VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

U nda nga jeta shkrimtari nobelist Naipaul

By | August 12, 2018

Komentet

BURRNIJA – Poezi nga GJERGJ FISHTA

 

Qitë dhambët përjashta, por si lata t’prehta
Zgavërr kërrçikët e plasarit shtanguem,
Kosën pështetun përmbi kocka t’ngrehta
T’cepit t’shpulpuem,
Atje n’moje t’mjerueme t’rruzullit,
Zymtë e me i hije t’trishtueme, t’përmnershme
Lshue krahëve’ i havër t’zezë, si re thellimit,
Rrin Deka e tmerrshme.
Prej avisit t’humnerëve t’zgavrueme
Kthellët në rrashtë të thatë, plot mizori,
Të hapët tërthoren e natyrës s’krijueme
Kundron në mni,
E idhtë asa’ i kërcënohet. Nji t’përqethët
Acar, at botë, natyrës i shkon, n’për tejza,
Amull të cilët mbrendë ia ngurron të njethët
E jetës ndër fejza.
Me u zbe nisë rrezja shi n’krue t’vet shkëlqyeshëm
Bres dryshku njeshet, n’atë shauret mbi rrota
Së moknes s’rrokullis e boshtit rryeshëm
I vjen rreth bota.
Felgruemun njerzit nën tjara struken;
Për nën kunora pshtimin ato lypin!
Depërtojnë retë e nalt kah qiella zhduken;
N’angrra t’dheut zdrypin.
Por kot. Mizore ajo kosë t’vet ka sjellë,
Shungllon thellimi për nën kupë t’Empirit;
Gjarpër rrufeja lvitet nëpër qiell
E nën kambë të nierit.
Kthellë shpërthe gjini i tokës. Tue bulurue
Gugson vullkani zhari, flakë e shkndija;
Tallaz m’tallaz nis deti me gjimue,
Ulëron stuhia.
E para dekës, atë herë, bijnë rob e mbreta;
Shkrehen mbretni, qytet kulm rroposen;
Shuhen krenija, po, dhe shkimet jeta
Ka’ ajo sjell kosën.
T’poshtrat me t’eprat vise pshtiellen n’vaj,
E mnert kah kosa cepit t’dekës të shkulet;
Kah m’kërdhokla londit kërçiku i saj
Shekulli përlulet.
Vetëm s’përkulet para Dekës njai trimi,
N’zemër t’cilit nuk randojnë punë t’liga,
E që s’e ndalë ku atë ta lypë perlimi (detyra)
As paja as friga.
Për nën mburojë t’ndërgjegjes s’vet t’kullueme;
Atje n’kufi t’Atdheut ase n’truell
T’elterit shenjtë, pa u tutë, ai dekës s’shëmtueme
I rrin kundruell.
Përpara tijë shkon moti t’uj u endun:
Vjen fati i nierit tu u terrnue pa da;
Tash mreten n’burg, tash shkartha n’fron t’përmendun
Kanë për t’u pa.
Por, ngulë ai synin n’ideal t’naltueshëm,
Si’ i kep, qi vala smundet n’det m’e e lkundun,
Sido qit t’dajë ndeshtrasha e dheut t’mjerueshëm,
Ngelë n’vend pa u tundun.
Jo po: as n’flakë t’armëve nuk veton ai sye,
As buzës humnerës nuk i dridhet themra:
Sheklli, po, mbarë me pasë për t’u shpërthye
S’i ban lak zemra.
Rekton mbarë jeta për nën fyell t’kërçik’e
Të dekës s’shëmtueme, s’përmnerëshme mizore:
Vetëm BURRNIJA – një BURRNI çelike
Asaj i rrshet dore.

LAHUTA E MALCIS – KANGA E PARË (CUBAT) – Nga GJERGJ FISHTA

Gjendja historike e vjetit 1858 dhe plani i poemit. Turqija nisë të ligështohet. Popujt e Ballkanit i dalin doret. Shqiptarët zgjohen: mendojnë edhe ata të fitojnë lirinë. Ndeshen me nji anmik tjetër. Knjaz Nikolla i Malit të Zi synon të shtijë në dorë pjesën veriore të Shqipnisë, i nxitun dhe i mësuem nga Cari i Rusisë. Ky i shkruen nji letër tanë dredhì e përkëdhelje Krajl Nikollës: i premton bukë e fishekë, mjaft që mos ta làjë Turkun të qetë. Letrën ia ep lajmëtarit (kasnecit) të vet, i cili mbas nji udhëtimi të gjatë, kapet në Cetinë, ku edhe dorëzon shkresën. Knjazi e këndon me vëmendje. Menjiherë çon e thërret serdarin e Vasoviç-it, Vulo Radoviç-in. Mbasi e merr me të mirë e ngarkon të formojë nji çetë cubash dhe me ta të biejë në Vraninë, për me plaçkitë e për me vrà.

C U B A T
Ndihmò, Zot, si m’kè ndihmue!
Pesëqind vjet kishin kalue
Çëse të buk’rën ketë Shqipni
Turku e mbate në robnì,
krejt tu’ e là t’mjerën në gjak, (5)

frymën tue ia xanun njak,
e as tu’ e lanë, jo, dritë me pà:
kurr të keqen pa ia dà:
rrihe e mos e lèn me kjà:
me iu dhimbtë, po, minit n’ murë, (10)

me iu dhimbtë gjarpnit nën gurë!
Veç si ‘i dèm, vu n’lavër spari,
qi, ka’ e vret zgjedha e kulari
kah nuk bàn m’e thekë strumb’llari,
s’ndigjon me tërhjekun m’pluer: (15)

e tue dhanë kryq e tërthuer,
tu’ i dhanë bulkut shum mërzì,
me u vu s’ ryset për hullì
e as me shoq ai pendë me shkue:
kështu Shqiptarët, të cilt mësue (20)

s’din’ me ndejë rob nën zgjedhë t’huej,
pagë e t’dheta me i là kujë:
por të lirë me shkue ata motin,
veç mbi vedi tue njohtë Zotin,
e as kurrkujë n’ këto troje t’ veta (25)

mos me i bà kurr tungjatjeta,
n’braz me Turk kurr nuk kanë rà
e as kurr pushkën s’ ia kanë dà;
por t’janë grì me tè e t’janë vrà,
si me kenë tu’ u vrà me Shkjà (30)

E prandej si pat fillue
Turkut Ora m’ iu ligështue,
e nisë pat m’ iu thy’ atij hovi,
m’ qafë përditë tu’ i mbetë Moskovi:
e ato fiset e Ballkanit, (35)

zunë me i dalë dore Sulltanit,
nisë Shqiptarët kanë me u mendue,
si Shqipninë me e skapullue
zgjedhet t’ Turkut : qi si motit
n’ ato kohët e Gjergj Kastriotit, (40)

krejtë e lirë kjo t’ishte, e askujë
n’daç t’jetë Krajl a Mbret i huej,
me i bà kurr mà tungjatjeta,
kurr me i là mà pagë e t’dheta:
edhe Flamuri i Shqipnisë, (45)

si fletë Engj’lli t’Perëndisë,
si ajo flaka e rr’fesë zhgjetare,
me u suvalë prap n’tokë shqiptare.
Kur qe ai Knjazi i Malit t’Zi,
Knjaz Nikolla, ‘i gërxhelì: (50)

gërxhelì, por belaçì:
na dyndë top, na dyndë ushtrì
edhe del e bjen n’Shqipnì,
për me shtrue këto bjeshkë e vërrì,
shka merr Drinin për s’të gjatit (55)

der’ n’ Kalà të Rozafatit,
ku ai me ngulë do’ “trobojnicën”,
do’ m’ ia vu Shkodrës “kapicën”:
me bà Shkodrën Karadak,
mbasi ‘i herë ta kisht’ là n’gjak! (60)

Ka ndejë Turku e këqyrë haru,
pika-pika lotët tu’i shkue,
kah s’ka Shkjaut si me i qindrue;
se Moskovi e ka rrethue:
ka Stambollën muhasere! (65)

Bàjnë shtatë Krajlat muzhavere
Shoq me shoq, tue shartue zì
-si ata e zeza m’i pastë mb’lue!-
për të buk’rën këtë Shqipnì,
si m’ia lëshue n’dorë Malit t’Zì. (70)

M’kambë Shqiptarët atëherë t’janë çue.
Sa mirë n’armë na janë shtërngue!
T’fortë kanë lidhë nji besë të Zotit,
si të Parët ua lidhshin motit
n’ato kohë t’Gjergj Kastriotit: (75)

me ‘i kambë mbathë e tjetrën zbathë,
gjanë e gjallë pa grazhd mbyllë n’vathë,
diku ngranë, diku pa ngranë,
harrue grue, motër e nanë,
sy’n agzot, zemrën barot, (80)

e si ai plajmi me furì,
t’kanë rrà ndesh Malit të Zì,
për t’gjatë t’Cemit n’atë kufì,
ku edhe trimat t’janë përlà:
t’janë përlà Shqiptarë e Shkjà, (85)

ballë për ballë ata tu’u vrà,
fyt-a-fyt, ofshè! tu’ u prè:
tue mbetë shakull përmbi dhè,
mish për shpez e kaçubeta,
gjithku kje ajo pika e djalit, (90)

gjithku kjenë sokola malit,
pa kjà m’ta as nanat e shkreta.
Veç se, po, me parzme t’veta
Aty Shkjaut sulmin kanë thye.
Mbasi Shkjaut sulmin kanë thye, (95)

bàjnë kuvend Shqiptarët n’mjet vetit
e ‘i fjalë t’madhe çuekan Mbretit:
se jo veç qi Knjaz Nikollës
nuk i lajnë kurr pagë e t’dheta,
porsè as Mbretit të Stambollës (100)

s’duen me i bà mà tungjatjeta,
e se dore duen me i dalë:
se Shqipninë nuk po e kisht’ falë
Perëndia për çerkez,
Turq, manovë, likurazez; (105)

por për do sokola mali,
qi “Shqiptarë” bota po i quete,
për ta gëzue këta djalë mbas djali,
der’ qi jeta mos t’u shuete.
Turku fjalën e ka ndì’: (110)

se ç’asht mbushë ai me mënì!
Se edhe lëshue ç’ka mbi Shqipnì,
gjallë Shqiptarët ai me i përpì!
Por Shqiptari gjallë s’përpihej,
e as me u shkelë, besà, s’po lihej, (115)

kur po i mbushej mendja e vet,
për Shqipnì me bà gajret,
n’ dashtë ta mësyjnë Krajl edhe Mbret.
Edhe kështu t’janë kapërthye
grykë për grykë Turq e Shqiptarë, (120)

pa dhimbë krenash tue u thye
si me thye kunguj npër arë.
T’iu dha zjarm atëherë Ballkanit,
Shkjau: kah drote se Shqipnia
Nji herë shkëputë dore s’ Sulltanit, (125)

mà s’do t’bite n’kthetra t’tija,
si atij hangër ia kisht’ palla:
merr e mësynë m’Turk fulikare,
e si derrat me çakalla
t’janë mbërthye, t’janë kapërthye: (130)

haju, ngaju, çaju, vraju,
m’ pushkë e m’top gjueju batare,
gjaku rrëmbè npër rrahe e qare,
e npër fusha e npër gajusha,
der’qi s’mbramit, n’p’r’ atë zhumhùr, (135)

zgjedhë s’ Turkut pështoi Shqipnia
e duel m’veti si dikùr:
si premtue kisht’Perëndija;
por si dashtë, besà, lum vëllau,
s’do t’kisht’ pasë as Turku, as Shkjau. (140)

Se s’ka dashtë Turku lirì,
ma merr mendja; veç un s’dij
Knjaz Nikollës kah gjith kjo zemër
ardhë i paska, qi nën themër
rob Shqiptarët po don me i shtrue, (145)

edhe atë tokë ai me pushtue,
për të cilën vetoi motit
shpata rr’fè e ‘i Gjergj Kastriotit?
E qi s’paska dert aspak,
se Shqipnì dhe Karadak (150)

krejt me atë punë po i làte n’gjak?
Zemra i ardhka prej Moskovit!
N’Petrograd Cari i Moskovit
Nji bè t’madhe po e kisht’ bà:
m’ e ndie plak e kalamà: (155)

se ai natë t’madhe s’do t’kremtote,
se ai kumbarë as krushk s’do t’shkote:
gostë as darsëm nuk do t’ngrifte,
s’do t’u late as s’do t’u krifte,
as s’do t’dilte n’log t’kuvendit, (160)

për pa i hi Stambollës përmbrendit,
për pa këcye mbi post të Mbretit,
me u bà zot i tokës e i detit;
edhe Europës tregun m’ia prè,
mos m’e lanë me shitë, me blè, (165)

mos m’e lanë me çilë kund punë;
por me bà qi ajo përdhunë,
për me çue ‘i grimë bukë te shpija,
rob të ngelte n’kthetrat t’tija,
n’ato kthetra me gjak zhye, (170)

mësue gjithmonë n’gjà t’huej me gërrye!
Por, pse ishte ‘i skile e vjetër,
si për fjalë ashtu për letër,
mos m’iu gjetë kund nji shoq tjetër,
ai po e dite mirë e hollë, (175)

se isht’ do punë me hi n’Stambollë:
se isht’do punë Turkun me e thye,
pa sharrue vetë mbrendë me krye.
Prandej xèn ai me trillue,
m’shpinë Shkjeninë Turkut m’ia lëshue: (180)

m’ia lëshue m’ shpinë Shkjetë e Ballkanit,
qi me i qitë këta punë Sulltanit;
me i qitë punë këta ‘i herë mà para
me trazime e punë t’pambara,
e mandej vetë prej Rusiet, (185)

si harusha prej pusiet,
me i rà Turkut fulikare,
m’zhbì n’vend, m’ e qitun fare;
për pa bà me mend pleqnì,
se me atë punë botën unjì (190)

mujte ndoshta, m’ e pështjellë n’zì
Kur ketë punë e ka pleqnue,
ka marrë trimi e n’odë ka shkue,
ka ndejë n’tryezë e asht vu me shkrue,
me u shkrue miqve kah Serbia, (195)

kah Zagrebi e kah Sofia
me lidhë besën shkaf asht Shkjà,
mbi Budin, m’çanak-kalà,
edhe tok këta ndërmjet vetit
mos m’ia dà të keqen Mbretit; (200)

por m’e nxitë, por m’e mërzitë,
m’iu vardisë si ‘i ditë për ditë,
herë për shtek, herë për kufì,
tash me peng tash me pleqnì,
por gjithmonë, po, pa kanu, (205)

veç si t’mujnë n’teposhtë m’e vu.
Mbasandej, ky zogu i Shkinës,
merr e i shkruen Knjazit t’Cetinës,
merr e ‘i letër, ia angllatisë,
me dredhì tue ia qindisë: (210)

Ti, qi jè qaj Knjaz Nikolla,
falmëshëndet Cari i Rusisë,
se zà t’madh për ty kam ndie
qi jè trim e gërxhelì,
qi jè burrë e kuvendtàr, (215)

me ta drashtë hijen anmiku,
por, me gjasë, kjo fjalë s’isht’ gjà;
pse qe ti m’atë rrasë Cetine
më kè ndejë me ‘i gjysmë opinge,
e jè bà, po, gazi i dheut, (220)

tue mërzitë miq e kumbarë,
veç e për bukë thatë në gojë.
Mje sa Turku, përbri tejet,
dredhun çallmën m’vetull t’synit,
derdhë shallvarët ai pala-pala, (225)

rrin e ban kokrrën e pallës,
e as m’e pà ti s’mund ta shofish
përmbas kodrës së pilafit
Po a thue, t’la ty kamba e dora,
ase ngjitë jè ndoshta n’rrogë, (230)

jo se hi kè bulk n’ e huejën,
qi s’po ndihesh kund për s’gjalli?
Mo’, bre burrë, se nuk ka hije
Urtë me ndejë Cubi i Cetinës,
edhe n’shpì me e shkuem ai motin, (235)

tue u ndeshë npër furka t’gravet!..
Po a s’ta mbushë synin Shqipnia,
me ato male të madhnueshme,
me ato fusha të blerueshme,
qi kurrkund s’jè kah orvate, (240)

me ia shkye ‘i skundillë për veti?..
M’ tè, krah-thatë, e mos rri fjetun!
Pse pa luejtë ti kambë e dorë,
s’t’ ndihmon Zot as i Shën Nikollë:
Por ti luej, nafaka luej, (245)

ka pasë thanë ai burri i huej;
sa për bukë e për fyshekë,
piqu n’mue, se t’i qes vetë;
edhe kësulën vène n’sy,
se të nget Mbreti i Stambollës: (250)

nuk ta là me t’prekë me pupël –
Letrën kështu Cari e ka shkrue,
edhe mirë e ka palue,
e e ka mbyllë me dyllë të zi;
ia ka dhanë kasnecit t’rì, (255)

me ia çue Knjazit n’Mal t’Zì.
Letrën n’gjì ka qitë kasneci,
ka thekë kambët ai sa mund heci:
ka lanë mbrapa fushë e zalle
kapërcye ka bjeshkë e male, (260)

edhe dalë ka lum e shè:
ka shtegtue për ujë e dhè,
der’qi’i ditë, tue marrun dielli,
në Cetinë ka behë ai filli:
shtjerrë opangat, grisun setrën; (265)

Knjazit n’dorë ku ka dhanë letrën,
me dyllë Cari si e kisht’ mbshilë.
Ka marrë Knjazi edh’ e ka çilë,
e ka çilë edh’ e ka këndue,
tri herë rresht ai e ka këndue, (220)

tri dit rresht edh’ e àsht mendue;
mbasandej ai fjalë ka çue
njatij Vulo Radoviçit,
kërkserdarit t’Vasoviçit,
qi me dalë me rà n’Cetinë, (225)

pa këqyrë shteg, pa këqyrun stinë:
me flut’rue si gjeraqinë,
për me u pjekë me “Gospodarin”.
Njeky Vuloja Serdari
Kisht’ pasë kenë nji trim i çartun: (280)

m’e pasë randë toka m’e bartun.
Pa tè prè kund s’ishte marrë,
pa fjalë t’tij ngarkue s’ishte marrë,
pague s’ishte varrë as gjak,
s’kishte vu nuse duvak, (285)

as s’isht’ dà gjyqë a pleqnì.
Pse edhe Turku i Malit t’Zì
po e kisht’ pasë shqipe mbi kry’,
mos m’e lanë me pà me sy.
-Se edhe ‘i punë, ky zogu i Shkinës, (290)

po e kisht’ bà m’atë udhë t’Cetinës.
Paska marrë e shi në rrugë
Për tërthuer shtrika nji stugë,
edhe i çueka fjalë tërthores,
qi shka àsht Turk i Cernagores, (295)

mos me mujtë m’e shkapërcye,
për pa là ‘i dukat për krye –
Bre! kish’ kenë edhe ‘i farë burri,
larg e larg me i dajtun turri.
Fëtyra e tij porsi duhia, (300)

syni i tij, tanë zjarm e shkëndia;
vet’llat trashë ngèrthye kulàr,
porsi lesh derrit bugàr;
vesh e m’vesh dega e mustakut,
si dy korba lidhë për lakut; (305)

edhe i mbrrijte kryet në trà:
burrë i atillë me sy me u pà.
Veshë e mbathë e m’armë shtërngue,
kishe thanë se àsht lè drangue.
Se këtè Knjazi fort e dote, (310)

fort e dote edhe e ndigjote;
pse edhe i urtë ai kishte ndodhë,
me ia prè mendja fort hollë.
Prandej Knjazi i çueka fjalë
Në Cetinë për ngut me dalë. (315)

Edhe Vulja bjen n’Cetinë,
pa këqyrë shteg, pa këqyrun stinë,
tue flut’rue si gjeraçinë.
N’atë Cetinë kur Vulja zbriti,
atè Knjazi mirë e priti, (320)

mirë e priti e n’odë e qiti,
i qiti duhan e kafe,
edhe nisi kështu t’bajë llafe: –
Ku jè, Vulo, eh kopilane!
Se ti ujk, po, né na u banè, (325)

ke s’po duke kah Cetina,
ku kè miq e probatina,
qi s’të ndërrojnë me sy të ballit?
Po, a kè mujtë? a kè farë hallit?
Si po t’shkon n’Vasoviq moti? (330)

Për jetë tande ! si do’ Zoti,
merr e i thotë Vulo Serdari;
pse sivjet, lum “Gospodari”,
nuk ka pasë toka valigë,
e ka ardhë nji kohë e ligë, (335)

sa nuk dij si ka m’iu bà,
për me pështue do rob e gjà,
pse edhe buka asht tue na lànë.
Hajt, eh qè’! Knjazi i ka thanë.
Se s’po gjenë cubi me ngranë. (340)

Se s’po gjenë skyfteri mish.
Se ti e nxjerrë korën dy fish!.
Mjaft t’i biesh ndo’i vendit prè,
se po e ban me lopë e qè,
sa me mbajtë njerztë e kujrisë, (345)

jo se mà gjindën e shpisë.
A din shka, Vulo Serdari,
ndiej shka t’thotë ty “Gospodari”:
pështilli bashkë nja disa cuba:
t’ idhtë si gjarpni ndër kaçuba, (350)

t’lehtë e t’shpejtë si gjeraçina:
edhe lëshoj ti kah Vranina,
për me vrà ata e për me prè,
për me djegun gur e dhè,
mbrendë tue vjedhë e tue plaçkitë, (355)

tue grabitë e tue robitë,
n’daç me natë e n’daç me ditë;
se un prandej të kam çue fjalë,
der’ n’Cetinë nji herë me dalë,
pse dishka mue tash m’ka këcye, (360)

prap me Turk me u kapërthye:
prap me Turk, po, na me u vrà.
Pse edhe as hije, thom, nuk kà,
urtë ma ndejun Turk e Shkjà.
E kështu, tue ligjërue, (365)

krye më krye tue bisedue,
hollë e gjatë e ka qortue,
si me u sjellë e si me u mprue,
për m’e là Vraninën n’gjak.
E si vesht janë marrë me fjalë, (370)

Knjazi n’bukë atè e ka ndalë,
edhe falë i ka do pare;
e i ka falë nji “xheverdare”,
krejt n’argjand kondakun ngrì,
mos m’e gjetë shoqja n’Mal t’Zi: (375)

m’e drashtë vjerrun në sërgjì,
jo mà n’krah të nji luftarit,
jo mà n’krah t’Vulo Serdarit,
qi isht’ me brè hekur me dhambë!
Atëherë Vulja àsht çue në kambë: (380)

ka bà Knjazit “tungjatjeta”,
edh’ àsht nisë malit përpjeta,
udhës me mend ai tue përblue,
si Vraninën me shkretnue,
Knjazi ashtu si e kisht’ qortue. (385)

Mos u bjer qenve! – Tregim nga PËRPARIM HYSI


Kujtimit të piktorit JANI DUMI
 

 
     Unë,së pari, e njoha JANI DUMIN , kur erdhi në shtëpinë tonë, në MBROSTAR-URA të FIERIT. E solli vëllai im, i madh,QAZIMI. Vëllai punonte shofer në parkun e naftës në Patos dhe,mysafiri që vinte sefte në shtëpinë tonë,atje punonte si bojaxhi. Lyente me bojë makinat e parkut. Tek e shihja,kalimthi, mikun, vura re se ndryshe,fare ndryshe nga vendasit,ky mik bënte pak përjashtim. Jo se si mysafir kishte ndonjë veshje ekstra, po ajo që më bëri përshtypje të veçantë qe pak si jashtëkohe, qe këmisha e tij. E bardhë,prej pambuku, por  pa jakë. Këtë lloj këmishe në MYZEQE e quajnë”grykez” dhe kjo”grykeza”, nëse zë e futem në hulli të largëta, ka dalë jashtëkohe dhe myzeqarët e veshin këtë lloj këmishe vetëm në shfaqje folklorike si dëshmi të një veshjeje tradicionale. Miku është dëshmi  e gjallë e kësaj”grykëzës” dhe,sa e njoha unë,kurrë nuk ndodhi ta shihja me këmishë me jakë. Nga ana tjetër, mbaj mend se miku,kur erdhi dhe im vëlla na e bëri të njohur në atë”odën e miqëve”,në krye  të së cliës qëndronte  babai im,i moshuar atë kohë,kishte një”boçe” me vete,si ato  të grave myzeqare kur shkojnë në derë të babait. Na njohu imvëlla dhe,pasi bëri tunjatjeta me timatë,me nënën dhe me ne,të tjerët,sipas moshës, imvëlla tregoi se miku nuk ishte bojaxhi që lyen te vetëm makinat,por  qe dhe piktor i lindur. Sa tha kështu imvëlla, miku hapi”boçen” dhe ne,tek e ndqinim me vëmendje se çfarë fshihej në”boçe”,pamë atë që nuk na  e priste mendja: mysafiri kishte pikturuar me mjeshtëri një fotografi çift të babait me nënën time. Jo vetëm i kish pitkuruar,por dukeshin si të gjallë, të porsadalë nga boçja, me të gjitha tiparet dhe befasia qe aq  e madhe, sa dhomën e përshkoi një pasthirmë gëzimi e habie bashkë. Babai,ngaqë nuk e mbante dot entusiazmin, tak hapi portofolin dhe,me sa mbaj mend,i zgjati piktorit një 500-qindëshe nga ato ,të kuqet. Të kuqe,por miku qenkej me”huqe”:- Aha,- tha,- e kam bërë për shpyrt dhe shpirtin nuk e shes. Kur tha “e kam bërë për shpyrt”,kuptohej  se e kish bërë për hatër të timvëllai,QAZIMIT, me të cilin punonte. Ne,nga ky gjest human i tij,filluam që ta donim dhe më tepër,se,sado që mbante”grykëz”, qe fisnik dhe nga ata që duhen vënë në buxhak.
                                           *     *    *
JANI  DUMI! Tek e shihja, kur thotë MIGJENI ” me një sy preçiz”, me atë kostumin prej doku të zi, me”grykëzën” e bardhë qumësht (pa dyshim,meritë e bashkëshortes që kurrë nuk e njoha),me shapkën e zezë mbi kokë, nuk di si,por bëja një”fluturim pindarik” dhe,ngaqë jam   fare analfabet për të çmuar një pikturë, mendoja vetëm duke e parë atë të gjallë parasysh,dhe nuk  di,po gjykuar veç nga veshja,më kujtonte REMBRANDIN me atë këmishë”grykëz” dhe veshjen e zezë,tërë jetës. Qe i kafes (aspak i pijeve pa kufi) dhe i ndonjë tekeje raki për ta shoqëruar,por,në ndodhte që e kishe qerasur njëherë, për së dyti nuk pranonte: më shumë se njëherë,quhet qelepir,- thoshte.
Qe i çudtishëm:çdo ditë bënte 12-km rrugë nga shtëpia në Fier dhe anasjelltas. Ishte nga MATKËZA një fshat që sot mund ta futësh në xhep. Për ta gjetur fshatin është fare kollaj: dil tek ish-turizimi i FIERIT dhe ndiq xhadenë drejt veriut,pa asnjë dredhim:as majtas dhe as djathtas (sot është asfaltuar dhe është bërë”vezë” saj BASHKISË së FIERTI) dhe,kur të arrish mu në fund (pas këtij “fundi” është lumi),ke arritur në fshatin e madh:MUJALLI,në të majtë,është MATKËZA nga ka qenë JANI DUMI- piktori që bënte synjeriu!
                                           *     *   *
Por historia nuk mbaron këtu. Imvëlla,QAZIMI, u bë shumë mik me “Usta JANIN”(usta e thërrisnin tërë ata që e njihnin) dhe imvëlla, sot,tek pinim kafe në TIRANË ku jetojmë, më pyeti:- Vallë, rron ai “USTA JANI?”.
-Jo,- i thashë,- më kanë thënë që ka ndërruar jetë.
-Sa i ndershëm ishte!- foli me dhimbje imvëlla.
Dhe,mandej,nuk e di se si na humbi nga biseda për “USTANË nga MATKËZA” e FIERIT. U ndamë me timvëlla dhe, kur sosa në shtëpi, nuk më ndahej “REMBRANDI” me grykez dhe,sakaq, nga qoshe e kujtesës më doli një rrëfim intim midis “Rembrandit” dhe timvëllai. Po e pranëvë në këtë tregim timin një ngjarje e shumëvjetëve më parë.
*     *    *
Me”USTANË”,- tregonte imvëlla,- kishim qenë diku në një fshat. Qe mesnatë dhe,tek ecnim rrugës së fshatit, befas na sulmojnë duke lehur disa qenë. Ndërsa “USTAI” as e prishi terezinë,  unë u ula që të gjeja ndonjë gur-rruge që t’u bija qenëve.
-Çfarë bën?- pyeti “USTAI”.
-Dua të gjej ndonjë gur apo dru që t’u bie qenëve.
– Mos u bjerë qenëve!-thuaj se bërtiti.  Qentë atë punë kanë,ndaj fshatari i lëshon natën. Fajin e kemi ne që”bredhim” natën. Po u re qenëve, rrugët tona ndahen!!! Qe fat,- tregonte imvëlla,- që qentë nuk na sulmuan.
Këtë doja t’i rikujtoja timvëllai, si”antidodë” për të zbutur dhimbjen për ikjen e atij”USTAI” aq të ndershëm. JE i paharruar nga të gjithë ata që të njhinin,USTA JANI DUMI!
 
                                  Tiranë, 21 tetor   2018

1922●AT GJERGJ FISHTA O.F.M., PROVINçIALIT AT PAL DODAJ… – Nga Fritz RADOVANI

 

AT Gjergj FISHTA (1919)

NËSE, DO TË VAZHDOHET MOS ME U STUDJUE AT GJERGJ FISHTA

NDER SHKOLLAT SHQIPE, SHQIPNIA DO TË PERMBYTET NGA INJORANCA!

Vetem me lexue poezitë “Nji lule vjeshtet”, “Gjuha Shqipe”, “Me këte Shej ke me fitue” dhe dy letrat per pershtypjen kur ka pa Stambollin apo, udhtimin drejtë Amerikës që i ka shkrue Mikut vet At Justin Rrotës, atëherë ke me kuptue pse nuk u lejue prej vitit 1944 e këtej, studimi nder shkollat Shqipe i Poetit tonë kombtar At Gjergj Fishta O.F.M.

Edhe pse Poeti ynë kje Frat i zdathun, kur shkoi në Amerikë u prit si Poet Kombtar!

Takimet e At Fishtës me zemer të hapun dhe të gjakosun me Fratin e Washingtonit, At Godfried Shilling, si dhe takimi i Tij edhe me Senatorin katolik, Henry Cabot Lodge, një autoritet i njohun i Partisë Republikane Amerikane, nder ma të besueshmit e Presidentit Wilson për të drejtat e barabarta të Popujve, solli rezultatet e paprituna të Shekullit XX. Në letrën e Tij per Provinçialin At Pal Dodaj O.F.M., me 8 Maji 1922, At Fishta shkruen:

Ndërkaq vizita eme në Washington ka pasë si përfundim njohjen e Shqypnisë prej anës së Shteteve të Bashkueme të Amerikës. Të gjitha përpjekjet e mâparshme të Qeverisë sonë, si dhe të “Vatrës”, mbetën pa ndonji perfundim të mirë. Unë pata sukses… Kjenë Senatorët katolikë, të cilëve ua paçë paraqitë çashtjen sidomos në pikëpamje fetare, ata qi me ndërhimje të veta xuerën njohjen zyrtare të Shqypnisë nga Qeverija amerikane”.

At Fishta porositë: “…âsht mirë qi Qeveria e Tiranes, t’i drejtojë nji shkresë nënsekretarit të Ministrisë së Jashtme të Amerikës, tue kerkue zyrtarisht këtë njohje…” (po aty).

  • Mendoj, ka ardhë koha që Populli ynë të njoh mendimin e dijetarit At Zef Valentini S.J: “At Fishta asht nji Homer Shqiptar. Ai nuk asht vetëm nji poet i madh kombëtar.

  Ai asht nga ma të mëdhajt në Botë. E randsishme asht që Ai të njihet prej saj”.

  • Qendroni Burra! Shqiptarët e Gjergj Kastriotit “i binin Lahutës edhe vetem me i tel !”

At Gjergj FISHTA asht e vertetë se u le me 23 Tetor 1871, po mos harroni se të gjithë Ata Burra me Emnin Gjergj, besnikë të Kastriotit të Madh, janë le vetem njëherë në Shekull !

Ata janë le si i Madhi At Gjergj FISHTA, një jetë i falën vetem SHQIPNISË !..          

NGA  AT  GJERGJ  FISHTA:

    SHQYPNIS

T’ falem , Shqypni, ti i shpirtit t’em dishiri!

    I lum njimend jam un n’ gji t’ and tue rrnue,

    Tue gzue t’ pamt t’ and, tue t’ hjekë atë ajr t’ kullue,

    Si Leka i Madhi e Skanderbegu i biri.

Kjé i Lumi vetë, qi mue m’ dergoi ksi hiri

    Per nen qiellë t’ande t’ kthielltë un me u perftue,

    Malet e hjedhta e t’ blerta me shikjue,

    Ku Shqypja e Burrit s’ dron se i qaset niri.

Ktu trima léjn gjithmonë, pse ti jé Nana

    E armvet n’ zâ, qi shndrisin duerët e t’ Lumit,

    Kah vdes per ty i rrebtë e trim si Zana.

Eden n’ Balkan ti jé; ti prej t’ Amshu’mit

    N’ Balkan jé shkrue Mbretneshë mbi fiset t’ tana:

    Hyp fronin, pra, e sundo, Shqypni, m’ t’ liru’mit.

 

Melbourne, 22 Tetor 2018.

KUR MBETESH REFUGJAT NË DHEUN E ATDHEUN TËND…! – Esé nga Sejdi BERISHA

(Ose kombinimi i durimit dhe i qëndrimit të babait me forcën dhe vullnetin e nënës për jetë)

 

      …E nisa këtë shkrim kështu, ngase kur jam lindur, familja ime paska qenë e strehuar tek daja im. Dhe, si kishte ndodhur e rrjedhur ngjarja me rastin e lindjes sime, për të cilën gjë ishin gëzuar edhe çatitë e shtëpive, edhe rrugët, edhe gurët e bjeshkët, edhe fushat e malet! Kështu më pat thënë njëherë nëna ime, të cilën, o Zot, po aq shumë e kam dashur, edhe tash e dua.

    …Por ky gëzim nuk e di pse kishte qenë aq i madh për lindjen time?!…

    …Që nga ajo kohë, nëna më kishte ëndërruar duke kalëruar me kali të bardhë dhe duke i pushtuar hapësirat qiellore. Kjo ëndërr dëshire e nënës, sikur menjëherë ishte futur në qenien dhe trupin tim, e cila për asnjë moment nuk më la të vetmuar por as të qetë, dhe u bëra ky që jam!…

    …Kombinimi i durimit dhe i qëndrimit të babait me forcën dhe vullnetin e nënës për jetë, më kanë bezdisur shumë, gjithnjë e përherë, sa që kjo është reflektuar edhe tek babai, edhe tek nëna, edhe tek e tërë familja, tek i tërë gjaku im…     

    …Ndoshta, për këtë e ka fajin lindja ime nën çatinë e vjetër të dajës e jo në shtëpinë time, dhe që tërë jetën u përpoqa të mësoj për te dhe ta kam si të gjithë të tjerët, por më mungoi, dhe këtë e kam shkrumb…

    …Të mbetesh refugjat në dheun e atdheun tënd”?!… Dramë, roman, tragjedi,… histori, të cilat së bashku, nuk kanë gojë, laps, letër as tekst!…

    …Por, mirë është kur kënga të bëhet dhe mbetët shoqërues i përhershëm së bashku me lotin që përcëllon dhe që e shpon edhe tokën, i cili i rritë dhe e nxitë dashurinë dhe urrejtjen si binjakë…

    …Edhe tash rrugëtim i zorshëm, i mundimshëm, por që vertikalisht më mbanë familja ime, nderi e puna, të cilën, mendoj se e kam bërë dhe e bëj gjithnjë skajshmërisht pastër, ndershëm dhe pa hile. Por, për të gjitha këto, shumë herë dhe shpesh, më kanë thënë se janë naivitet dhe vetëm naivitet!…

    …Kur të takohem, apo kur të arrij në këtë fundin që po shihet, as nuk kisha dashtë, por as nuk kam guxim për ta zgjatur dorën e “lamtumirës”, sepse, një varg poezie më është fshehur diku thellë në mua, i cili po m’i dikton shumë gjëra dhe gjithnjë më kërcënohet për t’i mos i thënë lamtumirë askujt, e më së paku shkrimeve të mia!…

 

1.

Ka ndodhur e ndodhë shpeshherë që njeriu të lindet në rrugë, në fushë, në arë, në livadh, edhe në shtëpi të huaj, edhe në karrocë, në anije, në tren e më rrallë edhe në aeroplan. Është e vërtetë kjo, por edhe karakteristikë me domethënie gjithfare. Duke i interpretuar gjërat e tilla, thurën thashetheme, intriga, drama e romane, e, edhe poezi, të cilat nuk shprehin vetëm ndijimin dhe brendinë shpirtërore, por janë edhe pasqyrë më reale dhe provokative e rrjedhave historike.

E nisa këtë shkrim kështu, ngase kur jam lindur, familja ime paska qenë e strehuar tek daja im. Dhe, si kishte ndodhur e rrjedhur ngjarja me rastin e lindjes sime, për të cilën gjë ishin gëzuar edhe çatitë e shtëpive, edhe rrugët, edhe gurët e bjeshkët, edhe fushat e malet! Kështu më pat thënë njëherë nëna ime, të cilën, o Zot, po aq shumë e kam dashur, edhe tash e dua. Por ky gëzim nuk e di pse kishte qenë aq i madh për lindjen time?! Ndoshta, më mirë të kishte qenë e kundërta. Por, nejse. Kjo, le të jetë për koment, për shkrime e mendime që do të vijnë dikur më vonë, apo, hiq fare të mos jetë asgjë.

Nëna, më kishte lindur, pra, tek i vëllai i saj, nën një çati të vjetër e të lodhur nga motet e ngjarjet, nën një trysni të jetës së babait tim, por edhe të forcës së nënës, e cila, duke qëndruar pip në këmbë më kishte nxjerrë në këtë botë. Në atë moment, sikur iu paska ndezur një dritë e fortë, e cila tërë ambientin për një çast e kishte shndërruar në lulishte parajse. Që nga ajo kohë, ajo më kishte ëndërruar duke kalëruar me kali të bardhë dhe duke i pushtuar hapësirat qiellore. Kjo ëndërr dëshire e nënës, sikur menjëherë ishte futur në qenien dhe trupin tim, e cila për asnjë moment nuk më la të vetmuar por as të qetë, dhe u bëra ky që jam!

Kombinimi i durimit dhe i qëndrimit të babait me forcën dhe vullnetin për jetë të nënës, më kanë bezdisur shumë, gjithnjë e përherë, sa që kjo është reflektuar edhe tek babai, edhe tek nëna, edhe tek e tërë familja, tek i tërë gjaku im. Ndoshta, për këtë e ka fajin lindja ime nën çatinë e vjetër e jo në shtëpinë time, dhe që tërë jetën u përpoqa të mësoj për te dhe ta kam si të gjithë të tjerët, por më mungoi, dhe këtë e kam shkrumb. Si të doni pedateni këtë problem, i cili mund t’iu provokojë e intrigojë për shumë gjëra, ndoshta edhe për të shkruar e për të hedhur diçka në letër edhe për shpirtin tuaj! Kjo, gjithnjë më ka frikësuar mbase edhe më ka bindur, se, nëse zogu nuk lindet në folenë e vet, atëherë, kjo do të shkaktojë dilema, indinjatë e probleme. Kështu, edhe pse asnjëherë nuk kam thënë dhe as nuk dua të them, por unë dhe familja ime kemi ngelur refugjatë në dheun e atdheun tonë…!

Prandaj, me njëfarë ironie, sepse edhe ironia është virtyt i njeriut, disa gjërave më të dashura, me indinjatë e dhembje dua t’u them,… Por, jo. Dot nuk e them fjalën e fundit. Thuajeni ju nëse doni…! Më bëni nderë, nëse këtë obligim ma hiqni ju nga mendja e qafa. Dua t’u them, se, sa herë e kam dëgjuar fjalën “lamtumirë”, më ka therë zemra, mendja e shpirti. Kështu ka qenë gjithnjë: në fëmijëri, në rini, dikur, edhe tash! Fjalë që shqetëson e trazon është “lamtumira”, prandaj, dot në fjalorin tim me një mendje nuk e kam pasur. Phi,… të mbetesh refugjat në dheun e atdheun tënd”?!… Dramë,… roman,… tragjedi,… histori, të cilat së bashku, nuk kanë gojë, laps, letër as tekst. Për këtë, kësaj pjese të shkrimit i them, ama përgjithmonë i them, “lamtumirë”…!

E di. Më kujtohet shumë mirë, kur isha shumë i vogël, dhe njëherë kur dola në rrugë me motrën time të madhe, kisha rastisur para një kamioni. Në vend që të skajohesha nga rruga, para tij vrapoja me sa fuqi që kisha dhe dot nuk ia lëshoja rrugën. Shoferi, tërë kohën e përdorte borinë, nuk ndalej me kamionin e tij dhe gjithnjë më afrohej por kujdesshëm. Dikur, vetvetiu, nuk di as si ta shpjegoj, u skajova dhe kamioni iku me një të qeshur idiotësie të shoferit. Pata thënë, si nuk më zuri ai far kamioni, që atëherë ishin makina të rralla, dhe kështu tërë jetën kisha udhëtuar me “tamabil”…!

 

2.

Vdekja e motrës së vogël këtu e pesëdhjetë e më shumë vjet më parë, si fëmijë, si duket ma ngacmoi talentin e lindur por ende të fjetur, për të menduar për shkrimin, për këndimin përmes vargut e poezisë, e cila gjë pastaj tërë jetën më rriti, më ngriti e më bëri të qëndrueshëm, më gëzoi e më rrënoi, më bëri rrugëtar e luftëtar të urtë e të butë, rebel e me plot dhembje, por edhe shumë të vendosur. Më bëri njeri, gjithnjë të shoqëruar dhe të dashuruar në rrugëtimin dhe dhembjen, të cilave gjëra ua di për faleminderit, sepse më kanë ushqyer me atë që jetën e ngacmojnë dhe i japin kuptim, por edhe krijojnë dilema, nebulozë, marri e tragjedi, mendim e filozofi, e që së bashku janë shkatërruesit e vet jetës dhe të vet njeriut.

Por mirë është kur kënga të bëhet dhe mbetët shoqërues i përhershëm së bashku me lotin që përcëllon dhe që e shpon edhe tokën, që i rritë dhe e nxitë dashurinë dhe urrejtjen si binjakë. Shoqërues, që ëndrrën e bën përjetësi e përjetësinë ëndërr. Këto janë të gjitha ato, që, si të them, ia di për nderë vdekjes të sime motër. Edhe sot e kësaj dite e kam në shpirt motrën, të cilën atë botë sikur ma kishte vjedhur vdekja. Aq shumë e desha, aq shumë e dua edhe tani,… edhe pse, ndoshta e tërë kjo duket e pakuptimtë,… naive dhe bjerrakohësi.

Po, e tërë kjo, çfarë më solli?!! Më solli shumë ngacmime, për ta sfiduar jetën. Më dhuroi bekimin për ndershmërinë dhe sinqeritetin, dhe, nëse mund të thuhet, këto veti e thesar, s’janë gjë pos thjeshtë naivitet dhe bjerrje nëpër gjemba e baltë, në të cilat, shpeshherë kam hasur e hasi edhe në mjaltë! Po, po. Kështu e ka jeta…

Kështu, pas sa kohe, që më ka ikur motra; edhe përpara por edhe tash, ktheva tek varrezat që nuk ekzistojnë më, sepse, ne e kemi vergi të mos i ruajmë shenjat, gjurmët dhe dëshmitë tona ashtu si duhet, por, e di se pranë një lisi prej rrapi, atëherë e kishin shtrirë trupin e njomë të motrës sime për të fjetur përgjithmonë bashkë edhe me ëndrrat e saja fëmijërore. U drejtova kah lisi më i vjetër, të cilin e kishte vrarë koha dhe ishte plotë plasje e plasaritje, por që tani kishte një pamje madhështore, e cila komponohej me gungaçet e nyejve por edhe me shtrirjen e degëve të reja. U solla disa herë rreth tij, duke dashur ta bindi vetveten se aty do ta hasi frymën dhe së paku një shenjë të varrit të motrës, por, jo! Aty kishte vetëm shkurre dhe fier shtat hedhur, që sikur donin të më thoshin se me trupin e sime motër janë ushqyer dhe ushqehen edhe tani!

Në këtë rreth dhembjeje e kërkimi, tek këmbët, sikur m’u mbi një qen, bubulak i vogël, i cili m’u  afrua dhe më shikonte ledhatueshëm duke ma lëvizur bishtin cubel, për të mu lutur për diçka, apo për të ma thënë ndonjë fjalë për vetveten e tij apo për lisin. Në atë ngarkesë, s’ia bëra mall fort tërë atë afërsi miqësore që ma ofroi qenushi, të cilën gjë ma shpërbleu me një të ngritur të këmbës dhe me shurrën që ia hodhi trungut të lisit plak.

Me vdekjen e motrës, m’u përzien dhe përthurën të gjitha, dhe ashtu m’u bë se duke u larguar nga vendi ku ishte varrosur motra, e shqiptova fjalën “lamtumirë”, por shkrimi i ri ma ngacmonte provokimin i cili nxjerrke zjarr nga brendia ime. “Lamtumirë”?!… Po, pse lamtumirë,… po, edhe pse jo, lamtumirë?! Lamtumirë dhe lamtumirë, pra! Ani pse, edhe kjo do shpjegim, sepse, përbrenda dot nuk e gjej lamtumirën. Hej,… lamtumirë motra ime…!

 

3.

E kisha ëndërr dhe dëshirë shkollën-shkollimin, për dy arsye. E para. Ngase, babai im i përvuajtur gati si më ishte përkulur me lutje që të shkollohem. Për këtë, ma kishte ofruar tërë atë mundësinë e vet: kafshatën e bukës do ta heq nga goja vetëm e vetëm që të arrish të bëhesh dikush për vetveten, për familjen dhe shoqërinë. Kështu më kishte thënë, sepse, mjaft e kishte djegur atë, e kishte përcëlluar dhe regjur djersa me punën fizike që bënte, e cila gjë, edhe mua qysh në fëmijërinë e hershme, kishte filluar të më rëndonte por edhe të ma lëndonte shpirtin. Dhe e dyta. Që të mësoj, e kështu t’i dhuroj diçka popullit tim të përvuajtur.

T’iu them të drejtën, e tërë kjo disi kaloi me telashe, me probleme e pengesa të natyrave të ndryshme, të cilat, sfidat m’i bënin barrikada, vetë njerëzit e kësaj toke! Gjatë tërë kësaj ecjeje, shkolla e mesme ishte kaptinë e veçantë. Krahas shkollimit, shpirti gjithnjë më rebelohej nga padrejtësitë të cilat m’u kishin bërë tunxh në zemër e zjarr në mendje. Pakëz e “tradhtova” babain për premtimet që i thashë më lartë, sepse, në shkollë çdo ditë një bust më dilte para dhe ma zinte frymën, kështu që një ditë e bëra copë e grimë. Këtë e bëra së bashku me shokun e bangës. Pasoi përjashtimi nga shkolla, pastaj lotët dhe dridhjet e babait për fatin tim, por edhe zotimi im sërish me betimin para plakut se do ta tejkaloj edhe këtë, e cila edhe u realizua ashtu.

Dhe, erdha ku erdha. Ku jam edhe tani. Punova dhe mendja më thotë se arrita diçka. Shkrova e botova diçka, të cilat gjëra tani, sikur më duket se janë një hiq nga ajo çfarë kam dëshiruar t’ia dhuroj njeriut dhe kësaj toke…! Andaj, ja ku jam tani! Edhe tash rrugëtim i zorshëm, i mundimshëm, por që vertikalisht më mbanë vetëm familja ime, nderi e puna, të cilën, mendoj se e kam bërë gjithnjë skajshmërisht pastër, ndershëm dhe pa hile. Por, që të gjitha këto, shumë herë dhe shpesh, më kanë thënë se janë naivitet dhe vetëm naivitet!

Oh, sa më shtrëngon dhe më bën të fortë ky “naivitet”. Dhe, tani nuk e di deri ku kam arritur, në cilin dhe në çfarë stacioni. Në cilën rrugë dhe në cilin drejtim?! Por, një gjë e di. E di se, diku po shihet një fund, ku, edhe atje më pret dhembja e loti, por më pret edhe dashuria dhe lumturia, ashtu siç di t’i bashkoj e përjetoj unë, dhe të cilat gjithnjë kanë qenë dhe janë besnikë dhe bashkudhëtarë të mi. Edhe diçka. Kur të takohem, apo kur të arrij në këtë fundin që po shihet, as nuk kisha dashtë, por as nuk kam guxim për ta zgjatur dorën e “lamtumirës”, sepse, një varg poezie më është fshehur diku thellë në mua, i cili po m’i dikton shumë gjëra dhe gjithnjë më kërcënohet për t’i mos i thënë lamtumirë askujt, e më së paku shkrimeve të mia!

Ky varg poezie, e ndjej, por edhe Zoti më thotë, qenka mbëltyer në mua si një lloj fidani, i cili gjithnjë do të mugullojë duke hedhur sythet e luleve, e,… luleve të pranverës… Për këtë arsye, i druaj kësaj se kurrë nuk do të ketë “lamtumirë”.  Po që se mund të ndodhte kjo, atëherë vargu do të hidhërohet dhe do të më provokojë e do të më detyrojë për vazhdimin e këndimit…! Por, çfarë më duhet edhe ky shkrim. Thjeshtë, tash çfarë më nevojiten shkrimet e mia?! Nëse do kush, le t’i konsiderojë apo t’i trajtojë si kujtim lodrash të shkronjave, si dhembje, e ndonjëherë si gënjeshtër loti, si lumturi apo trillim i së bukurës, edhe pse, edhe kështu, dikend do ta kënaqin, dikujt do t’ia ndezin zemrën, dikujt do t’ia shkrumbojnë shpirtin, e dikujt do t’i sjellin disponim për t’u zbrazur në gaz për marrinë e këtij vrapimi të pakuptimtë. Pra, edhe kështu, nëse doni, thuani! Dhe. Lamtumirë e lamtumirë…

 

4.

Të them të drejtën dhe sinqerisht, kur u lind djali im, kisha një lloj freskie shpirti dhe më dukej se më janë hapur dyer e rrugë të reja dhe më të ndritura të jetës. Ashtu edhe doli. Sepse, siç thotë populli, u gëzuan edhe lisat në bjeshkë, edhe zogjtë e malit, sikurse edhe dikur për mua. Por, veç kësaj, djali tani më shoqëronte si përgjegjësi për ta ndërtuar shëndetin dhe vullnetin e gatishmërinë e mendjes. Më bëhej se kjo tablo jete i ngjante asaj të babit tim me mua, kur është fjala tek mesazhi për ndërgjegjen dhe mësimin. Sfidë pas sfide e deri tek kurorëzimi i pjesës intelektuale të tim bir.

Atë botë, në maturën e djalit më patën dalë nga brendia ca vargje për pjekurinë e tij, dhe pata thënë se tani e tutje rrobat kat dhe kravata i shkojnë për shtat djalit tim. Kështu u hapen rrugë edhe më të reja, të cilat më trokitnin në fjalën “lamtumirë”, por nuk e dija se kjo a kishte të bënte me mjerimin e mëtutjeshëm, me varfërinë, vuajtjet dhe me dhembjet, apo “lamtumira” më trokiste vetëm sa për të ma kujtuar për më vonë këtë fjalë, sa të dhembshme aq edhe të këndshme…!

Por, gjërat të përplasin, dhe ndonjëherë të plandosin. Pikërisht në ditëlindjen e vajzës sime, nipi, i biri i saj, fryti i parë i saj, e pëson në një fatkeqësi, tragjedi kjo e cila për disa muaj Yllin tim e solli në gjendje kome, mu atëherë kur përgatitej për t’i mësuar shkronjat e para. Prej atëherë, pasuan dilema dhe qëndresa, të cilat luftonin njëra-tjetrën, apo tentonin të bashkëjetonin. Çfarë kombinimi ky; rrëfimi për djalin dhe tregimi për nipin?! Sërish më troket fjala “lamtumirë”! Tash me frikën e ikjes së Yllit, i cili, më të vërtetë ishte Yll i familjes. Por, nganjëherë, kur e lexoja shpresën dhe bindjen e vajzës sime në fytyrën e saj për Yllin, atëherë fjala “lamtumirë” më trokiste në zemër e mendje për lamtumirën e vdekjes, për ikjen e saj nga ne…! Çfarë përzierje e “lamtumirës”… Ani,… lamtumirë dhe lamtumirë…!

 

5.

Disa miq të mi, me këmbëngulje kishin insistuar që të shënohet 40-vjetori i veprimtarisë sime krijuese. Dua t’u siguroj se nuk kisha dëshirë, sepse, një gjë e tillë do të më ngacmonte në shumë aspekte. Por, kjo u bë realitet, dhe ishte një perfomansë e eveniment që për një kohë të gjatë do të mbetet në kujtesën e gjithë atyre miqve dhe dashamirëve të mi e të kulturës që ishin prezent atë mbrëmje.

Ani. Nga zemra e shpirti u falënderohem të gjithëve, të gjithë atyre që janë në mua e me mua, e të tillë ka shumë, shumë, shumë. U falënderohem edhe atyre që më duan shumë e në mënyra të ndryshme, atyre që më respektojnë dhe më çmojnë. U falënderohem edhe atyre që pa asnjë shkas më kanë zili (tek e fundit nuk e besoj se ka shkase dhe asnjë arsye për zili). U falënderohem të gjithë atyre që flasin me zjarrmi për mua dhe krijimtarinë time, edhe atyre (nëse ka) që tmerrësisht dhe verbërisht merren me intriga, me inate e të paqenët. I falënderoj edhe ata, të cilët në mënyrën e vet dhe për qejfin e teket e tyre kanë thënë e kanë mundur të flasin, të gjithë ata të cilët kanë menduar, mendojnë edhe do të mendojnë për mua dhe krijimtarinë e veprat e mia (pa marrë parasysh se çfarë e si mendojnë). Sepse, të gjitha këto që i përmenda, për mua janë gjëra shumë të çmueshme dhe të mëdha, me vlerë dhe domethënie të veçantë, edhe atëherë kur janë trill dhe hiq gjë…!

Dhe, pas të gjitha këtyre, ai vargu im poetik, të cilin e kam përmendur disa herë edhe më lartë, e i cili është fshehur diku në qenien time e që dot nuk mund ta hasi, si larvë më shëtitë në mendje, për të më thënë diçka. Ani, le edhe të thotë lirisht çfarë të dojë, sepse, kam vendosur dhe kam vendosur për ta mos kënaqur kurrë vetveten, por, kësaj here, po,…! Do të them lamtumirë, sepse, edhe kjo fjalë, që pak kush e di dhe e vlerëson kështu, e ka vlerën, begatinë, mesazhin e madhështinë, por edhe dhembjen, e cila, as tash nuk dyshoj, ashtu sikurse edhe vargu im hajn apo i fshehur, nuk do të më zhgënjejë por do të më shoqërojë me dashurinë ndaj njeriut dhe të njeriut,… me dashurinë. Oh, sa kënaqësi!

Ani. Do të pres, sepse gjithmonë kam pritur,… Por, megjithatë, në mos paça unë mundësi të them: lamtumirë shkrimet e mia, këtë, ua preferoj dhe u jap leje që ju ta bëni, apo ta shkruani, Ju. Sepse, besoni, sapo e përgatisë mendimin se si të them lamtumirë, ai vargu im poetik s’më lë ta bëjë një gjë të tillë! Po, pse more i uruar nuk më lejon ta them këtë fjalë kaq të rëndë, ka të bukur, pasi që unë kam vendosur pa fije hidhërimi, por me një porosi të them: lamtumirë shkrimet e mia…! Dhe shih, prapë: për lamtumirë jam unë këtu, e jo ti, më thotë vargu poetik, me të cilin, për herë të parë nuk u pajtova! Në këtë fund shkrimi, m’u kujtua dhe dot nuk më hiqet nga mendja një mik imi, është mjek i syve me profesion (me qëllim e thash, i syve e jo oftamolog), i cili njëherë më pat thënë: ia ke parë sherrin diturisë sate!

Haj, more Zot, po ç’është kjo punë…?! Hajt, lam-tu,…! Pa e përfunduar mirë këtë fjalë, sërish dëgjoj zërin qortues të vargut poetik, i cili edhe tash më ka lënë kështu, zvarrë…

Më 21 tetor 1846 lindi Edmondo De Amicis, autor i librit të famshëm “Cuore” (Zemra)

VOAL – Poet i vëllazërisë dhe mirësisë, Edmondo De Amicis u lind më 21 tetor 1846, në Oneglia (Imperia), qyteti i një atdhetari dhe iluministi tjetër të rëndësishëm, Giovan Pietro Vieusseux (1779-1863).

Ai përfundon studimet e tij të para në Piemonte, së pari në Cuneo dhe pastaj në Torino. Ai hyn në Akademinë Ushtarake të Modenës dhe mbaron për toger më 1865. Vitin e ardhshëm ai lufton në Custoza. Duke vazhduar karrierën ushtarake, përpiqet të mos ndahet nga pasioni për të shkruar: në Firence drejton revistën “Italia ushtarake” dhe publikon, ndërkohë,  veprën “Jeta ushtarake” (1868), suksesi i cili mundëson të përkushtohet ekskluzivisht tek pasioni i shkrimit.

Në vitin 1870, në rolin e korrespondentit të “La Nazione”, ai mori pjesë në ekspeditën e Romës, duke hyrë në Porta Pia. Tani i lirë nga angazhimi ushtarak fillon një seri udhëtimesh – madje edhe në emër të “La Nazione” – për të cilën ai lë dëshmi me botimin e reportazheve autentike.

Kështu u lind libri “Spanja” në vitin 1873; “Hollanda” dhe “Kujtimet e Londrës”, në vitin 1874; “Marok”, në vitin 1876; Konstandinopoja, në vitin 1878; “Në portat e Italisë”, në vitin 1884, kushtuar qytetit të Pinerolit dhe rrethinës së tij, deri në udhëtimin e tij në Amerikë, ditari i të cilit, i titulluar “Mbi Oqean”, u dedikohet emigrantëve italianë.

Mbyll sezonin e udhëtimeve, Edmondo De Amicis kthehet në Itali dhe filloi t’i përkushtohet letërsisë arsimore që e bën atë jo vetëm një shkrimtar të talentuar, po gjithashtu një mësues: pikërisht në këtë fushë ai do të shkëlqejë, më 1886, botohet kryevepra e tij, “Cuore” (Zemra) e cila, pavarësisht nga mungesa e përmbajtjes fetare katolike, ka një sukses të jashtëzakonshëm dhe është përkthyer në shumë gjuhë.

Gjithashtu publikon, ndër të tjera, “Romani i një mjeshtri”, në vitin 1890; “Mes shkollës dhe shtëpisë” në vitin 1892; “Mësuesja e vogël e punëtorëve”, në vitin 1895; “Transporti i të gjithëve”, në vitin 1899; “Në mbretërinë e Matterhorn”, në vitin 1904; “L’idioma gentile” në 1905. Ai bashkëpunon në botime të ndryshme të frymëzuara nga socialistët.

Dekada e fundit e jetës së tij është shënuar nga vdekja e nënës, nga dështimi i martesës së tij me Tereza Boassi dhe vetëvrasja e djalit të tij Furio, çka lidhet pikërisht me kushtet e papranueshme të krijuara në familje nga mosmarrëveshjet e tërbuara dhe të vazhdueshme prindërore.

Edmondo De Amicis vdiq në Bordighera (Imperia) më 11 mars 1908, në moshën 62 vjeçare.

De Amicis fut në veprat e tij pedagogjike rreptësinë morale që vjen nga arsimi i tij ushtarak. Gjithashtu duke qenë një patriot i pasionuar dhe iluminist, si dhe një autor i fuqishëm, ai mbetet i lidhur me kohën e tij: libri “Zemra”, që shndërrohet në bazë të fortë për edukatën shkollore në fillim të shekullit të 20-të, u kritikua dhe u ridimensionua për shkak të ndryshimeve në kohërat e reja. Dhe kjo gjithashtu shkon në dëm të vlerës së saj letrare që do të meritonte të çmohej bashkë me gjithë veprën e De Amicis.

Veprat e tjera të Edmondo De Amicis: “Skica të jetës ushtarake” (1868); “Novelle” (1872); “Kujtimet e 1870-71” (1872); Kujtimet e Parisit (1879); “Të dy miqtë” (1883); “Dashuria dhe gjimnastika” (1892); “Çështja Sociale” (1894); “Tri kryeqytetet: Torino-Firence-Romë” (1898); “Tundimi i biçikletës” (1906); “Kinema cerebrale” (1907); “Kompania” (1907); “Kujtimet e një udhëtimi në Sicili” (1908); “Portrete të reja letrare dhe artistike” (1908).

Më 20 tetor 1900 u nda nga jeta poeti kombëtar Naim Frashëri

Naim Frashëri (Frashër, 25 maj 1846 – Stamboll, 20 tetor 1900) ka qenë nëpunës dhe intelektual i Perandorisë Osmane, poeti më i madh i Rilindjes Kombëtare, hartues tekstesh dhe veprimtar i shquar i arsimit kombëtar.[1]

Jeta

Naimi lindi në fshatin Frashër të Vilajetit të Janinës (sot në rrethin e Përmetit), i biri i Halit beut (1797–1859) dhe Emine hanëmit (1814–1861). Nga i ati ishin pasardhës fisnikësh e timarlinjsh me prejardhje nga Berati që më vonë u njohën si Dulellarët, ndërsa familja e së ëmës qenë pinjoj të Iljaz bej Mirahorit.[2]

Në vendlindje bëri mësimet fillore dhe nisi të mësonte turqishten osmane, Arabishten dhe Persishten në Teqenë e Frashërit. Pas vdekjes së prindërve, me në krye vëllain e madh që ishte bërë zot shtëpie, Abdylin, më 1865 familja u shpërngul në Janinë, ku bashkë me vëllanë më të vogël Samiun, mbaroi gjimnazin grek “Zosimea” më 1869.[3]

Më 1871 shkoi në Stamboll, ku qëndroi vetëm tetë muaj, sepse dhembja e kraharorit e detyroi të kthehej në Janinë. Në vitet 1874-76 punoi si drejtor dogane në Sarandë. Sëmundja e kraharorit dhe dhembjet në gjunjtë nga reumatizma, e shtrënguan të largohej nga Saranda dhe shkoi për kurim gjashtë muaj në banjat e Badenit në Perandorinë Austro-Hungareze. Më 1878 punoi tetë muaj si drejtor të dhjetash (ashari mydiri) në Berat. Më 1882 rishkoi në Stamboll, ku punoi në fillim në detyrën e anëtarit e pastaj të Kryetarit të Komisionit të Inspektimit dhe Kontrollit dhe më vonë, të Kryetarit të Këshillit të Lartë të Arsimit dhe të Zëvendësministrit të Arsimit. Më 14 gusht 1882, nënshkroi lejen për botimin e Gramatikës së Kristoforidhit[3]. Pas arrestimit të vëllait Abdyl në Janinë në fund të prillit 1881, nisi të luajë një rol të rëndësishëm në veprimtarinë kombëtare të shqiptarëve të atjeshëm. Mori pjesë në punën e Komitetit qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare dhe të Shoqërisë së të shtypuri shkronja shqip.[4]

Riatdhesimi i eshtrave

Eshtrat e Naim Frashërit shteti shqiptar i solli në Shqipëri në kuadrin e 25 vjetorit të Pavarësisë, më 2 qershor 1937. Ishte ditë e mërkurë, ora 15.30, kur mbërriti arkivoli me vija kuq e zi me eshtrat e Naimit. Shefki Shatku, nënkolonel, Komandant i Përgjithshëm i Xhandarmërisë, që i solli eshtrat nga Stambolli, ia dorëzoi arkivolin me eshtrat e Naimit kryetarit të Bashkisë së Tiranës, Abedin Nepravishtës. I përcjellur nga autoritetet, populli dhe Eshref Frashëri nga trungu i Dulellarëve, arkivoli me eshtrat e Naim Frashërit u vendos në Teqen Bektashiane të Tiranës.[3]

Krijimtaria

Gjuhët e huaja të nxëna nga mësimet private dhe më tej përgjatë shkollimt në Janinë bënë që, sipas Robert Elsies, Naimi ishte një shembull parësor i intelektualit osman të shekullit të XIX që ndihej njëlloj i ambientuar si me kulturën Lindore ashtu dhe Perëndimore.[5] Naimi është autor i gjithsej njëzetedy veprave: katër në osmanishte, dy në persishte, dy në greqishte dhe pesëmbëdhjetë në shqipe. Duke qenë se ishte në një post delikat si drejtor i këshillit të censurës në Ministrinë e Arsimit të Perandorisë, me mundësi në disa raste për t’i bërë bisht ndalimit të librave dhe botimeve në shqipe nga ana e Portës së Lartë, Naimi e pa të arsyeshme të mos përdorte emrin e mbiemrin në shumë nga botimet e veta, por të shënonte vetëm ‘nga N.H.’, ‘nga N.H.F.’, ose ‘nga N.F.’[4]

Bashkë me të vëllain, Samiun, ishin tejet të interesuar për risimet filologjike. Vepra e parë e Naimit qe përpilimi i një gramatike të gjuhës perse “Rregullat e persishtes sipas metodës së re” (osman. e tejshkruar Kavâid-i farisiyye dar tarz-i nevîn) më 1871, nënshkruar Mehmet Naim, nëpunës i Drejtorisë së Shtypit. Duke pasur gjithsej ka 168 faqe, kjo vepër është e ndarë në dy pjesë: pjesa e parë ka 65 faqe dhe në atë jepen të dhëna rreth rregullave të gjuhës perse, sidomos për pjesën morfologjike të kësaj gjuhe, kurse pjesa e dytë e cila ka 83 faqe, përbëhet nga katër ushtrime dhe një fjalor në fund me disa fjalë persisht – osmanisht.[6][7]

I përfshirë kultura perse dhe vargjet sufi të Saadiut, Hafezit, shkroi dhe botoi qindra vargje në persisht, duke ndjekur traditën e letërsisë perse dhe modelet e poetëve të parapëlqyer më 1884 vëllimin me poezi prozaike “Katër stinët” (osmanisht e tejshkruar Fusuli erbea). Më tej shkroi dhe botoi më 1885 vëllimin poetik “Ëndërrimet” (pers. Tehajjulat).[8] Sipas një studimi të Abdullah Rexhepit, me shumë gjasë Naimi kishte kënduar edhe Rumiun, duke qenë se gjehen gjurmë të botëkuptimeve dhe ndikime të veprave të tij në opusin naimian.[9]

Në “Zosimea” Naimi kishte nxënë gjuhën frënge, kishte kënduar mbi historinë e Francës dhe veprat e Rusoit e Volterit. Me gjallërimin e lëvizjes kombëtare, idetë e iluminizmit francez ishin më përkuese për të shprehur ndjesitë e reja që i kishin lindur, duke hyrë tashmë në romantizmin letrar.

Më 1886 Naim Frashëri botoi poemën e tij të famshme “Bagëti e Bujqësija”, atë greqisht “Dëshira e vërtetë e shqiptarëve” (O alithis pothos ton Alvanon) dhe katër libra për shkollat: “Vjersha për mësonjtoret e para”, “E këndimit të çunavet këndonjëtoreja”, (në dy vëllime, me poezi, lexime të ndryshme, njohuri të para shkencore humanitare), si dhe një “Histori të përgjithshme”. Më 1888 vijoi me “Dituritë” (ribotuar më 1895 me titullin “Gjithësia”, – shkenca të natyrës). Më 1890 doli përmbledhja e lirikave “Lulet e verës”, pastaj “Mësimet” (proza patriotike dhe të moralit) dhe “Fjala flutarake” (vjersha) më 1894, së fundi më 1898 poema e madhe epike “Historia e Skënderbeut” dhe poema fetare Qerbelaja.

Studime të veprës

Ndikimi i Naim Frashëri, gjatë jetës dhe pas vdekjes ishte i madh, jo vetëm te shkrimtarët shqiptarë të kohës, por edhe të periudhës së mëvonshme. Pas Çlirimit u vunë në pah dhe u çmuan gjerësisht meritat dhe vlerat e punës dhe të krijimtarisë së tij, përmes studimesh të ndryshme. Ribotimet e veprave të tij janë të shumta; përveç tyre janë bërë edhe disa botime kritike shkencore të veprave të Naimit[Cito burimet].

Ndikimi dhe mirënjohja

Emrin e Naim Frashërit e mbajnë shkolla dhe institucione të ndryshme. Për meritat kulturore në Shqipëri jepet urdhri që mban emrin e poetit kombëtar.

Shteti iranian në shenjë nderimi për kontributin e tij në gjuhën perse i kushtoi një emetim special pullash postare me imazhin e poetit Frashërlli[10].

200-Lekshi

i vitit 1997 me figurën e Naim Frashërit

Tituj të veprave

Istori e Shqipërisë prej Naim Frashërit

  • Kavâid-i fârisiyye dar tarz-i nevîn. (Mühendisynn Matbaasi, Kostandinopel 1871 [1288 A.H.]) 64 ff.
  • Ihtiraat ve ke, sfiyat. (Kostandinopel 1881/82 [1298 A.H.]) 79 ff.
  • Fusûli erbe’a. Francizcadan me’huzdur. Cep Kütüphanesi aded 16. (Mihran, Kostandinopel 1883 [1300 A.H.]) 127 ff
  • Tahayyulat. (Mihran, Kostandinopel 1884 [1301 A.H.]) 66 ff.
  • Bagëti e bujqësija prej N.H.F. (Dritë, Bukuresht 1886) 23 ff.
  • E këndimit çunavet këndonjëtoreja copë e parë prej N.H.F. (Dritë, Bukuresht 1886) 55 ff.
  • E këndimit çunavet këndonjëtoreja copë e dytë prej N.H.F. (Dritë, Bukuresht 1886) 52 ff.
  • Ho alêthês pothos tôn skypetarôn hypo D. (Bukuresht 1886) 19 ff.
  • Ilyada. (Kostandinopel 1886)
  • Istori e përgjithëshme për mësonjëtoret të para prej N.H.F. (Dritë, Bukuresht 1886) 116 ff.
  • Vjersha për mësonjëtoret të para prej N.H.F. (Dritë, Bukuresht 1886) 96 ff.
  • Dituritë për mësonjëtoret të para pej [sic] N.H.F. (Dituri, Bukuresht 1888) 212 ff.
  • Luletë e verësë. N.H.F. (Dituri, Bukuresht 1890) 80 ff
  • Mësime prej N.F. (Bukuresht 1894) 126 ff.
  • Parajsa dhe fjala fluturake. Vjersha të N.F. (Bukuresht 1894, rebotim Dhori Koti, Korçë s.a.) 76 ff
  • Ho Erôs. Poiêmata prôtotypa eis asmata oktô met’ eikonôn.

(Gerardos, Kostandinopel 1895) 32 ff.

  • Fletore e Bektashinjet. (Shtypëshkronjët të Shqipëtarëvet, Bukuresht 1896) 32 ff.
  • Iliadë e Omirit. Këngë e parë kthyerë prej N.H.F. (Dituri, Bukuresht 1896) 76 ff.
  • Istori’ e Skenderbeut. (Tipografi’ e Shqipëtarëvet, Bukuresht 1898) 312 ff.
  • Qerbelaja prej N.H.F. (Dituri, Bukuresht 1898) 352 ff.
  • Dëshira e vërtetë e Shqipëtarëvet. Vjershë kombiare prej N.H.F. Shqipëruar nga greqishtja. (Mbrothësia, Sofje 1904) 20 ff.

Botime integrale

  • Vepra të zgjedhura 1-2. (Akademia e Shkencave, Tiranë 1980, 1985)
  • Vepra 1-7. (Rilindja, Prishtinë 1986)
  • Vepra letrare. 1-5. (Naim Frashëri, Tiranë 1995, 1996)[4]

Mirënjohje

  • Një numër i madh shkollash të niveleve të ndryshme në territoret shqiptare e mbajnë emrin “Naim Frashëri”.
  • Prerja e kartmonedhës 200 lekëshe.
  • libra mbi dhe për krijimtarinë e Naim Frashërit.
  • Pallati i Kulturës “Naim Frashëri” në Përmet.
  • Emrin përkëdhelës i përdorur nga populli dhe intelektualët: Naimi.

Referenca

  1. ^ Pasho Baku: Enciklopedia universale e ilustruar. Shtëpia Botuese Bacchus, Tiranë, 2011, fq. 340 – 341
  2. ^ Gawrych 2006, p. 13
  3. ^ a b c Kastriot Bezati (2012), Cili ishte fati pasardhësve të familjes së Naim Frashërit, nga vajzat deri tek Asllan Rusi: sëmundja e Naimit, vlerësimi i i Faik Konicës dhe jeta e vajzave të tij, ja trungu familjar i poetit të madh, Tirana observer. – p. 1032, 20 shtator, 2012, p. 10 – 11.
  4. ^ a b c Robert Elsie (1995), Histori e Letërsisë Shqiptare, përktheu Abdurrahman Myftiu, Tirana & Peja: Dukagjini, 1997.
  5. ^ Elsie 2005, p. 67
  6. ^ Abdullah Rexhepi, Naim Frashëri & kontributi i tij në gjuhën e persëve, Shqip. – Nr. 38, 11 shkurt, 2009, f. 29.
  7. ^ Abdullah Rexhepi, Mbi gramatikën e persishtes të Naim Frashërit, kumtesë e mbajtur në konferencën shkencore “Qytetërimi perso – iranian në Ballkan”, më 11 mars, 2011, në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë.
  8. ^ Nasho Jorgaqi, “Katër stinët” dhe fillimet romantike të Naimit, parathënie e vëllimit “Katër stinët” (1995), përkthyer nga Vexhi Buharaja, Tiranë: Albinform. f. 5-28
  9. ^ Abdullah Rexhepi, Naim Frashëri dhe kodi letrar persian: Gjurmë të Mevlana Rumiut në poezinë e Naim Frashërit, ligjeratë në konferencën “The XXXIII International Seminar for Albanian Language, Literature and Culture”.
  10. ^ Albanian poet Naim Frasheri in Iranian postage stamps, balkaneu.com, 9 korrik 2015. Marrë më 14 shkurt 2018.

Literatura

  • Gawrych, George (2006). The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874-1913. I.B. Tauris. ISBN 9781845112875. 
  • Elsie, Robert (2005). Albanian Literature: A Short History. I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-031-4. 

ESE PËR NDJESINË E LETRARIT TË RI – Nga THANI NAQO

Krijimtaria ime poetike dhe prozaike nuk është ndonjë arsenal i madh. Në gjysëm shekull kam shkruar tre librushka me tregime e novela, katër romane, por që tani i quaj novela, një skenar filmi artistik dhe jo 3000 por…300 poezi lirike. Tematika ime e të poetuarit nuk është nga soji i atyre që lëvrohen në gjinitë e tjera. E them këtë mbasi, që në rini, kisha krijuar mendimin se jo çdo çast e jo çdo aspekt jetësor ia vlen të poetizohet. Në revista internetike dhe posaçërisht në fcb, bëhen afërsisht tridhjetë poezi të publikuara, ose 10% e arsenalit tim poetik. Në tre librushkat që kam publikuar nxitimthi pas 1990-tës, para dhjetë e pesëmbëdhjetë viteve, pohoj se në to ka poezi të dobëta e, tani vonë, më bren dyshimi se, sidomos në artin e të poetuarit nuk duhet nxituar. Dalloj, gjithashtu, edhe se poezitë e mia janë të natyrës time intime e vëzhguese, aq dhe ndjesore, instinktivisht, a, për shkak të karakterit të formuar letrar, nuk jam i larushitur me idol komunizma e moralizime. Sikur ta kisha parandjerë se këto viruse shkaktojnë kalbëzimin dhe mykjen e të shkruarave, pasi shemben e ndrohen sistemet. Mirëpo, kjo mburrje, pas çerek shekull, nuk ka vlerë, porse vetja përballet me atë që unë nuk e kisha pikasur; nuk kam shpëtuar nga vargëzimet me rekuizitë anakronike dhe stil bejtushke. Por, sërish ngushëlloj veten, mbasi kam disa poezi, që mua më pëlqejnë tani, por e që më vjen habi e inat me veten: pse nuk kam shkruar dikur të tjera si ato? Sepse nuk janë shumë, aq sa janë gishtat në trupin e njeriut. Tani jam ndërgjegjësuar se ato poezi janë shkruar instinktivisht në moshën adoleshento-rinore a, për inerci teknike, jo imitim tematik, as stilistikë improvizuese e kadencash të rrëmbyera nga poetët mjeshtra, rusë e evropianë. Ndërsa për poetë shqiptarë, përveç Lasgushit dhe Koçi Petritit, as që bëhet fjalë asokohe, por e as nga më të vonshmit, me të cilët përballem tani në kohën internetike, Gjithësej janë rreth 300 poezi, të pakta në numër ato me varg të thyer, por të shumtat janë lirika me varg klasik-tradicional, shkruar në 50 vjet. I bie mesatarisht 6 poezi në vit. Ky është arsenali im prozaik e poetik në gjysëm shekull krijimtari. Kohën më të shumtë krijuese e kam shpenzuar për prozën e shkurtër e të gjatën, jo se ato kërkojnë vërtet kohë e karrigen e fortë, porse poezia për mua ka qenë “gjah i lehtë”, ndërkohë që e shkrehja çiften edhe për ndonjë mëllenjë apo thëllëzë…
Megjithëse ka kaluar gjysëm shekull, që kur fillova të çukas tastierën e makinës së shkrimit dhe deri tani tastierën e kompjuterit, pohoj se nuk më shqitet ndjesia se ende jam Letrar i Ri. Pikërisht kjo ndjesi, e hershme dhe e tashme, më shtyn t’i dredhoj shtegut të verbër që të çon në grackën e grafomanisë. Kaq. Ç’ta zgjat?
Shumica e miqve dhe dashamirësve të mi në fcb e gjetkë, ma kuptojnë këtë ndjesi, mbasi janë krijuesa dhe ndërgjegjësuar se edhe bufi e bufesha e dinë që të shkruarit letërsi s’ka qenë e s ‘është për të gjithë.
Nga që sot kanë ndryshuar kushtet ekonomike, armata e të ngeshmëve është rritur, gjithashtu dhe rrethanat lehtësuese internetike te komunikimit, dëshira për t’u shprehur poetikisht e letrarisht i nxit e ua thëthin energjitë e ëndrrave dhe të ndjesive të tulatura. Paçka se letërsia e mirëfilltë, ajo poetike e letrare, është sa delikate e tekanjoze,nuk mungon guximi për t’u ngjitur nëpër shkallët e përpjeta dhe të veshura me akull të Tempullit të Artit…
Tetor, 2018

Mos ec mbrapsht… – Poezi nga VIRON KONA

 

-Vargje për ata që duan të dëgjojnë-

 

Mos ec mbrapsht, o miku im,

se pushteti s`është lojë fëmijësh,

të ecësh mbrapsht padashur bie,

në fundin e thepisur të greminës.

 

Mos ec mbrapsht, o miku im,

se rreth teje do të lëvrijnë zvarranikë,

do të tërheqin n`punët e tyre të pista,

do të përzihesh në llum me ndyrësitë.

 

Mos ec mbrapsht, o miku im,

se ata që të ngritën e të deshën do dënosh,

n`botën e turbull që do krijosh në errësirë,

vetëm me diktat dhe krime do t`mbijetosh.

 

 

Mos ec mbrapsht, o miku im,

se në jetë “nyje gordiane” do të lidhësh,

më pas  ti Aleksandërin do të imitosh,1)

“nyjet” me forcën e shpatës t`i zgjidhësh.

 

Mos ec mbrapsht, o miku im,

se papritmas ti shndërrohesh n`ortek,

që rrokulliset dhunshëm nga lartësitë,

mbulon gjithçka, shkatërron dhe vret.

 

Mos ec mbrapsht, o miku im,

me sundimtarin që mallkove do ngjasosh,

frika dhe ambicia do të t`bëjnë tjetër njeri,

në një radhë me diktatorët do të qëndrosh…

 

——————-

1).Nyja gordiane dhe historia e saj janë shumë të njohura. Nga mitologjia greke dimë se ajo ishte një lidhje(nyje) e komplikuar që nuk mund të zgjidhej. Aleksandri i Madh, përballë kësaj nyje, ngaqë nuk e zgjidhi dot, e preu me forcën e shpatës.

PËRKUJTOJ AT PJETER MËSHKALLEN – Pergatitë nga Fritz RADOVANI

 

21 Tetor 1946 Arrestohet në Tiranë At Pjeter MESHKALLA…

U dënue dhe bani 15 vjet burg në Burrel dhe kampe shfarosje…

U arrestue prap me “Revolucionin Kultural”, me 29 Prill 1967 në Shkoder dhe, u dënue edhe 10 vjet të tjera…

Gjithsejt ka ba 25 vjetë burg.

 

Arrestimi i dytë u ba në mbledhjen e organizueme nga Fronti Demokratik i Lagjes, në Institutin Pedagogjik të Shkodres, me 29 Prill 1967, ku hymja ishte me ftesa…

 

Në fjalen e Tij në Institutin Pedagogjik para arrestimit At Meshkalla ka thanë:

 

“…Unë po ju them këtu se Populli nuk asht dakord me shka jeni tue ba ju, ai ka besue dhe do të vazhdojë me besue në Zotin edhe pa Kisha e Xhamija… Ky veprim që bani ju sot asht vetëm turp para Zotit e para Popullit, asht turpi juej para gjithë vendeve të Europës, mbasi kjo që bani ju sot  këtu bahet në pragun e 500 vjetorit të vdekjës së Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, Mbrojtësit të Krishtënimit! Vetëm këte mendoni, shka ka me thanë Europa për ju!

 Ajo e njeh Popullin Shqiptar dhe e di se ka 2000 vjet që Populli ka ndjekë e do ta ruej në zemër Fenë e Krishtit!”

 

NGA  AT  PJETER  MESHKALLA S.J.:

HIPOKRIZIA

 

 

 

Hipokriti kërkon të duket ndryshe nga ç’është.                                                                                                                  Shtihët si i mirë për të gënjyer të tjerët. (Fjalori)                                                         .                                                                                           

          Mos iu afro Perendisë me zemër dy faqesh…

 Mos ban hipokrizi para njerëzve! (Ecili. 1. 36-37).

 

                                   E kundërta: I çiltër, flet e vepron pa u shtirë, është i

             pastër nga zemra, i sinqertë. (nga Fjalori).

 

                                 I. DEFINICIONE   

 

         Një maskë e zbukurueme

që hollë mbulon fytyrën e shemtueme.

         Sa vojna lyrë-ngjyrë

që mëshefin rrudhat e një plakës mënxyrë.

         Një pare kallpe e zbehtë

që në treg na del porsi flori i vërtetë.

         Thesi që në grykë ka molla

e poshtë der’në fund, ka veç gjarpinjë e bolla.

         Një monument mermeri

mbi kryma, mbi skeleta e kafka tméri,

por zemra ndinë si’ i akull në ty, që ngrinë,

por shpirti i drejtë… nuk di… nuk di, nuk di sesi…

por, ndinë….

                      se jé  h i p o k r i z i !

 

 

  1. KUADRA 

 

         Jé Judë, që fjalën ké si shpirt – njeri,

e për trathti ndaj Mësuesit psherëtitë,

në sa me një të puthun Mësuesin jé tue shitë,

                                   hipokrizi

                                      për treqind pare argjënd!

         Joab jé, që pret në besë e vé pusi:

hasmin e falun përqafon miqësisht,

kur të msheftën thikë atij ia ngulë tinzisht

                                  hipokrizi

                                      fillë në zemër, si gand…!

            Ti Sirenë magjepsore, shtrigë unjî:

tërhjek e detarët i thithë në pasqyrë të qétë

dhe, ia përplasë anijën té’ i shkamb nën détë

                                   hipokrizi

                                      me knaqun synin tand!

              Të njoh mirë, hipokrizi…

                                      ti jé trathti, lubi!

                                     Gënjen synin pa sherri,

por, zemra ndinë një erë gjaku në ty, që ngrinë,

por, shpirti i drejtë nuk di… nuk di sesi,

por, ndinë….

                                       se jé  h i p o k r i z i !

 

            III.  TË  KAM  GJETË  !

                                                                                               

      Të kam gjetë, hipokrizi, në çerdhët që ké:

Labirintët tueja janë pa krye,

por me çka pashë e ndjeva unë mbi këte dhé,

mjaft mësova e mjaft mu çilën këta dy sy.

       Në shoqninë njerëzore isht’ kenë një gja për bé:

Sinqeriteti kapun në luftë me ty,

e ti, kolonë e pestë, me dinakri,

të sinqeritetit në kështjellin barkas shtri…

      Të kam gjetë nën doreza të buta humanitare,

me çapojt e përgjakun të njaj skyftéri…

Në çajë të ngrohta të pashë “bamirëse-kërcimtare”,

me’i zemër si natë dimni kur frynë véri:

      Mbi borë përjashta dridhet një lypcarë,

ndërsa…për té (!) gjithë natën krisë Valcëri!

P’aj, të kishte veç një kokë kjo botë e tanë,

për t’ia këputun ma shpejtë, mundim pa i dhanë!!

      Nën maskë të kam gjetun Aristokracije,

me lule e lajle dhe “virtyte Oborri”…

Po, u zbè me’i herë çdo rreze qytetnije,

kur ia zbulova petët këtij laknori….

 

      Të kam gjetë nën xhamadan burri Malsije,

( kujtim i largtë herojsh’ që koha i mori),

hèu, gardh Kanuni thyemun njëqind herë,

për me i lanë burrit shteg “me dalë me ndérë”…

      Të kam gjetë nën frakun e njaj Liberali,

që të ngopë me “tolerancë” – “liri-mendimi”,

por, furinë fanatike s’di ta ndali,

kur gjenë përballë një idé të vendosun trimi.

      Të kam gjetë mbas syzash të Markës “ideali”,

në dy gropa syshë të thella e të êrrta shqîmi

që botës, dritë s’i dhanë m’sa ‘i natë varri,

sido që të ndrisin syzat me rrathë ari.

     Të kam gjetë në xhep të Nacionalistit vlershëm

me dhjetra flamuj tubë të shtrênjtë e të lirë,

mbishkrue me shirit etiketë “ i ndérshëm”,

p’r inat të atij që asht veç Shqiptar i mirë!

    Në çantë të kam gjetun të Demagogut të tmérshëm

(anmik intrigash, qytetar i dëlirë).

Ndër disa fletë të mshefta, si po i thona:

“Ndani e përçani…me çdo kusht e jona!”.

      Të kam gjetun nën petkun e Fétarit tonë,

brumë Farizeu, që pjesën rri tue luejtë:

Tartuf buzë-rrudhë e vetull-vrênjtë gjithmonë,

e mbas perdje asht laksist-gaudent i prunjtë.

      Ai e di mirë se dy shelqinjë – si’i thone –

në një dorë, bèsa, me i mbajtë askush s’ka mujtë:

 

 

 

Detyra e shénjtë në “Sherbim të Perendisë”,

nuk i lè kohë të shikojë plagët e njerzisë…

     Të kam gjetë ndër thonjtë e gishtave të Tregtarit,

sa me shkathtësi tespi e rruzare hjedhin,

si të ishin bash verdhukët e bukur t’arit,

që, pikë prej gjakut të fukarasë, i vjédhin…

S’do mend, nga fryti i shtrydhun n’djersë të mendqarit

barkthatë e lakuriq, do fije drédhin,

e ndezë ndo’j dritë në faltore, si “mëkatnorë”,

e, për “me shkelë” Zotin me’i bakshish nën dorë!!…

      Të kam gjetë atje ku e ka selinë Drejtësia,

në lagênin e Pilatit, plot gjak të vjetër,

rrjedhun me baltë të Mamonës duerve të tija

dhe, gjak në duer të lame, gatshëm për gjak tjetër!

      Të kam gjetun té kamxhiku Flakë e shkëndija,

të apostullit të kulluet të moralit… në letër,

që shkallët e poshtërsive hypë, me rrëzue

monstrat prej froni dhe, …aty  vétë me u shtrue!

      Ku nuk të kam gjetë hipokrizi, të dalët fara!

Plaka botën kafshon e, puthë figure…

Moralin së bijës ia mësueka lara-lara…

Djalin me renë ngatrrueka… lesh tue lënurë…

 

      Miqtë s’po shikohen në sy ma si përpara

pse, mbas shpine i diktuen sho’ shojt’ kusure…

sé, ma, pallavrat e paundyrë të servilit!!

Se, ma, sadizmi në puthjet e katilit!!!

                         Të njoh mirë hipokrizi!

                                Jé dhunë e poshtërsi!

                                    Gënjen synin e pasherri,

por, zemra ndinë jarg ferri në ty, q’e ngrinë,

por, shpirti i drejtë… nuk di… nuk di sesi,

por, ndinë…

                            se jé  h i p o k r i z i ! 

 

 

 

 

  1. ANATHEMA !

 

Toka me qiellin……………-valën e mallkimeve,

të shkrepi mbi kokën      -e gjithë hipokritëve!

Breshni i shigjetave         -të dyndi, e rebéshi,

kudo që të ndeshi                 hipokrizinë!

 

Asht lëkundun bésa         -e miqve dhe e vëllazënve,

mbrenda brenë ténja         -ndër votra të familjeve;

e pranë blerimëve             -të njâj gêmi ullini,

shpallë shkrûmi e hini           hipokrizinë!

 

Era helmuese                     -prej gropës së errësinave,

po u prishë pranverën        -rinisë edhe luleve!

Kudo që të dredhuna         -rranjët të kétë ngulë,

bini me e zhgulë                     hipokrizinë!

 

Karikaturë                         -e fésë dhe e shenjtënve,

që ban të përbuzet             -era e virtyteve!…

Por, jo, se luleve                -u përgjegjë fryti,

nuk lidhë virtyti                      hipokrizinë!

 

Farizé i kalbun,                  -lësho puthje figureve,

zhyt në ujë të békuem        -tier lamshin e lutjeve

e të filaktérëve                    -s’rrêhët njerëzia,

as Perendia                            me hipokrizinë!

 

Toka me qiellin                   -valën e mallkimeve,

të shkrepi mbi kokën           -e gjithë hipokritëve!

Breshni i shigjetave             -të dyndi, e rëbéshi,

kudo që të ndeshi                       hipokrizinë!

 

Anathema – dëbim, mallkim.

 

                                             V.  CONFITEOR

      O Zot, hipokrizisë unë ia vervita

shigjetat e mallkimet pa u kursye;

por, trupin me trup vrava, pse në sy të Tú

jam vétë, përlye me hipokrizi!

    Mbi mue randojnë e më shtypin ato “Vaje”,

që lëshove Ti njëditë mbi Farizéj…

Mos jam unë Farizé i tipit të ri ?!

    Pastroj përjashta ênën me kujdes,

e mbrenda asht mbushun plot me kalbësinë,

mizen pështyj’e dévën kapërdijë…

Shikoj qymen në sy të tjerëve e, vetë kam tranë…

Për të fitue ‘i shpirt kërkoj unë tok’e détë

e, kur ta gjejë, e baj ma të zi se vehtën…

    Me kyçin që më besove, o Zot, unë derën

vedit ia mbylla, e të tjerë nuk lashë të hyjnë mbrêndë

e, me të verbtit prijës i vérbët, të dy në gropë ramë…

    Emnin Tand në gojë e, zemrën larg prej Téje,

vegël tue të ba e kapak ndër të zeza të mija,

Tý, që, jé veç Drejtësi, Tý, që, për hir’ 

Të së Vërtetës Shênjte, çove vehtën në Kryq!…

    Mallkime dhe shigjeta unë meritoj,

që, lëshova gurë mbi të tjerë, si t’ishëm vetë

i dlirtë… Confiteor!… Po, mos vállë ky rrëfim,

asht prap hipokrizia e hipokrizisë ?!!…

 

Confiteor: Rrëfej fajin (shih: Matt.H. 23, 1-33 etj.)

 

                                     

                                                VI.   L U T J E  !

 

    O Zoti em, ma fal sinqeritetin,

ma jep instinktin me e njohun n’erë

hipokrizinë; Ti më jep edhe guximin,

të vërtetën vehtës me ia thanë pa frikë,

si kirurgu m’ia vue thikën gangrenës;

hydren me e shtypë, sa herë kërkon t’ çojë krye,

mos të jém’ unë ujk i veshun me lëkurë kingji,

as varr i zbardhun jashtë e, mbrêndë kufomë!…

    O Zoti em, ma jep sinqeritetin

e fëmijës së pafajshëm, të thjeshtë e pa mashtrim!

    O Zoti em, ma jep sinqeritetin

e njerëzve vullnet-mirë, që paqë lypin,

me vehtën e me shoqin e, me Tý!

 

    Oh, kjo lutje nuk asht,

                    nuk asht   h i p o k r i z i !

 

Shenim F.R.: Kjo poezi e shkrueme nga At Mëshkalla S.J., vlersohet nder krijimet ma të mira të Tij. Ndonse sot, këto Vepra nuk studjohen nder shkollat Shqiptare, mendoj se ne, asht mirë t’i Perkujtojmë Martirët e Atdheut dhe Veprat e Pavdekshme të Tyne.

            Melbourne, 20 Tetor 2018.

 

 

TË DUA – Poezi nga EDWARD ESTLIN CUMMINGS (1894 – 1962) – Përktheu FASLLI HALITI

Edward Estlin Cummings, i njohur më mirë si E.E. Cummings ose e.e. cummings (Cambridge, 14 tetor 1894 – North Conway, 3 shtator 1962) ishte një poet amerikan, piktor, illustrator, dramaturg, shkrimtar dhe eseist.

Pas përfundimit të studimeve në Harvard, ai shërbeu si shërbim i ambulancës në frontin francez gjatë Luftës së Parë Botërore. I paditur padrejtësisht për spiunazh, ai u internua në La Ferté-Macé; nga kjo përvojë ai frymëzoi për Dhomën e Madhe (Enormous Room, 1922), një libër i diskutueshëm dhe në të njëjtën kohë patetik dhe zbavitës.

Cummings është i famshëm për përdorimin e tij joortodoks të shkronjave të mëdha dhe rregullave të pikësimit, si dhe për përdorimin e konventave sintaksore në një mënyrë avangarde dhe inovative. Në shkrimet e tij ekzistojnë shenjat e pikësimit të papritura dhe dukshëm jashtë vendit, të cilat ndërpresin të gjitha fjali ose edhe fjalë të vetme. Shumë nga poezitë e tij, për shkak të paraqitjes së kujdesshme të vargjeve, kuptohen më lehtë në faqen e shkruar, krahasuar me leximin me zë të lartë.

 

 

TË DUA

 

 

për mënyrat e tua të vogla të pavëmendshme,

të tmerruara nga reflektimet e tua

pothuajse zogj të butë, të errët

e befas bëhet dritë  kur flet ti.

Të dua

për sytë e tu zixë si të fëmijës

dhe duart valëvitëse

për kyçet e tua perëndi të vogla

dhe gishtat e tu mistere të mrekullueshme.

Të dua

e studion lulja  ditën e saj të jetës?

zemërohet flutura për një tingull shpirti?

do të preferoja një trëndafil

që ju do të jetoja në përjetësi

         

 

 

Përktheu: Faslli Haliti

GRUAJA IME – Poezi nga EDWARD ESTLIN CUMMINGS (1894 – 1962) – Përktheu FASLLI HALITI

Edward Estlin Cummings, i njohur më mirë si E.E. Cummings ose e.e. cummings (Cambridge, 14 tetor 1894 – North Conway, 3 shtator 1962) ishte një poet amerikan, piktor, illustrator, dramaturg, shkrimtar dhe eseist.

Pas përfundimit të studimeve në Harvard, ai shërbeu si shërbim i ambulancës në frontin francez gjatë Luftës së Parë Botërore. I paditur padrejtësisht për spiunazh, ai u internua në La Ferté-Macé; nga kjo përvojë ai frymëzoi për Dhomën e Madhe (Enormous Room, 1922), një libër i diskutueshëm dhe në të njëjtën kohë patetik dhe zbavitës.

Cummings është i famshëm për përdorimin e tij joortodoks të shkronjave të mëdha dhe rregullave të pikësimit, si dhe për përdorimin e konventave sintaksore në një mënyrë avangarde dhe inovative. Në shkrimet e tij ekzistojnë shenjat e pikësimit të papritura dhe dukshëm jashtë vendit, të cilat ndërpresin të gjitha fjali ose edhe fjalë të vetme. Shumë nga poezitë e tij, për shkak të paraqitjes së kujdesshme të vargjeve, kuptohen më lehtë në faqen e shkruar, krahasuar me leximin me zë të lartë.

 

  

 

GRUAJA IME

 

Gruaja ime është një kopsht i fildisht

supet e saj janë lule të ndritshme

dhe të lëmuara

dhe nën to lulet e reja

e të mprehta të gjinjve të saj të vegjël dashuror qëllim të lartë

dora e saj është pesë lule

mbi barkun e bardhë qëndron

një lule finoke në formën ëndrre

e duart, lule shumë të pastra të mrekullueshme “

 

Nga

“Ç’është goja  juaj për mua”

 

    

               Përktheu: Faslli Haliti