdorej te ne, (por e njohur jashtë): “Dr. Maksuti ishte pionier i aplikimit të saj në Shqipëri. Gjithashtu, ai e hiqte prostatën pa hapur zgavrën e barkut. “Te dr. Maksuti vinte gjithë Shqipëria, njerëz nga të gjitha shtresat”, kujton nxënësi i tij, Panajot Boga. Ai botoi artikuj shkencorë në shtypin mjekësor të kohës, mbante referate me nivel të lartë shkencor në takime e simpoziume, ndërsa në vitin 1984 botoi librin “Teknika të Operacioneve Kirurgjikale”. Ai lexonte literaturë amerikane dhe perëndimore europiane. Gjithashtu, ai gjeti në Berat një terren ku kishte punuar një kirurg italian, por dr. Maksuti e çoi më përpara kirurgjinë. “Ai botonte artikuj në revistat ndërkombëtare dhe gjithashtu ka shkruar libër për problemin e anestezisë peridurale dhe këto ishin edhe për mjekët shqiptarë apo të huaj. Në një vend të vogël si i yni, me mundësi të kufizuara, mjafton të përdorësh në praktikë të rejat e mjekësisë botërore dhe kjo është një gjë e madhe”, thotë prof. Boga. Kontakti im me profesor Maksutin nuk mbaroi në ato dy vjet, kur unë qëndrova në Berat. Tashmë ne ishim miq, ai më konsideronte si shok, por unë e kisha gjithnjë mësues. Unë jam vetëm njëri prej shumë kirurgëve të tjerë që kanë mësuar prej doktor Maksutit”, përfundon rrëfimin kirurgu i kockave, prof. Boga. Pas daljes në pension viti 1982, dr. Maksuti vazhdoi të punojë rregullisht në Spitalin Ushtarak meqenëse ishte shumë i nevojshëm, duke bërë konsultat kryesore dhe operacionet kirurgjikale të vështira. Kjo vazhdoi deri në vitin 1992 ku për shkak të moshës nuk mundi të shkonte rregullisht në Spitalin Ushtarak (Instituti Kombëtar i Traumës). Në shkurt 2018, Kryesia e Komitetit Kombëtar të Veteranëve të Luftës Nacionalçlirimtare i ka bërë kërkesë Ministrisë së Mbrojtjes që Institutit Kombëtar të Traumës, ish-Spitalit Ushtarak, t’i vihet emri “MAKSUT DRASA”/panorama.al

ISMET ELEZI – 100 VJETORI I LINDJES SË FTERRJOTIT, NJERIUT DHE PERSONALITETIT MBARËKOMBËTAR – Nga SULEJMAN MATO

Eshte per mua nje privilegj dhe kenaqesi e madhe te uroj ne kete ore te fillimit te dites 5 PRILL 2020 Xha Ismetin kete Fterriot qe figura e tij ,vepra etij i ka kaluar me kohe caqet e Laberise por edhe metej , Te Kombit si nje dijetar i madhe ne sherbim te Atdheut .

Per Te flet historia ,flet vete rruga shume vjecare qe fillon me shkollen e fillores ne femijerine e tij ,vazhdim i kesaj rruge ne shkollat e tjera ne Shqiperi , shollen e larte ne Rusine Sovjetike me medaljen e ARTE dhe me punen gjigante ne sherbim te kmbit Shqiptar ne sektorin e Drejtesise .ku dallohet per nje devocion te larte dhe kulture evropiane Per Ismet Elezin. flet vete puna dhe vepra e tij .I ka sherbyer drejtesise jane me qindra kuadro qe kane dale nga katedrat e drejtesise Ku jep leksionet Ismeti ketu ne Shqiperi por edhe me tej ,ne Kosove Per kete flet dhe dekorata e larte edhene nga Presidenti i KOSOVES. Z. Hashim Thaci .

Eshte kenaqesi dhe nder te bisedosh me njerez si Ismeti Duhen dite e nuk dalin ,te flasesh per njerez si AY . UNE SONTE dua t’a UROJ T’a gezoje 100 vjetorin ,te rroje edhe shume vite te tjera prane njerezve te tijte dashur . Xha ISMET . Me shpirt te urojme ,te rroni gjate ,me shendet dhe i lumtur Te duam shume

Vrasja e Dashamir Fagut – Vrasja qe tronditi Shqiperine…. Nga Adriatik Riza Dosti

Vrasja qe tronditi Shqiperine….

E tille ishte ajo e Dashamir Fagut njerit prej sportisteve legjendare te volejbollit shqiptar te viteve 70-80 ndodhur ne oret e para te mengjesit te 3 Gushtit te 1991…edhe pse tymnaja e mjegullnaja e perhapur nga vrasesit me ”duar te pastra” dhe nga Sigurim – shteti komunist kriminal qe edhe pse jetonte ditet e oret e tij te fundit ishte serisht po aq sadist e vrases sa c’kishte qene per dekada me radhe…perhapi fjale e hodhi ne tregun publik lajmin se Dash Fagu kish nderruar jete si pasoje e nje infarkti ne zemer !

….Jam shokur e tronditur sa me s’ka kur ate mengjes te zakonshem te 3 gushtit te 29 viteve me pare tek shkoja si zakonisht ne pune me bicikleten time …diku tek cepi i nje pallati tek blloku i parafabrikateve ne hyrjen e lagjes Ali Demi kam pare shpalljen e vdekjes se Dash Fagut…

Dashin jo vetem qe e njihja prej vitesh dhe e respektoja mjaft edhe si njeri i sportit por edhe si mehalleli e cun Tirone e ku pershendeteshim shpesh me njeri tjetrin me respekt reciprok……por edhe prej faktit se e shoqja e tij Athina [ Tina ] Leno nje kampione e madhe e basketbollit te femrave te Partizanit te kohes se A.Greves e Nj.Lleshit dhe pjestare e Ekipit tone Kombetar te basketbollit te femrave… kishte qene shoqe shkolle e imja …e madje motra e saj dhe kunata e Dashit …Diana per vite me radhe ishte shoqja ime e klases madje edhe e bankes ne 8 vjecare..dhe vazhdon te jete edhe sot e kesaj dite nje nder shoqet e vecanta e te mrekullueshme te femijerise sime….

Nxitova te merrja vesh te verteten prej burimeve familjare se pari …e me pas edhe ne rruge te tjera e ne biseda mes miqsh te perbashket… dhe per vite me radhe me ka munduar sa me s’ka kjo vrasje kaq kriminale e tij… kjo ngjarje teper e rende tragjike qe tronditi Tiranen e gjithe Shqiperine e asaj kohe….dhe kete te vertete te hidhur e lakuriq ne respekt te jetes e karieres se tij brilante , te familjes se tij shume te nderuar e te respektuar … te Tines e te dy femijeve te saj e te Dashit…e te gjithe atyre qe e njohen apo edhe kane degjuar sado pak per te…sot po e bej publike e po e ndaj me ju…

Cili ishte Dashamir Fagu…

Lindi ne 1950 ne nje familje tiranase ne rrugicen mes shkolles Pedagogjike dhe ish dyqanit te Dipllomateve… dhe ishte djale i vetem mes 4 motrave …

Pasioni i tij per sportin ishte i dukshem qe ne femijerine e tij ndaj si shume te tjere fillimisht u inkuadrua si tironc qe ishte tek ekipet zinxhir e tek te rinjte e Tirones por shpejt do te nderroje mendje e do te shkoje tek Partizani me te cilin nen drejtimin e te madhit trajner te volejbollit shqiptar Andon Kona pak vite me pas do te arrije suksese te jashtezakoneshme e do te kete nje kariere me shume se sa brilante ..

Luan per kete ekip ne rolin e shuterit …per gati 16 vjet 1968-84 ku se bashku me Ylli Tomorrin e famshem …Ver Duravakun, Lash Macajn , Bert Boroven etj ne rivalitet te ashper me Dinamon e madhe te asaj kohe te Vangjel Kojes e Asllan Rusit …do ti jepnin Partizanit te tyre 3 Tituj Kampione [ 1973, 76, 81]..si dhe 4 Kupa te Shqiperise ..[ 71, 74, 77 , 82]…

Dashi ishte i fuqishem fizikisht dhe kishte parametra te nje sportisti te niveleve boterore…ne te gjithe treguesit e ne te gjitha drejtimet.,..

Madje ai Partizan i tij i aso kohe ne edicionin europian te 1973 do te shkonte deri ne cerekfinalen e Kupes se Kampioneve ku pasi eliminuan radhazi kampionen e turqise IETT dhe ate te Italise …Ruini …shorti i vuri perballe Bashkimit Sovjetik…dhe ketu shuhet e permbyset enderra e tyre e madhe per te shkuar me tej…pasi Shqiperia nuk ndeshej ne asnje lloj kompeticioni e sporti aso kohe me rrevizionistet sovjetik…[???]..

Nderkohe Dash Fagun ose thene ndryshe Binjakun e Asllan Rusit…pasi kishin ngjashmeri te jashtezakoneshme mes njeri tjetrit kudo e ne cdo tregues…fizik i njejte, te shkelqyer e determinante ne fushe per ekipet e tyre, agresive ne zhytje , te mrekullueshem si djem ne jete…etj etj…Dinamo do ta kishte prezent si perforcim te saj te perhershem pothuajse ne cdo ndeshje nderkombetare qe zhvillonte sikurse Kombetarja e kishte Fagun nje nga pikat me te fuqishme te saj ne ato vite ne te gjitha takimet e shumta nderkombetare qe zhvilloi…

Vec kesaj Fagu e Rusi ishin sa kundershtare ne fushe po aq edhe shoke e miq te ngushte me njeri tjetrin…ndaj dhe ngjarja tragjike qe i ndodhi Asllanit ne 1975 e tronditi shume Dashin…por edhe sikur e mbylli ne vetvete, e beri me serioz e me te heshtur se kurre me pare…

Tashme ai kish mesuar shume per kete ngjarje e dinte ndoshta dicka me teper se te tjeret ndaj edhe e vuante keq gjithe c’i kish ndodhur e po i ndodhte shokut e mikut te tij te ngushte Asllan Rusit…dhe si te thuash …Dashi vlonte nga brenda si nje Vullkan qe mezi priste te shperthente….

Aq sa…me 1983 pas vdekjes se Legjendes Rusi…Dashi pak muaj me pas do ta mbyllte edhe vete karieren e tij te gjate sportive edhe pse kish ende per te dhene goxha…sepse ishte vetem 31 vjec…dhe ende shume i fuqishem e ne nje forme sportive per tu patur zili prej cdo kujt…

….Ngjarjet e vitit 91…dhe helmimi i tij…

Ngjarjet e vrulleshme politike qe mberthyen Shqiperine ate fillim viti 91 ku sistemi komunisto diktatorial po merrte rrokopujen e po thyente qafen e gjeten Dashin si petagog fiskulture ne Shkollen e Bashkuar Ushtarake Skendrerbej …

Ketu ai do te dalloje vec te tjereve per qendrimet e mbajtura ku hapur ishte pro popullit qe kish dale rrugeve e shesheve dhe kerkonte rrezimin e atij sistemi kriminal… si dhe me respektin e autoritetin qe gezonte tek nxenesit e studentet e tij kish arritur te bindte shumicen prej tyre qe te mos shkonin pas komandanteve e drejtuesve te tyre ushtarake e civile qe kerkonin qe gjithcka te zgjidhej me forcen e armeve e me gjakderdhje…

Madje Dashi do te rrezikoje deri edhe jeten e tij teksa nuk lejon hapjen e dhuneshme te depove te armeve atje …ku turmat histerike te ushtarakeve te xhindosur kerkonin rivendosjen e bustit te diktatorit serisht ne qender te Tiranes…

Natyrisht qe Dash Fagut ne ate kohe ….askush nuk do t’ja falte dot qendrime e veprime te tilla pikerisht ne nje shkolle ushtarake te themeluar prej diktatures…ndaj dhe menjehere emrin e tij e fusin ne rreth te kuq !

Po kete vit…disa muaj pas ngjarjeve te shkurt – marsit te dhunshem te 91…ne mes muajin Korrik zhvillohet Asambleja e Volejbollit …

Ketu Dash Fagu ngrihet me guxim e kurajo te madhe dhe ashpersisht i kerkon federates perkatese e drejtuesve te saj te hapin Dosjen e vrasjes se Asllan Rusit e te gjejne vrasesit e kriminelet qe cuan ne vdekjen e tii…nderkohe qe zotohet publikisht se vete do te bente c’kish ne dore per te zbardhur te verteten lakuriq sado e hidhur qe te ishte ajo…

Ky sinjal i forte ardhur nga nje emer me goxha reputacion sic ishte Dash Fagu duket se ju ra fort sirenave te alarmit e i trembi jo pak ata atje lart qe ishin realisht vrasesit e vertete te legjendes Rusi….

Ne mengjesin e 2 gushtit pasi ka pire nje kafe me nje shok te tijin ne lagje …i thirrur nga dikush apo ka shkuar vete…Dashi ka konsumuar edhe nje kafe e nje pije me ngjyre tek Shtepia Qendrore e Oficereve [ aty ku sot eshte Selia e PD ] ku se bashku me te ne tavoline kane qene nje ”shok e mik” i tij doktor si dhe nje person i trete i pa njohur [ te pakten sipas deponimeve te mepasme te doktorit]…

Pasi ka pire kafene e pijen ….pas gati nje gjysem ore …nuk eshte ndjere mire,..eshte mbushur me djerse te ftohta dhe ka kerkuar te kthehet ne shtepi…

Gjate asaj dite e vecmas naten ka pasur marrje mendsh…dhimbje koke e stomaku, te vjella e deri edhe hemoragji…dhe pak ore me vone…duke gdhire mengjesi i 3 Gushtit 1991 …ai kollosi e fuqishmi fizikisht…gjigandi Dash Fagu qe kurre s’kish vuajtur ne jeten e tij nga asnje lloj semundje e kurre s’kish pire qofte nje Aspirine te vetme…kish mbyllur syte per te mos i hapur me kurre ..ne moshen 41 vjecare…!

Asnje shenje e simptome zemre…thone familjaret e tij te cilet e pergenjeshtojne kategorisht lajmin qe u perhap tinezisht e per te humbur gjurmet qe te nesermen ne mengjes pas vdekjes se tij se gjoja Dashi vdiq si pasoje e nje arresti kardiak…

Gabimi fatal i familjareve te tij ishte fakti se ata nuk pranuan qe trupit ti behej Autopsia …duke ruajtur privatesine e duke respektuar traditen e zakonet e tyre familjare…por kjo coi uje ne mullirin e atyre qe e kryen kete krim makaber ,,,te cilet ate kerkonin….humbjen e gjurmeve…e te cilet me pas u zhduken nga skena per te mos u pare, degjuar e dukur me kerkundi…dhe pasi ne fund te fundit ja arriten qellimit te tyre kriminal qe ate i cili i kercenoi publikisht se do ti gjente edhe ne vrime te Miut vrasesit e vertete te shokut e mikut te tij te ngushte Asllan Rusit …tashme e kishin eliminuar fizikisht…

Askush me pas nuk u mor me kete histori – vrasje te paster e tragjike…asnje hetim , asnje ceshtje e hapur …asnje lloj gjykimi …asnje akuze…dhe jo …krejt ”rastesisht” e as qofte per pune rutine , neglizhence e pune te mbyllur …….kurresesi JO !

Llogjika me e thjeshte te shtyn normalisht te pyesesh edhe sot e pas kaq vitesh…

Morepo cilit ishin ata persona qe e ftuan per kafe… …e ftuan , e thirren apo shkoi vete…ku shkuan…kush ja sherbeu kafen tek Shtepia Qendrore e Ushtrise…kush ishte kamarieri, banakieri.,..kush ishte ky personi ” i panjohur” qe sipas mikut tjeter te Dashit ne tavoline…[doktorit] …gjithashtu ishte i pa njohur…po ky Doktori vete ”mik e shok” i tij cili ishte e c’donte pikerisht aty ne ate tavoline ne vendin e kohen e gabuar etj etj…pyetje keto qe kerkonin por edhe sot kerkojne pergjigje urgjente e te qarta…

Edhe pse pergjigja tashme eshte e qarte si drita e Dillit…Dash Fagun e helmoi dhe vrau Sigurimi – shtet i asaj kohe kriminale ku edhe pse ishte ne ditet e tij te fundit kish mbetur po aq kriminal e vrases sa c’kish qene per vite me radhe…

Dhe tek mendon qe veten ne harkun kohor 9 vjecar 1982-91 Shqiperia tronditet nga tre vrasje te medha sportistesh elitare, simbole, ikona e legjenda sic ishin Skender Halili, Asllan Rusi e Dashamir Fagu…dhe vrasesit e tyre kurre nuk u zbuluan publikisht, kurre per keto vrasje makabre nuk u akuzua e as u ndalua askush …as u gjykua kerkushi e lere me pastaj te denohej dikushi…te vjen te ulerish me piskame ne kupe te Qiellit e mes territ te frikshem ku ende jetojne pa ju hyre asnje gjemb ne kembe vrasesit e kriminelet gjakatare te atij sistemi sadisto-komunist…VRASES !

A.R.DOSTI

Nona Lina, 102 vjeç, me emrin e bukur Italica – shërohet nga koronavirusi

voal.ch – Gjyshja Lina, 102 vjeç, shërohet nga koronavirusi. Mjekët: “Ne e quajtëm malësore –Highlander”.
Historia e Italica Grondona, kështu quhet gjyshe Lina, ka bërë xhiron e botës, duke përfunduar në CNN.
Ditët e fundit, gjyshja e Xhenovës ishte shtruar në spital në San Martino pasi paraqiti simptomat e Covid-19.

Shpresat për shërim nga Covid 19, veçanërisht për moshat e mëdha, dukeshin të zvogëluara, por Nona Lina i sfidoi statistikat.

Për të dhënë lajme për shërimit, doli vetë guvernatori i Liguria-s Giovanni Toti, me një postim në Instagram.
«Doja të të dëgjoja personalisht në telefon – shkruan Toti – sepse tashmë është bërë një simbol i shpresës për të gjithë ne. Është gjithashtu një shembull se si trajtohen të gjithë, pavarësisht nga mosha. Nuk ka asnjë dallim. Nona Lina më falënderoi duke thënë se ishin kujdesur shumë për të që më dha forcë të jashtëzakonshme. Jeta e secilit prej nesh është e çmuar, përfshirë atë të gjyshërve tanë për të cilët luftojmë çdo ditë, jo pa vështirësi! Historia e saj ka shkuar nëpër botë: ata e quajnë Highlander –malësore. Për ne ajo është thjesht një Liguriane e shkëlqyeshme: e fortë, rezistente … tani ajo po shuan 102 qirinjtë në tortën Panarello! Nona Lina dhe faleminderit, emri juaj nuk është rastësi, Italica: ju jeni një faqe e bukur në historinë tonë! ».

Për të festuar shërimin e gjyshes Lina, u bë pjesë gjithashtu edhe doktoreshë Vera Sicbaldi, e cila e trajtoi atë. “Ne e quajtëm atë Higlander, të pavdekshme”. Nipi i saj Renato Villa Grondona e përshkruan kështu: “Dashuria e jetës, Freddie Mercury dhe Valentino Rossi”. Urimet më të mira gjyshe Lina!/Corriere.it/EB

Më 26 mars 1827 u nda nga jeta Ludwig van Beethoven, kompozitori më i madh i të gjitha kohërave

Ludwig van Beethoven (1770 – 1827); Pikturë nga Joseph Karl Stieler, 1820

Ludwig van Beethoven (sqt. Ludvig van Bethovën) u pagëzua më 17 dhjetor 1770 në Bon, Gjermani dhe vdiq më 26 mars 1827 në Vjenë, Austri. Ishte kompozitor i Epokës Klasike Gjermane.

Prejardhja e emrit

Nuk ka datë të saktë të ditëlindjes së tij por dihet se është pagëzuar me 17 Dhjetor. Emri Beethoven rrjedh nga shekulli XVII në Holandë. Fjala holandeze “beet” do të thotë bahçe. Fjala tjetër “hoven” do të thotë kopsht, jo vetëm toka, por edhe ndërtesa në të. Disa nga kërkuesit për prejardhjen e tij, e cekin “Betuwe”-n si një vend ku kohë më parë një familje Gjermane kishte gjetur “një livadh të mirë”, ku fjala “bet” që do të thotë “më mirë” në holandisht është përdorur për ta përshkruar atë vend. Sidoqoftë, përdorimi i fjalës “van” që do të thotë “nga”, tregon se ky emër i referohet atij “livadhit të mirë” dhe që më vonë është shndërruar në “beetgarden”. Në shekullin XVI dhe XVII, ky vend është quajtur gjithashtu edhe si Piethoff, Betthoff dhe Biethof.

Fëmijëria

Beethoven-i filloi hapat e parë të muzikës nën përkujdesjen edukative të babait të tij i cili ishte i varur nga alkooli dhe që besohet se e ka rrahur gjatë mësimeve. Talenti i tij ishte shfaqur mjaft herët dhe ai kishte mësuar aq sa për të interpretuar në moshën 7 vjeçare. Babai i tij, i cili gjithashtu ishte një muzikant, mundohej që Beethoven-in ta bënte një gjeni si Mozartin në moshën e tij fëmijërore.

1779 – 1799

Në vitin 1779 Beethoven-i u bë nxënës i Christian Gottlob Neefe, i cili i mësoi atij kompozimin. Beethoven-i shpejt mësoi të punojë me Neefe-në si asistent organist, së pari pa pagesë e pastaj edhe si i punësuar.

Më 1787, Beethoven-i udhëtoi në Vienë duke shpresuar se mund të studiojë me Mozart-in. Disa thonë se ai interpretoi para Mozart-it dhe i ka lënë përshtypje, por mësuesit e asaj kohe thonë se nuk është e vërtetë. Por pas 2 javësh në Vienë, ai merr vesh se e ëma është e sëmurë, kështu që detyrohet të kthehet në Bonn. Pas një kohe, nëna e tij vdes dhe babai i tij thellohet edhe më tepër në alkoolizëm. Si rezultat, ai detyrohet të përkujdeset për dy vëllezërit e tij më të vegjël dhe i kalon 5 vjetët e ardhshme në Bonn. Më vonë, më 1792 ai u kthye përsëri në Vienë. Ai nuk ju përkushtua menjëherë kompozimit. Vendosi të studionte dhe të ushtronte në piano. Duke punuar nën drejtimin e Jozef Hajdn-it ai arriti aq shumë sa që vendosi të ndjekë edhe orë mësimi për violinë. Paraqitja e tij e parë publike në Vienë ndodhi në vitin 1795, me koncertin e tij të parë në piano. Gjatë karrierës së tij, Beethoven-i më shumë i kushtoi rëndësi pianos solo, simfonive e më vonë edhe zhanreve të tjera.

1800 – 1827

Rreth vitit 1801 Beethoven-i filloi te humbasë dëgjimin. Ai vuajti nga dëmtime të brendshme që ia vështirësuan atij dëgjimin e muzikës. Mendohet se njëri nga shkaktarët ishte uji i ftohtë në të cilin ai e vendoste kokën për të mos e zënë gjumi gjatë punës. Ai vdiq i varfër nga një sëmundje në veshka në vitin 1827.

Beethoven mbi pullë postale e postës gjermane në vitin 1970 për 200-vjetorin e tij

Vepra

‘Ylli’ i Bethoven në trotuar në qendër të qytetit të Vienës

Me ndihmën e elektorit, që ishte Princi në pushtet në atë kohë, Beethoveni shkoi përsëri në Vienë në 1792. Beethoveni nuk e paraqiti veten si kompozitor menjëherë, por iu përkushtua studimit dhe pianos. Ai po ashtu mori leksione në violinë nën mbikqyrjen e Joseph Haydn. Beethoveni mori një reputacion si një profesionist duke luajtur në sallat e fisnikërisë ku shpesh luante veprat e Bach-ut.

Me shkuarjen e Joseph Haydn në Angli në vitin 1794, Beethoveni pritej që të shkonte në shtëpi, por ai qëndroi në Vienë që t’i vazhdonte mësimet e tij. Edhe pse bursës së tij i kishte kaluar afati, shumë fisnikë e dalluan talentin e tij dhe i dhanë ndihma financiare.

Beethoveni e kishte paraqitjen e tij të parë para publikut të Vienës në vitin 1795 me koncertin e tij të dytë për piano. Gjatë fillimit të karrieres së tij ai më së shumti merrej me piano solo. Seria e tij e famshme e 32 soneteve për piano daton para vitit 1802 ku më e njohura është “Pathétique”. Të gjithë muzikantët pajtohen se veprat e hershme të Beethoven-it ishin shumë te ngjashme me ato të Hayden dhe Mozartit. Rreth vitit 1801 Beethoven filloi ta humbiste dëgjimin. Ka histori që gjatë premierës se Simfonisë së Nëntë i është dashur që të kthehej nga publiku që të shikonte apllauzin e tyre. Duke mos dëgjuar asgjë nga fund i vitit 1802 ai ra në depresion dhe tentoi të bënte vetvrasje. Ai la Vienen për nje qytet të vogël Austriak, Hailkengstand, ku vazhdoi të jetojë përmes artit të tij. Ai vazhdoi të kompozonte edhe pse gati nuk dëgjonte asgjë. Pas një tentimi të dështuar që të luante vetë vepren e tij Piano Concerto Nr.5 ‘Emperor’ ai nuk luajti më asnjëherë para publikut

Rreth vitit 1803 Beethoveni deklaroi “Nuk jam i kënaqur me punën time deri tani, duhet të ndjek një rrugë të re”. Hapin i tij të parë të madh e bëri me simfoninë “Eroica” në E flat e cila ishte shumë më e madhe se çdo vepër e asaj kohe. Edhe pse nuk u prit mirë nga kritika, vepra prapseprapë ishte e suksesshme. Në atë kohë Beethoveni shkroi Simfonitë nga 3 deri ne 8 gjithashtu sonatat Waldstein dhe Appassionata si dhe operen Fidelio dhe shume kompozime te tjera. Në vitin 1810 Beethoveni u nderua nga E.T.A. Hoffman si nje ndër tre kompozitorët e mëdhenj dhe e quajti Simfoninë e Pestë si veprën më të rëndësishme të kohës. Ne vitet e fundit te jetes se tij ai filloi te studionte veprat e Bachut dhe Hendelit se dhe shkroi Simfonin e tij te Nëntë, ndoshta vepren më të mirë të tij.

NJË LETËR E BEETHOVENIT: MË DUHEN PARA

Një studiues gjerman ka zbuluar një letër të rrallë të shkruar nga kompozitori me famë botërore Ludwig van Beethoven.

Në dokumentin me shkrim dore prej gjashtë faqesh, Beethoven ankohet për mungesën e parave dhe për gjendjen e tij të keqe shëndetësore.

Ekspertët dinin për ekzistencën e letrës së shkruar në vitin 1823, por nuk e kishin identifikuar ndonjëherë origjinalin. Sipas tyre, letra në fjalë ka një vlerë të madhe historike.

Një gazetar i quajtur John Suchet, i cili ka shkruar disa libra për kompozitorin, e cilësoi gjetjen e letrës si jashtëzakonisht domethënëse.

Në intervistën e tij për BBC, Suchet u shpreh: “Gjithmonë e kemi ditur se letra ekzistonte dhe informacioni nuk është i ri, por kjo është kopja origjinale dhe ka një domethënie shumë të madhe. Mund të studiohet shkrimi i tij i dorës, i cili ka qenë gjithmonë shumë i parregullt, pasi babai i tij e hoqi nga shkolla shumë të vogël, për ta detyruar të birin që të përqendrohej vetëm tek muzika”, transmeton Top Channel.

Stefan Weymar, i Institutit Brahms të Lübekut, ku letra do të ekspozohet, shtoi: “Beethoven nuk ka qenë një kompozitor me një shkrim të bukur dore. Ai është spontan dhe me mendime të çorganizuara”.

Letra në fjalë i është drejtuar harpistit dhe kompozitorit Franz Anton Stockhausen, të cilit Beethoveni i lutej që të gjejë një blerës paraprak për veprën ende të papërfunduar të “Meshës Solemne”

“Paga ime e ulët dhe sëmundja ime e bëjnë të menjëhershme nevojën për të shtuar të ardhurat e mia”, shkruante kompozitori.

VENDI I MIHAL GRAMENOS NË LETËRSINË DHE GAZETARINË SHQIPTARE – Nga Thanas L. Gjika

Shek. XIX, shekulli i lëvizjeve kombëtare, e gjeti popullin shqiptar, pasardhësin e fiseve ilire, të dëmtuar rëndë prej zgjedhave të gjata romake, bizantine, sllave dhe së fundi prej asaj osmane. Gjatë kësaj zgjedhës së fundit, për të lehtësuar disa taksa dhe peshën e rëndë të sundimit turk, gati shtatëdhjetë përqind e shqiptarëve ishin konvertuar në myslimanë, pjesa tjetër kishin ruajtur besimin e krishter katolik në veri dhe ortodoks në jug.

Gjatë shekujve XVIII-XIX dhe deri në nëntor të vitit 1912, kur u fitua pavarësia e Shqipërisë, sunduesi turk përpiqej me çdo kusht ta mbante popullin shqiptar në errësirë, për ta përdorur si mish për top në luftërat e veta, që t’ia zgjaste jetën Perandorisë së vet. Për këtë arsye ishte ndaluar me ligj hapja e shkollave në gjuhën shqipe si dhe përdorimi i kësaj gjuhe si gjuhë liturgjike në kishë e xhami. Propagandohej me forcë prej sunduesve se shqiptarët myslimanë ishin osmanë (turq), bij të sulltanit, kurse shqiptarët e krishterë ortodoksë ishin grekë ose sllavë, dhe shqiptarët e krishterë katolikë ishin latinë, italianë. Edhe politikanët e shteteve të reja ballkanike që fituan pavarësinë gjatë shek. XIX filluan të ndiqnin të njëjtën propagandë kundër popullit shqiptar. Formula mesjetare bizantine cuius religio, eius nacio (lat. i cilit besim je, atij kombi i përket), këmbëngulej që për shqiptarët të respektohej edhe në shekullin XIX e XX, kur ishte pranuar se popujt e Europës ndaheshin në kombe sipas gjakut, gjuhës, zakoneve, psikologjisë dhe territorit.

Në një situatë të tillë tepër mbytëse për popullin shqiptar, lindi dhe u ngjiz Lëvizja e Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Ideologët e kësaj lëvizjeje vlerësuan tiparet e përbashkëta të kulturës shpirtërore e materiale të popullit shqiptar, luftuan ta shkruanin, ta pastronin e ta pasuronin gjuhën shqipe, faktorin më të rëndësishëm bashkues të kombit, të vinin në dukje zakonet e mira, besën, trimërinë, mikpritjen, respektin ndaj të huajit, mëshirën ndaj të pafuqishmit, etj. Ata nuk i mbivlerësuan dhe as i nënvlerësuan ndikimet e shumta që kishte pësuar prej zgjedhave të huaja të gjata mendësia e popullit shqiptar, gjuha dhe besimi i tij fetar, por vlerësuan si duhej faktin e madh, mrekullinë e mbijetesës së popullit shqiptar si një popull i veçantë midis popujve ballkanikë, i cili meritonte dhe duhej të jetonte i lirë në ato hapësira ballkanike, ku përbënte shumicën.

Rilindësit tanë qenë iluministë, njerëz me inteligjencë të lartë. Ata luftuan që populli shqiptar të zgjohej nga letargjia ku e kishte futur sundimi i gjatë dhe i egër turk. Luftuan ta nxirrnin popullin e tyre nga kjo gjendje foshnjore dhe ta aftësonin për të përdorur mendjen, logjikën e vet, për të njohur e vlerësuar tiparet e tij përbërëse.

Rilindësit tanë luftuan për përhapjen e shkrimit të gjuhës, për ringjalljen e krenarisë kombëtare, duke evokuar në letërsi të kaluarën heroike dhe duke himnizuar udhëheqësit e mëdhenj si Gjergj Kastrioti Skënderbeu, Pirrua i Epirit, etj. Krahas lëvrimit të letërsisë origjinale, ata i dhanë rëndësi dhe mbledhjes dhe botimit të letërsisë gojore të popullit. Këtë punë ata e bënë, sepse letërsia gojore ndër shqiptarët e kishte plotësuar dhe mbushur boshllëkun që kishte krijuar gjatë shekujve mungesa e letërsisë së shkruar. Letërsia gojore u kuptua drejt prej tyre si një thesar i vlefshëm kulturor, një identitet kombëtar që duhej rizbuluar dhe shpënë më tej. Për këtë punuan Zef Jubani, Thimi Mitko, Spiro Dine , etj

Një ndër veprimtarët dhe krijuesit më aktivë të çerekut të parë të shek. XX është dhe Mihal Gramenua, një nga bijtë më të shquar të Korçës e të mbarë Shqipërisë, që u dallua si shkrimtar, publicist dhe luftëtar për liri e demokraci. Ai është shembulli i shkrimtarit shqiptar, i ngjashëm me poetët dhe shkrimtarët luftëtarë të popujve ballkanas, që shkruan dhe luftuan me armë kundër zgjedhës osmane, si rumunët Mihal Eminesku (Mihail Eminescu 1850-1889) e Tudor Argjezi (Tudor Arghezu, 1880-1967), dhe bullgari Kristo Botevi (Hristo Botev, 1848-1876), etj. Veprimtarinë e tij atdhetare dhe krijimtarinë letrare e publicistike, Gramenua e kreu në Shqipëri, Rumani e SHBA. Ai u bë i njohur në popull, jo vetëm përmes krijimeve letrare e publicistike, himneve e këngëve dashurore, të cilat u kënduan në kohën e tij dhe këndohen edhe sot, por dhe përmes njohjes së drejtpërdrejtë si luftëtar i lirisë, kur me pushkën krahut i ra kryq e tërthor Shqipërisë së Jugut. Ai u shqua për aktivizimin e tij të vijueshëm në lëvizjen kombëtare e demokratike, sipas motos së tij: më e vlefshme është të punonjë njeriu brenda në Shqipëri, se sa në kolonitë, moto që u bë parim i jetës së tij.

Rilindësit tanë ishin heronj. Ata u hodhën në një luftë të pabarabartë, por të mbushur me shpresë se populli shqiptar do ta ndiqte shembullin e tyre deri në fitoren e lirisë e të demokracisë dhe ia arritën synimit të tyre, ndonëse jo plotësisht për shkak të rrethanave dhe të politikës jo dashamirëse të Rusisë Cariste. Ata luftuan për ta çliruar letërsinë shqiptare prej ndikimeve të panevojshme të letërsive të huaja dhe arritën ta bënin atë një letërsi të pavarur me tiparet e veta origjinale kombëtare. Duke ecur, kush krah për krah e kush pas poetëve kombëtarë Naim Frashëri (1846-1900) e Atë Gjergj Fishta (1871-1940), shkrimtarët tanë të Rilindjes e afruan letërsinë me proceset e zhvillimit shpirtëror e kombëtar të shqiptarëve dhe e bënë atë shprehëse të ndërgjegjes së tyre morale dhe estetike, që ishin në përputhje me vërtetësinë historike. Ata luftuan me shumë sakrifica për dinjitetin e tyre dhe të mbarë popullit shqiptar, pra dhe për dinjitetin tonë, prandaj neve nuk na lejohet t’i harrojmë e t’i lemë pa i studiuar dhe pa i vlerësuar si duhet. Studimi dhe zbulimi i vlerave të jetës dhe veprës së tyre na ndihmon për të pajisur veten tonë me norma morale dinjitoze dhe të qëndrueshme.

* * *

Mihal Gramenua u lund në qytetin e Korçës më 13 janar 1871. Deri në moshën 15-vjeçare ai jetoi në qytetin e lindjes, ku u shkollua në shkollën fillore dhe gjysëm gjimnazin në gjuhën greke. Në moshën 15-vjeçare, si shumë të rinj shqiptarë, emigroi në Bukuresht të Rumanisë, ku ndoqi gjatë mbrëmjeve mësimet në një shkollë të mesme, që ishte hapur me ndihmën e qeverisë rumune prej Nikolla Naços. Në vitet 1907-1908 ai u kthye në atdhe, ku doli maleve me pushkë krahut për liri. Mbas korrikut 1908, kur u shpall Kushtetuta Xhonturke, ai qëndroi në qytetin e vet, në Korçë, ku punoi në ilegalitet për organizimin e lëvizjes së armatosur kundër pushtuesit turk dhe botoi gazetat e veta Lidhja Orthodokse (1909-1910) dhe pas saj Koha (1911-1912). Në faqet e këtyre gazetave ai botoi shumë artikuj, portrete, fejtone dhe skica letrare për të mbrojtur të drejtat kushtetuese të popullit, për të forcuar ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve dhe për të diskredituar propagandat antishqiptare të qarqeve shoviniste të shteteve fqinjë, sidomos qarqeve shoviniste greke.

Pas fitores së Pavarësisë më 28 nëntor 1912, ai mbërriti disa ditë me vonesë në Vlorë, kryeqyteti i parë i shtetit të pavarur shqiptar, për të ndihmuar qeverinë dhe kryeministrin Ismail Qemali (1844-1919) për një varg punësh në atë kohë të vështirë. Pas shpërthimit të Luftës së Parë Botërore, kur Korça u pushtua prej ushtrisë greke dhe gjithë Shqipëria prej ushtërive të shteteve ndërluftuese, Mihal Gramenua u detyrua të emigronte në SHBA bashkë me tre prej vëllezërve të tij. Në SHBA ai u vendos në qytetin Jamestown N.Y., ku vijoi botimin e gazetës Koha (1915-1919). Më 1920 u rikthye në atdhe, në qytetin e lindjes, ku filloi ribotimin e gazetës së tij.

Me artikujt, kryeartikujt, fejtonet, portretet, pamfletet dhe skicat letrare që botoi në vitet 1920-1924, ai ndihmoi për forcimin e mendimit demokratik dhe për fitoren e Revolucionit Demokratik Borgjez të Qershorit 1924, kur erdhi në pushtet intelektuali i shquar Fan Noli, njeri i formuar në SHBA. Pas dështimit të këtij revolucioni dhe ardhjes në pushtet të feudalit Ahmet Zogu (1895-1961), Mihal Gramenua, duke qenë i sëmurë dhe në kushte të vështira ekonomike, u detyrua të pajtohej me situatën dhe të mënjanohej nga lufta politike. Në vitin 1926 e mbylli gazetën Koha dhe jetoi i tërhequr deri sa vdiq në shkurt të vitit 1931.

Në luftën për çlirimin kombëtar dhe për krijimin e shtetit shqiptar të pavarur, si dhe në përpjekjet e para serioze për një demokraci borgjeze, ndihmesa e mendjes, e shpirtit dhe e talentit të Mihal Gramenos, është shumë e dukshme dhe e paharrueshme. Si rilindësit më të mirë shqiptarë, ai e zgjodhi luftën për liri e demokraci, sepse kuptoi se jeta në liri e demokraci e bën të mundur bashkëjetesën njerëzore në formën dinjitoze. Përmes leximeve në greqisht e rumanisht, Gramenua kishte përvetësuar mësimin e madh të Demokritit: Unë parapëlqej jetën e varfër në një demokraci, sesa pasurinë në një tirani, …. sepse liria është më e mirë se skllavëria. Kjo bindje e ndihmoi atë që të pranonte vuajtjet si shkrimtar dhe gazetar shqiptar në shërbim të lirisë për popullin e vet, se sa të pranonte propozimet që i bënë në Korçë sundimtari turk më 1909 dhe dhespoti grek më 1910, si dhe ministri italian San Juliano në Itali më 1914, për të marrë rroga të majme, po të punonte si gazetar në shërbim të politikës së tyre.

E marrë në tërësinë e vet, prej fillimeve të saj e gjer në dhjetor të vitit 1924, krijimtaria e tij përshkohet nga fryma luftarake, nga optimizmi historik, nga patosi atdhetar dhe idetë demokratike. Pas dhjetorit 1924, me riardhjen në pushtet të Ahmet Zogut pas shtypjes së Revolucionit të Qershorit 1924, lëvizja demokratike ra në fashë dhe Gramenua përjetoi krizën e idealeve të kësaj lëvizjeje.

  1. Gramenua bën pjesë në radhën e shkrimtarëve tanë të Rilindjes, të cilët pas vitit 1902, viti i botimit të veprës madhore Baba Tomorri të Andon Zako Çajupit (1866-1930), shënuan një periudhë të re letrare, ku bashkë me tematikën, disponimet, vizionet, format e shprehjes romantike, ata sollën edhe tema, disponime, vizione dhe forma të shprehjes realiste. Çajupit, Fishta, Gramenua, Asdreni (1872-1947) e çliruan letërsinë artistike nga fryma dhe morali fetar. Ata nuk e panë popullin shqiptar vetëm si komb, si e shihnin para tyre romantikët, por edhe si shoqëri të përbërë nga klasa të ndryshme, të cilat kishin problemet e veta. Pavarësisht se si i shtruan dhe si menduan t’i zgjidhin këto probleme, fakti që ata i panë dhe i shtruan ato, përbën një hap para për letërsinë shqiptare të asaj kohe.

Me novelat Oxhaku, E puthura dhe Varri i pagëzimit, që botoi në vitet 1904-1909, Gramenua hyri në letërsinë tonë si lëvruesi i parë i prozës së gjatë në gjuhën shqipe, ku mungonte tradita. Për t’ia dalë me sukses kësaj pune, në drejtim të ligjërimit ai iu drejtua prozës popullore, e cila i shërbeu si përvojë e gjallë artistike. Me përmbajtjen e këtyre veprave, duke shprehur pakënaqësitë ndaj normave morale të shtresave të larta e duke poetizuar vlerat shpirtërore të njerëzve të vegjëlisë, ky krijues i binte kambanës për zgjimin e ndërgjegjes shoqërore të shtresave të ulëta, ndikonte për të forcuar dinjitetin dhe respektin e këtyre shtresave ndaj vetvetes. E pikërisht me të tilla ide që shprehte ai në novelat e veta, jepte një kontribut në thellimin e frymës demokratike jo vetëm të prozës së gjatë në hapat e saj të parë, por të mbarë letërsisë sonë, çka do të bëhej në të ardhmen një nga tiparet më të qenësishme të kësaj letërsie. Me veprat e tij novelistike përmes patosit sentimental, ky autor vuri në dukje vetitë njerëzore të fshatarëve e të qytetarëve të varfër shqiptarë, shprehu simpatinë e tij për këtë pjesë të shtypur të popullit dhe u përpoq ta shpëtonte atë nga gjendja e rëndë, ndonëse në këtë çështje nuk predikoi rrugën e lëvizjeve shoqërore, por vetëm atë të mëshirës e të harmonisë utopike. Por nuk duhet harruar se të drejtoje vëmendjen tek njerëzit e varfër, tek interesat e shtresave të ulëta të shoqërisë, ishte dalje kundër propagandës zyrtare. Me novelat e veta sentimentale, ku nuk mungojnë dhe elemente të realizmit, Gramenoja u hapi rrugë të mbarë prozatorëve tanë të mëvonshëm si Foqion Postolit, Nikolla Lakos, Andon Frashërit, Veli Panaritit, Sterio Spasses, Sotir Andoni, etj.

Komedia Mallkimi i gjuhës shqipe është një komedi politike. Në qendër të saj autori ka vendosur luftën kundër klerit grek e veglave të tij (shqiptarët grekomanë), të cilët punonin nën rrobën e fesë për të përçarë popullin shqiptar dhe për t’i greqizuar besimtarët ortodoksë shqiptarë. Autori, si intelektual dhe atdhetar i ndershëm, kishte kuptuar se feja ortodokse ishte kthyer prej klerit grek e atij vendës grekoman, në një instrument të shovinizmit grekomadh. Prandaj, përmes humorit e satirës ai i demaskoi këto forca antishqiptare.

Në këtë komedi të Gramenos ndjehet ndikimi pozitiv i komediografit të madh francez Zhan Batist Molier (Jean Batiste Moliere, 1622-1673) në krijimin e karaktereve letrare të shërbëtorit Thanë dhe të dhespotit hipokrit grek Sofroni. Përmes dialogjeve dhe veprimeve të këtyre përfaqësuesve të dy kampeve kundërshtare dhe të personazheve të tjerë, realizohet satira e veprës. Krijimi i figurës së shërbëtorit Thanë, si përfaqësues tipik i popullit të thjeshtë shqiptar, dhe i dhespotit grek, si përfaqësues tipik i shovinizmit grekomadh, janë realizime të shënueshme të Gramenos. Në komedinë Mallkimi i gjuhës shqipe autori arriti që urrejtjen kunër forcave kundërshtare ta shprehte jo duke e deklamuar me fjalë, si në disa poezi, por duke e ngritur atë në art, përmes motivimit të mendimeve dhe veprimeve të pesonazheve. Lidhjet midis personazheve dhe ambientit që ata i rrethon, këtu janë kapur sipas një realizmi spontan, intuitiv, pa u ndriçuar nga historizmi, nga kuptimi i karaktereve letrare si produkt i rrethanave. Veçse në këtë vepër, ky lloj realizmi është më i shëndetshëm se në novelat E puthura dhe Oxhaku.

Karakteri spontan i realizmit të Gramenos ka të bëjë me faktin se personazhet kryesorë në këto vepra mendojnë, ndjejnë e veprojnë jo gjithnjë në përputhje me logjikën e brendshme të karaktereve shoqërore që ata mishërojnë. Ata mendojnë e veprojnë shpesh herë në përputhje me idenë fillestare që ka paracaktuar autori.

Komedia politike atdhetare me tre akte Mallkim i gjuhës shqipe, e shkruar më 1902 dhe e botuar më 1905, ka qenë njohur prej A. Z. Cajupit dhe mund t’i ketë shërbyer si nxitje për hartimin e komedisë së tij politike me një akt Pas vdekjes më 1908, lënë dorëshkrim dhe botuar pas vdekjes së tij më 1937.

Tragjedia Vdekja e Pirros ka në qendër temën historike, jetën e mbretit Pirro të Epirit. Në këtë tragjedi ndjehet ndikimi i poetikës së tragjedive të Klasicizmit francez dhe të tragjedive të lashta greke. Kjo tragjedi është e para e llojit, si e tillë ajo hapi rrugën për hartimin e tragjedive klasiciste prej autorëve të tjerë si Çajupi, Kristo Floqi, Et’hem Haxhiademi, etj. Me vëniet e shumta në skenë gjatë Rilindjes e pas saj prej grupeve amatore në kolonitë shqiptare të Rumanisë, SHBA-së dhe brenda vendit në Vlorë, Korçë e Tiranë, kjo vepër dramaturgjike luajti një rol të ndjeshëm edhe përsa i përket gjallërimit të lëvizjes teatrale, duke shënuar fillimet e historisë së teatrit shqiptar. Komedia politike atdhetare Mallkimi i gjuhës shqipe dhe tragjedia Vdekja e Pirros, të cilat autori i shkroi në vitet 1902-1903 e i botoi më 1905-1906, janë ndër veprat e para të llojit. Ato, bashkë me vepra të tjera të këtij lloji, shënuan fillimet e dramaturgjisë shqiptare si gjini letrare. Pavarësisht nga karakteri spontan i realizmit të komedisë Mallkimi i gjuhës shqipe dhe i novelave E puthura dhe Varr’ i pagëzimit të Gramenos, duhet pranuar se ato ishin një prurje e mirë në kahjen e realizmit. Ato ndihmuan procesin e lindjes së realizmit, proces që filloi të merrte rrugë me Baba Tomorrin (1902) e Andon Zako Çajupit, me vepra të Pader Gjergj Fishtës, Asdrenit, Faik Konicës, Dom Ndre Mjedës dhe të konsolidohet më tej në vitet 30-të të shek. XX me veprat e Migjenit, Ernest Koliqit, Mitrush Kutelit, Nonda Bulkës, etj.

Gramenua nuk është vetëm prozator e dramaturg, por edhe poet, poet i vrulleve atdhetare. Këngët Për mëmëdhenë,Lamtumirë, Uratë për liri, Ardhi dita, të cilat u bënë shumë popullore gjatë Rilindjes, ndikuan për krijimin e një mori këngësh e marshesh në vitet 1908-1912. Ato janë ndër krijimet më të mira të lirikës atdhetare që trashëgojmë nga Rilindja. Këto këngë u bënë popullore për thjeshtësinë me të cilën shprehnin idetë themelore të epokës. Teksti i tyre i pangarkuar me figura të vështira e të kërkuara dhe melodia e thjeshtë dhe e kapshme nga të gjithë, bënë që këto këngë atdhetare të përvetësoheshin shpejt e të përhapeshin si himne të luftëtarëve të lirisë. Meritë e poetit Grameno është edhe fakti se ai i muzikoi vetë këto këngë, mbi bazën e muzikës së këngëve revolucionare që ishin përhapur në atë kohë në mbarë Ballkanin. Këngët e tij atdhetare u kënduan jo vetëm gjatë viteve 1908-1912 nga luftëtarët e lirisë kundër zgjedhës turke dhe prej Bandës “Liria”, por edhe në vitet e Mbretërisë prej “Korit Lira” të Korcës, si dhe në vitet 1940-1944 prej popullit e luftëtarëve antifashistë kundër pushtimit italo-gjerman. Kënga “Për mëmëdhenë” dhe “Muaji i majit” këndohen edhe sot prej “Korit Lira” dhe këngëtarëve amatorëve të këngëve atdhetare e lirike.

Poezia Për Mëmëdhenë e Gramenos bashkë me poezitë Moj Shypni e mjera Shqypni e Pashko Vasës, Gjuha Shqipe e Naim Frashërit, Shqipëtar! e Çajupit, Gjuha shype e Atë Gjergj Fishtës, Kënga e Bylbylit e Dom Ndre Mjedës, Shko dallandyshe / Eja dallendyshe të F. Shirokës, Hymni i Flamurit i Asdrenit, Flamuri i At Fan Nolit, Vlora, Vlora e Ali Asllanit, Poradeci i Lasgush Poradecit e të tjera hyjnë në çdo tekst antologjik për shkollat 8-vjeçare e të mesme të Shqipërisë e Kosovës, si poezi të goditura që ndihmuan, ndihmojnë e do të ndihmojnë drejtpërdrejt në formimin atdhetar të nxënësve.

Gramenua u shqua edhe më tepër si publicist i talentuar. Ai botoi shkrime të shumta publicistike me nivel të lartë artistik si rrallëkush, për gati një çerek shekulli. Ai drejtoi vetë gazetat Lidhja orthodhokse (1909-1910) e Koha (1911-1926), të cilat me punën e talentin e tij kanë zënë një vend nderi në historinë e gazetarisë shqiptare të periudhës së Rilindjes e të Pavarësisë.

Publicistika është, në fakt, fusha ku shkëlqeu talenti i tij krijues. Ai iu kushtua kësaj fushe me pasion e frymëzim të veçantë dhe arriti të botojë një mori shkrimesh prej mbi 3000 faqe të daktilografuara. Shumë prej këtyre faqeve kanë vlera të mëdha njohëse për jetën shqiptare të çerekut të parë të shekullit XX, periudhë që është e mbushur me ngjarje të një rëndësie të veçantë. Në këtë fushë të krijimtarisë ky publicist është ndër të parët dhe kryesorët propagandistë të rrymës atdhetare, sipas së cilës çlirimi i vendit nuk duhej pritur nga qeveritë e shteteve të huaja, si qeveria austro-hungareze, që propagandonte Faik Konica; ajo italiane, që propagandonin disa arbëreshë dhe ndonjë klerik katolikë; ose ajo turke, që propagandonte më 1908-1910 Mit’hat Frashëri. Çlirimi i vendit nga zgjedha turke, sipas Gramenos, do të sigurohej vetëm nga lufta e armatosur e popullit shqiptar.

Në plan shoqëror ky gazetar ishte gjithnjë një mbrojtës i vendosur i interesave të shtresave të ulëta të shoqërisë dhe armik i bejlerëve çifligarë, i këtyre uzurpatorëve të pushtetit shtetëror pas fitores së pavarësisë.

Krijimtaria publicistike e Gramenos shquhet për trajtimin e problemeve të mprehtë atdhetarë dhe socialë. Vend qendror në të zuri ajo që ishte kryesore në jetën shqiptare të kohës: lufta për liri kombëtare dhe progres shoqëror. Heronjtë që zenë kryet e vendit në këtë krijimtari janë luftëtarët e çetave kombëtare, atdhetarët demokratë, bijtë e shtresave të ulëta, të cilët ia kishin kushtuar jetën luftës për liri e demokraci. Po ashtu, shpesh herë në qendër të krijimtarisë publicistike të Gramenos u vendosën dhe përfaqësuesit e aristokracisë shqiptare. Një pjesë e vogël e kësaj aristokracie u lidh sinqerisht me lëvizjen kombëtare për liri. Këta veprimtarë Gramenoja diti t’i vlerësonte me shkrime të ndryshme politike dhe letrare. Përmendim këtu shkrimet e tij plot frymëzim për Ismail bej Qemalin, Isa beg Boletinin, Orhan bej Pojanin, Alo bej Dishnicën, etj. Por pjesa më e madhe e kësaj aristokracie, duke parë interesat e veta të ngushta, mori një qëndrim jo atdhetar ndaj lëvizjes kombëtare dhe u përpoq të përfitonte poste e nëpunësi të pamerituara. Të tillë elementë u pasqyruan gjithmonë në plan sarkastik prej penës së këtij gazetari. Shkrimet që vunë në qendër personalitete historike si Esad Pashë Toptani, Turhan Pasha, Myfit bej Libohova, etj, i përshkon patosi satirik, përmes të cilit Gramenua demaskonte thelbin reaksionar të këtyre forcave shoqërore, mentalitetin e tyre antipopullor.

Duke qenë se Gramenua iu kushtua gazetarisë në një kohë kur demokratizmi i tij vinte duke u pjekur, sidomos pas jetës në çetën e Çerçizit, kur ai e njohu më nga afër karakterin e popullit shqiptar dhe nevojat e aspiratat e tij, në publicistikën e tij interpretimi i ngjarjeve nga këndvështrimi i shtresave të ulëta erdhi duke u forcuar vazhdimisht. Kështu, në vitet 1909-1912 ai krahas thirrjes opinga është shtylla e kombit shkroi edhe portretet letraro-publicistike, ku vuri në qendër luftëtarët kombëtarë të dalë nga radhët e bujqve dhe barinjve të varfër, për të treguar se në cilat shtresa duhej të mbështetej lëvizja e armatosur për liri. Kurse në vitet që pasuan pas shpalljes së pavarësisë, Gramenua eci dhe më tej në forcimin e ideve të tij demokratike.

Në vitet 1915-1918 ai shkroi një varg pamfletesh e fejtonesh, në qendër të të cilave vuri ish-ministrat bejlerë të Qeverisë së Vlorës (1912-1913) e sidomos të asaj të Durrësit (1914), shkrime ku ai demaskoi karakterin reaksionar të bejlerëve çifligarë si klasë. Ai tregoi se kësaj klase i kishte kaluar koha, i ishin shterur energjitë e brendshme dhe se ishte kthyer në një pengesë serioze për progresin shoqëror. Edhe pse teorikisht nuk kishte njohuri mbi ecurinë dhe zhvillimin e shoqërisë njerëzore, Gramenoja, në sajë të njohjes së drejtpërdrejtë të jetës, zgjeroi e forcoi më tej botëkuptimin e vet demokratik dhe arriti në mendimin se eleminimi i mbeturinave të theksuara të feudalizmit në Shqipëri ishte një nevojë, një domosdoshmëri për të ecur përpara. Zotërimi i të tilla mendimeve bëri që, në fillim të viteve ‘20 të shek. XX, ky gazetar të orientohej drejt e të zinte vend menjëherë në radhën e veprimtarëve politikë e shoqërorë që nxitën atë lëvizje demokratike, e cila çoi në triumfin e Revolucionit Demokratik Borgjez të Qershorit 1924.

Me shkrimet më të mira gazetareske të botuara që nga viti 1915 deri më 1924, për një dekadë të tërë, mund të themi se Gramenua qëndroi në radhën e publicistëve më të shquar të gazetarisë shqiptare. Ai shkroi e botoi qindra shkrime publicistike me nivel të spikatur artistik dhe me përmbajtje të thellë ideore. Më 1919 dhe 1921 ai ngriti ndër të parët nevojën e një reforme agrare në Shqipëri. Gjatë muajve që qëndroi në pushtet Qeveria e F. Nolit, Gramenoja në faqet e gazetës Koha kërkoi me këmbëngulje zbatimin e reformave të shpallura, në mënyrë që demokracia e shpallur të mos kthehej në demagogji. Por, për arsye që tashmë njihen, kjo qeveri u përmbys në fund të dhjetorit 1924. Kriza botëkuptimore që kaluan Mihal Gramenua, Asdreni, Hil Mosi, Milo Duçi, Risto Siliqi e shkrimtarë e publicistë të tjerë pas dhjetorit 1924, shpjegohet me karakterin spontan të demokratizmit të tyre dhe situatën mbytëse që krijoi Ahmet Zogu.        Pavarësisht nga disa dobësi ideore dhe artistike që vihen re në një pjesë të publicistikës së Gramenos, theksojmë se me pjesën më të mirë të krijimtarisë publicistike ai u shfaq në gazetarinë shqiptare si një publicist novator e i fuqishëm, me një larmi të madhe tematike e mbi të gjitha me një prodhimtari shumë të pasur me nivel të lakmueshem artistik. Ai ka meritën se lëvroi ndër të parët dhe me sukses portretin, skicën, fejtonin, pamfletin dhe letërsinë memuaristike. Për më se 20 vjet, deri në dhjetor 1924, ai qëndroi në rreshtat e parë të publicistëve tanë si një penë origjinale dhe veprimtar i shquar i lëvizjes sonë kombëtare e demokratike. Njeri me karakter të pastër, me kulturë mbimesatare për kohën, me vullnet të madh krijues, me formim atdhetar e demokratik, njohës i rumanishtes, greqishtes dhe italishtes, Gramenoja është rasti i shkrimtarit e gazetarit shqiptar autodidakt që u rrit përmes vullnetit dhe ambicjeve të veta, përmes përpjekjeve të veta të pandalshme. Ai shkruante për shtresat popullore, me një gjuhë gjithnjë të kuptueshme dhe u ndoq prej shumë shkrimtarësh e gazetarësh të kohës dhe më vonë. Gramenua, duke qenë një gazetar që vinte nga radhët e shkrimtarëve, i dha rëndësi në shkrimet e tij publicistike letrare përgjithësimit artistik, i cili u bë një tipar tjetër dallues i individualitetit të tij publicistik. Përgjithësimi artistik është një dukuri që ka ardhur në ngritje nga dhjetëvjetshi i parë tek i dyti në krijimtarinë publicistike të këtij gazetari. Përpjekja për të dhënë në mënyrë të përgjithësuar tipat e jetës bashkëkohore shqiptare e shpuri Gramenon në një dukuri të re. Ai, krahas shkrimeve të mirëfillta publicistike letrare si portreti, fejtoni, pamfleti, filloi të hartonte dhe shkrime ku hoqi dorë nga përdorimi i emrave konkretë të njerëzve dhe të vendeve ku ndodhnin ngjarjet, të cilët i zëvendësoi me emra përgjithësues të sajuar prej fantazisë së tij. Në këto lloj shkrimesh ai hoqi dorë edhe nga ngjarjet konkrete historike, të cilat i zëvendësoi me ngjarje të krijuara nga fantazia e vet. Kështu ai kaloi tek skica letrare. Që në vitin 1908 ai hartoi skicën Gazetari shqiptar, ku skaliti më mirë se kushdo tjetër figurën e gazetarit shqiptar të Rilindjes e të pas Rilindjes, të cilët punonin me ndërgjegje të kthjellët për zgjimin e popullit, pa marrë parasysh vuajtjet e sakrificat e tyre kudo ku jetonin e punonin, në Shqipëri, ose në kolonitë shqiptare. Në vitet 1915-1918 Gramenoja i kushtoi edhe më shumë vëmendje hartimit të skicave letrare satirike si Honxho-Bonxhot,Mëmëdheu i vjetër, Kafe oxhakët etj, përmes të cilave përgjithësoi tipin e qeveritarëve anadollakë që i morën frymën qeverisë së I. Qemalit dhe sidomos asaj të princ V. Vidit. Kurse me skicat e viteve 1921-1923 si Shëmëndëferi (Hekurudha), Duvaxhinjtë, I gjori Ibrik, Xinxifkë pasha, Xhongo-rokët etj, ai e pasuroi procesin e kritikës ndaj qevweritarëve të padenjë me krijimin e tipit të deputetëve dhe nëpunësve indiferentë e pseudopatriotë, të cilët prapa fjalëve dhe veshjeve të bukura fshihnin boshllëkun e tyre shpirtëror e mendor dhe mungesën e atdhetarizmit. Me të tilla skica humoristike e sarkastike, si dhe me fejtonet e pamfletet e shumta, duke e treguar botën shqiptare pa maskë, publicisti Grameno i hapi rrugën publicistëve dhe shkrimtarëve si Gjergj Bubani (1899-1954) dhe Nonda Bulka(1906-1972), të cilët në vitet 1921-1924 ishin në moshën e formimit të tyre dhe pak më vonë do ta shpinin në një stad të ri skicën humoristike (Gj. Bubani në vargje) dhe tregimin e shkurtër humoristik N. Bulka.

Vepra letrare e ajo publicistike e Gramenos është një nga urat e fuqishme që lidhin letërsinë dhe publicistikën shqiptare të Rilindjes me atë të periudhës së Pavarësisë. Kjo vepër është pjesë e shëndoshë e asaj prurjeje letrare që ndihmoi në procesin e kapërcimit të letërsisë shqiptare nga letërsia romantike në letërsinë realiste. Për të theksuar është dhe fakti se bota shqiptare e kohës është pasqyruar në krijimtarinë letrare e publicistike të Gramenos në shumë aspekte të saj. Secila klasë mbart me vete psikologjinë dhe tiparet e saj dalluese gjithmonë shqiptare, gjë që ka çuar në thellimin e karakterit kombëtar shqiptar të kësaj krijimtarie. Ai afirmoi ato klasa e shtresa shoqërore që ndihmonin përparimin shoqëror dhe mohoi ato klasa e shtresa të cilat e pengonin këtë përparim.

Mihal Gramenua është shembulli i shkrimtarit atdhetar të përkushtuar, i cili për hir të atdheut rëmbeu herë penën dhe herë pushkën, sipas nevojave të kohës, të cilat ai kishte aftësinë t’i ndjente më shpejt e më mirë se shumë të tjerë. Në vitet 1902-1907, kur atdheu kërkonte ende vepra letrare më shumë se veprimtari atdhetare, ai ushtroi talentin e vet në dramaturgji, prozë dhe poezi, duke pasuruar letërsinë tonë me aspekte të reja si komedia, tragjedia, novela, kënga atdhetare dhe ajo lirike, etj. Kurse në vitet 1907-1912 dhe më vonë, kur atdheu kërkonte më shumë veprimtari politike dhe luftarake se letërsi, ai doli komit maleve dhe u angazhua në gazetari dhe punë politike e shoqërore. Në këto vite ai e pasuroi letërsinë shqiptare me shumë fejtone, portrete, pamflete, skica, si dhe me një vepër memuaristike. Bashkë me Asdrenin ai ndoqi mësimin e urtë: një njësi talent dhe nëntë njësi punë. Duke punuar vijimisht me vullnet e përkushtim, ai dha ndihmesën e vet me sukses në lëvrimin e disa llojeve letrare dhe për këtë ndihmesë mund të quhet, ashtu si Asdreni, shkrimtar i rëndësishëm i letërsisë shqiptare të Rilindjes. Ai mund të quhet shkrimtar i rëndësishëm i Rilindjes sonë edhe pse asnjëra prej veprave të tij nuk mund të krahasohet për nga vlerat ideo-artistike me veprat madhore të Rilindjes sonë si Këngët e Milosaos të Jeronim De Radës, Histori’ e Skënderbeut e Naim Frashërit, Lahuta e Malsis e Atë Gjergj Fishtës, Baba Tomori i Andon Zako Çajupit, Kënkat e luftës e Zef Skiroit (Giuseppe Schiro), Kënka e sprasme e Balës e Gavril Darës (Gabrielle Dara), Juvenilja e Dom Ndre Mjedës, e ndonjë tjetër. Mirëpo ndryshe nga këta krijues që shkëlqyen kryesisht me vepra letrare, Gramenua ka një avantazh që nuk e kanë ata, ai krijoi një publicistikë letrare dhe një jetë luftarake, që ua kaloi të gjithë shkrimtarëve të Rilindjes e atyre të viteve që erdhën më pas deri më 1924. Dhe kjo krijimtari publicistike letrare me portrete, skica, fejtone e pamflete duke qenë pjesë përbërëse e krijimtarisë së tij letrare e ngre atë pikërisht në grupin e shkrimtarëve të rëndësishëm të letërsisë sonë të Rilindjes. Duke i parë veprat dhe bëmat e këtij shkrimtari, publicisti dhe veprimtari në mënyrë të shkoqitur, nuk mund t’i kuptojmë rëndësinë dhe vlerat e tij tërësore. Rëndësinë dhe vlerat e veprës tërësore të tij mund t’i kuptojmë po të mendojmë për një moment sikur ato t’i mungonin letërsisë dhe jetës shqiptare të çerekut të parë të shek. XX.

Po të kishin munguar veprat e shumllojshme letrare e publicistike dhe jeta plot aktivitet e Mihal Gramenos, letërsia jonë dhe historia jonë kombëtare do të ndjeheshin më të varfra.

Letërsia do të ndjehej më e varfër, sepse do t’i mungonte tragjedia e parë historike Vdekja e Pirros, që u vu në skenë disa herë, do t’i mungonte një nga komeditë e para Mallkim’ i gjuhës shqipe, novelat e para Oxhaku, Varr’ i pagëzimit dhe E puthura, himnet kryengritëse Për mëmëdhenë, Uratë për liri, Lamtumitë, kënga dashurore Muaji i majit, do t’i mungonin skicat realiste me të cilat u bë autopsia e përbërjes shoqërore të qeverive të para shqiptare.

Gazetaria shqiptare do të ndjehej më e varfër, sepse do t’i mungonte sasia e madhe e artikujve, fejtoneve, pamfleteve dhe portreteve të pashoqe, me të cilat u vlerësuan drejt ngjarjet dhe klasat në vitet 1908-1924.

Letësisë memuaristike shqiptare do t’i mungonte vepra Kryengritja shqiptare, pra pasqyrimi i bëmave të çetës së Çerçiz Topullit, ku Mihali ishte jo vetëm luftëtar, por dhe shkronjës i saj.

Historia jonë kombëtare dhe ajo demokratike do të ndjeheshin më të varfra, sepse do t’i mungonin luftëtari i maleve, propagandisti popullor, veprimtari ilegal i lëvizjes së armatosur dhe agjitatori demokrat.

Shoqërisë shqiptare do t’i mungonte shembulli i njeriut të ndershëm dhe të ekuilibruar, i cili kritikoi me fakte dhe nuk fyu e nuk shau askënd pa argumente, njeriu që i priti me gjakftohtësi kritikat dhe u përgjigj me logjikë të ftohtë.

Për një shkrimtar, gazetar, luftëtar, veprimtar politik e shoqëror të përkushtuar si ai, ka pasur dhe ka shumë nevojë shoqëria shqiptare. Njeriu i urtë, i pabujë, shpesh herë mund të lihet mënjanë dhe mund të mos vlerësohet si e meriton për një kohë të gjatë e ndoshta dhe deri në vdekje, por jo përgjithmonë.

Një vlerësim shkencor të saktë për vlerat e veprimtarit, shkrimtarit e publicistit Mihal Grameno deri sot e ka penguar mungesa e një botimi shkencor sa më të plotë të krijimterisë më të mirë të tij. Unë, pasi punova disa vjet në Institutin e Gjuhësisë dhe të Letërsisë së Akademisë së Shkencave për ta njohur e vlerësuar veprën tërësore të tij dhe në plan krahasimtar me pararendësit dhe bashkëkohësit, arrita në përfundimin se ky shkrimtar duhet vendosur në një vend më të mirë në klasifikimin që u është bërë deri sot autorëve shqiptarë të Rilindjes, ose më saktë autorëve shqiptarë të çerekut të parë të shek. XX. Në këtë klasifikim studiuesit shqiptarë kanë veçuar prej kohe tre poetë si poetë të mëdhenj: Jeronim De Radën, Naim Frashërin dhe Atë Gjergj Fishtën (Qosja, Rexhep. Prej letërsisë romantike deri te letërsia moderne, Prishtinë 2006, f. 202, 233). Tani së fundi studiuesi Jorgo Bulo e rivlerësoi dhe Andon Z. Çajupin si një nga poetët e mëdhenj të Rilindjes sonë, për faktin se ai kreu kalimin nga patosi afirmativ romantik, tipik për kulturën e Rilindjes, në patosin satirik, se solli në kulturën shqiptare mendësinë kritike duke hapur udhën e realizmit. (Çajupi, A. Z. Vepra, Toena, Tiranë 2008, përgatitur nga Akademik Jorgo Bulo, vëll.. I, Hyrje). Idenë se Çajupi, mbas botimit të veprës Baba Tomorri, duke u bërë shkrimtar shumë popullor, u bë i dyti mbas Naimit, e ka shprehur dhe studiuesi kanadez Robert Elsi (Elsie, Robert, Histori e letërsisë shqiptare, DUKAGJINI, Tiranë-Pejë, 1997, f. 259).

Shkrimtarët e tjerë të Rilindjes dhe të dhjetëvjetshit të parë pas saj mund të përmenden pa i renditur njëri pas tjetrit si konkuruesit e një gare, por duke i grupuar sipas individualitetit dhe ndihmesës së tyre letrare artistike në dy grupe, në shkrimtarë të rëndësishëm dhe në shkrimtarë më pak të rëndësishëm. E në këtë ndarje Mihal Gramenua mund të konsiderohet shkrimtar i rëndësishëm, për faktin se me veprat dramatike i hapi rrugë komedisë e tragjedisë, me veprat novelistike i hapi rrugën prozës së gjatë, me poezitë atdhetare e dashurore i hapi rrugë këngës atdhetare dhe lirike, me skicat letrare konsolidoi realizmin si metodë letrare të qëndrueshme, kurse si publicist me shumë artikuj, portrete, fejtone dhe pamflete, ai është një gazetar i niveleve të lakmueshme, që mund të renditet menjëherë mbas Faik Konicës dhe Fan Nolit. Të tilla vlera nuk i kanë shkrimtarë si Zef Jubani, Luigj Gurakuqi, Hil Mosi, Vincens Prenushi, etj të cilët bëjnë pjesë midis shkrimtarëve më pak të tëndësishëm të Rilindjes e fill pas saj.

Në qoftë se veprat e shkrimtarëve shqiptarë të Rilindjes e fill pas saj do t’i konsiderojmë si një polifoni, Gramenoja është një zë harmonik që nuk stonon në harmoninë e përgjithshme; po t’i krahasonim me një mozik shumëngjyrësh, do të thoshim se ngjyrat e Gramenos kanë ndritur në kohën e vet dhe nuk janë zbehur as sot.

Studimet e derisotme për jetën dhe veprën e shkrimtarit, gazetarit dhe veprimtarit Mihal Grameno nuk kanë mundur të japin në mënyrë përfundimtare e shteruese dhe gjithpërfshirëse vlerat e shumanshme të tij. Një vlerësim të tillë nuk pretendoj se e kam arritur as unë me studimin Mihal Grameno jeta e vepra 1871-1931, DDS Durrës 2012, 500 f.,  edhe pse u përpoqa dhe besoj se arrita të argumentoj një vendosje të re të vlerave të tij letrare e publicistike midis krijuesve shqiptarë të viteve 1900-1925. Jeta dhe vepra e këtij personaliteti të letërsisë, të gazetarisë dhe historisë shqiptare është studiuar, po studiohet e do të studjohet, sepse ajo është e mbushur me vlera letrare artistike dhe mesazhe të vlefshme që i vlejnë çdo epoke historike, për dinjitetin e individëve dhe të mbarë popullit shqiptar. Vepra e tërësore e Gramenos bën pjesë në shpirtin e shqiptarizmit, në vlerat më të mira dhe më rëndësishme të letërsisë dhe të kulturës sonë kombëtare.

Për këto arësye them se qyteti i lindjes, Korça, ia ka borxh një monument të plotë e jo vetëm një bust të thjeshtë si e ka sot Heroit të Popullit Mihal Grameno, ashtu si ia ka borxh edhe Gjirokastra Andon Zako Çajupit.

 

(Shënim: Po e shkëput këtë përmbledhje prej studimit tim monografik Mihal Grameno jeta dhe vepra 1871-1931 që botova më 2012, dhe po e botoj më vete mbasi kam vënë re se në qytetin e Korçës është gjallëruar propaganda grekomane e cila shpif kundër këtij luftëtari të kulluar të lirisë dhe shkrimtari e publiciti të talentuar atdhetar.

Lufta e qarqeve shoviniste greke kundër atdhetarëve shqiptarë është e vjetër, që kur ata helmuan e vranë njëri pas tjetrit Naum Veqilhaxhin, Pandeli Sotirin, Papa Kristo e Papa Vasil Negovanin, Petro Nini Luarasin, etj. Edhe lufta e këtyre qarqeve filloi dhe kundër Mihalit që kur ai ishte nxënës në vitin e fundit të gjysëmgjimnazit grek, sepse organizoi një protestë në provimin përfundimtar kundër mohimit të gjuhës shqipe në atë shkollë. Por Mihali nuk u tremb nga mallkimi dhe nuk u tërhoq nga lufta kunër propagandës shoviniste greke, ai shkroi e botoi shumë artikuj kundër kësaj propagande, shkroi e botoi dhe komedinë Mallkimi i gjuhës shqipe, ku demaskoi klerin grek dhe atë shqiptar grekoman; shkroi e botoi tragjedinë Vdekja e Piros, ku ngriti lart bëmat e mbretit iliro-shqiptar Piro të Epirit, të cilin propaganda shoviniste greke e ka quajtur dhe e quan mbret grek, dhe Epirin shtet grek. Por kush nuk e di se disa autorë të vjetër grekë kanë shkruar se Epiri ishte i banuar prej ilirëve barbarë dhe Pirua ishte mbret barbar ashtu si Lisimaku i Maqedonisë. Në vitin 1909 Mihali e ngriti në nivel të ri luftën kundër propagandës shoviniste grekomadhe duke krijuar me shokët e tij atdhetarë Shoqërinë “Lidhja Orthodhokse” dhe botoi për një vit gazetën e kësaj shoqërie me po këtë emër, ku mbrojti shqiptarësinë e ortodoksisë së popullit të Korçës

Mirëpo këtë luftë kundër Mihal Gramenos, që e humbën gjatë Rilindjes e më pas, qarqet shoviniste greke e paskan rifilluar sërisht pas vitit 1992. Populli shqiptar doli i raskapitur dhe i varfër nga diktatura komuniste dhe mori rrugët e mërgimit pas ndërrimit të regjimit. Populli grek ua hapi portat, i punësoi dhe i ndihmoi emigrantët shqiptarë që shkuan në Greqi. Po ashtu shumë pasanikë grekë, të nxitur prej Hirësisë së Tij Anastas Janullatos, dhanë ndihma financiare të shumta për ndërtimin dhe riparimin e kishave orthodokse në Shqipëri. Mirëpo qarqet shoviniste greke rifilluan të shkojnë kundër interesave të miqësisë midis dy popujve tanë. Këto qarqe kanë punuar kundër miqësisë midis dy popujve tanë që në krijimin e shtetit të pavarur shqiptar. E kush nuk i kujton masakrat e andartëve grekë gjatë viteve të Luftës së Parë Botërore më 1914 dhe 1916 në Shqipërinë e Jugut ku dogjën mijëra shtëpi në zonën e Korçës. Kolonjës, Përmetit, e Gjirokastrës, apo masakrat kundët popullit shqiptar të Çamërisë në vitet 1944-1945?!

Janë njerëz të këtyre qarqeve që vijojnë si dikur të shpifin kundër atdhetarëve shqiptarë dhe pikërsisht kundër më të mirëve si Mihal Gramenua, sepse ata duan të deheroizojnë këtë figurë popullore, luftëtar trim dhe shkrimtar e gazetar të talentuar që ka qenë dhe është etalon i luftëtarit kundër propagandës shoviniste grekomadhe. Këto qarqe guxojnë të shpifin kundër Mihal Gramenos se ai ishte një pianik i keq, po si mund të krijonte një pianik gjithë atë korpus veprash me vlera artistike e ideore?! Guxojnë të shpifin se Zoti e dënoi kur shtiu kundër Fotit, dhespotit grek, dhe ia paralizoi gishtin e madh të dorës së djathtë. Këtë shpifje e dëgjova nga dy korçarësh dhe para disa javësh, si e kisha dëgjuar edhe prej një ish-pedagogu të Universitetit Fan Noli më 2012 në Korçë, pasi u promovua studimi im në atë universitet. Dhe nuk deshçn ta pranonin zotërinjtë të vërtetën kur u thashë se Mihali kishte dalë komit një vit më vonë pasi e vrau dhespot Fotin Çerçiz Topulli më 1906 kur kishte dalë së pari komit me çetën e Bajo Topullit. Pikërisht Mihali shkroi më 1907 një artikull te gazeta Kombi se çeta e re nuk do të merrej me vrasje individësh, por do të propagandonte çështjen kombëtare për të përgatiur popullin për luftën çlirimtare.

Grekomanët e sotëm ndoshta paguhen me pensione se gjoja janë minoritarë grekë prandaj punojnë që ta shtrembërojnë historinë tonë kombëtare. Ata shpifin sepse duan që të harrohet e vërteta se dhespot Fotin e vrau Çerçizi si hakmarrje ndaj masakrës që kryen andartët grekë në Negova më 1905 ndaj dy priftërinjve vëllezër: Papa Kristo dhe Papa Vasil Negovanit. Kjo luftë kundër Gramenos është pjesë përbërëse e luftës që kanë bërë e bëjnë qarqet shovoniste greke për ta harruar e për ta mbuluar me harresë të vërtetën e madhe se bijtë e popullit shqiptar të Çamërisë me Marko Boçarin në krye dhe arbërorët ishin luftëtarët më të lavdishëm të luftës për lirinë e Greqisë nga zgjedha turke.

Duke shpresuar se do të ndikoj në ndaljen e kësaj propagande, që prish miqësinë e popullit shqiptar me atë grek, e ribotoj këtu këtë përmbledhje të studimit tim sepse s’kam mundësi financiare ta ribotoj gjithë studimin. Kurse Ministria e Arsimit dhe ajo e Kulturës nuk planifikojnë ta ribotojnë dhe shpërndajnë këtë studim për ta lexuar sa më shumë shqiptarë dhe sidomos nxënësit e gjimnazeve, studentët dhe pedagogët e universiteteve.)

 

DASHURIA E HARRUAR MES FRIDA KAHLO DHE LEV TROCKIJ – Përktheu dhe përgatiti FASLLI HALITI

 

        Trockij me disa miq amerikanë gjatë mërgimit në Meksikë, 1940

 

 

Në vitet 1930, revolucionari me përvojë ruse dhe piktori akoma i panjohur meksikan jetoi një histori dashurie të shkurtër por të fortë.

Më 1937 Frida Kahlo pikturoi një portret të mirënjohur të Lev Trockij, të internuarit Sovjetik që mbërriti në Meksikë në të njëjtin vit. Ajo kanavacë nuk është një homazh i thjeshtë. Fsheh pas saj një marrëdhënie të vërtetë dashurie, mbeti e fshehur mes palave të kohës.

Në Meksikë, për ta mirëpritur revolucionarin rus, gruan e tij Natal’ja Sedova dhe nipin e tij Seva (të mbijetuarit e vetëm të familjes), pasuesit e tij të paktë meksikanë ishin mbledhur, midis radhëve të të cilëve u dallua figura e Frida Kahlo.

 

Frida Kahlo:  Trockij ( portret)

Piktorja – si dhe burri i saj, muralisti popullor Diego Rivera – ishte një komunist i flaktë, siç tregohet edhe në filmin biografik Frida, shfaqur në vitin 2002. Në vitin 1928 Rivera, një vit para dasmës, kishte portretizuar Fridën në ciklin e afreskeve në mur. në galeritë e oborrit qendror të Pallatit Kombëtar në City of Mexico, e cila përfaqëson historinë e vendit nga viti 1520 deri në vitin 1930. Në pikturën Ballada e revolucionit proletar Frida vesh një këmishë të kuqe dhe shpërndan armë tek njerëzit së bashku me fytyra të tjera të famshme, siç është Tina Modotti, fotografe aktiviste dhe aktor me origjinë  nga Udine me të cilin Kahlo lidhi një miqësi të fortë (të pakufishme edhe me një lidhje dashurie), me azilantin kubanez, Julio Antonio Mella dhe me piktorin e muraleve David Alfaro Siqueiros.

Përkushtimi i Fridës për kauzën meksikane ishte aq pasionante saç e paraqiti ajo veten, ndërsa lindi në vitin 1910, viti i fillimit të Revolucionit Meksikan, sesa në vitin 1907, data e vërtetë e lindjes së saj. Ajo e quajti veten “një vajzë të revolucionit”, marshoi me njerëzit që mbështesin idealet e Karl Marksit. Së bashku me bashkëshortin e saj, u futën në Partinë Komuniste Meksikane, nga e cila, megjithatë, të dy u dëbuan pa shumë komplimente kur kundërshtuan linjën dominuese Staliniste, duke parapëlqyer rrymën e mendimit të Trockit dhe duke kaluar në shërbim të Internacionales së Katërt. Për këtë arsye, kur ish-revolucionari rus e gjeti veten të përplasur mes vendeve të ndryshme të Evropës, duke ikur vazhdimisht nga atentatorët Stalinistë, çifti i ofroi atij azil politik në shtëpinë e tyre, Shtëpinë e famshme Blue në Coyoacán, një lagje të Qytetit të Meksikës.

Frida Kahlo me burrin        Diego Rivera më 1932,

Në atë kohë, Trockij ishte 58 vjeç, një jetë e vështirë pas tij, bënte luftëra dhe sakrifica, për shkak të të cilave ai kishte humbur edhe katër fëmijët e tij, të cilët përfunduan të vrarë nga policia ose kryenin vetëvrasje. Freskia e 30 viteve dhe atmosfera, atmosferë ekzotike që emocionoi Fridan e goditën dhe e pushtuan.

Frida, nëse nga njëra anë ishte e magjepsur nga personaliteti “i rëndësishëm” i revolucionarit, nga ana tjetër ajo gjithashtu dëshironte të gjente në të një mënyrë për të shpenguar veten nga të gjitha tradhëtitë e pësuara nga Diego Rivera, i famshëm për të qenë një  libertinë i pafytyrueshëm i pafalshëm. Georgij Černjavskij, autor i biografisë së Trockij, shkruan: “(Frida) tentonte, përmes tradhëtisë me ‘mësuesin” e burrit të saj, të shkatërronte Diegon, të hakmerrej për tradhtitë e tij të shumta “. Si një djalë, Trockij e ndoqi atë në oborr; ndoshta si një shaka e këndshme, pasi Frida nuk ishte në gjendjen fizike që të mund të lëvizte lehtë – një aksident gati  e kishte vrarë atë disa vite më parë. Ajo e linte veten të merrej dhe e shoqëroi në dhomën e saj, ku mbizotëronte një shtrat i madh ortopedik, fillimisht vetëm për ta lënë të admironte pikturat e tij.

Nga ana e tij, Trockij gjithashtu dukej i mbingarkuar nga ndjenja; në një letër ai i shkruante Fridës:

 

Më ktheve rininë time dhe më hoqe arsyen. Kur jam me ty, ndihem si një djalë shtatëmbëdhjetë vjeçar “.

 

 

          Frida nel 1926                                Frida Kahlo (1932)

.                     .

 

Tradhtia jshte bërë edhe më pikante nga prania e gruas së Trockit,   jo vetëm në të njejtën shtëpi në të cilën  ndodhnin  takimet galante, por shpesh edhe në të njëjtën tryezë ku mblidheshin për të ngrënë.  Biseda zhvillohej gjithnjë në anglisht, një gjuhë e panjohur për Natal’jan e tallur, e cili asistonte  e pavëmendshme ndaj deklaratave të dashurisë, të shkëmbyera pikërisht nën hundë.

 

Natal’ja, Frida e Trockij

 

 

Për të kaluar kohën në shoqëri të këndshme, ata shpesh takoheshin fshehurazi në shtëpinë e motrës së Fridës, Cristina, Calle Aguayo. Suksesi i fryrë i deklaratave të dashurisë të fshehura midis librave që Trockij e kishte muzën e tij përmes mbikëqyrësve ose sekretares, takimet e fshehta dhe aludimet e rrezikshme në tryezën e konvikteve zgjatën për disa muaj, deri në Natalia, tani e vetëdijshme për gjithçka dhe e djegur nga tradhëtia, ajo gjeti guximin të përballet me burrin e saj. Pas një grindjeje të egër mes bashkëshortëve, Trockij shkoi të jetojë në një fermë rreth 120 km larg Shtëpisë së Kaltër, siç raportohet në Natalja Sedova Trotsky (1862-1962) Për një biografi që akoma duhet të bëhet nga Diego Giachetti.

E gjithë adrenalina e dhënë nga fshehtësia e raportit u shkatërrua së bashku me pretendimin e “dashurisë” ndaj piktorit meksikan; Trockij, në korrik 1937, tashmë ishte duke e lutur gruan e tij që ta falte dhe ta merrte përsëri me vete përmes një letre që për fat të keq nuk është ruajtur. Natal’ja pranoi dhe Trockij ishte në gjendje të kthehej në Coyoacàn. Ai vendosi të largohej nga Frida, duke sqaruar me kujdes këndvështrimin e tij dhe i kërkoi asaj që t’i kthejë të gjitha letrat që i kishte kushtuar asaj, për t’i parandaluar ato të binin në duar të gabuara. Sidoqoftë, Frida duket se ka reaguar me indiferentizëm. Edhe vala e pasionit nga ana e tij ishte zbehur, pak më parë ai i kishte zbuluar një shoku se ishte “i ngopur me plakën”.

FRIDA KAHLO: PORTRET I KOMPOZUAR

Të dy, me marrëveshje të ndërsjellë dhe paqësisht, u kthyen në jetën e tyre të martuar.

Më 1937, Frida i dhuroi ish-dashnorit të saj një pikturë, Autoportret kushtuar Lev Trockij. E quajtur gjithashtu midis perdeve, ajo është e mbushur me simbole që kujtojnë botën bashkëkohore ruse të kohës: perdet, të ngjashme me ato të një skene, janë të bardha, një ngjyrë shumë pak e përdorur në pikturat e Fridas, të cilat piktori dëshiron ta kontrastojë këtu me të kuqen të fraksionit përballë Trockij. Skaji merr motive lulesh tipike të artit rus. Në duart e saj, gruaja, me një vështrim të fortë dhe krenar, mban një tufë lulesh dhe një letër ku shkruhet: “Para Leon Trotsky me todo cariño, ia kushtoj këtë pikturë, el dia 7 de Noviembre de 1937. Frida Kahlo. En San Angel, Meksikë ”.

Për revolucionarin, megjithatë, historia e dashurisë me piktorin ishte tani aq larg, saqë, kur erdhi koha për të lëvizur nga Shtëpia e Kaltër, ai madje harroi të merrte punën me të (burime të tjera sugjerojnë se ishte Natalia që pretendonte se piktura ishte lënë në vend). Sidoqoftë, arratisja nuk kaloi pa pasoja për piktorin e egër meksikan. Pas vrasjes së Trockij në duart e Ramón Mercader (xhaxhai i Christian De Sica) në 1940, Frida u mor në pyetje nga policia dhe u burgos me dyshimin se kishte marrë pjesë në krim për arsye personale. Ai ishte në gjendje të kthehej në liri vetëm falë ndërhyrjes së Presidentit të Meksikës, Lázaro Cárdenas del Río.

Mbi jetën e patriotit të njohur Ali A. Rizaj – Nga Moza Boletini

Jeta e shumë shqiptarëve në SHBA është e ndërthurrur me fakte e ngjarje të rëndësishme historike. Tek ky material po hedh dritë mbi jetën e patriotit Ali A. Rizaj, i cili u nda nga jeta në moshën 78 vjeçare, 17 vite më parë në New York.
Ali A. Rizaj lindi më 23 qershor të vitit 1924 në Luzhë të Gashit të Malësisë së Gjakovës – Tropojë nga një familje me tradita të larta atdhetarizmi e bujarie. I ati i tij ka qenë patriot e krah për krah me heroin Bajram Curri.
Në moshën 19 vjeçare Aliu i bashkohet çetës së Gani Beg Kryeziut në luftë kundër okupimit nazi fashist, italo-gjerman. Por me ardhjen në pushtet të komunistëve Ali Gashi arrestohet si kundërshtar i rregjimit dhe vuan dënimin nën tortura nëpër burgjet politike.
Pas daljes nga burgu komunist arratiset sëbashku me bashkëshorten e dy djemtë Esadin dhe Qazimin për në Jugosllavi, duke lënë pas nënën dhe një djalë por edhe atje për bindjet e tij patriotike e për mos tu bërë vegël e spiun i serbisë arrestohet e dënohet me 3 vite burgim në kampin e përqëndrimit të quajtur Brust.
Më pas largohet nga Jugosllavia shkon në kampin e të larguarve në Itali dhe prej andej niset drejt e në SHBA.
Me ardhjen e tij në Amerikë, komuniteti ynë fitoi një zë të fuqishëm që dallohej për nga trimëria, sinqeriteti, bujaria dhe guximi, virtyte këto që i kultivoi edhe tek djemtë e tij.
Ali Gashi ka qenë shumë aktiv përsa i përket çështjes kombëtare, duke marë pjesë në shumë demostrata e protesta kundër rregjimit serbo malazez dhe diktatorit Hoxha. Deri në ditën që u nda nga kjo botë ka qenë mik i afërt me shumë patriotë e veprimtarë të tjerë të komunitetit tonë. Ai arriti të shikoj Kosovën e lirë e të pavarur, çfarë e bëri tepër të lumtur e krenar për të ardhmen e vetë shqiptarëve.
Në vitin 1994 presidenti Sali Berisha e dekoroi Ali A. Rizaj me medaljen e mirënjohjes e trimërisë.
Në vitin 2000 pas 49 vitesh mërgim Aliu mes emocionesh ku la nënën e njërin prej djemve udhëton për në atdhe, të cilët sigurimi i shtetit i internoi nëpër fshatrat e Shqipërisë. Atje takon djalin, nipin Tahir Sinanin, familjarë e plot miq të tjerë.
Ali A. Rizaj dha shpirt më 14 mars 2003 në New York pranë familjes dhe të afërmve të tij. Kombit i humbi një burrë që luftoi kundër rrymës së majtë për të rritur dhe tre djem, katër vajza dhe 18 nipër e mbesa. Në një shkrim botuar kohë më parë në mediat shqiptare nga nipi i tij Bajram Rizaj, thotë se ndihet krenar për gjyshin e tij si një hero, por mbi të gjitha shkruan ai që do të mbetet gjithmonë gjyshi i tij.

New York, Mars 2020

TRINGË SMAJLI E MARIE ÇOBA- Gratë që emancipuan shoqërinë shqiptare

Vetëm kur të arrihet të mbushen mësonjëtoret me vajza ashtu si me djem, vendi ynë do të radhitet në vendet e qytetëruara”, – Shaqe Marie Çoba.
Të hënat e çdo muaji i kushtohen një tematike të caktuar duke i shoqëruar me imazhe nga arkiva “Marubi”.
Muaji mars u kushtohet grave shqiptare, që me historitë e tyre të jashtëzakonshme në raport me kontekstin historik dhe social në të cilin kanë jetuar, janë nismëtare të një aktivizmi për barazi ku spikat idealizmi, virtytet e lufta për vlerësimin e rolit të gruas në shoqëri.

TRINGË SMAJLI
E fillojmë me Tringë Smajl Martini Ivezaj (1870-1917) e njohur ndryshe si Tringë Smalji apo Tringa e Grudës. Vajza e bajraktarit të Grudës me internimin e vdekjen e të atit, udhëheqës i forcave mbrojtëse të degës së Lidhjes së Prizrenit për Grudën, në Anadoll e pas vrasjes së dy vëllezërve vendos të mos martohet e t’i kushtojë jetën çështjes kombëtare.
Ndër personat më të besuar të Dedë Gjo Lulit u bashkua me kryengritësit në Betejën e Deçiçit, mori pjesë në Memorandumin e Greçës, duke vijuar aktivitetin patriotik edhe pas shpalljes së pavarësisë.
Betejat e gjestet e saj heroike bënë jehonë edhe në shtypin ndërkombëtar, ku gazeta e revista të tilla si “New York Times”, “Le Petit Journal” e vlerësojnë si ndër femrat me influencë në Ballkan, duke e cilësuar si Zhan D’Ark shqiptare. Tringa na risillet edhe përmes kujtimeve të shkrimtares e studiueses britanike Edith Durham, gjatë udhëtimeve të saj në veriun e Shqipërisë.
E njohur për ndihmën e saj në emancipimin e grave, me dënimin e dhunës ndaj tyre, me kundërshtinë e fejesave në djep, është njëkohësisht ndër figurat femërore më emancipuese të kohës.
Për fisnikërinë dhe virtytet e saj, na rrëfen edhe At Gjergj Fishta në epopenë “Lahuta e Malcis”, në këngën kushtuar saj, “Tringa”.

Se për lila e karajfila,
Për zymyla e për bylbyla,
E për gurra nëpër curra:
P’ r ato hije nëpër vrrije,
P’ r ato flutra nëpër zalle
Pasha Orë e Shtozovalle,
Pasha t’ rijt e pasha verën,
Për sa bjeshkë e lule blerën.
Mâ fisnike ‘i vashë s’ e ké
Kah ndritë hâna e dielli zé!

MARIE ÇOBA
Lufta e Koplikut (1920-1921) për mbrojtjen e zonës së Shkodrës kundër ndërhyrjes ushtarake jugosllave, e cila synonte të shkëpuste një pjesë të territoreve të veriut të Shqipërisë, shënoi angazhimin e qarqeve patriotike shqiptare në një qëndresë të organizuar, e cila çoi në thyerjen e trupave jugosllave. Në të ra në sy edhe kontributi i grave në asistencën ndaj të plagosurve, grumbullimin e ndihmave, ndihmesën ndaj familjeve të luftëtarëve e atyre të varfra. Në këtë fotografi të Kel Marubit, po ashtu veprimtar në luftë, e në krah të patriotëve Mustafa Kruja e Riza Dani, dallojmë Marie Çobën (1875-1954) – teksa i tregon fotografit edhe materialet e grumbulluara – intelektualen e parë shqiptare që ngriti çështjen e të drejtave të grave.
Në vitin 1920, së bashku me Habibe Bekteshin – në fotografi e veshur me të zeza e me shami të zezë – themeluan komitetin “Gruaja Shqiptare”, me qëllim grumbullimin e fondeve në ndihmë të ushtrisë shqiptare që po përballej me sulmet jugosllave në Koplik.
Në krah të tyre u aktivizuan shumë gra e vajza të cilat u bënë pjesë e rezistencës.
Ky komiteti, në vitin 1921, botoi revistën “Gruaja Shqiptare”, hapësira e parë e shtypit që mbulonte çështjet e grave, që trajtonte problematikat e gruas shqiptare, të drejtat e saj, respektimin e lirive, mbrojtjen e shëndetit, këshilla për nënën e fëmijën, arsimin e edukimin, përmirësimin e jetës dhe veshjeve të grave e tematika të tjerat të rëndësishme për kohën.

Marie Çoba u angazhua edhe në riplanifikimin të shoqatave të grave në nivel kombëtar.
Me ardhjen e regjimit komunist, i shoqi Ndoc Çoba, veprimtar politik, pjesëmarrës në Kuvendin e Vlorës, përfaqësues i Shkodrës në Kongresin e Lushnjës, Ministër i Financave (1920), kryetar i bashkisë së Shkodrës (27 gusht 1937-24 qershor 1939), pjesëmarrës në Konferencën e Pezës, botues arrestohet dhe vdes në burg pas torturave.

Vetë Maria do të vdiste në Shkodër në dhjetor të vitit 1954.

Më 9 mars 1934 lindi Juri Gagarin, njeriu i parë që udhëtoi në hapësirë​​,

Juri Gagarini u lind në fshatin Klushino pranë Gzhatsk më 9 mars 1934, i lindur nga Alexey Ivanovich Gagarin (babai) dhe Anna Timofeyevna Gagarin (nëna), thuhet se Alexey ishte nje zdrukthtar, ndersa Anna nje lexuese e pangopur. Yuri ishte i treti nga të katërtit fëmijët, ndërsa prindërit e tij kan punuar në një ferm. Ashtu si miliona njerëz në Bashkimin Sovjetik, familja Gagarin ka vuajtur gjatë pushtimit nazist në Luftën e Dytë Botërore.

Karriera e tij ne Forcat Ajrore Sovietike

Në rininë e tij, Gagarin u bë i interesuar për hapësirën ​​dhe planetet. Pas studimeve për një vit në një shkollë profesionale teknike në Lubertsi, Gagarin u zgjodh për trajnim të mëtejshëm në një shkollë të mesme teknike në Saratov. Ndërkohë, ai u bashkua me “Klubit te Fluturimit”. Në vitin 1955, pas përfundimit të shkollimit të tij teknik, ai hyri në stërvitje ushtarake të fluturimit në Shkollën e pilotimit në “Orenburg”. Ndërkohë që ai u takua me Valentina Goryacheva, me te cilen ai u martua në vitin 1957.

Trajnimi

Në vitin 1960, pas procesit të kërkimit dhe përzgjedhjes, Yuri Gagarin u zgjodh mes 19 pilotëve të tjer për programin e hapësirës sovjetike. Gagarin u zgjodh më tej për trajnimin e një grupi elitë të njohur si “Soçi Gjashtë” nga të cilat kozmonautët e parë të programit Vostok do të zgjidhen. Gagarin dhe Kozmonautët të tjerë të mundshëm iu nënshtruan eksperimenteve të dizajnuara për të provuar durimin fizik dhe psikologjik, ai iu nënshtrua edhe trajnimeve për fluturimin e ardhshme. Nga njëzet të zgjedhurit, u zgjodhen Yuri Gagarin dhe German Titov për shkak të performancës së tyre në trajnim.

Fluturimi në Hapësirë

Më 12 prill 1961, në bordin e anijes kozmike “Vostok 3KA-3”, Gagarin u bë njeriu i parë që udhëtoi në hapësirë​​, dhe i pari që e përshkoi orbitën e tokës. Ai gjatë daljes nga atmosfera ndiente ndryshime në peshën e tij, dhe i dukej vetja sikur e kishin varur për shkak të shtypjes atmosferike.Ai tregoi që gjatë udhëtimit këndoi disa këngë patriotike rusisht.

Kritika

Kur erdhi ne tokë, ne nje intervistë te dhënë per nje televizion, ai tha që nuk kishte par kurrfarë zoti atje lart. Më pas Gagarin mori kritika te medha nga kisha.

Pas fluturimit

Pas fluturimit, Gagarin u bë një njeri i famshëm në mbarë botën. Ai vizitoi Italin, Gjermanin, Kanadan, Brazilin, Japonin, dhe Finlandën si njeriu i parë në hapësirë. Ai vizitoi Mbretëria e Bashkuar tre muaj pas misionit të parë të tij duke vizituar qytetet e Londrës dhe Manchesterit, nga Machesteri ai ishte pritur me plot dashuri. Në vitin 1962 punoi si depudet i bashkimit sovjetik, dhe si kolonel i forcave ajrore. Më pas ai fillio ti perdor pijet alkoolike, dhe pas nje kohe gruaja e tij Valentina e zuri ne nje dhom hoteli me nje grua tjeter, dhe Yuri u hodh nga dritarja dhe morri nje te qar te madhe ne fytyr, Dhe keshtu paraqiten ndryshime fizike tek ai.

Vdekja

Më 27 mars 1968, në një fluturim rutin te forcave ajrore Ruse, avioni mori flakë dhe Gagarini vdes. Trupi i tij u dogj, edhe hiri i tij u dergua ne muret e Kremlinit në sheshin e kuq. Ai la pas gruan e tij Valentinen, dhe dy vajzat e veta Elenen dhe Galinen.

Tiparet e tij të veçanta

Një ndër tiparet e veçanta të tij ishte, shtati i ulët, Gagarin ishte vetëm 1,57 m, dhe buzëqeshja e jashtzakonshme e tij, që bëri bujë në gjithë botën.

Nderimet

Kan qenë dy monedha përkujtimore lëshuar në Bashkimin sovjetik, me figuren e tij mbrapa monedhes. Yuri Gagarinit ju ndertua nje statuj ne Londer si shenj nderimi. Ne sportin Hokey mbi akull u formua nje turne me emrin “Gagarin” në vitin 2008 etj.

50 vjetori

Pë nder te 50 vjetorit të udhtimit te tij në hapsir u mbajt në vitin 2011, me rast te 50 vjetorit u krijua nje film per udhtimin e tij, e kombinuar me video origjinale gjat udhtimit te tij, ai film u quajt “Orbit”.

Çmimet e marra te tij

  • Hero i Bashkimit Sovjetik (14 prill 1961)
  • Pilot-kozmonaut i BRSS-së
  • Hero i Punës Socialiste
  • Kryetari i miqësisë Sovjetik-kubane
  • Anëtar nderi i Shoqërisë “Finland-Bashkimin Sovjetik”
  • Anëtar nderi i Akademisë Ndërkombëtare të Astronautika (1966)
  • Master nderuar e Sportit të BRSS
  • Pilot ushtarak i të pares kategori
  • Komandanti i parë i Rendit “Playa Giron” (Kuba, më 18 korrik 1961)

Më 8 mars 1983 Presidenti Reagan e quajti Bashkimin Sovjetik perandoria e së keqes

VOAL – Më 8 mars 1983 Presidenti Reagan e quajti Bashkimin Sovjetik perandoria e së keqes.

Ronald Reagan e mbajti fjalimin “Perandoria e së Keqes” më 8 Mars 1983 pranë Shoqatës Kombëtare të Ungjillorëve.

Evil Empire është shprehja antonomastike me të cilën Presidenti i Shteteve të Bashkuara Ronald Reagan, në një fjalim të mbajtur në 8 Mars 1983 para Shoqatës Kombëtare Ungjillore në Orlando, caktoi Bashkimin Sovjetik.

Shprehja ishte pjesë e politikës së Reaganit për një kontrastit të drejtpërdrejtë të nxehtë dhe luftarak me komunizmin gjatë fazës së re kritike të luftës së ftohtë, e cila plotësisht provokoi periudhën e mëparshme të shtensionimit të promovuar nga presidencat e Richard Nixon, Gerald Ford dhe pjesërisht Jimmy Carter.

Formulimi i shprehjes i atribuohet Anthony Dolan, i cili ishte kryeshkrues i fjalimeve të Reaganit, dhe data e saktë në të cilën shfaqet parulla për herë të parë është e diskutueshme. Burimi i Historisë Moderne, botuar nga Universiteti i Fordhamit, parashikon këtë datë deri në 8 qershor 1982, ditën kur Reagan mbajti një fjalim në Shtëpinë e Komunave në Londër; në këtë fjalim, sidoqoftë, koncepti është i pranishëm më shumë se gjithçka tjetër, ndërsa shprehja e saktë nuk paraqitet me siguri deris disa muaj më vonë, më 8 Mars 1983, në një fjalim në kongresin vjetor të Shoqatës Kombëtare të Ungjillorëve .


Në të Reagan, pasi kujtoi se “në botë ka mëkat dhe ekziston e keqja” dhe se “ne jemi urdhëruar nga Shkrimet dhe Zoti Jezus t’i luftojmë me tërë forcën tonë”, ai vazhdoi duke pohuar se, për sa kohë që komunistët do të vazhdonin  të “predikonin epërsinë e shtetit, të shpallnin gjithëfuqinë e tij mbi individin dhe të profetizonin sundimin e tij të ardhshëm mbi të gjithë popujt e tokës”, ata do të ishin “qendra e së keqes në botën moderne”. Dhe ai përfundoi me një këshillë:

“Në diskutimet tuaja në lidhje me ngrirjen e arsenalit bërthamor, unë ju bëj thirrje të ruheni nga tundimi i krenarisë – tundimi për ta deklaruar me qetësi veten mbi gjithçka dhe t’i etiketoni të dy palët si njëlloj të gabuara; tundimi për të injoruar faktet historike, impulset agresive të një perandorie të keqe, duke e quajtur garën për riarmatim ‘një keqkuptim të madh’, dhe duke shmangur kështu luftën midis të drejtës dhe të gabuarës, midis së mirës dhe së keqes. “

Një nga historianët më të mëdhenj të luftës së ftohtë, John Lewis Gaddis, kornizon fjalimin e Presidentit kështu:

“Fjalimi i” perandorisë së së keqes “kompltoi një ofensivë retorike të krijuar për të nxjerrë në pah atë që Reagan e shihte si gabimin qendror të detantës: ideja që Bashkimi Sovjetik meritonte legjitimitetin gjeopolitik, ideologjik, ekonomik dhe moral e barabartë me atë të Shteteve të Bashkuara dhe demokracive të tjera perëndimore në kuadrin e sistemit ndërkombëtar pas luftës “.

/Elida Buçpapaj (Wikipedia)