VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

U nda nga jeta shkrimtari nobelist Naipaul

By | August 12, 2018

Komentet

Dua të më bësh të bukur… – Tregim nga LUAN RAMA

Sy më sy… gjatë. Një buzëqeshje e lehtë… Si të zënë në faj.
– Dukesh i lumtur, – foli ajo si të donte ta ngacmonte.
– Unë?… – mohoi ai duke tundur kokën. Ngriti vështrimin, si të donte ti largohej shikimit të saj. Përse e tha këtë fjalë? – mendoi ai.
– Po ti? – tha pas pak ai.
– Nuk e di. Jam si bosh… Ndoshta kjo kohë gri. Tri ditë shi janë mbytëse, apo jo.
Ai hoqi orën e dorës dhe e vendosi në dorën tjetër. Ajo qeshi.
– Adi, akoma me këtë zakon?…
Ai qeshi.
– Ka ca gjëra në jetë nga të cilat nuk ndahesh dot, – dhe ai e vështroi si për ti thënë se kjo gjë kishte një ngarkesë simbolike… se donte të shprehte tjetër gjë.
Ajo ngriti vetullat e habisë dhe shpërtheu me të qeshur.
– Berta, pse qesh?
– Kot.
– Kot? Nuk e besoj… për më tepër në një ditë të tillë, në këtë stol të pisët, në këtë korridor gjyqi të mbytur nga duhani.
– Ndoshta ti s’do ta besosh.
– Pse? – shtoi ai.
– Sepse është absurde.
– Mos është ndonjë histori si ato të teatrit absurd?
– Aspak.
– Po ç’është atëherë?
Ndërkohë një prostitutë po vraponte e klithte nëpër korridor gjersa u kthye në fund të korridorit.
– Po kjo, nga doli? – pëshpëriti ajo.
Papritur ra heshtja. Berta pikasi buzët e tij që kërkonin të thonin diçka, por heshti. Mendonte me vështrimin e përhumbur…
Ata kishin rreth një vit e gjysmë që nuk jetonin më me njëri-tjetrin. Ishin martuar shpejt. Kohë dashurish, endjesh, kohë xhelozie. Jo rrallë në shtëpi apo në rrugë, ata shprehnin mendimin se tashmë kishin ardhur kohra të reja, se bota kishte evoluar, se nuk kishte nevojë të një kushtëzimi apo detyrimi ndaj njëri-tjetri, se ata ishin një çift modern. Liria, si në Perëndim me lëvizjet feministe, Simone de Beauvoir… «seksi i dytë». Dashuria e tyre kishte qenë e fortë, një lidhje e çuditshme, pasi aq sa ishte sensuale, e ndjerë, romantike, aq ishte dhe e ashpër, me përplasje, ku secili donte të tregonte personalitetin e tij me një lloj intolerance. Ikjet e tij në jug për montimin e një fabrike të re krijuan çarjen e tyre të parë. Bertës i dukej se ikja e tij ishte si një ikje drejt lirisë, larg saj, familjeve. Ç’bënte atje vallë, përse rrinte aq gjatë? Dhe kështu, dalëngadalë, ashtu e vetmuar, ajo u mësua me vetminë. Iu rikthye sërrish shoqërisë së vjetër, lokaleve në mbrëmje për të mbytur mërzinë, diku në një «pub» me dy shoqe të saj. Një ditë, në kthim, pas disa muajve, ai kishte zbarkuar papritur një mbrëmje dhe u habit që nuk e gjeti Bertën në shtëpi. Kishte ndjerë një lloj mungese. Donte t’i bënte një surprizë. Priti gjer vonë se mos kthehej, madje doli nga shtëpia se mos ishte në kafenetë e sheshit kryesor të qytetit, por askund nuk e pa. Kur u kthye, afër mesnatës, para hyrjes pikasi Bertën me dikë. Bisedonin, ishte dikush që nuk e njihte. Kur u afrua ai thjesht i përshendeti disi nëpër dhëmbë dhe u ngjit lart, duke lënë pas atë të qeshur të ndërprerë.
Ajo mesnatë për të ishte vërtetë çjerrëse, klithëse, tronditëse. Ishte hera e parë që po ziheshin në atë formë, me fjalë të ashpra, të rënda, fyese. Ishte thjesht xhelozi, pasi ai ishte thjesht një mik që e kishte përcjellë deri në shtëpi.
– Po të kisha një marrëdhënie me të unë mund të ngjitesha lart, – i tha ajo… – Duhet ta kuptosh këtë. Unë të mendoja në Vlorë!
Atë natë ai kaloi në sallon dhe fjeti mbi divan, ashtu me tërbimin e tij dhe gjakun e ndezur. Një natë e pagjumë, në zhgjëndër. Që nga ajo ngjarje ata filluan ta shikonin me dyshim njëri-tjetrin, aq sa vështirë të kalonin nga një situatë e tillë në përqafime, puthje, fjalë të ëmbla. Madje dhe kërleshja e tyre në shtrat nuk ishte ajo e para, dukej si një lloj detyrimi si bashkëshortë që ishin. Një muaj më pas, kur Adi u kthye në shtëpi, vuri re se ajo ishte larguar. Gjeti vetëm një letër ku i thoshte se po shkonte për disa kohë tek prindërit e saj. Ai priti se mos Berta do të vinte të nesërmen, të pasnesërmen, por ajo nuk u duk më. Dhe pas tri ditësh, Adi u nis përsëri drejt jugut. E ndjente veten të fyer, pasi ajo as që mendonte ti kërkonte falje. Ishte një ndjenjë e çuditshme në këtë largësi midis dy të dashuruarve. Vallë dashuron dikë tjetër? – mendonte ai dhe për t’i larguar të gjitha këto mendime të këqia, filloi të pinte, të endej nën avujt e uiskit, të provonte përhumbjen e trupit, psikikës, të endej në ato tunele të errta ku i dukej se një lloj fryme tjetër e shtynte, s’dihej për ku.
Një ditë, kur ishte kthyer në Tiranë, ai e pa në trotuarin tjetër… Vazhdoi të ecte. Po kështu dhe ajo, duke parë gjithnjë nga njëri-tjetri, pa folur, me një buzëqeshje të ngrirë. Më së fundi ai kapërceu rrugën dhe e takoi. Biseduan gjëra të kota: fabrika, punimet, koha, stina, laboratori ku ajo punonte dhe së fundi fjalët e saj se duhej të nxitonte. Nuk e priste. Ajo e puthi ftohtë në faqe dhe u largua, duke i lënë pas aromën e parfumit të saj.
Muajt kalonin dhe një ditë ai e pikasi me dikë tjetër, tek qeshnin rrugës dhe shtynin njëri-tjetrin, me një shprehje dashurie. Adi ndaloi dhe vështroi me trisht ata të dy që largoheshin tutje në lumturinë e tyre. Një ditë më vonë telefonoi në shtëpinë e saj, foli me Bertën dhe e njoftoi se gjithçka kishte marrë fund dhe se duhej të divorcoheshin.
– Dakort! – i tha ajo me një ton të ftohtë.
Në Vlorë po instaloheshin makineritë e fundit. Mbrëmjeve ai shkonte nga qendra e qytetit, vetëm apo me një nga inxhinjerët e tjerë, pinin diçka dhe kthehej pastaj në mesnatë për të fjetur. Një ditë, në zyrat e kantierit, sytë i mbetën mbi ekonomisten e re që sapo kishte filluar punë në kantier. Ishtë një vajzë e zeshkët me ca sy të mëdhenj, të bukur dhe gjinj të kërcyer. Shpejt ata u miqësuan dhe filluan të dilnin bashkë. Një natë ajo qëndroi me të gjer vonë në dhomën e tij. Duke bërë dashuri, çuditërisht atij iu shfaq fytyra e Bertës, trupi i saj i kolmë, dëgjoi si në eho të qeshurën e ëmbël të saj dhe një gjendje e çuditshme iu krijua. Ajo ishte aty, e pranishme, si një hije, madje më shumë se një hije, çka e bëri të mbarojë shpejt. E pamundur ta largonte. Kjo gjendje iu përsërit dhe disa herë të tjera. Ishte e pamundur ta harronte… Ajo i shfaqej si një lloj magjie, si një nga pjellat e Çirçes, por me një pamje moderne. Një imazh që s’mund ta prekte, ta shtynte, ta largonte…
Kështu kishin kaluar muajt gjersa hija, ajo hije përpëlitëse nuk iu shfaq më.
Papritmas Adi ktheu sytë nga Berta, e vështroi gjatë, drejt e në sy, duke dashur ti thoshte diçka, por vetëm mërmëriti diçka të pakuptueshme.
– Çfarë, – tha Berta.
Ai heshti përsëri por më në fund tha:
– Vërtet do të ndahemi? Pse duhet kjo…
– Po kështu sikur kemi rënë dakort më duket…. Ndoshta unë tu mërzita…
– Ndoshta unë… Ne asnjëherë nuk i thamë gjithçka njëri-tjetrit se përse ndodhi kjo.
Ajo qeshi lehtë. Ishte një gjysmë-qeshje, pasi fytyra e tij kishte tashmë një pamje të shqetësuar.
– Nuk e di… është e habitshme, ne i kaluam anash gjithçkaje… nuk ditëm të ndanim gjithçka tonën… të zbulonim më shumë njëri-tjetrin. Në shpirtin e çdo njeriu mund të kapesh për të ndërtuar diçka të bukur, dhe ja tani, ky divorc…
– Sigurisht, dhe mund të ndahemi, por mund të bëjmë dhe të kundërtën.
– Si? – gati kërceu nga stoli Berta. Sytë e saj u zmadhuan pa arritur ta besonte këtë, dhe kur? Në një çast të tillë, pas kaq kohësh. Si ishte e mundur? Vallë nuk e dëgjoi mirë?
– T’u themi që ne tashmë mendojmë ndryshe… dhe shkojmë.
– Vërtet? Eshtë e mundur?
Ai vazhdoi ta vëshronte drejt e në sy.
– Si kështu?
– Ja kështu… nuk e di pse. Sot që po vija këtu mendova vitet tona të lumtura, dashuria jonë ka qenë e bukur, dehëse. Gjithçka është ngjizur në sytë e mi dhe e pamundur të më shqitet.
– Po, ishte dehëse… fllade të rinisë sonë. Sa shumë endje, bredhje, dëshira.
Ndërkohë u hap dera dhe njëri nga avokatët zgjati kokën.
– Do prisni dhe pesë minuta ju lutem dhe pastaj do fillojmë…
Dera u mbyll, prostituta kaloi sërrish, kësaj rradhe duke kënduar lehtë një këngë cigane. Një polic që i shkonte mbrapa e ngacmonte duke tundur kapelen e tij dhe përsëri korridori ra në qetësi.
– Po ne ç’bëjmë këtu? – tha ai.
Ajo hapi sytë dhe u habit me fjalët e tij, duke ia dhënë përsëri të qeshurës.
– Ç’bëjmë? – dhe ai i mori dorën në të tijën.
Ajo u step nga sytë e tij të njomësht nga një emocion i brendshëm.
– Po ç’duhet të bëjmë atëherë?
– Të ikim!
Ajo qeshi përsëri. Adi jo rrallë e kishte habitur me tipin e tij disi të paparashikueshëm. Sytë e tij ishin një dëshirë e thellë, ndërkohë që dorën nuk ia lëshonte nga e tija. Ajo u ngrit dhe gjithnjë duke qeshur, shtoi:
– Nxitojmë atëherë se do n’a kapin.
Dhe ata u zhdukën drejt korridorit.
Atë ditë shiu ata braktisën gjithçka. I harruan punët, jetën monotone, takimet në kafene, pagjumësinë e natës… Njerëzit vazhdonin jetën e tyre të zakonshme, politikanët shanin njëri-tjetrin me fjalët më të ndyra dhe lypësit gjithnjë e më shumë pushtonin trotuaret e bulevardeve, duke parë me trisht atë shi që i detyronte të strukeshin. Ata brodhën shumë atë ditë. Nuk dinin ku të shkonin. Një uiski në një kafene të vjetër në cepin e një rruge, puthjet e tyre të panumurta, rigjetja e ditëve të dikurshme, gishtërinjtë që mplekseshin dhe sytë me atë vështrim që në heshtje hynin tek njëri-tjetri pa fjalë, thellë për të thënë se unë jam aty, brenda teje, në mish, në deje, në atë rrjedhje jete ku askush nuk i shihte. Si mund të jetoja pa ty? – thonin sytë e saj. Më së fundi, pas një shëtitje në kodrat e qytetit, ata zbritën në mbrëmje dhe përfunduan në shtëpinë e tij. Në prag të pallatit, ajo ndaloi.
– Ç’bën? – tha ai i habitur, – eja!
– Prit, dua të hyj me këmbën e djathtë, – shtoi ajo.
– Ah! – qeshi ai me këtë shaka të saj dhe e mori në krahë!
– Mos se do rrëzohemi!
– Le të bijem… veç të jemi bashkë.
Dhe ata u ngjitën. Kur hyri brenda ajo u habit me shtëpinë. Asgjë nuk kishte lëvizur që nga ikja e saj. Madje dhe disa gjëra që ajo duhej ti merrte ishin po aty, si dëshmi të vyera të një dashurie të dikurshme.
– Po ti s’paske ndryshuar asgjë këtu?!
Ai qeshi dhe e puthi sërrish. Kishte mall.
– Mesa duket, instinktivisht, unë prisja gjithnjë që një ditë ti të ktheheshe.
– Edhe unë mendoja se jeta ime do të ndryshonte. Diçka e re do të niste, sigurisht me dhimbje, por që një kapitull do të mbyllej për të filluar një tjetër. Por gjithçka ishte kalimtare, sipërfaqsore, e ftohtë, puthje nga të cilat nuk të mbetej asgjë më pas, as aromë, as frymë, asgjë Dhe atëherë njëriu shpreson se kushedi… mrekullia mund të ndodhë. Shpejt e kuptova se askush nuk mund ta zinte vendin tënd. Dhe atëherë ti nise të më shfaqeshe në ëndërr. Flisja me ty, qeshja me ty, bëja dashuri me ty. Dhe kjo çuditërisht ndodhte vetëm natën, pasi ditën harrohesha në laborator, me punët dhe shoqet e mia. Pastaj, në mbrëmje, kur vija në shtëpi, ti shfaqeshe ngadalë, në fillim si një hije, pastaj me sytë e tua, trupin tënd, të qeshurën tënde. Gjithçka e imja zhvendosej si me magji tek ty, në apartamentin tënd. Isha zonja e shtëpisë. Ç’netë të bukura dhe trisht… një trisht i madh në fund. Madje dhe kur shikoja veten në pasqyrë, ti më shfaqeshe atje… ishim të dy, dy fytyra të dyzuara… si në nje film të Orson Wells.
Pranvera kishte hyrë në muajin e dytë. Një ditë ai e kishte marrë dhe bashkë ishin nisur me një makinë drejt plazhit. Një plazh i shkretë që atyre u kishte pëlqyer gjithnjë. Deti, rëra, zbrazëtia dhe ata…. Të vetëm në dashurinë e tyre, pa njerëz të tjerë, pa thirrje, biseda… veç ata, flladi dhe frymëmarrja e detit.
Ishte një diell i bukur dhe pemët buzë rrugës deheshin në erë me lulet që tundeshin, hepoheshin, në fllad, ashtu të bulëzuara, të çelura, në shpërthimet e tyre, një lloj ekstaze e vetë natyrës. Gjithçka ishte ngazëlluese; toka, pemët, dielli dhe dashuria e tyre, ajo lumturi që u qëndronte mbi sy dhe e ëmbël, frymëzuese, me atë të qeshurën e saj karakteristike që kishe dëshirë ta dëgjoje, një e qeshur e çliruar, shpirti, sikur të ishte një nga shprehjet më të bukura të lumturisë. Papritur, duke vështruar nga xhami i dritares së makinës ajo pikasi atë fushë me livando që shtrihej në të djathtë. E ndaloi të qeshurën dhe ai ktheu kokën i habitur. Ajo po vështronte gati pa frymë atë pamje të natyrës që u ishte shfaqur ashtu papritur.
– Ndalo… shiko, një fushë me livando, – tha ajo me një gëzim fëminor… – Të lutem ndalu!
Makina vazhdoi dhe disa metra më tutje dhe ndaloi buzë rrugës. Ajo doli menjëherë, vështroi duke qeshur nga Adi dhe nisi të vraponte drejt fushës.
– Eja, ç’pret! – klithi ajo duke kthyer kokën pas dhe vazhdoi të vraponte si një adoleshente, me fustanin që i ngrihej duke i zbuluar këmbët e saj të kolme dhe sensuale.
Papritur Berta ndaloi para asaj fushe me ngjyra violet, me një bukuri të veçantë, të pashoqe. Gjithçka ishte dehëse, plot aromë. Qielli, kombinimi i të kaltrës qiellore me ngjyrën violetë dhe ajo habi fëminore e fytyrës së saj.
– Ç’mrekulli!
– Po, bukur shumë, – shtoi ai kur u afrua dhe e përqafoi nga pas, duke e pështjellë me krahët e tij të fuqishme. Pastaj uli kokën dhe puthi zverkun e saj. Berta u kthye menjëherë nga ai me një drithmë dashurie, duke u harruar një çast në buzët e tij të pulpta.
Ajo këputi disa nga lulet, u mori erë dhe u kthye përsëri nga ai. Ishte e lumtur. Pastaj u kthyen duke nxituar drejt makinës së vetmuar buzë rrugës.
Atë ditë deti hidhte dallgë. Buzë detit veç një fëmijë vraponte me një balonë të madhe në erë, nga ku varej një bisht i gjatë shumëngjyrësh. Po linin bregun për tu ulur në kafenenë pothuaj pa njerëz, në tavolinat përballë detit.
Ulur, me diellin e ngrohtë në fytyrë, ata vështronin nga ai djalosh dhjetvjeçar që vraponte e gëzohej me balonën e tij dhe qiellin.
– Dua të kemi një fëmijë, – tha papritur ajo, duke e parë me ata sy të njomë nga dashuria.
Ai e vështroi një çast i habitur, drejt e në sy dhe pastaj iu afrua duke i puthur sytë.
– Po, n’a duhet… S’kemi ç’presim më… Kështu do të jemi akoma më të lumtur.
Ajo afroi kokën dhe u pështet në supin e tij. Mbylli sytë dhe nisi të mërmëriste një melodi të ngjashme si në një film të Enio Moricone. Me siguri ëndërronte. Dukej sikur flinte me diellin në sy. Dhe vërtet, për një çast e zuri gjumi.
Dy javë më vonë Berta ndjeu një lodhje të papritur, të çuditshme, që kurrë nuk e kishte ndjerë më parë. Zgjimi, vajtja në punë, ecjet, gjithçka ishte një cfilitje më vete. Diçka që nuk e kishte përjetuar më parë. Ai mendoi se kjo do të kalonte, por meqë po rëndohej i telefonoi një shokut të tij mjek. Pas vizitës, ai i këshilloi të bënin analiza të tjera për të gjetur shkakun se nga vinte gjithë kjo lodhje e madhe, edhe pse ajo nuk kishte asnjë lloj stresi në punë. Madje i këshilloi të bënin analizat në spitalin qëndror, për të parë pastaj se ç’duhej bërë.
Gjithë ajo kapitje e madhe ishte padyshim shqetësuese. Fytyra e saj zakonisht e qeshur, tashmë nuk buzëqeshte më. Madje sytë i tregonin një lloj trishti dhe ankthi, një lloj hutimi, diçka e pabesueshme për tipin e saj gjithnjë të gëzuar.
Pas analizave, mjekët e shtruan menjëherë në spital. Anemia dhe anomalitë e mëdha në përbërjen e gjakut tregonin për një leucemi akute. Jeta e saj ishte në rrezik. Në fillim ajo u tremb. Ditët e para në spital i kaloi me lot. Transfuzionet e gjakut s’po jepnin rezultatet e pritura. Asnjë përmirësim. Gjendja keqësohej nga dita në ditë dhe me një rritëm befasues. Mjekët i thanë Adit se gjendja e saj ishte tepër e vështirë për tu kuruar, veç nëse trupi i saj do bënte nje lloj mrekullie.
Sapo dilte nga puna në periferi të Tiranës, ku vazhdonte instalimi i disa makinerive të rënda, ai nxitonte menjëherë në spital ku qëndronte pranë saj deri natën vonë. Shpesh gjumi e kapiste atje, në atë kolltuk të vjetër dhe të pisët, pranë krevatit të saj. Më së fundi Berta e kuptoi gjendjen e saj dhe një lloj paniku e pushtoi. Nuk donte të qëndronte në atë spital të mbyllur ku shihte vdekjen në atë dhomë të errët sikur po priste frymën e saj të fundit. Donte të ikte që andej. Krahët i ishin nxirë nga gjilpërat e transfuzioneve të shumta të gjakut që s’po jepnin asnjë rezultat. Madje kishte frikë ti shikonte. I dukej sikur nuk ishin krahët dhe duart e saj por të dikujt tjetër. Miqtë që vinin parreshtur e shtonin dhe më shumë ankthin e saj. I dukej sikur ata vinin për ta parë dhe përshëndetur për herë të fundit. Dhe asaj i dukej se ata largoheshin me një buzëqeshje të ngrirë dhe një vështrim mishërues, sikur të donin të thonin: a do të shihemi më?!
– Ah, mermë Adi, mos më ler më këtu… Mermë në shtëpi, të lutem, – iu lut ajo.
Një natë ajo ishte në delir… fliste përçart për lëndina të verdha që ndereshin në qiell… këndonte me zë të ngjirur një këngë fëmijërie, thërriste emrin e Adit, pastaj klithte sikur dikush po e tërhiqte për ta çuar drejt një tuneli të errët.
Sa herë që ndahej nga ajo, Adi dëgjonte të njëjtat fjalë lutjeje. “Mermë… të lutem». Nuk donte të ikte, donte të ishte në shtratin e saj. Më së fundi ai bisedoi me shefin e pavionit që të paktën ta merrte në një fund jave për ti ngritur disi moralin. Nuk mund ta shikonte më në atë gjendje.
– Gjëndja e saj është serioze, – i kishte thënë shefi. – Të ishte për mua, nuk duhet lëvizur.
– Po, e kuptoj… por ajo e ka të pamundur.
– Meqë ju këmbëngulni, mund ta merrni, por në përgjegjësinë tuaj. Sidoqoftë, të hënën ajo duhet të jetë këtu… Do vazhdojmë me transfuzionet edhe pse s’ka asnjë përmirësim.
Një ditë të premte ai e ngriti nga shtrati dhe me të në krah zbriti duke e futur në makinë. Shkuan për në shtëpinë e tyre. Gjatë rrugës ajo nuk fliste, nuk qeshte, vetëm shikonte me vete gjithçka që mund të pikaste syri në atë dritë të bardhë, gati verbuese, njerëz që nxitonin, të dashuruar, nëna me karrocat e fëmijëve, adoleshentë që vraponin me thirrjet e tyre të gëzuara, jeta… Vështronte me një lloj gëzimi e trishti njëkohësisht, sikur do t’i shikonte për herë të fundit, sikur të donte të mos humbiste asgjë nga ai afresk i madh i një jete të cilën nuk do ta gëzonte më. Megjithatë, kur hyri në apartament, fytyra e saj mori një ngjyrë roze të lehtë. Kishte një lloj ngazëllimi që po rivinte atje, në sallonin e saj, ku bënte ballë një riprodhim i Modilianit vendosur në një kornizë, një nudo në ngjyrë okër. Adi kërkoi të rregullonte shpejt krevatin e shprishur ndërkohë që ajo nisi të xhvishej.
Berta u shtri me një lloj paqeje.
– Po vë një Albinioni, – i tha ai dhe mori një disk. – E di që të pëlqejnë Albinioni dhe Correli.
Ajo qeshi dhe i bëri shenjë të shkonte drejt saj, madje të shtrihej pak me të.
Muzika baroke i dha asaj dhome diçka romantike, prehjeje, qetësie, si të donte ti zhvendoste nga ajo dhomë spitali ku kishin qenë prej kaq kohësh, për ti çuar në një kohë tjetër.
Ajo mbylli sytë dhe ashtu në errësirën e qepallave të lodhrua i shtrëngoi dorën.
– Adi…
– Çfarë?
– Tê kujtohen letrat për Sofinë?
– Cila Sofi, – u habit ai.
– Sofi Voland, e dashura e Diderosë.
– Ah, po…
– Në prag të vdekjes së saj, Didero i shkruante se një ditë, me vdekjen e tij, kur trupi do të prehej nën tokë, grimcat e trupit të tij do të shkonin të bashkoheshin me të sajat…
– Berta… shëëët… ne do të jetojmë bashkë … do të udhëtojmë gjatë. Kjo stuhi do të kalojë.
– Syri im i bukur…
Ai u zgjat mbi të dhe e puthi. Pastaj i afroi një gotë që të pinte.
– Lermë… s’dua të cfilitem më… – bëri shenjë ajo.
Ato dy ditë ai nuk lëvizi nga shtëpia. Vetëm kur ajo flinte, telefononte në kantier ku e prisnin sa më shpejt. Të shtunën, tek flinin ajo e zgjoi.
– Më duket se bie dera?
– Dera?… Tani po afron mesnata?!
Megjithatë ai u ngrit dhe shkoi të hapte derën. Një qetësi e madhe mbretëronte.
– Fli Berta… nuk është askush.
Çfarë priste vallë?…
Ishte e djelë, mbrëmje e vonë. Shtrirë në shtrat, mbytur nga djersët, ajo mezi merrte frymë, rënkonte përpëliste buzët e thara dhe lëshonte një mërmërimë të pakuptueshme që mezi dëgjohej. Ç’thoshte? Ç’kërkonte? Me një peshqir paksa të lagur dora e tij i fshinte djersët, ballin, sytë, faqet dhe gushën, duke zbritur deri tek gjinjtë e lëshuar. Dhe ajo vazhdonte të pëshpëriste, gjysma fjalësh apo thjesht rrokje të shkëputura, përsëri në delir.
– Berta… – dhe ai e puthi në ballë si për të thënë se ishte aty, se s’duhej të kishte frikë, se ata ishin bashkë, të dy.
Ajo e ndjeu dhe sikur u zgjua nga ajo kllapi e mundimshme.
– Ku jam këtu?… Në shtëpi, në shtratin tonë i dashur?
– Ti je ende këtu?
– Po e ëmbla ime.
Ai e vështroi gjatë dhe me gishtërinj i preku buzët e rreshkura nga ajo përpëlitje e gjithë atyre ditëve. E puthi ashtu si ti kujtonte ditët e dikurshme të përhumbjes së tyre.
– Përse ndodhi kështu? – foli pas një heshtje ajo dhe mbylli sytë përsëri. Një lot i rrëshqiti. Pastaj, ashtu, me sytë e vagëlluar nga lotët, ajo shtoi:
– Vallë fati?
Dora e tij u zgjat dhe i fshiu lotët.
– Ndoshta do të ishte ndryshe po të besonim… Apo jo?
– Në çfarë?
– Në një Zot.
Ajo heshti dhe mori frymë thellë.
-… Po, në një zot, cilido… Do doja të besoja në diçka të mbinatyrshme, në një forcë tjetër, jashtënjerëzore… për të mposhtur frikat e shpirtit, frikat e trupit. Dikur, në lashtësi, njerëzimi kishte hyjnitë e tij pagane. Dhe unë do të doja tani, që të mos kisha frikë… Si mund të të le, tani?… Burri im i mirë.
Ai i puthi sytë.
– Shëëët… duhet të flesh!
– Ah, kam kohë për të fjetur, do kem shumë kohë… përjetësisht. Adi…
– Çfarë?
– Dua të më krehësh… dua të vdes e bukur.
– Ç’thua kështu? Përse ndjell keq. Ne do jetojmë zemër… do të vazhdojmë udhën të dy.
Ai heshti një çast. I erdhi keq. Një dëshirë e thellë që shprehej në vështrimin e saj.
Pastaj zgjati dorën në sirtarin pranë dhe mori krehërin e saj. Filloi ta krihte, ngadalë…
Ajo mërmëriste. Ndjente një lloj paqeje tani… mërmëriste, apo ndoshta ishte një lloj kënge e zvarrët… një këngë trishti apo vaji, por sidoqoftë e paqtë. Kishte nevojë për të. Krehëri shkonte nëpër flokë dhe ajo ndjente duart e tij, aromën e atyre duarve.
– Fli tani shpirti im!
– Prit, burri im i dashur. Dua të më lyesh dhe buzët me të kuq.
Ai e vështroi i habitur të dashurën e tij ku në fytyrë i ravijëzohej një buzëqeshje e mundimshme, por e bukur. U drithërua. U ngrit, shkoi të merrte të kuqin në banjë dhe u kthye, duke u ulur në cepin e krevatit.
Ajo qeshi… qeshi me dhimbje.
– Bëmë të bukur shpirti im… dua të jem e bukur për ty… dua ta mbash mend fytyrën time të bukur… sytë e mi, buzët… gruan tënde të dashur.
Atij iu njomën sytë, por e mbajti veten. Filloi ti bënte buzët me të kuq… një i kuq ekarlat, ashtu siç i pëlqente asaj. Pastaj duke parë nga ajo, më së fundi i tha me zë të ëmbël.
– Ti je e bukur shpirt … ti gjithnjë do jesh e bukur për mua.
– Eja tani, vëre kokën në prehrin tim. Dua të të mbaj këtu, si të ishe pjella ime.
Ai lëvizi, u shtri dhe vuri kokën në prehërin e saj, në barkun e saj. Berta zgjati duart dhe i vuri mbi kokën e tij
– Më jep jetë i dashur! Më jep frymë!…
Ai qau pa zë, dridhej, por ajo e ndjeu nga frymëmarrja që i merrej dhe gulçima që kërkonte ta mbyste brenda tij.
– Mos qa i ëmbli im.
Ajo vazhdoi të mërmëriste atë këngë të pakuptueshme sikur të donte ta vinte atë në gjumë.
Ishte mesnatë. Adi ndjente një lodhje të madhe dhe mbylli sytë. Kishte ditë të tëra pagjumësie. Donte të përhumbej në zinë e tij.
Në mëngjes, kur rrezet e para të diellit ranë në shtratin e tyre, ai pikasi se ishte një agim i bukur me një dritë të bardhë, gati verbuese. Iu duk si një ogur i mirë dhe menjëherë ngriti sytë të shikonte nëse Berta po flinte. Por sytë e saj ishin të hapur dhe të palëvizshëm. Ndoshta nga ajo dritë e bardhë dhe e fortë, mendoi në fillim. Por shpejt, një diçka e pakuptueshme e bëri të shtangej për gati një minut para trupit të saj dhe atyre syve që kishin harruar të mbylleshin.
– Berta! – pëshpëriti ngadalë, duke e kuptuar se ajo tashmë kishte vdekur, por që nuk donte ta besonte.
– O Zot! – pëshpëriti duke parë kristalinën e syve të saj ku reflektohej ajo dritë e bardhë si rrallë ndonjëherë. Madje në to sikur pa vetë fytyrën e tij.
Atëherë zgjati dorën që i dridhej dhe i mbylli sytë. Duhej të flinte tani, përjetësisht. Të shkonte në paqe.
Pastaj e puthi ngadalë në ato buzë pak të ftohta, në të kuq. Ishin buzë që s’ishin ftohur ende…

Luan Rama, 14 shkurt, 2019.

KOMANDANT JASHARI, TË PRESIM, KU JE? – Poezi nga Kadri Tarelli

 

Ku je komandant, o Adem Jashari!

Bir Dardanie dhe me gjak shqiptari,

Si shqiponjë në luftë, u hodhe i pari,

Si Mekë e shenjtë, i shenjtë t’u bë varri.

 

Një tempull ngrihet, kur po vdes shenjtori,

Pse një varr i thjeshtë, ku prehet dëshmori?

Gjaku i komandanti, luftëtar arbërori,

Nga dheu legjendë, mes legjendash nxori.

 

Ushtimë vjen nga mali, burri po bërtet!

Shporru serb i zi! Largohu çka po pret!

Nuk po të lus shumë, tash as po të pvet,

A po e ndin pushkën, me plumba po flet!

 

Hiqu shkja prej nesh, çka po don këtu?

Boll na sundove, duam me pshtu.

Dheu nuk të mban, as bar e as dru,

Po nuk ike ti, ke punë me mu!

 

Zjarr krisi dyfeku, gjyle lëshoi topi,

Po lufton një trim, si zog Kastrioti.

Flak u ndez Kosova, si fuçi baroti.

Lufta për atdhe, bekim vjen nga zoti.

 

Si kështjellë prej guri, kulla e Jasharit,

Nuk i tutet gjyles, as i trembet zjarrit,

Gjer në qiell u ngrit, flaka e pishtarit,

Ishin rrufe lufte, në ballë barbarit.

 

Ku je Adem lufta, O Jashar flamuri!

Për liri dhe komb, gjoksin zbërthen burri.

Flakë u ndez dheu, vullkan shpërthen guri,

Një ushtri përballë, hasmi shpejt të pruri.

 

Topa dhe tanke, mësyjnë një shtëpi.

Bota mbarë mbet, ku-ku, bani mahi,

Çka po ndodh larg, tej në Dardani?

Pesëdhjetë u vranë, shpëtoi veç nji.

 

Kurrë nuk do shuhet, ndër ne atdhetaria,

Në këmbë ngrihet plaku, pushkën kap fëmija

Në ballë po na prin, Adem trimëria.

Me gjak luftëtarësh, u skuq Arbëria.

 

Malit ushton kënga, piskamë përmbi re!

Komandant Jashari, të presim, ku je?

Zëri yt i luftës, po shpërthen rrufe:

Për komb e atdhe, jetën mos kurse!

 

Monument i lartë, roje për vatanë.

Gjigand në Skënderaj, ashtu në Tiranë,

Si Anteu ngrihesh, shikon anembanë:

Nga shkjau kujdes! Troje mos me i lanë!

 

Adem legjendari, simbol trimërie,

Hyn në këngë burrash, si në djep lavdie.

Në tinguj lahute, në tela sharkie.

Në frymëzim poeti, vargje poezie.

 

Të nderon Kosova dhe gjithë Arbëria,

Nga lufta dhe gjaku, erdhi mëvetësia.

Për ju ndër shekuj mbetet madhështia.

Si shenjtor i kombit, në zemër rinia.

 

Kadri Tarelli

Durrës më 16. Shkurt. 2019

Vendimi i mbretit – Tregim në vargje nga Viron Kona

1.

Njëri nga mbretërit e vendeve skandinave,
ftoi në një drekë të madhe pushtetarët e tij,
të gjithë u ndjen të lumtur për vëmendjen,
kur të fton mbreti është nder edhe krenari.

Për drekë u zgjodhën ushqimet më të mira,
antipasta të shijshme në pjatanca porcelani,
shoqëruar me lloj-lloj pijesh e verëra t`vjetra,
aragosta,oktapod zgare,peshq t`rrallë oqeani.

Binin në sy në atë drekë t`pasur mbretërore,
lule të freskëta, ku mbizotëronin trëndafilat,
kompletet lugësh, pirunësh, thika të florinjta,
kurse salla e magjishme vezullonte nga dritat.

Dhjetëra kamerierë shërbenin nëpër tryeza,
shfaqeshin regjisorë,fotografë,kameramanë,
muzika e ëmbël krijonte sfond t`magjishëm,
gjithçka ish perfektë, një drekë plot sharmë.

2.
Para se të fillojmë këtë drekë, – tha mbreti,
kam një pyetje për ju ministra, pushtetarë:
çfarë hanë, si ushqehen sot shtetasit e mi,
le të ma thotë ai që me sytë e tij e ka parë.

Pyetjes së mbretit askush s`dinte t`i përgjigjej,
heshtën dhe ulën kokat të vënë në vështirësi,
kishin menduar vetëm se si të pasuroheshin,
s`donin t`ia dinin si rronte populli në mbretëri.

3.
Kur mbreti këmbënguli që dikush të përgjigjej,
kërkoi leje,doli përpara një shërbëtorë i vjetër:
Puna më çon çdo ditë mes njerëzve,o madhëri,
ndaj mund t`ju japë përgjigje si askush tjetër:

Kudo kam takuar njerëz të mjerë e të uritur,
populli në varfëri që s`rrëfehet jeton e lëngon,
t`rritur e fëmijë kënaqen me një kothere bukë,
e ngjyejnë me shëllirë, atë kanë përditë racion.

Këtë gjendje e kam parë këto ditë dhe në fshat,
kur shkova të shihja se si rronin prindërit e mi,
bukën që kishin e ndanin kafshatë më kafshatë,
nga pakë thekër e ca kokrra patate kanë pasuri.

Varfëria vjen nga papunësia e taksat mbretërore,
ata japin gjithçka e për vete u mbeten thërrime,
sillen rrotull pa punë, lypin, flenë dhe pa ngrënë,
këtë gjendje pashë në fshat dhe në familjen time.

Për anën tjetër përgjigjen e dini vet, o mbreti im,
pamja magjepse e përrallore mua m`i prish sytë,
luks marramendës,shumëkatëshe ngjiten n`qiell,
oborrtarët që ju rrethojnë, ju lajkatojnë çdo ditë.

4.
Mbreti dëgjoi shërbëtorin me shqetësim, i tronditur,
dhe një copë herë qëndroi i heshtur dhe i menduar,
pastaj befas brofi në këmbë e tërë zemërim urdhëroi:
Hiqni menjëherë nga tryeza gjithçka keni shtruar!

Para secilit prej nesh në tryezë urgjentisht t`shtrohet,
racioni i ushqimit që populli ynë i varfër ha çdo ditë,
le t`provojmë, unë, ministrat, oborrtarë e pushtetarë,
se si rrojnë dhe se si ushqehen shtetasit e mi besnikë.

Habi dhe pakënaqësi shkaktoi ky vendim i madhërisë,
por urdhrin e tij s`guxoi ta kundërshtonte dot askush,
nisën të ngjyenin kotheret e bukës në tasat me shëllirë,
përtypnin me zor patatet e pjekura në tym e në prush.

Kur dreka mbaroi ata pyesnin me habi njëri – tjetrin,
një gjë e tillë n`mbretëri s`kishte ndodhur asnjëherë,
por u tronditën edhe më shumë kur mbreti urdhëroi:
se kështu siç ha populli, do të hanin dhe ata përherë.

Sa kohë, tha mbreti, ne do të kemi këtë varfëri,
ky do të jetë ushqimi i përditshëm edhe për ne,
çdo ndryshim për mirë n`tryezat e popullit tonë,
do të sjellë dhe në tryezat tona një meny të re.

Urgjentisht të nisim e të kryejmë detyrat që kemi,
t`i futemi punëve, që ekonomia jonë të zhvillohet,
t`vëmë në punë mendjet dhe natën ta bëjmë ditë,
duke ndryshuar,ushqimi në sofra do t`na shtohet.

5.
Kështu morën zhvillim, o miq vendet skandinave,
puna e tyre solli ndryshime që dhe sot vazhdojnë,
sa herë që popull e pushtetarë janë në vështirësi,
vendimin e mbretit të tyre të mençur kujtojnë…

KRITIKË NJË KRITIKE – Nga MUSTAFA MERLIKA KRUJA

Kemi përpara sŷsh, ndër faqet e “Javës”, N. 47 me 25 Prill të këtij viti, një artikull gjuhësije shqipe, marrë nga “Dielli” i Amerikës, të Z-it Faik Konica me titullin: “Ndofta? Ndoshta? Ndothta!” Një titull mrekullish i goditur për të treguar sendin e studjuar e bashkë me të edhe përfundimin e studimit ku arrin Auktori : nuk duhet thënë dhe shkruar ndofta as ndoshta, po ndothta! Ky është mejtimi i Z-it Konica.
Nëpër ç’farë argumentash ka mundur Z. e tij t’arrijë në këtë përfundim? Ja këtu shkurtazi : këtë fjalë të vjetër të stërgjyshërve të tyre e kishin humbur Shqiptarët. Vêndin e saj e kish zënë turqishtja bejta për Toskët dhe belda për Shkodranët. Pranë kësaj turqishtje Toskët përdornin edhe sinonimin mundet. Për viset e tjera të Shqipërisë Auktori s’na thotë se ç’fjalë përdornin për të çfaqur këtë kuptim. Mbase u mungonte fjala fare, mbase përdornin njërën nga këto të dyja: bejta=belda apo mundet. Sepse Z. Konica na siguron se:
“përveç këtyre dy fjalëve, populli i Shqipërisë s’di e s’përdor tjatër”.
E Kristoforidhi paska bërë këtu:
“një nga lajthimet e ralla të tij duke çpërdorur fjalën dru=se me kuptimin mundet a bejta”.
Më vonë pastaj:
“kur nisi lëvizja kombëtare pas Lidhjes së Prizrenit, dhe Shqipëtarët mir’e liksht zunë të shkruajnë, më të diturit nër ta filluan të kqyrin librat e vjetëra shqip, edhe nër këto libri që vunë re mê tepër ish një fjalor latinisht-shqip”, fjalori i Frano Bardhit i botuar në Romë në 1635. Dhe atje, ndër faqet e këtij fjalori, shkrimtarët t’anë gjêjnë një fjalë të shtypur kështu: ndosta, si përkthim të latinishtes forsan. Edhe, si e gjetën këtê, nuk u mejtuan fare se mund t’ishte shtypur me ndonjë gabim, sadoqë vetë auktori i fjalorit qahej nga gabimet e shtypit dhe porositte këndonjësit e tij që të kishin kujdes e t’i ndreqnin vetë, me urtin’e tyre, ato gabime.
Ku ishte gabimi i shtypit në fjalën t’onë? Ishte te s-ja, thotë Z. Konica. Se Frano Bardhi për zërin th përdorte një grafí q’i ngjante s-së, e shtypësi roman e mori atê për s dhe e shtypi kështu. Nga e mori vesh Z. Konica këtë gabim shtypi? Kërkoi rrënjën e fjalës dhe e gjeti se kjo na vjen nga ndoth (ndodhur) + ta. Dhe pas këtij përfundimi, Z. Konica lëvdohet se:
“jam njeriu që, pas treqint vjet, munda të vê në vênt porosin’e Bardhit edhe të ndreq një lajthim shtypi”.
Po si u bë pastaj që shkrimtarët t’anë s’e shkruan fjalën ashtu siç ishte shtypur, d.m.th, ndosta, me s, po e kopjuan me f (ndofta), Toskët, ase me sh (ndoshta), Gegët? Z. Konica na e shkoqit edhe këtê:
“Në grafinë latine të shekullit XVII, thotë, s-ja, kur vinte para t-së, i ngjante f-së, dhe kështu Toskët bënë këtë ngatërrim në mes të dy gërmavet. Gegët i kishin sytë më të mësuar me shkrimet e vjetëra të Perëndimit dhe e kënduan fjalën drejt siç ishte shtypur. E mbasi ata, jo vetëm që dinin t’i këndonin mirë shkrimet e vjetëra të Perëndimit, po kishin, duket, edhe një kulturë gjuhësore mjaft të xhvilluar që të dijnë se “st shqip është gjë e pamundur”, ashtu “vendosnë se Bardhi ka dashur të thotë n d o sh t a”.
Gjer këtu nuk bëra tjatër veçse të spjegoj sa më mirë që mund tezën e Z-it Konica. Këndonjësi e ka kuptuar se po t’isha dhe unë në një mêndje me Z. e tij nuk do të kisha nevojë t’a shkruaja kët’artikull.
Z. Konica e pështet tezën e tij në një premisë krejt të lajthitur. Dy trajtat ndoshta e ndofta, e para në Gegëri dhe e dyta në Toskëri, nuk janë letrare, të përdorura vetëm ndër shkrime, siç pandeh ay, por janë popullore, të përdorura në gojë të qindra mijë katundarëve e malsorëve që nuk dijnë të këndojnë. Ndoshta thotë gjithë Gegëria gjer te Kurbîni i Krujës e sipër, ndofta thotë një pjesë e madhe e Toskëvet, an’e Korçës sidomos.
Unë nukë dua të hyj në hipothesa etimologjike për të gjetur rrënjën e kësaj fjale. Në qoftë se kjo është ndoth-, si shkruan Z. Konica, spjegohet lehtë trajta ndof-, por jo ndosh-. Fjalori i Meyerit s’e ka këtë fjalë. Albanologët e tjerë nuk dij a kanë shkruar gjë mbi të. Sido qoftë spjegimet e Auktorit për prapashtesën –ta s’më bindin. Ay thotë:
“Ka patur njëherë në shqipen një tip adverbi që mbaronte me –ta. Kemi edhe sot nj’a dy asi adverbesh të mbetura të gjalla në gojë të popullit”.
Dhe na tregon vetëm njërin prej sish: fshehta nga fsheh. Pas mejtimit t’im fshehta s’është tjatër gjë veçse një shkurtim nga fshehtaz(i), geg. fshehtas. Le t’a krahasojmë këtë, për t’u bindur më mirë, dhe me këtë formën tjatër toskërishte: fshehura<fsheuraz(i). Në të dy rasjet kemi këtu një adjektiv q’i është hequr nyja për t’u përdorur si adverb, fshehtë (fsheh+të) dhe fshehur, me prapashtesën – as (geg.) = – az(i)(tosk.). Gjer në provë të kundërt s’kemi pra një tip adverbi me prapashtesë –ta.
Z. Konica, siç nuk dinte se fjala ndoshta=ndofta është popullore, ashtu nuk ditka as sinonimet e kësaj fjale që dëgjohen nga goja e popullit në dialekte të ndryshme. Dhe kështu vete e i bie mbë qafë Kristoforidhit që ka përdorur – “çpërdorur” thotë Z. e tij – fjalën dru-se (e drejta është që Krist. s’e ndan fjalën dyshë, por e shkruan të ngjitur druse) për ndoshta. Këtë fjalë e ka Gegëria që nga Elbasani e gjer në Shkodër, mu me të njëjtin kuptim q’e ka përdorur Kristoforidhi dhe pa i shkuar ndër mênd kujt fare kuptimi origjinar që ka verbi nga i cili rrjedh. S’është faj për askênd sepse nuk di të gjithë thesarin e gjuhës që ka populli. Po faj është kur ay pandeh se e di dhe pastaj pret me sopatën e Dardharit dhe hedh poshtë çdo fjalë a kuptim fjale që s’ka arrirë në vesh të tij. Faji i z.-it Konica pastaj madhohet më shumë këtu, sepse, sadoqë e pohon vetë se Krist. i ka shumë të ralla gabimet, e qërton këtë pa bërë më të voglin mundim që t’a studjojë çështjen duke kërkuar ndër burime të tjera. B.f. vetë Krist. e shënon në fjalorin e tij se këtë fjalë e ka përdorur edhe Budi, që në shekullin e XVII. Gjithashtu e gjêjmë të regjistruar edhe prej albanologut të madh Gustav Meyerit në fjalorin e tij etimologjik, me përkthimin gjerm. “vielleicht”, si të përdorur në Gegëri. Në qoftë se Z-it Konica, si shkrimtar i hollë që është, i pëlqen t’a përfillë edhe kuptimin e rrënjës, mundet fare mirë t’a kufizojë në shkrimet e tija përdorimin e adverbit druse vetëm për gjëra të padëshiruara, si b.f.: qielli u mbush me re: druse nesër ka për të rënë shi; po në qoftë se fjala është për një shi Korriku, të thomi, q’e dëshiron bujku për të mirën e të gjithve, ahere le të mos thotë druse, po ndofta, mbase, mundet që, thomse, me gjasë, kushedi. Janë shkrimtarët e mirë ata q’i krijojnë nuance-at letrare në mes të sinonimevet që ka populli.
Dhe ja se sa sinonime paska populli shqiptar me kuptimin e latinishtes forsan! Këtyre po u shtojmë edhe ca trajta të dorës së dytë, që po i quajmë ndërdialektore. Noshta në Mirditë thuhet me ndoshta. Budi shkruan druese, me diftong; por orthografisë s’onë i pëlqen më shumë trajta e thjeshtë e Kristoforidhit druse, mbasi kështu shqiptohet sot, e pastaj për të mos pasur një orthografi të ndryshme për toskërishten që do t’a bënte drua(j)se. Në Tiranë e Krujë dëgjohet edhe vetëm drue, pa se, si edhe dro(se). Për mundet që, përdoret, mbase më dêndur, edhe mund që, e pra që të dyja mund t’i përdorim pa ndryshim. Meyeri ka edhe soce e oce, q’i ka gjetur në rapsodit’ e Schirò-it e që, etimologjisht, i bie nga thomse. Do të jenë pra trajta italoshqiptare, dhe s’e shoh nevojën e tyre për gjuhën t’onë letrare. Me gjasë përdoret në Shkodër e në Krujë e u përgjigjet gjermanishtes wahrscheinlicherweise e frëngjishtes vraisemblablement, it. verosimilmente. Forcohet duke thënë me shumë gjasë. Fjala përdoret edhe mbë vete si emër, kur thonë: ka gjasë apo s’ka gjasë, e këtu emëri ka kuptimin e probabilitetit. Kushedi përdoret në Shqipëri të mesme, nga Elbasani e gjer në Krujë. Gjithëkush e sheh se është një fjalë e formuar prej një fraze pyetëse q’e ka humbur, në këtë rasje, kuptimin e vet për të marrë këtë tjatërin adverbor.
Kur kemi gjithë këto fjalë shqipe kuptohet vetvetiu që s’na duhet turqishtja belda=bejta e as tjatëra belqim. Z. Konica thotë se belda vjen nga tyrqishtja belqi da. Po mua më duket pak zor që të ketë rënë qi-ja, edhe prandaj, duke qênë dhe vetë fjala turqishte belqi e përbërë nga bel+qi, më vete mêndja që në turqishten e vjetër të ketë qênë përdorur një belda pa qi.
Z. Konica, për të spjeguar arsyen q’i shtyti Gegët t’a shkëmbejnë s-n e Bardhit në fjalën ndosta me sh, na thotë se:
“st shqip është gjë e pamundur”.
Si duhet t’a kuptojmë këtë frazë? Që shqipja s’ka fjalë me st? Po ç’është pastër? e pastaj? Ç’farë ndryshimi ka st-ja e këtyre me atê të fjalës ndosta siç e kishte Bardhi? Fjalë me st ka me duzina shqipja. Ja ca nga to: stan, stap, starë, stepem, sterrë, stër- (parashtesë që hyn në shum fjalë) dhe të tjera e të tjera plot si këto.
Z. Konica thotë se ka qërtuar dhe një gabim shtypi të dytë në fjalorin e Bardhit te një sinonim tjatër i adverbit ndoshta. Bardhi paska si fjalë shqipe q’i përgjigjen latinishtes forsan këto të dyja: cuurtae, ndosta. (Mjerisht unë s’i kam para sŷsh as fjalorin e Bardhit as “Diellin” që ka botuar artikullin e Z-it Konica. Kam vetëm “Javën”. Prandaj nga kjo e kopjova edhe fjalën cuurtae edhe qërtimin q’i bën Z. Konica). Ky na siguron se kjo fjalë e pakuptueshme e Bardhit duhet ndrequr dhe kënduar kështu: kurtash. Po nuk na siell asnjë provë. E mua më duket çudi dhe pa asnjë lidhje logjike që nga këto dy adverbe kohe të ngjitur (kur+tash) të dalë një adverb i tretë me një kuptim aqë të ndryshëm. N’asnjë dialekt unë s’kam dëgjuar një fjalë të këtillë a që t’i ngjajë sado pak. Mundet që Auktori e ka parë në ndonjë shkrim të vjetër shqip. Po atëherë duhet të na e thotë se ku.
Auktori i ynë ka bërë dhe ca gabime gramatike që s’i kanë hije pêndës së tij të famshme, sidomos në një kritikë gjuhësije si kjo.
Z. Konica të gjithë shumësit i ve në gjirí femërore. Kurse populli i Gegërisë i tërë dhe ca vise të Toskërisë vetëm një farë shumësi emërash mashkullorë – se për mashkullorët flasim këtu – ka për femëror : atë që mbaron me e. Kështu b.f. është drejt të shkruhet; “lajthime të shuma” (me gjithë që ky emëri lajthim mua më duket një ndërtim i gabuar, mbasi s’kemi një verb lajthuar apo lajthyer, po lajthitur), “tekste të vjetëra”, “adverbe të mbetura”, “shpjegime të gjata”, et. Po jo kështu “libra të vjetëra”, “sy të mësuara” et.
Prapë lajthitet Auktori kur shkruan “asi adverbesh të mbetura” e “këto libra” në vênd që të thotë “aso…” e “këta…”. Ay shkruan “pas treqint vjet”, duke harruar se preposita pas nuk vete me nominativ po me ablativ, kështu që thuhet pas treqind vjetsh. Edhe në qoftë se ka ndonjë dialekt gjëkundi në Shqipri q’i bën këto gabime, nuk duhet t’i bëjë shkrimtari.
Gjithashtu lajthitet Auktori në kuptimin e verbit të Bardhit “bdaret” q’e përkthen toskërisht me “prishet”, kurse ay do të thotë humb. Ky verb, ndër shkrimtarët e vjetër gegë e në dialektet e ndryshme të shqipes ka shumë forma, të gjitha këto: bdarë, bdjerrë, vdarë, vdjerrë, dbarë, dbjerrë, dvarë, dvjerrë, barë, bjerrë, darë, djerrë e rbjerrë. Nga këto trajta Gustav Meyeri bie etimologjisht të drejta djerrë e vdjerrë, që përdoren sot që nga Mirdita dhe gjer n’Elbasan. Por në gjuhën letrare ka hyrë trajta shkodrane bjerrë.
Z. Konica njihet e çmohet në botën letrare shqiptare sidomos për fjalorin e tij të pastër – nga pikëpamja gjuhësore – dhe me të drejtë. Ay nuk përdor kurrë fjalë të huaja pa qênë i shtrënguar nga një nevojë e domosdoshme. Po s’e gjeti dot fjalën shqipe q’i duhet, përpiqet t’a çfaqë iden’e tij makar me një perifrazë po shqip. E kjo është një meritë e madhe në këto ditët t’ona kur nga çdo çip i botës intelektuale shqiptare na mbin një shkrimtar, një shkrimtar-gazetar sidomos, me fjalorin e tij frëngjisht apo italisht në xhep të truvet për të shkruar një shqipe që një nga shkrimtarët t’anë të vërtetë e pati cilësuar aty-shpejt shumë bukur në faqet e “Cirkës” me fjalët pitoreske çorbë derrash!
Shqipja e gjorë ka pasur këtë fatkeqsi që lëronjësit e saj, nga më të lashtët e gjer në të sotmit, që të gjithë e kanë formuar kulturën e tyre në shkolla e gjuhë të huaja. E prandaj edhe ata që duan të shkruajnë një shqipe të thjeshtë, me gjithë vullnetin më të mirë të tyre, s’i shpëtojnë dot qind për qind influencës që ushtron mbi ta gjuha e huaj. Kjo ngjan më shumë në ndërtimin e frazave. Fjalëve të huaja është shumë më lehtë t’u ruhet njeriu se sa ndërtimit të frazave pas rregullash sintaksore e gramatikore të gjuhëve të huaja që ka mësuar. Në këtë pikë çalon edhe Z. Konica. E që të mos i kapërxejmë caqet e ngushta të lëndës që na shtron përpara artikulli i tij, po shënojmë këtu vetëm nja dy barbarizma që gjêjmë në këtë. P.sh. “të ndreqim lajthimet shtypi” dhe “gjithë gjuhët e grupit gjuhësh ku ka vênt edhe shqipja”! Shqiptari s’flet kështu, po thotë: të ndreqim lajthimet e shtypit, dhe: gjuhët e grupit të gjuhëve ku ka vênd edhe shqipja (e këtu pleonasma është fare pa vênd, se nuk do t’i mungonte asgjë qartësisë së kuptimit duke thënë vetëm: gjithë gjuhët e grupit ku ka vênd edhe shqipja, bile kështu kuptimi do t’ishte më i kthielltë, sidomos në krahasim me frazën e Auktorit).
Më në fund, Auktori e mbaron artikullin e tij me këtë tallje:
“S’kam asnjë kundërshtim në qoftë se të tjerë duan të vazhdojnë së përdoruri lajthimin e një shtypësi roman të shekullit XVII si një fjalë shqipe të drejtë.”
Na do të vazhdojmë të shkruajmë siç na mëson gjuha e popullit t’onë, që (s’ka të bëjë as me shtypësin roman të fjalorit të Bardhit sikundër pandeh këtu Z. Konica e as me disertimet etimologjike të Z. së tij. Përveç kësaj mua më duket se s‘është shqip e thëna që ndërvizova më lart, d.m.th. “të vazhdojnë së përdoruri”, po e përkthyer nga ndonjë gjuhë e huaj, b.f. nga frëngjishtja continuer de se servir. Shqip unë do të thoshja: të vazhdojnë në të përdorur, ase: të vazhdojnë të përdorin. Rasja ablative që ka përdorur Auktori këtu, “së përdoruri”, ka vênd tjetër. P.sh. u lodha a u mërzita së përdoruri, sikundër thomi: u meka së qeshuri. Për t’a kuptuar më mirë se ku mund të përdoret kjo mënyrë të thëni duhet shtuar parafjala prej. A mund të thomi “vazhdoj prej së përdoruri”? Jo! A mund të thomi “lodhem, mërzitem prej së përdoruri”, “mekem prej së qeshuri”? Po! Unë kështu e dij. Në lajthitem u kërkoj ndjesë dhe u falem nderit atyre që do të më provojnë të kundërtën.
*****
Për sa i përket kësaj pjesës së fundit në kritikën t’eme, që s’ka të bëjë drejt për drejt me subjektin e studjuar prej Auktorit, po vetëm tërthorazi si argument gjuhe, nuk duhet të më zëmërohet Z. e tij, se e bëra nga çmimi që kam për të si shkrimtar. Për të kritikuar një tekst shqip, sot mjafton të zgjatim dorën symbyllur e të marrim cilin do nga botimet e ditës dhe do të gjêjmë lëndë sa të duam. Por një auktoritet si Z. Faik Konica, të cilin shumë kush e ndjek për mjeshtër gjuhe dhe shkrimet e të cilit i merr si model, ay s’ka të drejtë të bëjë gabime të këtilla, që tjetri i kopjon si një tekst të pabiseduarshëm. Mbaj mënd që njëherë, nja 10 vjet të shkuar, vuaja t’i mbushja mêndjen një djaloshi, që sot hiqet për gazetar i radhës së parë, se lajthitej kur thosh “sidoqë në qoftë” e se duhej thënë “sidoqë të jetë” apo “sido qoftë”. Mbë kot! E kish kënduar ashtu ndër shkrimet e Faik Konicës, dhe pesë para s’bënin për të as gramatika e ime as shqipja e popullit!
*Shpend Bardhi
Botuar për herë të parë tek “ Përpjekja Shqiptare” Maj 1938
Marrë nga vëllimi “Gjysmë shekulli me pendë në dorë”

Më 19 shkurt 1896 lindi poeti i shquar francez André Breton

VOAL – André Breton lindi më 19 shkurt 1896 në Tinchebray (Francë), i vetmi fëmijë i Louisit dhe Marguerite. Pasi u transferua me familjen në Pantin që fëmijë, u regjistrua në Institutin Fetar të Shën Elisabetit dhe më pas hyri në shkollën komunale të qytetit ku ishte një student i shkëlqyer.

Më 1907 u regjistrua si i jashtëm në Kolegjin Chaptal në Paris, duke treguar një aftësi të veçantë për gjuhën gjermane: në këto vite, ndër të tjera, zhvillon pasionin e tij për poezinë. Në vitin 1912, Breton shkroi dy poezi për “Vers l’ideal” revistën e shkollës, ku ai nënshkroi me pseudonimin René Dobrant, një anagram i emrit të tij.

Poezia dhe arti

Duke zbuluar veprat e Huysmans, Mallarmé dhe Bodlerit, është i interesuar edhe në artet pamore të Paul Signac, Edouard Vuillard, Pierre Bonnard dhe Gustave Moreau. Ndërsa politikisht anon nga anarkizmi, André Breton më 1913 regjistrohet në Fakultetin e Mjekësisë dhe vazhdon të shkruajë poezi (disa publikuar në revistën “La Phalange”): kjo është arsyeja pse ai vendosi t’ia paraqesë ato poetit Paul Valéry, për të pasur një gjykim.

I thirrur në shërbimin ushtarak më 1915, Breton shkruan “Décembre”, të cilin e dërgon tek Apollinaire; vitin e ardhshëm ai krijoi – ndërkohë që ishte stacionuar si një infermier ushtarak në Nantes – “Mosha”, poemën e parë në prozë të ndikuar fuqishëm nga Rimbaud. Në këtë periudhë ai mendon gjithashtu për t’iu kushtuar psikiatrisë.

Miqësi të reja dhe arte të reja

Kthehuet në Paris, bëhet mik i Apollinaire dhe i Jacques Vache e Joseph Babinski, si dhe Philippe Soupault dhe Pierre Reverdy. Ai gjithashtu shkruan për “Mercure de France”, dhe mban marrëdhënie me Louis Aragon, i cili është gjithashtu një student mjekësor. Falë tij, në vitin 1918 zbuloi Kontin e Lautreamontit.

Një vit më pas i manifeston poetit Tristan Tzara përfshirjen e tij në “Manifesto Dada 3”, dhe së bashku me Soupault dhe Aragonin themeloi revistën “Litterature”, ku gjithashtu do të bashkëpunojnë Paul Morand, Jean Cocteau, Max Jakobin dhe Jean Giraudoux.

Ndërkohë, në Sans Pareil Au ai boton përmbledhjen e tij të parë me poezi, “Mont de Piete”, pasuruar me ilustrime André Derain. Pas mbarimit të provimit që e lejoi atë të bëhej ndihmësmjek, Breton u bë mik i Francis Picabisë dhe në vitin 1920 aderonte fort në Dadaizëm.

Ai vendosi, pra, të braktiste studimet e tij mjekësore dhe të punonte për Gaston Gallimard në shërbimin e abonimit të “Nouvelle Revue Française”. Ai gjithashtu boton “Magnetiques Champs”, ende në Au Sans Pareil, por së shpejti bëhet i lodhur nga inkonsulimi i Dadaizmit.

Drejt Surrealizmit

Në vitin 1921 pranon propozimin e Jacques Doucet për të punuar si një bibliotekar, dhe ai u martua me Simone Kahn: Martesa (Paul Valéry ishte dëshmitar) ndjek një muaj mjalti që e çon atë në Vjenë, ku u takua me Sigmund Freud. Më 1923 André Breton ai botoi “Clair de terre”, një përmbledhje me tridhjetë poezi dhe pesë tregime të shkurtra me portretin e autorit nga Picasso dhe “Les Pas perdus”, një antologji e artikujve.

Një vit më pas, nënshkroi Manifestin e parë të Surealizmit, ku kontribuojnë – ndër të tjerë – gjithashtu Pierre Naville, Robert Desnos, Roger Vitrac dhe Benjamin Péret: botohet “Poisson soluble” përmbledhje nga Breton. Me veprën dhe aktivitetet e tij të ndryshme, Breton do të konsiderohet si një nga teoricenët kryesorë të lëvizjes kulturore surrealiste.

Pas mbylljes  së “Litterature” themelojnë edhe një revistë, “Revolucioni surrealiste”, që merr një qëndrim publik kundër Anatole France: ndërkohë, megjithatë, martesa me Simone bie në krizë. Ndërsa provokimi i surrealistëve është bërë gjithnjë e më politik (nga grupi largohen Soupault, Naville dhe Artaud), Breton i rikthehet psikiatrisë, duke ndjekur leksione publike Sant’Anna Hospital.

Në vitin 1927 ai takohet me Suzanne Muzard, me të cilën bie në dashuri (do të martohet vitin e ardhshëm, pas divorcit me Simone) dhe shkruan ” Introduction au Discours sur le peu de réalité “. Pasi ka kryer një studim mbi seksualitetin botuar në “The surrealist Revolucioni”, ai u bë mik i Salvador Dali dhe Georges Sadoul, dhe është i apasionuar pas filmave.


Themelon “Le Surrèalisme au service de la Révolution””, revistë numri i parë i së cilës u botua në verën e vitit 1930, si dhe boton përmbledhjet “Ralentir travaux”, “L’Immaculate Conception” dhe “”L’Unione libre”. Më vonë, hovi i nazizmit dhe lufta ndryshojnë planet e tij, deri pas pushtimit të Polonisë nga Gjermania ka punuar si mjek ushtarak në Poitiers; pastaj publikon “Anthologie de l’humor noir”, një vepër që cenzurohet pas hyrjes së Hitlerit në Paris.

Mërgimi

Breton, emri i të cilit është përfshirë në listën e komunistëve, vendos të shkojë në mërgim. Ai u strehuan në jug të Francës në Martigues nga miku i tij Pierre Mabille, atëherë shkon në Marsejë dhe në bordin e një anije udhëton për në Martinique, ku u takua me Aime Césaire. Prej atje ai u zhvendos në Nju Jork, ku ai u ndihmua gjithashtu nga Peggy Guggenheim, i cili kontribuon në mirëqenien e tij ekonomike.

Më vonë, ai u takua me Elisa Claron, me të cilën martohet: pas një udhëtimi në mes të Kanadasë, Haitit dhe Santo Domingo, kthehen në Francë. Sidoqoftë, në Paris, André Breton nuk ndihet i qetë, edhe për shkak të ndryshimeve të shumta që kanë ndikuar në sferën intelektuale.

Vitet e fundit

Në vitin 1947 ai organizoi një ekspozitë së bashku me Duchampin, i cili dëshiron të rifillojë surrealizmin, por rezultati nuk është më i miri. Në vitin 1960, ai nënshkroi “Manifeste des 121”, e cila është kundër luftës në Algjeri.

André Breton vdiq më 28 shtator, 1966 në Paris, ku ai kishte qenë i marrë, pasi u godit nga një krizë kohë respiratore në Saint-Cirq-Lapopie për pushime.

 

Më 19 shkurt 2016 u nda nga jeta Umberto Eco, shkrimtar dhe semiolog i shquar italian

VOAL – Kritik, eseist, shkrimtar dhe semiolog me famë ndërkombëtare, Umberto Eco (Umberto Eko) ka lindur në Aleksandri më 5 janar, 1932. Ai u diplomua në 1954, në moshën 22 vjeçare, në Universitetin e Torinos, me një tezë mbi mendimin estetik të Thomas Aquinos, botuar pastaj si një vëllim më vete.

Karriera e Umberto Ecos fillon në shërbimet kulturore të Rai. Edhe falë disa miqve bashkëpunëtorë të pogramit “Lascia o Raddoppia”, këto vite bëhen terren ushqyes për esenë e famshme të tij për Mike Bongiornon, me titull provokues “Fenomenologjia e Mike Bongiornos” (të përfshira gjithashtu në të famshmin “Ditari minimal” një përmbledhje shkrimesh për “il Verri”, revistën e Giovanni Anceschit, duke iu bërë jehonë ushtrimeve të Roland Barthesit).

Në vitet ’60 jep mësim për herë të parë në Fakultetin e Arteve të Universitetit të Milanos, pastaj në Fakultetin e Arkitekturës të Universitetit të Firences dhe më në fund në Fakultetin e Arkitekturës të Politeknikut të Milanos.

Janë vite italianë të angazhimit dhe avant-gardës dhe gjithashtu semiologu ofron kontributin e tij teorik duke u bashkuar me të ashtuquajturit Grupi i 63, një rrymë që ka bërë shkollë në çdo kuptim ( ndër të tjerë këtu përfshihen Antonio Porta, Nanni Ballestrini, Edward Sanguineti, Alfredo Giuliani, Francesco Leonetti dhe Angelo Guglielmi).

Në vitin 1962 vjen me një kryevepër të semiologjisë, “Open Work”, një tekst themelor për të kuptuar evolucionin e shkencës së shenjave.

Në morinë e aktiviteteve ku është protagonist, Umberto Eco gjen kohë për të punuar në shtëpinë botuese Bompiani (1959-1975), si një redaktor i lartë, deri sa nuk është emëruar profesor i semiotikës në Universitetin e Bolonjës, ku ai nderton një shkollë të gjallë dhe të ashpër. Në periudhën 1976-77 dhe 1980-83 ai drejtoi Institutin e Disiplinave të Komunikimit dhe Arteve të Performancës, në Universitetin e Bolonjës.

Mbledhja e titujve të nderit nga Umberto Eco është mbresëlënëse, pasi u nderua nga universitetet në të gjithë botën, jo vetëm për të mbledhur diploma ose çmime nderi, por edhe duke ndjekur kurse shumë të shpeshta.

Që nga viti 1989 ai është president i Qendrës Ndërkombëtare për Studime semiotike dhe njohëse, dhe që nga viti 1994 ai është president nderi i Shoqatës Ndërkombëtare për Studime semiotike, ku në vitet e kaluara ishte sekretar i përgjithshëm dhe zëvendës-president.

Që nga viti 1999 ai është gjithashtu president i Shkollës së Studimeve Humanistike në Universitetin e Bolonjës. Ai ka bashkëpunuar me UNESCO-n, me Trienalen di Milano, me Expo 1967-Montreal, me Fondacionin Evropian të Kulturës dhe me shumë organizata të tjera, akademike, si dhe me organe mediatike italiane e botërore.

Shumë gjithashtu janë bashkëpunimet e tij, jo vetëm me të përditshmet “Il Giorno”, “La Stampa”, “Corriere della Sera”, “La Repubblica”, “Il Manifesto” dhe me javoren ( “L’Espresso”), por edhe për revista artistike dhe intelektuale (“Quindici”, “Il Verri” dhe të tjerë).

Umberto Eko ka kryer hulumtime në shumë drejtime: mbi historinë e estetikës, poetikës avangarde, komunikimit masiv, kulturës së konsumit …

Duke filluar nga estetika mesjetare tek semiotika, tek kodet e ndryshme të komunikimit artistik, prodhimi i saj jo-fiksion duket shumë i ndryshëm dhe i gjerë.

Ne nuk mund të harrojmë suksesin planetar të romanit më të shitur “Il nome della rosa”, “Il pendolo di Foucault”, “L’isola del giorno prima” romani i aventurave mesjetare “Baudolino”, vepra të një narrative interesante që askush ndoshta nuk priste nga një filozof dhe një teoricien si Eko.

Vepra e vitit 2004 është “La misteriosa fiamma della regina Loana” “Flaka misterioze e mbretëreshës Loana”, një roman i ilustruar i frymëzuar nga një strip komik nga vitet 1930.

Romanet e fundit nga Umberto Eco

Në vitin 2010 ai boton romanin e tij të gjashtë, “Il cimitero di Praga” “Varreza e Pragës”, pasuar nga “Numri zero” në vitin 2015. Në vitin 2012 ai botoi një version të rishikuar të romanit të tij të parë “Emri i trëndafilit”, me një shënim final të vet Ekos që, duke ruajtur stilin dhe strukturën narrative, ka ndërhyrë për të eliminuar përsëritjet dhe gabimet, për të ndryshuar objektin e citimeve latine dhe përshkrimin e fytyrës së bibliotekarit për të hequr një referencë neogotike.

Umberto Eco vdes në moshën 84 vjeçare në shtëpinë e tij në Milano në mbrëmjen e 19 shkurtit 2016, për shkak të një tumori që e kishte goditur atë dy vjet më parë.

Më 19 shkurt 1879 lindi Luigj Gurakuqi, hero i kombit shqiptar, poet, arsimtar, tekstolog, gjuhëtar, diplomat, deputet

Shqiptar i vlefshëm dhe ndêra e djelmnisë shkodrane”, – Gjergj Fishta tek “Pika voeset”.
Është pionier i qytetërimit perëndimor në Shqipëri, një nga shqiptarët e flaket që thithi me themele kulturën e Përëndimit dhe si njeriun që punoi më gjate e më shumë se kushdo tjetër për të mbjellur farën e saj në Shqipëri.”, – mendimi i Fan Nolit për Gurakuqin.
Burrit vërtetë burrë, L. Gurakuqit, i cili me kulturën e neltë shpirtnore, mishnoi, madhnoi, përjetoi urtinë, besë e burrni shqiptare, tue mbetë përherë shembull shqiptari me kulturë, simbol i bashkimit kombëtar, idealist i shkëlqyeshëm në vorfni”, – dedikimi i veprës “Andrra e Prêtashit” kushtue Luigj Gurakuqit nga Padër Anton Harapi.

Luigj Gurakuqi (Shkodër, 19 shkurt 1879 – Bari, 2 mars 1925) qe veprimtar i çështjes kombëtare, hartues dhe nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë, poet, arsimtar, tekstolog, gjuhëtar, diplomat,[1] deputet.[2] Hero i kombit shqiptar. Është një nga personalitetet më të shquara të levizjes sonë kombëtare, arsimore e kulturore në fundin e Rilindjes Kombëtare dhe të fillimeve të Pavarësisë duke përjetuar ngjarjet më kulmore të jetës së vendit në çerekun e parë të shekullit tonë në shumicën e të cilave në mos organizator, qe pjesëmarrës i drejtpërdrejtë. Në shkrimet e tij përdorte emrat e pendës Jakin Shkodra e Lek Gruda.

Rrethi familjar

Lindi në Shkodër më 19 shkurt 1879,[3] ndërsa në një dorëshkrim shënohet data 19 shkurt 1880[4] dhe u rrit në gjirin e një familje tregtare të kulturuar shkodrane, nga prindërit Pjetër e Leze Gurakuqi. Me edukimin e tij u mor në mënyrë të veçantë i ati. Pjetër Gurakuqi ishte një tregtar me kulturë relativisht të ngritur, me një rreth të gjërë shokësh e miqsh në mes tregtarëve e intelektualëve të Shkodrës, me një jetë aktive në pazarin e qytetit dhe me marrëdhënie tregtare me Venedikun e Milanon. Shtëpia e këtij tregtari të kulturuar e të shëtitur gumëzhinte nga hyrjet e daljet e njerëzve që vinin të diskutonin hallet e kohës e të merrnin vesh lajmet e botës. I ndodhur përherë pranë të atit, dëgjonte me vëmendje bisedat e diskutimet për ngjarje të së kaluarës dhe të ditës, për luftërat heroike të popullit kundër pushtuesit otoman dhe grabitqarëve ballkanikë dhe për burrat që i udhëhoqen ato. Duke kujtuar këto vite, Gurakuqi student do të shkruante:

Më çohet mall me kenë në shpi e me ndigjue baben tue kallzue, si përpara, në ngjarjet e Pashallarvet të Shkodres, trimnitë e malcorvet e luftat e Malit te Zi, sende qi kishte ndî prej t’et e që edhe ai vetë shume kish pa“.

Shkollën fillore e të mesme jo të plotë i ndoqi në Kolegjin Saverian në rendin tekniko-tregtar,[5] që ishte shkolla më e organizuar dhe më e kompletuar që kishte Shqipëria e asaj kohe. Luigji qe ndër nxënësit më të zellshëm të shkollës dhe shumë shpejt, që në moshën 13 vjeçare i shfaqen prirjet për gjuhën shqipe dhe krijime letrare, vjershën e parë e ka shkruar 13 vjeç.[3] Prej Kolegjës Saveriane doli më 1897.[5] Më pas plotëson arsimin e mesëm në Kolegjin arbëresh e Shën-Mitër Koronës, ku pati mësues De Radën, figurë që e frymëzoi për tërë jetën; ai ishte nxënësi i parë shqiptar aty. Takimin me ‘të, Gurakuqi e kujton:

«… tue pà syt e tij të mekun kah ndizeshin e shkëlqeshin, tue e përmendë Shqipnín, unë gjith përmallue, nuk mujta me u ndalë pa lëshue, bashkë me dy pika lot, nji të puthun të nxehtë mbi at dorë që punoi sá e sá për Atdhé…!»[4]

Diplomën e pjekurisë e merr në Kozencë për sciences naturelles, duke pasë ndjekur dhe kurse të veçanta në filozofi. Vijoi studimet universitare në Napoli (Itali) në Fakultetin e Mjeksisë në vitet 1901-1906[3][5] ku njohu Zef Skiroin, profesorin e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Institutin Lindor të Napolit. Veprës së Skiroit Luigji do t’i përpilonte një parathënie, të cilën Konica do ia paraqiste botës frënge me një përkthim fort të bukur në të përkohshmen “Albania”. I përpirë nga ajo frymë që i kushtohej Shqipërisë detyrohet me lanë studimet përgjysmë që t’i kushtohej valës së luftërave për lirinë kombëtare duke marrë emrin e tyre në pseudonimin Lekë Gruda.[4] Me veprën “Vargënimi n’gjuhë shqype me nji fjalorth shqyp-frengjisht n’marim” (Napoli, 1906) bëri të parën përpjekje të suksesshme për kodifikimin e metrikës së poezisë shqiptare. Po atë vit botoi në Bukuresht librin “Abetar i vogël shqyp mas abevet t’Bashkimit e t’Stambollit me tregime n’dy dhialektet” e në Napoli “Fjalorth Shqyp-Frengjisht e Frengjisht-Shqyp i fjalëve të reja” etj. Luigj Gurakuqi botoi mjaft poezi që dallohen për përmbajtjen patriotike, për lirizmin dhe teknikën e vjershërimit. Me artikujt e tij ai dha edhe një ndihmesë me rëndësi në mendimin estetik e në kritikën letrare shqiptare. Sa i përket vokacionit të tij të gjuhës shqipe, Atë Justin Rrota «gjuhën shqype e njofti mâ mirë e mâ këthelltë se çdo shqyptár».[4]

Aktiviteti patriotik e politik

Ngatërresën e parë me autoritetet turke e pati më 1904 nga shkaku i një botimi të vogël mbi kolonitë shqiptare në Itali «Dy Koloní Shqiptare n’Italí deri tash të panjohtuna»[6] Më 1905 u shtrëngua me marrë malet për t’i shpëtuar ndjekjeve.Me shpalljen e Kushtetutës falen të gjithë ç’kishin bërë faje politike.

Më korrik 1908 mbërrin në Shkodër i adhuruar nga populli, mban një fjalim në shqip në praninë e Komitetit të Turqve të Rinj[4], e përcjellin deri në shtëpi (shiko pikturën poshtë).[7] Në nëntor merr pjesë në Kongresin e Manastirit krah përfaqsuesve nga Shkodra: Atë Fishtës, Dom Mjedës, Hilë Mosit e Mati Logorecit; ku u zgjodh nënkryetar dhe anëtar i komisionit për njësimin e alfabetit. Bashkë me Fishtën ishte përfaqësues i “Bashkimi”-t, me Logorecin kishin mandat të përfaqsonin inteligjencën shkodrane, gjithashtu vetë Luigji kishte mandat të përfaqsonte arbëreshët e Italisë[8]. Gurakuqi pati meritën dhe fatin që udhëhoqi drejtpërdrejtë luftën për krijimin e shkollës kombëtare shqiptare dhe të sistemit tonë arsimor. Nën drejtimin e tij u hodhën themelet e para të sistemit arsimor fillor shtetëror në Shqipëri. U krijua përvoja e parë e ngritjes së administratës arsimore shqiptare, u hartuan dokumentat e para shkollore, u ngrit një sistem i tërë i përgatitjes dhe i kualifikimit të mësuesve.[1] Dora e tij shkroi alfabetet e miratuar nga Kongresi i Manastirit dhe i zbuloi para delegatëve. Në tetor të 1909 u emërua drejtor i së parës shkollë normale që u hap në Elbasan, ku dha një ndihmesë me vlerë për vënien e arsimit mbi baza kombëtare. Gurakuqi ka meritën se përcaktoi drejt e qartë, më shumë se çdo paraardhës, konceptin mbi shkollën kombëtare shqiptare, përmbajtjen, karakterin dhe parimet e ndertimit të saj. Ai kërkonte që gjithë fryma dhe përmbajtja e shkollës të ishte në funksion të qëllimeve dhe idealeve kombëtare. Gurakuqi është tekstologu më i shquar shqiptar i fillimit të shekullit tonë. Ai i dha shkollës shqipe, si autor e bashkautor, 8 tekste mësimore me një vëllim prej 738 faqesh.[1] Detyrohet me ikë prej Elbasanit, të dalë jashtështetit bashkë me Aqif pashë Elbasanin.[4] Në prill 1911 merr pjesë në kryengritjen e malësorëve të Mbishkodrës e si një nga udhëheqësit e saj, harton së bashku me Atë Mati Prennushin Memorandumin e Greçës, apo Librin e Kuq siç njihet ndryshe të malësorëve kryengritës, zjarri i armëve të të cilëve do të paralajmëronte pavarësinë. Më 1912 zhvillon një veprimtari të dendur për organizimin e kryengritjes së përgjithshme, duke qenë i pranishëm në Toskëri dhe më vonë edhe pranë krerëve të Kosovës.[4] Mori pjesë në mbledhjen e Bukureshtit, dhe do merrte pjesë në shtegtimin nga Bukureshti në Vienë. Me vaporrin e dhënë nga austro-hungarezët duke shoqëruar Ismail Qemalin zbret në Durrës më 24 nëntor në orën 4 mbasdite, u nisën të nesërmen me 25. Një natë fjetën në Çermë tek Dervish bej Biçakçiu, dhe një natë në Fier tek Omer Pashë Vrioni. Në Vlorë mbërritën më 27 dhjetor në darkë.[9]

.

Në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës (dhjetor 1912) u zgjodh Ministër i Arsimit dhe vendosi arsimimin e detyruar fillor për djem e vajza. Merr pjesë në Konferencën e Londrës më 1913, me Ismail Qemalin e Isa Boletinin. Nga gjendja e tensionuar në Shqipërinë e mesme, pasi qëndresa nuk u shfaq e frytshme tërhiqet në Shkodër me Aqif pashën ku vihet në krye të një Komisioni Sundimtar të Përkohshëm. Me Luftën I Botërore Shkodra pushtohet nga ushtria malazeze, Luigj Gurakuqi internohet në Podgoricë nga 17 korriku 1915 deri në janar 1916. Gjatë pushtimit austro-hungarez, prania e Komparmatës XIX të komanduar nga gjen. Trollmann vihet drejtor i përgjithshëm i Arsimit, hapi shumë shkolla shqipe. Qe një nga themeluesit e Komisisë Letrare më 1916. Profesori i Filologjisë romane në universitetin e Ljubjanës, më parë prof. në Univ. e Gratz-it në Austri që bëri pjesë në punimet e kësaj Komisie, Radomir Nachtingall, e çmon Gurakuqin.[4] Ka merita të shquara në zhvillimin e gjuhës letrare shqipe, në përpunimin e gjuhës letrare dhe në njësimin e shqipes së shkruar, në stabilizimin e drejtshkrimit, në pasurimin e fjalorit, në çështjet e leksikologjisë, terminologjisë e të gramatologjisë. Gurakuqi është tekstologu më i shquar shqiptar i fillimit të shekullit tone. Arsimi vazhdoi të mbetet, siç e thotë vetë ai, dega më e dashur e zemrës së tij. Ai parashtroi në parlamentin shqiptar ide dhe mendime shumë interesante për politikën arsimore dhe rrugën që duhet të ndiqte shkolla shqiptare. Gurakuqi kishte një vizion të qartë për rolin e shkollës në një shoqëri moderne, për lirinë dhe të drejtat themelore t’individit në fushën e arsimit dhe kërkoi zhvillimin mbi baza ligjore, shkencore e pedagogjike të shkollës shqiptare. Në qeverinë e dalë nga Kongresi i Durrësit ku ishte përfaqësues i Shkodrës dhe Mirditës, u emërua zëvendës i dr. Mihal Turtullit në ministrinë e Arsimit të kabinetit të Turhan Pashë Përmetit. Që në mbledhjen e parë të Kongresit të Durrësit, më 1918, L.Gurakuqi “âsht kundër që në një mbledhje kombëtare të përmenden fjalët toskë e gegë dhe të krishtenë e mysliman”, kërkon që fjalë të tilla të jenë të ndaluara dhe shton se “…çështja e lirisë dhe e nderimit të feve në Shqipni duhet të zgjidhet mbas formulës: “Feja e lirë në shtet të lirë”.[10] I ngarkuar nga kjo qeveri si anëtar i delegacionit të saj në Konferencën e Paqes në Paris ku qendroi 15 muaj.[4] Çdo shkresë e përdorur nga delegacioni u shkrua nga duart e tij e të Mustafa Merlikës.[11]

Iu dha edhe posti i ministrit të brendshëm, në kabinetin disa ditor të H. Prishtinës. Këto ide e mendime L.Gurakuqi i shtjelloi hollësisht në diskutime në parlamentin shqiptar dhe, posaçërisht n’artikullin “Bazat e bashkëpunimit ndërmjet shqiptarëvet muhamedanë e të krishtenë“. Ai ishte kategorikisht kundër atyre që mendonin se për të larguar konfliktet fetare që mund te lindnin, duhet, me të butë e me të fortë, të shuhen besimet fetare në Shqipëri. Më 1921-1924 qe deputet i Shkodrës në Këshillin Kombëtar ku si një nga udhëheqësit e opozitës demokratike luftoi për demokratizimin e jetës së vendit, për lehtësimin e gjendjes së bujkut nga shtypja e rëndë, për zhvillimin ekonomik e kulturor dhe për mbrojtjen e pavarësisë nga synimet skllavëruese të fuqive imperialiste. I qëndroi besnik deri në fund të jetës idealit për të parë një ditë të bashkuar rreth tokës amtare gjithë vëllezërit e kombit. Ai ankohej se:

Na kanë marrë qytetet e na kanë lanë malësinë, na kanë marrë viset ma të çmueshme t’atdheut duke na lanë si një trup pa kokë“.

Tingëllojnë të freskta demaskimet që i bënte Gurakuqi politikës së pastrimit etnik që ndiqnin shovinistët serbë:

Qeveria jugosllave nuk do të ndalet para asnjë mjeti“,- deklaronte ai,- “për t’i ndërrue fytyrën Kosovës“.

Për gjendjen tepër të vështirë të shqiptarëve në shtetin jugosllav fajëson Fuqitë e Mëdha, të cilat bënë theror shqiptarët e trojet e tyre për interesat e veta e të aleatëve të tyre. L. Gurakuqi është partizan për të ndihmuar e për t’u dalur zot të drejtave të popullsisë së Kosovës. E quante si detyrë të rëndësishme të shtetit shqiptar.

Faji i vetëm i kosovarëve qëndronte vetëm në atë se ata ishin shqiptar e donin të mbeteshin shqiptar.

Ndër fjalimet më të fuqishme të Gurakuqit në parlament janë ato mbi mbrojtjen e popullsisë shqiptare të Kosovës. Kur qeveria jugosllave në një telegram e quante ndërhyrje në punët e brendshme të saj interesimin e shqetësimin e qeverisë shqiptare për gjendjen tepër të vështirë të shqiptarëve të Kosovës, Gurakuqi, plot indinjatë e zemërim do të merrte fjalën e do të thoshte:

“Si mundte me thanë një qeveri (Jugosllave) e cila ka mbjellë viset tona me varre të vllazënve tonë, se po i përzihemi në punët e mbrendshme të saj. Si mundte nji qeveri me thanë se po i përzihemi në punët e mbrendshme, kur shohim se për shkak të saj me mijëra fëmijë e gra sillen të zhveshur e të zbathur këtu nepër Tiranë e ushqehen me sevapet e amerikanëve e tepricat e ushtrisë. Qeveria Jugosllave nuk ka të drejtë për të na akuzue për një gjë të tillë kur parlamenti shqiptar kërkonte vetëm në emër të njerëzizë e humanizmit të ndërpriten mizoritë serbe ndaj shqiptarëve.”[12]

Më 5 mars 1924 u sëmur rëndë nga një grip i fortë që e mbërtheu afro një muaj në shtrat.[13] Shtypi i dha vëmendje të veçantë, aq sa Avni Rustemi i thoshte Dom Shantojës “Opozita po pushon: Kemi Gurakuqin e sëmurë“.[14] Në qeverinë e kryesuar nga Fan S. Noli u emërua Ministër i Financave. U dallua për ndjenjën e lartë të përgjegjësisë dhe për vendosmërinë e përpjekjet për krijimin dhe forcimin e shtetit demokratik shqiptar. Mori pjesë në Konferencën e Gjenevës krahas Nolit më 1924. Kur në Parlament Ali Këlcyra i bën vërejtje për qëndrimet e tij liberale, Luigji përgjigjet,

“Z. Ali Këlcyra më tha si për qortim se jam liberal. I falemnderit dhe mund të jetë i sigurtë zotnia e tij se vdekja do të më ndajë nga mendimet e mija liberale”.[10]

Duke u deklaruar demokrat e liberal, Gurakuqi thoshte se nuk është as revolucionar as bolshevik e as socialist, koncepte këto që në vitet ’20 ishin të barazvlefshëm dhe kishin kuptimin e ndryshimeve me dhunë, me forcën e armëve, me kryengritje. Mark Gurakuqi do shkruajnë ishte trim por s’e pëlqente gjakderdhjen. Gurakuqi ishte për zgjidhjen paqësore të probleme nepërmes ligjeve, zgjidhjeve “me drejtësi e në mënyrë të butë”. Si i tillë, ishte kundër futjes se popullit në udhën e kryengritjes së armatosur. Duke pasur këto koncepte mbi rolin e ligjit, dhe zgjidhjen paqësore dhe jo kryengritjen e zgjidhjen me dhunë të problemeve, Gurakuqi u përfshi në Lëvizjen e 1924, pas një hezitimi e kundërshtimi të fortë.[15] Miku i tij, Mustafa Merlika-Kruja shkruan në letërkëmbimin me Atë Paulin Margjokajn:

Në lëvizjen e qershorit 1924 ka qenë kundërshtar deri që nuk qe vendosun, ka luftue si Luâ për t’a ndalue, tue profetue pikë për pikë të gjitha pasojat qi u vërtetuen ma vonë njana mbas tjetrës. Por, mjerisht, mandej kur s’i eci fjala, vot mbas rrymës e u bâ edhe ministër me Fan Nolin“.[16]
Gurakuqi u tërhoq (në revolucion) pas një kundërshtimi të fortë. Mund ta dëshmojnë sa u ndodhën në Vlorë“. – shkruante Stavro Vinjau.[17]

Për veprimtarinë e tij si ministër vazhdojmë të lexojmë Vinjaun:

«… si ministër i Financavet i Kabinetit Noli bëri çudira. Gjeti 4 milion franga ari të papaguara; me administrimin e tij të shkëlqyer, me ngursimet e tij (ngursente parat e Shtetit më tepër se paratë e tij) arriti që jo vetëm buxhetin e ri t’a mbyllnjë me një tepricë prej 1.000.000 franga ari, po edhe të gjithë borxhet e Shtetit të kohës së kaluar të paguhen; nëpunësit të cilët prej 2-3 vjetëvet qenë mësuar të paguheshin me një vonesë prej 3-4 muajsh, arritne ditët e fundit të administrimit të tij të paguhen rregullisht. Dhe barasimin e buxhetit e bëri pa mbyllur asnjë pagesë të dobishme në arësim e P. Botore, pa pakësuar ushtrin dhe duke i dhënë xhandarmëris sa kërkoj Komanda e Përgjithëshme.»[17]

Ndër kujtimet e Atë Anton Harapit tregohet se sapo po përgatiteshin për nxjerrjen e numrit të ri të gazetës “Ora Maleve”, një telegram nga Vlora i njoftonte mbi nisjen e Lëvizjes, pasi Padër Harapi e pyeti se ç’kishte ngjarë, Gurakuqi i ishte përgjigjur,

Na kánë fik’ Padër Anton: qè, e kanë fillue revolucionin atje në Vlonë, deputetët tonë… pra âsht’ e kotë të kjahena: duhet të jena solidar me shokët, çou ta fillojmë edhe na“.

Qëndrimin e mësipërm të L. Gurakuqit, Padër Anton Harapi e përforcon si vijon:

Si me falimentue kështu, Luigj? Si me dalë me hikë ju tash prej Shqipnie?
Kishte vdekë në kambë burri i dheut, me e pasë pré, gjak s’kishte qitë. U kuq, i u muer goja, shtërngoi buzët e i dha vehtes:
– Padër Anton na skredituen (diskredituan) tepër keqas, na kanë deklarue komunista n’opinionin publik t’Europës. Për Zoten, nuk due t’iku, por po ndeja un këtu, e dij se derdhet gjak e derdhet kot. Të kishe pse, nuk po shikojshe fort për gjak qi derdhet, se ma për vedi jo se jo, por po m’vjen si trathtí ta marr në qafë popullin e shkretë”.

Padër Anton Harapi nxjerr konkluzionin se Gurakuqi për besë e për burrni qe i zoti të vepronte edhe kundër bindjes së vet. Sidoqoftë, ky është një nga ato momentet kur L. Gurakuqi e ka lënë “vijën e mesme të tij”.[18]

Vrasja

Letra e Baltjon Stamolles

Pas shtypjes së Lëvizjes së qershorit shkoi në Itali, ku më 2 mars 1925 u vra në Bari prej Baltjon Stamollës në derë të Hotel Cavour, kushëri i vetë Luigjit.[19] Ishte mbrëmja e 2 marsit, në restorantin e hotelit, Luigj Gurakuqi po darkonte me dy miq të tij dhe gruan e njërit prej tyre: Riza Dani me bashkëshorten Makbule dhe vëllai i tij Dan Hasani. Kërkoi leje prej tyre duke i paraqitur arsyen: do t’shkoj tek Sotiri, mbâsi i kam premtue nji kukull vajzes së tij.[20] Në xhepat e shkyer të ish-Ministrit të financave policia italiane gjeti vetëm 350 lira. Nisi të hante një herë në ditë me të dalë refugjat.[14][17]

Varrimi i Luigj Gurakuqit, në qendër Hasan Prishtinën duke e përshëndetur bashkëpatriotin e tij

N’organizimin e këtij atentanti kishin dorë si Ahmet Zogu, Ceno Kryeziu, ashtu dhe Çatin Saraçi, dëftuar kjo nga letra[21] nisur nga vrasësi që kërkon ndihmë:

“Kerkoj mbrojtje dergoni të holla ndermjetsoni për pshtim pranë Qeveriës Italjane. Pyetnij Çatin Saraçin ku asht…? “besa” ndihma!…
Baltjon Stamolla – Carceri Giudiziarie Bari.
Shkelqësis Tij Ahmet Zogu Tirana (Albania)
Shkelqësis Tij Ceno Beg Jakova (Gjakovë)
Çatin Saraçit Hotel de la Ville…”[22]

Miku i tij, Hasan Prishtina, mbi varrin e tij do të shprehej: “Flej i qetë Gurakuq, shpagen tânde do ta marrim me përparimin e Shqipniës.

Ceremonia mortore dhe Gjyqi i Tranit

Autoritetet italiane nuk lejuan që funerali të mbahej në qytet, por vetëm brenda mureve të varrezave. N’ato çaste tragjike miku i afërt i Gurakuqit, Lin Kamsi ruajti veshjen me të cilën ishte vra “trimi i bardhë si dborë” për t’ia lanë si kujtim brezave të ardhshëm. Në Bari rendën refugjatë shqiptarë prej gjithkah. U mbajtën fjalime prej bashkëshortes së Sotir Gjikës, zonjës Lilli Quarta, prej Hasan Prishtinës, Llazar Fundos, Beqir Valterit etj.[23]

Gjyqi i mbajtur në qytezën e Tranit në Puglia më 31 gusht 1925, cilësohet nga miku i tij Dom Lazër Shantoja

“si shêmbull klasik paturpësie cinike në gjyqet botnore—na difton sheshasit se diktatori i Romes desht me e krye vepren e diktatorit të Tiranes, të Zogut. Zogu nemosé e vrau Gurakuqin me kubure, me armen e barbarizmes e të padrejtësiës, Mussolini na e vrau me gjyqë… me armen e civilizimit e të drejtësiës! Nuk mjaftoj lirimi i plotë i kriminelt të poshtër; drejtesia italjane i intonon nji apologië sakrilege gjaksorit e ferfllon nji të fyeme trashamane mbî viktimen.”[24]

Nuk u mor parasysh prova e fotos së letrës, bërë nga Sali Hoxha prej Elbasani, apo z. Pollastrini që kishte pa Stamollën duke folur me një person, që dyshohej t’ishte Çatin Saraçi. Ikja e Saraçit prej Barit përbën një hollësi tjetër të pazakontë. Pala mbrojtëse kishte tre avoketën, ndërsa pala e të vrarit asnjë. Mundohet me e nxjerrë Baltjonin të çmendur dhe bazohen vetëm tek dëshmitë e tij.[25] Sipas botëkuptimit të kohës, miqtë e tij, Mustafa Merlika-Kruja veçan do merrte hakun me t’ardhur në krye të qeverisë në dhjetor 1941.

«Tjetërkund, njerzt e idealit, ne u mbytshin për së gjalli, nderohen per së dekuni.
Ndër né ata mbyten dy herë: edhe harrohen?
Nji komb qi lindet ká nevojë për fatosa qi desin. Por fatosat qi desin nuk
kan çë bâjn në nji komb qi i harron e i përbuzë?»[26]

Fjalët e Atë Gjon Shllakut në një artikull përkujtimor do shprehnin harresën që iu bë Viganit Liberator.

Mendësia dhe veprat

Tek personaliteti i Luigj Gurakuqit spikat kultura e gjërë dhe enciklopedike, e njiheri edhe trim si zana.[18] Njohës i thellë i trashëgimisë kulturore të popullit të vet dhe i kulturës klasike romake e latine. Historia e vendit dhe ajo botërore ishin objekt i përhershëm i studimeve të tija. Njihte arkeologjinë e shkencat ekonomike e financiare, trashëgiminë arsimore pedagogjike kombëtare dhe europiane. Gurakuqi ishte poliglot. Përveç shqipes, zotëronte latinishten, italishten, turqishten dhe frëngjishten, njihte greqishten e gjermanishten, ka të ngjarë edhe anglishten dhe kishte një kujtesë të çuditshme. Në formimin filozofik botëkuptimor L. Gurakuqi është idealist objektiv. Ai mbante qëndrime liberale ndaj fesë e praktikave fetare, qëndronte larg çdo fanatizmi fetar. Pranonte ekzistencën e Zotit si krijues i gjithësisë. Sipas tij Zoti është qënie që s’ka as fillim e as mbarim, se asgjë nuk mund të krahasohet me të, se:

…qielli e toka, fushat e gjana,
Malet e nalta, detrat e mëdhana,
T’gjitha prej Zotit paten krijim,
Qi s’di mase me vedi, fill as mbarim

Është ky Zot i plotfuqishëm tek i cili L. Gurakuqi ka shpresë dhe besim se do të marrë në dorë fatet e Shqipërisë e të shqiptarëve, se do të bekojë punët e tyre e do t’u plotësojë dëshiren për liri e pavarësi. Dialektika e zhvillimit është ndër anët më racionale të idealizmit objektiv. L. Gurakuqi e pranonte parimin e zhvillimit të botës, të natyrës, të shoqërisë e të shpirtit njerezor, se çdo gjë në botë “ndërron pa prâ“, se “bota asht si një rrotë që sillet pa rreshtur” dhe se “vetëm fatalistët e krymbun, trêmben prej përparimit… kondendohen (kënaqen) me ndêj gjithmonë në një shtet (gjendje) t’gurtë e t’pa jetë“. Sipas F. Nolit,

qëndronte aq larg fanatizmës fetare të ngushtë, sa muhamedanët e Veriut kishin një besim të pakufishëm, aq sa në Gegëri, s’ka patur një tjetër udhëheqës, i cili bashkonte rreth vehtes së tij, katolikët e muhamedanët gegë. Ai ka qenë aq pak regjionalist sa që kur lindi çështja kombëtare s’ka patur një gegë patriot, aq të dashur midis toskëve sa Gurakuqi[10].

Gurakuqi gjatë gjithë jetës së tij pati marrëdhënie të shkëlqyera me të gjithë ata drejtues të komuniteteve fetare që luftonin për një Shqipëri të lirë. Me 26 shtator 1913, Abati i Mirditës, i dërgon telegram në Vlorë, Gurakuqit, Ministër i Arsimit të Qeverisë së Përkohshme,

“Të lutem epi zemën Komisionit të meetingu-t të Vlonës e shtrengoi doren Kryetarit të Qeveries së pertashme për bashkim e të lidhun bese që kena me ta në të gjitha punt e mbara për ngallnimin e lulzimin e Shqypenies. Sot âsht dita me kqyr edhe Shqypetarët kundershtarë, si vllazën e me mndyra vllaznore me i avit nga mprojtja e Atdheut nen hije t’Ismail Qemal Begut e t’atyne burrave qi njohin e nderojnë flamurin e Shqypenies. Uroj shndêt e jetë e faqe të bardhë të gjithë atyne Shqypetarëve qi me vepra urtie, bese e dashunie diftohen të dênjë per kujdes t’Europes e cila mundohet me e mkâmb e me e burrnue Atdheun tonë”.

Levizja patriotike e demokratike, arsimore e kulturore i dhanë personalitetit të L. Gurakuqit peshën e përmasave mbarëkombëtare, e bënë atë një figurë tepër autoritare e të besueshme edhe ndër punët më të vështira e më delikate për fatet e atdheut. L. Gurakuqi i dhá gjithçka kësaj levizjeje: tërë forcat e veta fizike dhe mendore, i fali rininë, gëzimet e jetës, shpirtin e gjakun e vet.

“Fitimet qi kam pasun deri më sot prej jetës s’eme politike janë këto: rrezik jete, të shame e borxhe”.[27]

Ai ishte gati të luftojë e të vritet jo vetëm për Shkodrën, por edhe per çdo cep të dheut që i thonë Shqipëri. Nga Parisi, në dhjetor të vitit 1919, kur rrezikohej fati i Gjirokastrës i shkruante Myfit bej Libohovës,

“… jam gati, po të jetë nevoja e të shihet me udhë, qi të vij edhe të vritem për Gjirokastrën e për nderin kombëtar”.[28]

Monument’i kushtuar Luigj Gurakuqit në qendër të Shkodres

Luigj Gurakuqi ka meritën se është ndër hartuesit kryesorë të programit arsimor e kulturor të levizjes sonë kombëtare për autonomi, liri e pavarësi. Në këtë kuadër ai ishte njohësi dhe propaganduesi më i mirë i traditave të popullit tonë, i traditave kulturore e patriotike, i traditës gojore e shkrimore dhe i psikologjisë së popullit tonë. Thelbin e qëndrimit të tij në këtë fushë e përbën ideja se nuk duhen mohuar të parët, paraardhesit, sepse përndryshe nuk do jemi shqiptar, s’kemi kujt t’i shkojmë mbrapa e prej kujt tjetër të frymëzohemi. Duke propaganduar me zjarr traditat e popullit tonë ai kishte një synim të qartë: Shqiptarët të njohin vlerat e veta, të njohin e çmojnë vlerat e gjakut të tyre.

Gurakuqi u përpoq për të dhënë një pamje sa më realiste të Shqipërisë. Prandaj ai vinte në dukje edhe të metat e gabimet e shqiptarëve, duke u bërë thirrje për t’i luftuar e ndrequr ato. Veçanërisht i shqetësuar ka qenë për zakonin e gjakmarrjes. E dënonte atë si një akt të dëmshëm dhe si mjet të nxitjes nga të huajt të përçarjes në popullin shqiptar.

Si krijues Gurakuqi pati marrdhënie të shkëlqyera me elitën intelektuale të vendit. Disa nga veprat e krijimet e veta, L. Gurakuqi ia kushtoi Gjergj Fishtes, Prenk Doçit, Hilë Mosit e Mati Logorecit. Por edhe Gurakuqit i drejtohen mjaft dedikime e perkushtime. Ashtu si Filip Shiroka, Hilë Mosi vazhdon ta quajë bylbyl në tingëllimin që i kushton, “S’kndôn bylbyli“. Gjergj Fishta i dedikon atij vepren “Pika e voeset”. Por me Faik Konicën pas Kongresit të Durrësit nuk do shkojnë aq mirë.[16]

Piktura kushtuar Gurakuqit

Kthimi në Shkodër të Gurakuqit, pas shpalljes së kushtetutës nga xhonturqit, me 2 korrik 1908.

Është fjala për një kompozim në vaj mbi karton, në përmasat 55 me 78 cm, pa firmë dhe pa diçiturë, që ka fiksuar kthimin në Shkodër të Gurakuqit, pas shpalljes së kushtetutës nga xhonturqit, me 2 korrik 1908. Shkak për njohjen e paktë të pikturës ka qenë vendosja në një kënd të pandriçuar mirë, në një mjedis të mbyllur e me një numër të kufizuar shikuesish, si dhe afërsia me aksponatin e rrobeve të përgjakura të Luigjit, vatër dominante ku përqëndrohej vëmendja e çdokujt. Piktori Kel Kodheli e solli punën e tij, në shtëpinë muze (që me kthimin e saj me 19 shkurt 1964) “Luigj Gurakuqi”[29]. Është një interpretim realist me disa penelata impresioniste, që duken tek drita, ajri, prekja e figurave. Autori ka punuar me masa të plota penelatash. Telajoja ndahet në dy masa: në pjesën e poshtme të errët, ku spikat ndonjë e kuqe-vjollcë-okër e kostumit kombëtar dhe në pjesën e sipërme të kaltër të çelët, ku spikat figura e të riut 29 vjeçar. Ngjyrat janë kontrastuese. Dinamizimi i tabllosë theksohet prej penelatave të shkathta. Drita që vjen nga liqeni, tregon një çast pasdrekeje dhe krijon një atmosferë mjaft sugjestive. Peizazhi ka një lloj qetësie, ndërsa figurat janë plot lëvizje. Luigj Gurakuqi kthehet në ShkodërI porsazbritur nga anija në breg të Bunës, Gurakuqi ka hipur në pajton, të cilit në çast turma që shtyhej t’i dilte para, ia ka shmprehur kalin, për të tërhequr vetë shtagat e për të çuar Luigjin gjer në Lulishten Popullore, pikërisht aty ku sot ndodhet përmendorja e tij… Populli i bëri një pritje madhështore, që Noli do ta quante të denjë për një Mesí.[13] Gurakuqi me kapelë republika në dorë përshëndet njerëzit, të cilët të zënë me pritjen e tij s’iu del koha të heqin kapelet, qeleshet, fesat… Drita bashkë me ngjyrat bëhen elemente të dorës së parë, për të krijuar atmosferën festive. Ngjarja shpaloset në një mjedis të hapur dhe mënyra e paraqitjes është perspekti-ve. Është një kompozim asimetrik, i ndërtuar me dy linja horizontale: më e fortë e poshtmja, më e butë e sipërmja, e cila ndihmon perspekti-vën. Mbi këto dy linja horizontale përftohet një linjë vertikale (figura e Luigjit), por që mbështetet nga linja pak të fshehura diagonale (nga shtagat e karrocës, tek duart e hapura të Luigjit). Mbi këtë ndarje vërejmë vlerë trekëndëshi… Zhvendosja e figurës kryesore djathtas qendrës së kompozimit ndihmon për të dhënë idenë e lëvizjes. Ndaj ndjejmë një ritëm në rritje, ndjejmë një sens hapjeje, që përfundon në mënyrë tepër të dukshme tek duart e Luigjit, përmes një këndvështrimi romantik. Protagonisti megjithëse nga ana proporcionale më i vogël, ngaqë s’është në plan të parë, gëzon nga piktori forcën grafike, duke u siluetuar në sfond të çelët, gjë që s’e kanë figurat e tjera edhe të planit të parë. Mesazhi i pikturës është kthimi në atdhe. Por me ardhjen e Luigj Gurakuqit në Shkodër, apo të Ismail Qemalit në Vlorë, që i bëhet e njëjta pritje, rikthehet shpresa. Kjo tabllo kompozicionale e një artisti me bagazh profesional, si Kodheli, e lë syrin e shikuesit të çdo kohe të sintetizojë.[30]

Vepra

  • Vargënimi n’gjuhë shqype me nji fjalorth shqyp-frengjisht n’marim” – Napoli, 1905
  • Abetar i vogël shqyp mas abevet t’Bashkimit e t’Stambollit me tregime n’dy dhialektet” prej Lek Grudës.
  • Fjalorth Shqyp-Frengjisht e Frengjisht-Shqyp i fjalëve të reja” – Napoli
  • Abetari i gjuhës shqipe“. Athinë, 1912.[31]

Ka thënë

  • Kam pas nderin me qenë afritë prej Plakut të nderuem Jeronim de Rada . Tue u gjetë përpara t’amblit kangtar të Milosaut, të Skanderbeut Pafanë, tue ndie qortimet e këshillat e tija, tue ndigjue zanin e tij të fikët, qi bahej ma i plotë,., e tue pa syt e tij të mekun kah ndezeshin e shkëlqeshin, tue përmendë Shqipnin, unë gjith përmallue, nuk mujta me u ndalë pa lëshue, bashkë me dy pika lot, nji të puthun të nxehtë mbi at dorë qi punoi sa e sa kohë për Atdhe…!”
  • Zoti i madh dhe ai vërtetë ka në dorë fatin e njerzimit e të popujve, ai din gjithçka, bân gjithçka dhe sheh gjithçka.”
  • Feja âsht’ e mirë, âsht’ nji ndihmë e madhe për jeten e k’saj bote. Parimet e fesë të ndjekuna mirë, i bâjnë njerzt qytetarë të ndershëm, i msojnë që t’i shërbejnë atdheut, që t’u nënshtrohen ligjeve të shtetit“.
  • Atdheu âsht gjâja mâ e çmueme që kena në kyt jetë.”
  • Nji komb rron me tradita, me gojdhâna. Ay popull kur kujton e nderon të parët e vet, âsht’ me të vërtetë nji komb trim’“.
  • Shqipnia e shqiptar’t në kufijt që i ka falur zoti deri ku flitet gjuha e âmbel e zogjvet të shqipes.”
  • Un’ po ju tham se nevojë e madhe âsht’ të pajtoni muhamedanë me të krishtenë. Duhet t’a marrim vesht të gjithë se jemi në rrezik të madh e mund të hupim për jetë të jets“,- shtator 1912.
  • “Një popull që nderon burrat e vet, një popull që pavdekeson kujtimin e tyne, jo vetëm ndêr faqet e historisë por edhe mbi rrasa e në monumenta, ai popull tregon se ka ndêrgjegje, se ka ndiesi të holla, se njef miradijen e ka dishirë me u sjell e me u drejtue mbâs shembullit të të Mëdhajvet të vet”.
  • “Në parlament mâ mirë se askûnd mund të mbrohen ligjërisht ashtu si duhet të drejtat e popullit kundër shpërdorimeve t’organeve të qeverisë“.
  • Nji qeveri konstitucionale nuk mundet me prishe asnje dhjeteshe pa e futun ne buxhet e pa aprovimin e parlamentit”.
  • Kur bujku të jetë skllav nuk e punon mirë token, e ma vonë shtyhet në bolshevizëm. Shtimi i pronave të vogla âsht mjeti mâ i fortë kundër përhapjes së bolshevizmit“.
  • “Diplomacia e vërtetë mbështetet mbi udhen e mesme, t’cilen e gjejnë vetëm ata që, tue mbajt të patundun parimet, dijnë me pajtue të drejtat e nevojat e atdheut të vet, me kushtet e politikës së përgjithshme”.
  • Të mos besojmë si disa shqiptarë, se Vilsoni u smuer, se Klemonso-it nuk i shkon buka e se zotin Lloyd George nuk e zén gjumi nga kujdesi i Shqipnisë, se Fuqitë e Mdhá s’kujtohen ndonjiherë për Shqipninë kur duen të zgjidhin konfliktet në mes vedi apo të ndreqin ngatresat e të tjerëve në dam të interesave të Shqipnisë.”

Burime

  1. ^ a b c Dr. Hoti V., Luigj Gurakuqi – Personalitet i shquar i jetës politiko-shoqërore dhe kulturore-arsimore shqiptare, Phoenix. – Nr. 2, , 1999, f. 147-161
  2. ^ Ligjvënësit shqiptarë 1920-2005 – Republika e Shqipërisë KUVENDI Tiranë 2005
  3. ^ a b c Gjikam, Luigj Gurakuqi “Vjersha”, Laterza, Bari 1940
  4. ^ a b c d e f g h i Prof. Fishta F., Luigj Gurakuqi – Njeriu i Shtetit e Shkrimtari, Hylli i Dritës 3/1944
  5. ^ a b c Gjikam, “Lote ë lule për mi varr të Luigj Gurakuqit”, “Shqipëri e Ré” nr.28-XI 1933
  6. ^ «Due colonie albanesi in Italia finora sconosciute» botue në vedi edhe tek e përkohshmja e A. Lorecchio-s «La Nazione Albanese»
  7. ^ Andoni B., Luigj Gurakuqi, si nuk e kemi njohur
  8. ^ Ditari i Pater Palit 6.XI.1908
  9. ^ Letër nga Eqrem Bej Vlora drejtuar Mustafa Merlika-Krujës, Ku isha në vigjilje të pavarësisë, Romë me 2 maj 1955
  10. ^ a b c Ukcamaj B., “Shqiptarët në qytetërimin perëndimor”: toleranca fetare, “Princi”, 2009
  11. ^ Merlika E., “Mustafa Kruja në historinë shqiptare”, OMSCA-1, Tiranë 2012
  12. ^ “Bisedimet e Këshillit Kombëtar” Viti I, Nr.12.1921, fq. 178-179
  13. ^ a b Tako P., “Luigj Gurakuqi. Jeta dhe vepra”, Tiranë, 1980.
  14. ^ a b Dom Shantoja L., “Vepra”, nën kujdesin e Arben Markut. Botime Françeskane, Shkodër 2006
  15. ^ Këlcyra A., Shkrime për historinë e Shqipërisë, nën kujdesin e Tanush Frashërit, Onufri, 2012
  16. ^ a b Epistolari Kruja-Margjokaj, nën kujdesin e Gjovalin Çunit, Camaj-Pipa, Shkodër – 2008
  17. ^ a b c Vinjau S., “Luigj Gurakuqi”, «Dielli», Boston Mass., N. 2886, (429), 14 korrik 1925
  18. ^ a b P. Harapi A., “Si e njoh unë Gurakuqin”, HD 3/1944
  19. ^ Këlliçi S., Jehona e një krimi të shëmtuar politik: rrethanat e vrasjes së Luigj Gurakuqit në mars 1925, Koha jonë. – Nr. 83, 28 mars, 2006, f. 6.
  20. ^ Merlika E., Përtej mjegulles së historisë, albanovaonline, maj 2006
  21. ^ «Liria Kombëtare», Genève Suisse, Nr. 5, me 26 gusht 1925
  22. ^ Radovani F., Ja vrasësit e atdhetarit Luigj Gurakuqi…!, Gazeta shqiptare. – Nr. 4888, 6 prill, 2010, f. 27.
  23. ^ Ndreca A., Andrra e parealizueme e Luigj Gurakuqit, Gazeta 55. – Nr. 60, 4 mars, 2008, f. 14.
  24. ^ Dom Shantoja L., Beograd, me 2 Tetuer 1925. “Liria Kombëtare”, botue me 7 tetor 1925.
  25. ^ “Padrejtësia e gjyqit të Trani-t”, Hylli i Dritës, 3/1944
  26. ^ Shllaku Gj., Të vramë dy herë, Hylli i Dritës 1942
  27. ^ Prej epistolarit të L. Gurakuqit, 27 korrik 1924. Botuar te Hylli i Dritës, 3/1944
  28. ^ Letër e L. Gurakuqit drejtuar Myfid b. Libohovës, Paris më 4 dhetor 1918
  29. ^ Shtëpia muzé e Luigj Gurakuqit, marrë nga Koha Jonë.
  30. ^ Çapaliku A., “Alfabeti i munguar: studime letrare” (Luigj Gurakuqi: Një poezi dhe një pikturë pak të njohura), red. Gjon Shllaku ‘Camaj-Pipa’, Shkodër, 2003.
  31. ^ Dr. Kazazi Nj., Pedagogu Luigj Gurakuqi dhe abetaret e tij

E PARA BIBLIOTEKAT DHE E FUNDIT BIBLIOTEKAT – Esé nga XHEVAIR LLESHI

E para është Fjala. Shkruhet në Bibël. Po edhe ka qenë e para, sigurisht. Do të jetë patjetër edhe e fundit. E kur themi Fjala (e folur apo e shkruar, s’ka rëndësi) nënkuptojmë Biblioteka. Mund t’i duket dikujt edhe një çmenduri, por ama të mos harrojmë se gjërat mund të fillojnë kështu: me një çmenduri. Se dihet që brenda është pasioni dhe ky i uruar është vetëm i çmendur. Bibliotekat! Kudo. Në çdo qelizë. Kushdo që ka dëshirë ta bëjë për së mbari këtë vend, duhet ta fillojë e ta mbyll me bibliotekat. Si, si e harruam , ta themi troç dhe qartë, si harruam kohën kur çdo qelizë e jetës shoqërore, e botës së punës dhe e kohës së lirë kishte një bibliotekë. Aty edhe një postë kufitare dhe një anije peshkimi! Nuk ju vjen në mendje, po ja që po jua sjell unë. Mendoni paksa se të kujtuarit e gjërave kurrë nuk ju bën keq. E pra bibliotekat ndokush i ka lënë në prehër të harresës sepse brenda ishte ideologjia marksiste-leniniste, veprat e E. Hoxhës dhe të PPSH, por ama çdo fshat kishte vatër kulture, dhe ato në qendër kishin biblioteka. Po ashtu çdo ndërmarrje shtetërore (edhe në fund të botës të qe) kishte bibliotekë, po ashtu çdo repart ushtarak, çdo institucion, shkollë, burg, spital, anije, pika stërvitore, repart, qendër e rëndësishme (madje edhe e parëndësishme) etj., etj.,… pra edhe një qelizë Shqipërie kishte një bibliotekë dhe ne ishim një nga popujt që lexonim. Po, po, lexonim dhe ushqyem ëndrra të mëdha. Herë tjetër jo në tym e kam thënë numrin e saktë të bibliotekave. Sot jini apo s’jini në gjendje për të ditur numrin e saktë mjafton të kini para syve panoramën e gjerë të shtrirjes së tyre. Dhe nuk bëhet fjalë për nostalgji po thjesht për ta prurë atë realitet në kohën tonë.
Sidoqoftë, si nuk zuri mend kjo Koha e Re, me pretendime aq të mëdha e, njëkohësisht me aq dëngla e premtime të bujshme, si? Kjo kohë do të kishte e ç’nuk do të kishte, aty edhe çeqe të bardhë dhe… me siguri do të na përmbytnin bibliotekat. Mirëpo ja, kaluan si pa u parë, gjithnjë nëpër këmbët tona, tridhjetë vjet (dhe nuk janë pak për këtë jetën tonë jo kozmike!) dhe Shqipëria e gjorë nuk ka biblioteka! As me ligj, as pa ligj. Dhe mos i vini re karagjozllëqet e filmuara për biblioteka nëpër lagjet e Tiranës! Ato janë vetë sarkazëm dhe aq, që t’i mbledh buzët dhe ti i përvesh nga zori. Dhe, ta mendosh: është tejet e vështirë ta mendosh Tiranën pa biblioteka! Se vetëm ajo ka 36 qytete shqiptare! Domethënë vetëm Tirana duhet të kishte 36 biblioteka, pa përfshirë bibliotekat e mëdha; kombëtare, shkencore, universitare, akademike, korpuset etj., se në të vërtetë as këto nuk ekzistojnë, duke lënë paksa mënjanë Bibliotekën Kombëtare, e cila nuk ble libra, por ama qahet e lënduar se s’ka ku të çojë librat e shkarrashkruesve shqiptarë.
Pa fjalë të tepërta miq! Është e tmerrshme t’u lësh brezave që vijnë këtë vend kaq të mjerë! Ne kemi gati 2000 shkolla të të gjitha kategorive, duke përfshirë edhe universitetet, kemi mbi 20 mijë biznese të mëdha, pastaj kemi plot institucione, ushtri, spitale, azile, polici, burgje e çfarëdo tjetër dhe kudo nuk kemi biblioteka! Dhe ndërkohë ishte dhe është kaq e thjeshtë sa të humb menjëherë edhe oreksi! Pa pikën e andrallave po me një optimizëm të paparë. Maksimumi Shqipëria jonë nuk do më shumë se tremijë biblioteka. Dhe të mendosh që ato janë të ndërtuara kryesisht në shkolla, për të funksionuar si biblioteka të shkollës dhe të komunitetit. Mbetet vetëm të pajisen me libra. Po ne çfarë, vetëm libra nuk paskemi? Jo, mo libra dhe shumë të mirë ka, por askush nuk i do bibliotekat, sepse pranohet që 40 milionë euro t’i hedhim për 2 km rrugë që sigurisht ekziston, është e ndërtuar (pra, për t’i ndarë me barkun e Shën Mërisë ato para!) dhe ja gjysma e këtyre parave do ta kishte mbushur Shqipërinë që nuk lexon më, përplot biblioteka dhe të ishin çelur kudo nëpër institucione bibliotekat e shkreta! O Zot! Një gjë e mundshme bëhet krejt e pamundur. Dhe mos pasja e tyre vjen nga kryeministra që shkruajnë vet libra, nga politikanë që i kanë mbushur raftet me libra tirazhi dhe jo libra që s’ka ku të shiten, sepse është e pamundur të shiten, në një vend që s’ka librari dhe në pastë ndonjë tek tuk ajo e mjerë nuk nxë dot as gazetat. Me ato pará që hidhen kot (Kot jo, xhanëm, se ato pará duket se janë mirë në xhepa se sa të bëhen libra!) mund t’i ndërrohej faqja vendit duke ngritur 36 biblioteka publike në Tiranë, duke i lejuar urat e Lanës të kthehen në librari të vërteta e të fuqishme që Tirana të mund të cilësohet kudo si kryeqyteti me librari të mëdha prej xhami në urat e një lumi të vogël. Të paktën tani që afron 100 vjetori duhet të arrihet ky projekt i bukur, i pakushtueshëm dhe mjaft qytetar. Po pse, pse, pse, pse, pse, pse nuk i japin, teksa nuk harxhojnë asnjë kacidhe?!
E di që mund të vërsulen dhe të nxjerrin nga goja lloj-lloj palavish, por unë kam këmbëngulur dhe këmbëngul: kthejeni sa më parë urën e madhe midis Taivanit dhe Sky-Tower në qendrën më të madhe të librit. Fillojeni prej këtej! Aty në një ditë venë e vijnë mbi njëqind e pesëdhjetë mijë kalimtarë dhe me probabilitet aty do të marrin kontakt me librin 10 për qind e tyre. Projektin e kam gati. Ejani o zotërinj ta bëjmë. Pse jo! S’ka kurrfarë shkaku për t’u penguar, përveç meskiniteteve. Ia vini emrin si të doni. Dhe ashtu, jo me budallallëk e me mendje për të zhvatur. Kini një mundësi të artë në duar. Tirana, (për shembull Tirana, pra!) nuk do të ketë 36 biblioteka publike që zumë ngoje, por aq biblioteka komuniteti sa shkolla të mesme e shkolla 9 vjeçare ka dhe ky është një numër i konsiderueshëm! Po kështu edhe në të gjithë vendin. Me të njëjtën logjikë. Biblioteka mbi det. Biblioteka mbi lumë. Biblioteka urë. Biblioteka anije. Biblioteka shkollë. Biblioteka repart ushtarak. Biblioteka institucion. Si biblioteka shëtitëse e Lezhës. Bëjeni këtë vend të vogël dhe pa shpenzime! Sepse 20 mijë kompanive të mëdha e të fuqishme, po t’u njihen shpenzimet e bëra për bibliotekat edhe pagesa për tatimet (jo thjesht shpenzime për t’i zbritur nga bilanci) do të fitonit një kredibilitet kulturor të paparë. Dhe sipërmarrja është një çast larg punës nga urdhri juaj i nderuar. Ju lutem mos i quani ëndrra këto! Mos i quani budallallëqe vetëm pse nuk ngrohen xhepat e iksit e të ipsilonit. Jo. Bëjeni Shqipërinë me kulturë të lartë, sepse thjesht do jetë në nderin tuaj!
Nesër do të thonë: vajtëm në Shqipëri dhe nuk gjetëm drogë dhe kriminelë, nuk gjetëm fabrika e kombinate të mëdhenj… por ama gjetëm biblioteka e librari, gjetëm shumë libra! Ejani po të doni, shkojmë bashkë dhe e shohim! Një vend ideal. Dhe një vend që lexon do bëhet se s’bën. Dija të bën. Dhe bibliotekat sigurisht do të mbeten një pasuri kombëtare, sepse të gjitha janë biblioteka të komunitetit… Atëherë do të themi: Po e meritonte kjo e mjerë të ngrihej lart vetëm nëpërmjet LIBRIT. Fjalës. E cila nuk është vetëm e para, po edhe e fundit. Dhe Fjala është Bibliotekë…
Tiranë, më 11. 02, 2019

Letrat e “Anna Kërnit” – Tregim nga PËRPARIM HYSI

Letrat e “Anna  Kërnit”

       “Mori bilë, bilë e Lalës
Mori e bukur dhe e zymtë
Pse më çon  në moteshkuar?!”
                  Gavril Dara(i Ri)
     
           Me mua ka ndodhur ajo  që thotë Victor Hygo:” Ai që jeton me kujtime, tërhiqet zvarrë dhe vdes çdo ditë”. Kur jam i lirë (kryesisht, kështu jam) dhe jam jashtë obligimeve të përditshme, zë e shfletoj letra që kam shkëmbyer me miq e mikesha dhe,kur sëmbohem rëndë; kur ndodhi  apo ngjarje më bëhen prezente apo të pranishme, zë qëndroj më gjatë dhe qoftë për letra apo fotografi ,aty për aty,ngarkohem emocionalisht aq,sa disa syresh, më bresojnë aq,sa më  prishin të gjithë atë stereotip të përhershëm. Kështu më ndodhi dhe me këto letra(ato janë gati 10) që një mike ime,ka shkëmbyer me mua. Natyrisht, për asgjë në botë, nuk e jap emrin e saj dhe, në simbolikisht po e quaj”Anna Kërni”, e bëj qëllimisht. Si me një gur të vrasë dy zogj. Anna Kërni ka qenë një nga të dashurat e Pushkinit dhe unë,sa e dua Pushkinin si poet, aq e zvetnoj atë me”lodrat e tij të dashurisë” dhe,sidomos,  me lojën e pistë që i bëri Anna Kërnit:bëri skandal duke e ndarë nga bashkëshorti i saj gjeneral dhe, pasi fitoi dashurinë e saj,e braktisi atë për një tjetër. Nuk kam për qëllim të merrem me Anna Kërnin, por,ngaqë e kam dashur këtë Annën e Pushkinit, po e quaj dhe miken time kështu. As ajo nuk është e gjashme me  Anna Kërnin dhe ca më shumë se kaq: unë jam shumë larg dhe i pagjashëm me PUSHKININ.
                                                                     *     *   *
        Ky idil mes nesh, me sa më kujtohet tani, ka filluar relativisht larg në kohë. Të dy qemë familjarë, me fëmijë të rritur dhe “sherrin”, në mund ta quaj kështu, e ndezi  ajo.  Kur them kështu, jo se mua nuk më “haheshin ato hudhra”, por, për të qenë i drejtpëdrejtë,sado që tregimi është artstik, dua të them që kurrë këtë,”Anna Kërnin”, nuk e kisha parë me këtë sy. Unë me të njiheshim prej kohësh dhe,ngaqë qeshë më i madh se ajo në moshë dhe ngaqë unë qeshë si përgjegjës apo kryetar komisioni në zonë për të njëjtën lëndë që jepte ajo,më thërriste: profesor! Profesor jo se unë e gëzoja këtë status si profesionist,por më tepër ky qe “honorofik” dhe aq.
U takuam tek  tregu fshatar dhe ajo qe me një vajzë aty tek të tetëmbëhjetat dhe,sa më pa,m’u drejtua:
– E, profesor, e kam vjazën ndopak të bukur?!
Mua, “profesorit”, për këto batuta nuk ma ha qeni shkopin dhe flakë për flakë dhe,si ajo puna e thënies” me inat më foli,me inat iu përgjigja”, ia pata:- Më e mirë e ëma se e bija,o “Usta Murat!”. Ky është vargu i një kënge shpotitëse dasme, por,siç duket,ngjiti mirë. Kaq dhe asgjë më.
*      *      *
Kur nuk e prisja,erdhi letra e parë nga ajo. Mos kujtoni se unë këtu do rreshtoj fjalë për fjalë se ç’më shkruante ajo, por që në letrën e parë,pashë se ajo as mendonte dhe as fliste si një somnabull që ecën në gjumë.
“… si grua, unë e kam të qartë që jeta është e shkurtër. E shkurtër,nëse mbyllet brenda qerthulit familjar dhe, për ta zgjatur sado pak, duhen kërkuar hapësira të reja”. M’u duk se po i binte pragut që të dëgjonte dera dhe,për ta “shkalmmuar” fare derën që nuk po hapej, nënëshkruante “Usta Murati”.
Epo nuk mbante më ujë pilafi. Qe një sfidë që më bëhej hapur dhe unë, për kësi sfidash, kurrë nuk e kisha ngrënë bukën thatë.
Letër nuk i shkrova , por sa filloi java, ato katër orë kontroll që kisha në zonë,vendosa t’i ushtroja tek shkolla e saj.
Hyra në orën e saj të Leximit letrar dhe më kujtohet mirë tregimi i ELIN PELIN “Kungulli i pjekur”. Pavarësisht satirës therëse ndaj fshatarit që kish zënë qytetin dhe “gjasme nuk mund të hante më kungull të pjekur”, USTA MURATI u”poq në furrë” e tensionuar nga”dera që po hapej dalëngadalë”.
Në analizë,as që u zu në  gojë orë e mësimit se” kur ka dasëm, unë nuk shkoj për shkarpa”. Kur thoshte Cezari:”Zaret u hodhën”. Ndjeva që dridhej e tëra si ta kishin zënë ethe dhe,për t’u treguar tamam”profesor” veç i shtrëngova dorën me një intimiet dhe,si u përcolla dhe me mësuesët e tjerë të asaj shkolle, u ktheva në shtëpi.
Tek mendoja me gjakftohtësi, ç’po ndodhte mes nesh, qe një marrëzi. Po kush është mendjekthjellët kur dashuron. Kjo dashuria jonë, në këtë moshë, qe e asaj natyre,si” shejtani fle dhe ti vete e zgjon”. Shejtani qeshë unë dhe”zgjimin” ma bëri “Usta Murati.” Thashë më parë fjalën “marrëzi”,po marrëzi më të mëdha se ato të dashurisë,zor se gjen. Ndonjëherë qëllon që marrëzinë e paguan aq shtrenjtë,sa populli thotë:- E pagoi sa frëngu pulën. Epo qejfi ha kumbullat. Dhe,ndërsa endja atë”pëlhurën e Penelopës”, mbrriti letra e dytë: “…çmenduri është kjo që po bëj. Dhe këtë që po bëj me ty,kurrë nuk e kam bërë me tjetër. Ja… të përfytyroj,kur ke zgjatur krahët drejt meje dhe unë, mëkatarja, strukem në gjirin tënd. Jam “mëkatare” se nuk jam e lumtur. E marr rriskun mbi vete: ç’kënaqësi është kur sheh qoftë dhe një ëndërr të bukur dhe kjo,kënaqësia, e rrit amplitudën e vet, sado që frika të rri si shpata e Demokleut mbi kokë. Profesor,se ku kam lexuar se”dashuria bën dhe një qen që të lehë me rimë!!!.Jam unë ai”qeni yt” që po leh. “Ham-ham!”. Me siguri,që ti 
e ndjen”lehjen” time”.
                                             *      *     *
Dihet që dashuria djeg më tepër,kur ka pengesa. Sado që në përgjithësi dashuria është e padukshme, është aq e dukshme,sidomos në “kushtet e marrëzisë”,sa të duket se gjithkush të shehë, të ndjekë dhe bëhesh ndonjëherë aq i vogël nga shpirti, sa kthehesh në atë sozinë e Nikita Gungançit të Gorkit që kërkon një apokalips ku veç ti dhe dashuria të jini gjallë. Ndodh kështu në adoleshencë,se kot populli nuk thotë:”Rrushi i papjekur nuk hahet”. Por në këtë moshë timen dhe të”Usta Muratit” është ndryshe, krejt ndryshe puna. Nuk lejohet deliri në këtë moshë. Sidoqoftë…, dikush pret që të hapet”dera”.
                                             *     *    *
“Dera”, më së fundi, u hap. Ajo më priti atje nën çatinë e saj dhe, si mëkatarë që po i hynim detit në këmbë, ne më përpara u fikëm se u ndezëm. M’u duk si një fllad freskie. Tek i dridheshin supet, e kujtoj se si fërgëllonte,ashtu siç bën një kalë ngacmuar nga era e tagjisë.
Nuk  di në duhet të vazhdoj më,por,megjithatë, një kërshëri e kam:- Vallë kjo ndjesi imja që lind,pasi lexoj këto letra, a ravijëzohet dhe tek ajo pas kaq kohësh?! Nëse ndodh që ky tregimi im bie dhe në dorë të saj  (kemi mbi njëzet vjet që nuk jemi parë), dua që t’i them:”Usta Murat”,për mua ke qenë e bukur dhe e brishtë. Gjithmonë unë jam një tip që nuk më pëlqen tualeti tek femrat. Ti,mikja ime, ke patur një fytyrë që  nuk pranonte tualet. Ke patur një fytyrë nga ato që,tanimë. quhen”bio”. E mirë si ajëri dhe e ngrohtë si dielli. Qofsh mirë,”USTA MURAT!”
                                        Tiranë, 31 janar 2019

Pas përpjekjeve për shumë vite – Poezi nga MICHELANGELO BUONAROTTI – Shqipëroi Astrit Lulushi

Më 18 shkurt 1564 në Romë, vdiq Michelangelo Buonarotti (Mikelanxhelo Buonaroti), piktor italian, skulptor, arkitekt, poet. Një muaj më parë, pas shumë kritikave, kryesisht nga artiste xhelozë sesa nga Papa, pjesët lakuriq të pikturës së tij “Dita e Gjykimit” në tavanin e Kapellës Sistinë, u mbuluan. Mikelanxhelo vdiq i dëshpëruar. Si vetmitar ai ishte njohur edhe kur ishte gjallë (nga disa është parë si qëndrim tipik melankolik i periudhës së Rilindjes që prodhonte art). “Jam shumë i lodhur shpirtërisht e fizikisht, nuk kam asnjë shok, as nuk dua të kem; nuk kam kohë as për të ngrënë; gëzimi dhe dhembja / këto vuajtje janë prehjet e mia”, shkruan Mikelangjelo. Ai ishte ndoshta një nga artistët më të paguar të kohës, dhe prapë qahej. “..jam një njeri i varfër dhe i paguar pak për artin tim, duket se Perëndia më jep vetëm sa për të jetuar për aq kohë sa ka caktuar për  mua”. Poezitë e Mikelanxhelos karakterizohen nga një platonizëm; adhurim për femrën që e cilësonte superiore dhe nuk guxonte t’i afrohej.

“Pas përpjekjeve për shumë vite”, nga Mikelanxhelo
(shqipërim)

Pas përpjekjeve shumë vjeçare,
njeriu i aftë, tani, pranë vdekjes,
është në gjendje ta kuptojë
imazhin brenda gurit.
Madhështia vjen ngadalë,
por për ne nuk zgjat shumë.
Njësoj vepron Natyra;
përpiqet të krijojë
bukuri të rrallë
dhe me ty e arrin.
Tani asaj po i ikën koha
siç ndodh me fundin e karrierës.
Frika, qëndron pranë bukurisë,
dhe ushqen dëshira të çuditshme.
Kështu, mendja në heshje bie, s’thotë dot
kush është më i madh; gëzimi apo dhimbja,
megjithëse pamja jote lajmëron Fundin e Ditëve,
ajo përmban imazhin e  herëshëm
dhe mua më jep kënaqësi të madhe.

Kosova mon amour Poemë nga Elida Buçpapaj

Kosovë
sot po vjen e gjitha
n’Prishtinë
i madh e i vogël
edhe fmijtë
në barkun e Nanave
po vinë

prej gjithë anësh
po vjen Kosovë
n’Ulpianë
po zgjohesh para agimit
natën po e ban ditë
andërr dashnie
me mbjellë farën
gjumin hapa dhe ecje
ditën po e ban rrugë
me ardh n’Prishtinë
nga çdo cep e kënd
me ia tregu fytyrën tënde të lodhun
të keqes
përtej horizontit
që e ndave me luftë prej trupit tënd

fytyra jote
e bukura e dheut
me relieve dhimbjesh,
rrënjët e tua
magmë vullkanesh
prej eshtrash
mijevjeçaresh
janë miliona sy
prej fytyrës tënde
që të ndjekin nga qielli
e bahen sytë e natës
prej atyne syve
janë kriju yjet
me ndriçu
udhëtarët e pyjet

Kosovë
lule shkambore dardane
rrënjosur në tokën
e ngrimë pjellore
lule diellore
mos e prek
që shkrin acarin
e akujt i kthen në lumenj
që s’rreshtin së
rrjedhuri jetë prej jetës
kurrë
Kosovë dje, sot, nesër
mon Amour!

sonte Kosovë
të gjitha andrrat
i kam pa tuj hypë
nëpër avionë
nëpër gjithë
aeroportet e Zvicrës
nga Gjeneva, Zürichu, Baseli
me destinacion
Prishtinën
e tuj zbritë tek Adem Jashari
që ka dalë vetë
me më pritë

t’kam zili Kosovë
se ke qenë gjithmonë
e çume në kambë
në kohë pushtimi
e në kohën e dreqit
e kjametit
dhe sot vjen valë valë
si valët e detit
Jon e Adriatik
nga frymon shqipja
shqip

t’kam zili Kosovë
se m’ke mësu
me e dasht lirinë
m’ke mësu
me ndejt e çume në kambë
edhe fjetun,
edhe dekun

t’kam zili Kosovë
se çohesh përpjetë
pishë malsore
e lartë e drejtë
edhe kur t’lanë
pa bukë e ujë,
zdathë
me barkun thatë
nga hiri mbin
ti prapë e ma lartë

t’kam zili Kosovë
që nuk shterr forcash
me u ngritë
sa herë t’rrëzojnë
sa ma poshtë bjen
aq ma lart ngrihesh
mos m’u rrzu ma kurrë
Kosovë mon amour

desha me qenë
me ty Kosovë
me ty jam mish e shpirt
prej nesh asht krejt bota
zjarri, ajri, uji e toka

t’kam zili Kosovë
se e keqja
boksiere e sprovume
nuk t’shtrin
për tokë
e keqja zhbëhet
para teje
lule shkambore
shkamb alpesh
e fortë

me ty kam qenë
Kosovë
në jetët
pararendëse
me ty jam
edhe sot e gjithmonë
bashkë jena
n’Prishtinë
tek sheshi Skënderbe
ku takuam
Çun Lajçin
apo n’Prizren
n’Kosovë frymoj
ajrin e pastër
me erë lulesh e bjeshkësh
që ka thith
Bogdani, Isa, Jusufi,
Ademët, Agimi e Ibrahim Rugova
kush frymon n’Kosove
bahet me krahë
e vetë jeta merr fletë
në qershor, n’shkurt,nandor
n’Ulpjanë, Dardani
ku knon lahuta e kërcejnë
tupanat
n’Drenicë, Mitrovicë
Gjakovë a Prishtinë
gjithmonë, gjithherë
e gjithkur
Kosovë mon amour!

 

*Pjetër Bogdani, Isa Boletini, Jusuf Gërvalla, Adem Jashari, Adem Demaçi, Agim Ramadani, Ibrahim Rugova

PA E PARË TË LIRË KOSOVËN, TI MOS MË MERR O ZOT – Poezi nga VEHBI SKËNDERI

Piqet në degë fruti. Këputet.
Dheu e katit!
Vdekje, toke me mua!
Bëjmë tok paqe.
Mos më kosit!
Një ëndërr kam,
o njerëz, e një dëshirë.
Një lutje sot e mot:
Pa e parë Kosovën të lirë,
ti mos më merr o Zot!
Ti mos më merr o Zot!

E di! Qirinjtë e ditëve
përditë erërat na i fikin.
E di! S’bën dot shaka njeriu
me lumin e me kohën.
Më ikën shumë shokë!
Ndoshta edhe të tjerë do të më ikin…
Po unë një hap nuk luaj!
Unë nuk vdes! Nuk vdes!
Pa e parë të lirë Kosovën!

Pa i këputur Kosova zinxhirët.
Ti mos më merr o Zot! Ti mos më merr o Zot,
Pa e parë Kosovën të lirë!


Strugë, 27 dhjetor 1995