VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

TANI – Poezi nga ALBERT CAMUS – Përktheu FASLLI HALITI

By | November 7, 2018

Komentet

Më 20 nëntor 1910 u nda nga jeta shkrimtari gjenial rus Leon Tolstoj

Lev Nikolayevich Tolstoy, (9 shtator/28 gusht, 1828- 20 nëntor, 1910), ishte shkrimtar rus, novelist, eseist, dramaturg dhe filozof. Rrjedh nga familja aristokrate e Tolstojve. Njihet për dy veprat kryesore Lufta dhe paqja dhe Ana Karenina.

Biografia

Leon Nikollajeviç Tolstoj, autori dhe mendimtari gjenial rus, i dha kontribut të madh letërsisë dhe historisë ruse. Mirëpo, pikëpamjet e tij filozofike, shqyrtimet në të cilat ai ka prezantuar idetë mbi Zotin, shpirtin, dijen, dashurinë dhe shumë pikëpamje të tjera të tij, mbetën të pakuptueshme për kohën kur jetoi. Për këtë arsye, qe mallkuar dhe anatemuar prej kishës, kurse miqtë dhe të afërmit e braktisën. Në vitin 1910, në vitin e 81 të jetës, Leon Tolstoj e lëshoi shtëpinë dhe vdiq në rrugë, në stacionin Astapovo. Përse fundi i jetës së këtij autori të madh qe kaq i dëshpërueshëm dhe i dhembshem dhe ku qe nisur Tolstoji, kur e braktisi shtëpinë. Disa letra të tij i ndriçojnë këto gjera. Kështu ai shkruan për kishën: “Bota bëri çka dëshiroi, i lejoi kishës ta shpjegojë rëndësinë dhe synimin e jetës. Bota vendosi jetën krejtësisht të kundërt me mësimet e Krishtit, kurse kisha studioi veprat e shkruara me të cilat e la popullin të jetojë në kundërshti me ligjin e Krishtit, të jetojë sipas vullnetit të tij. Rezultati ishte se bota filloi të jetojë jetën më të keqe se në jetën pagane, kurse kisha jo vetëm që këtë e arsyetonte, por edhe e miratonte duke folur se kjo është në pajtim me mësimin e Krishtit …”. Clear Glade, Mars, 1909.

Rusja e cila ishte e martuar për një mysliman, E. Velikova, i shkroi Tolstojit, që bijtë e saj dëshirojnë ta pranojnë islamin, dhe pyeti për këshillë dhe a është kjo e mundur. Autori iu përgjigj: “Sa i përket preferimit të muhamedanizmit ndaj ortodoksisë … mundem vetëm të pajtohem në mendimin me shpirtrat të cilët janë në këtë kalim. … duke i kuptuar idealet kristiane dhe doktrinën kristiane në mënyrë të drejtë, për mua nuk ka dyshim që muhamedanizmi, sipas formave të jashtme, pakrahasueshëm është mbi ortodoksinë. Dhe, nëse personi gjendet të zgjedhë ndërmjet këtyre dy obcioneve: ta mbajë ortodoksinë apo ta pranojë muhamedanizmin, për çdo person të arsyeshëm nuk ka dyshim se do ta pranojë muhamedanizmin me pranimin e doktrines: Një Zot dhe i Dërguari i Tij, në vend të adhurimit të ndërlikuar dhe të paqartë – trinitetit, shpagimit, sakramenteve, shenjtorëve dhe ikonave të tyre dhe ritualet komplekse.” Clear Glade, mars, 15, 1909.

Ta shqyrtojmë edhe një letër të autorit të madh, e cila edhe më tepër e sqaron pikëpamjen, kurse është rezultat i hulumtimit të dhembshëm.

“Do ta kisha kënaqësinë sikur ju të ishit të fesë dhe bindjes së njëjtë sikur unë. Keni zbuluar diçka në zemrën time. Çfarëdo suksesi në jetë, pasuria, respektet dhe falënderimet nuk më janë siguruar. Miqtë e mi, madje edhe familja kanë kthyer kokën nga unë. Disa – liberalët dhe estetët më konsiderojnë për budalla ose me mendje të dobët sikur Gogolin; revolucionarët dhe radikalët konsiderojnë se jam mistik, orator, llafazan; njerëzit qeveritarë më konsiderojnë të rrezikshëm, ortodoksët (pravosllavët) me konsiderojnë djall. E pranoj se e kam rëndë … Prandaj, ju lutem, shikoni në mua si pasues të Muhamedit (muhamedan), dhe çdo gjë do të jetë në rregull.” Clear Glade, prill, 1884. rrjedhte nga nje familje e vjeter fisnikesh. Nena e tij Maria Nikollanjevna Vollkonskaja vdiq kur Tolstoi i mbushi 2 vjet. I ati Kont.Nikolla Ilic Tolstoi vdiq kur shkrimtari i ardhshem ende nuk i kishte mbushur 9 vjet. Ai mbeti nen mbikqyrjen e tezes se tij Tatiana Aleksandra Ergolska. Rinine e kaloi ne vendlindje ku edhe qe edukuar , me 1844 hyri ne universitetin e Kazanit dhe ne vitin 1847 ende pa mbaruar studimet u kthye ne vendlindje per shkak te paknaqesise ndaj regjimit te athereshem universitar carist. Me 1854 u transferua ne Krime ku mori pjes aktive dhe tregoi trimeri te rralle ne mbrojtjen e Sebastopolit. Heroizmi dhe vetmohimi i ushtarve rus ne keto luftime te pergjakshme I bejne pershtypje autorit dhe shenon ne ditarin e ti “Forca morale e popullit rus eshte e madhe , vrulli i zjarrte i luftetarve nuk pershkruhet ne asnje menyr per asnje gje madje as ne GreqinE e vjeter madje as ne Troje nuk kishte kaq shum heroizma si luftetaret e populli rus”. Ai ben nje udhtim jasht shtetit ne vendet si Franca , Gjermania , Italia ,Zvicerra net e cilin ai kalon 6 muaj pas ardhjes ai fillon punen e ti si mesonjes I popullit te Jasnja poliana, ne nje udhtim te dyt te tij I cili zgjati per me shum se 9 muaj ai vizitoi perseri Gjermanin ,Francen, Italin, Belgjiken dhe angling kun e londer takohet me hercenin nje nga idolet e tit e cilin e qmonte shum si shkrimtar dhe mendimtar. Pas kthimit te tij ne atdhe ai fillon me nje zell te madh punen per krijim e shkolles Jasnja Poliana po me ket emer ai fillon te te botoj nje revizt pedagogjike me artikuj te ndryshem pedagogjik por idet e tij pedagogjike per edukim te lir dhe aktivitetin qe zhvillonte ngjallen dyshime te forta tek autoritetet cariste. Ne korrik te vitit 1862 me urdher te Petersburgut dhe ne munges te tij u bo nje kontroll I imte prej dy ditesh ne Jasnja poliana nga organet qeveritare . Leo tolstoi u zemrua nga ky veprim I qeveris dhe I shkruan leter Aleksandrit te II-te duke kerkuar denimin e fajtorve. Me 1862 Leo martohet me te bijen e nje mjeku me Sofia Andrenjeva Bers , jeta e lumtur familjare ne vitet e par ate marteses ia qetson shpirtin dhe fillon perseri te merret me passionin e ti : Krijimin letrar. Me 1863 Mbaron novelen “Kozaket” qe e kishte filluar shum koh me par dhe p one ket vit boton novelen tjeter me titull “Polikushka” . Duke qen ne nje gjendje te till lulzimi te forcave te tij ai fillon me 1864 punen e madhe dhe te gjat te shkrimit te vepres se madhe Lufta Dhe Paqja qe e perfundon ne vitin 1869. Pas perfundimit te ksaj vepre ai mendon per krijim e nje vepre historike por shpejt ndrron mendimin dhe me 1873 fillon punen per shkrimin e vepres monumentale “Ana Karanina” te cilen e perfundon ne vitin 1877. Pas mbarimit te kti libri ate e kap nje kriz e thell shpirtrore ky ndryshim vrehet edhe ne veprat e tij te shkruara me vone. Me nje forc shum te madhe I vihhet kunder fisnikerise me te gjitha mnyrat ai veqse nuk predikon luften kunder institucioneve , nen influencen e ktyre ideve ai heq dore nga keto shkrime dhe fillon te shkruaj vepra filozofiko-morale. Disa nga ato vepra jan “Zoteria dhe punetori” , “Ringjallja” , “Haxhi Murati” etj. Pas vitit 1909 ne ditarin personal te Tolstoit shihen gjithnje me shpesh shenimet ne te cilat shpreh qellimin per tu larguar nga familja me pretekstin e mosmarrveshjeve me gruan e tij. Me ne fund ne mengjesin e 28 tetorit te vitit 1910 Largohet fshehurazi nga Jasnja Poliana dhe pas disa ditesh ne 7 Nentor 1910 vdes ne ne nje stacion te vogel te Astrapovos . Varrimi I tije behet ne nje pyll afer jasnja polianas , pa lejen e kishes zyrtare. Vdekja e Tolstoit pa dyshim hidhroi jo vetem bashkudhtaret por mbar boten e kulturuar . Deputet social-demokrat te dumes se III-te ne nje telegram derkuar mikut te tij V.Tcertkovit qfaqin pikllimin e punonjesve me kto fjal: “Fraksioni Social-Demokrat I dumes interpret I ndjenjave te proletariatit rus dhe te gjith proletariatit nderkombtar shpreh dhembhen e tij te thell per vdekjen e artistit gjenial , luftetarit te paepur kunder kishes zyrtare , armikut te arbitraritetit dhe te shtypjes qe ka ngritur zerin e tij me foort kunder denimit me vdekje mikut te te persekutuarve.”.

Edhe sa ishte gjallë L.N. Tolstoi, fama e tij doli edhe jashtë kufijnjëve rus, ai i tregoi regjimit carist dhe të gjithë dinastisë së atij regjimi, se si duhet ndertuar jeta. Leo me forcen e tij dridhi fronin e Nikollës së II-te, por Nikolla i II-te kurrë nuk arriti t’ia dridhte fronin mbretëror Leon Nikolajevic Tolstoit; fron moral, te cilin ia dhuruan lexuesit e tij

Vepra e tij e parë ishte përkthimi “Një udhëtim sentimental në Francë dhe Itali”. Më 1851 ai shkroi një histori të shkurtër “Historia e të djeshmes”

Vepra

LAHUTA E MALCIS – KANGA E TRIDHETË “KONFERENCA E LONDONIT” – Nga GJERGJ FISHTA

Mbas tridhetë vjetve punë, kushtue Lahutës , Poeti mbyllë poemin me thirrjen e Zanës qi per kaq mote e përcuell pa i u dá kurr krahit. Kujtohet Fishta se me ndihmën e sajë tashmâ ka ndërtue nji pomendore të parrenueshme dhe e grishë Rreshtmirën të këpusë fijen e kangës. Hin, mandej në temë të Konferencës së Londonit, ku marrin pjesë shtatë Fuqít e Mdhá Europjane. Auktori i gjenë të mdhaja në bisedën e çashtjes së Shqipnís. Flet, sëpari,Krajli i Hingliterrës, qi kryesonte mbledhjen. Ai paraqet gjendjen dhe pohon se çashtja e kombit mshqitár u ish te lanë të pranishëmvet e se kjo çashtje paraqitëte dy zgjidhje: ase me e njof në shtet më vedi, ase me u a dá fqîjvet shjé. Mbreti i Italís, tuj ndie këto fjalë, merr anë shqiptare ndërsá ai i Rusís atê të Sllavëvet; Franc Jozefi mbron Shqipnín ndersá kryetari i Francës, perherë me Serb, pohon se Shqiptarët kishin bjerrë vetë të drejtën e vetëqeverisjes,mbasi ata i kishin rá mohit Fés kristjane e tash luftojshin,si muhamedanë të mirë për të mbajtë në kambë nji Turqí ballkanike.Merr fjalën rishtas Mbreti Italjan dhe me fakte konkrete rrxon arsyetimin e të Parit të Francës,ndersá Franc Jozefi, tuj i rá grushtë tavolinës,vendosë të shtijë në veprim fiqít e veta ushtarake ase të nxjerrë,me të mirë,shi prej asaj njoftimin shtetit Shqiptár. Bâ helm prej idhnimit,çohet perandori dhe don të dalë prej kuvendit.Vilhelmi i Gjermanís e ndalë.Zbutë këtê, merr me të mirë të tjerët, dhe, në fund, i a mrrîn qellimit. Fuqít europjane nenshkruejnë_ vendimin: Shqypnija njifet shtet në_ vedi(autonom) Mbasi Krajl Nikolla, kokëfortë, si perherë, s’digjon të dalë nga Shkodra, shtetet e Mbledhjes dergojnë danamët e perbashkëta nder brigje të Shqipnís dhe kështu,e perxanë Knjazin e Malit të Zí me nji grusht miza.
Në marë Shqypnín gërset pushka e gëzimit, shperthen hareja, ushtojnë topat nder kalá dhe Flamuri kombtár valvitë madhnueshëm «Porsi fleta e Engllit t’Zotit». Brohorisin fusha e male persè « Si premtue kisht’ Perendija-prap zojë m’vedi duel Shqypnija ».

Hej, moj Zânë, ti kjosh e bardhë!
Tridhetë herë, mana, rreth diellit
Hausit t’ qiellës toka ká ardhë,
E aq herë lulet njethë janë Prillit,
Se ti, purë m’ Lahutë t’ Malcis, 5
N’ hullí menden mbajtë m’a ké,
Qi të mûjshe vetë nipís
S’ kohve t’ vona enè per t’ lé,
Me u kumtue me ‘i kangë kreshnike,
Si erdh t’ u regjë mendja e Shqyptarit, 10
Prap per t’ gzuem lirín jetike,
Trashigim lânë atij prej t’ Parit:
E sa u bâ gjaku e medeti,
Sa u tuer rrêna edhè tradhtija,
Dér qi duel Shqypnija m’ veti, 15
Si premtue kisht’ Perendija.
Por, qe, tash na u kapem m’ cak:
Gjatë Parnasit mjaft m’ ké rrekun
Mriz e m’ mriz, a lak më lak:
Kangës ktu spiku tash do hjekun. 20
Veç se po, moj bjeshkatare,
Krah m’ krah bashkë na tue këndue,
Ndertue kemi ‘i pomendare,
Rrfé as mot mos m’ e dermue.
N’ at London, larg n’ at dervend 25
Të shtatë Krajlat bâjn kuvend,
Bâjn kuvend me shoqishojn:
Per Shqypní po bisedojn:
Ashtû ndêjun rend mbas rendit
Me at Inglizin n’ krye të vendit. 30
Prá, per Zotin, moj Shqypní,
Oren çuet, tham, ti m’ a ké!
Nji pllamë vend, nji grusht njerzí,
Vllá as fis kurrkand mbí dhé,
Bukë pa bukë, e qe se prap 35
Té shtat Krajlat çue ké peshë;
T’ cillt po ngasin turr e vrap
N’ at London m’ shoshojn me u ndeshë,
Per me folë, me bisedue,
Nji zojë m’ vedi tý me t’ qitë, 40
Shkjaut e Turkut me t’ lirue:
Prap Kunora m’ báll me t’ ndritë,
Porsi t’ ndriti dikur motit.
Me gjithkta, por larg nuk shkon
E me i vrá ká rrfeja e Zotit 45
T’ shtatëtit, mledhë si janë n’ London;
Persè rrumull pesqind vjet
Të randë Turkun me t’ shtypë.
Me t’ thá n’ shpírt, dér qi simjet
M’ shtjelma Shkjau atij s’ ká hypë. 50
Jo, po, gjaku i bijve t’ ue,
Moj lum nana, e njatà lot
Qi ti derdhe, janë tue vlue
E gjýgj lypin prej s’ Tynzot.
Krajli i Inglizit, nji telbis: 55
Me çá qymen per mjedis:
Veç, me gjasë, pak si i pabesë
Ç’ i a ká vû aj gishtin krés
Se edhè fjalët fort po i peshon,
Kah ká mârrë e ligjiron: 60
Si t’ i a bâjm e tek t’ i a bâjm;
Se na pykë, trima, kem’ rá
Me Shqypní, sa mâ nuk ká!
Porsa krisi n’ at Balkan
Pushkë, e top, edhè havan, 65
E i a nisen me u shemtuem
Turk e Shkjá idhtë tue luftuem,
Tue pá Turkun se per ballë
T’ Shkjaut, qi luften kishte kallë,
Zot Shqypnís s’ po mund t’ i dalë, 70
E ká bâ pleqní n’ Stambollë
Né Shqypnín me na e lshue n’ dorë,
Qi, pa mbajtë na krah as pajë,
Ktû t’ a dájm fatin e sajë;
A tue njoftë si Shtet të lirë 75
E krejt m’ vedi: a se mâ mirë,
Ndoshta, Shkjaut na tue i a dá,
Si bashtinen — vllá per vllá,
Si me thânë, në kater pjesë,
Per mos t’ lânë mâ asnji ngatrresë. 80
Pse, medjè, edhè fort po drue,
Se, kokë – fortë shkjau tue qillue,
S’ ká me u rysë pa pushkë m’ e lshue,
Mbasi aj mbrendë sod ká ngujue.
Prandaj vetë u çova fjalë 85
Dér n’ London nji herë me dalë,
Na ktû s’ bashku me vendue,
Ket Shqypní si m’ e shestue,
Qi n’ dorë Turku na ká lshue,
Me e vû n’ sheste sido kjoftë. 90
He! atê Zoti m’ a marroftë,
Krajli i Italis zû t’ u idhnue;
Se, per Zotin, kjoftë levdue!
Cok kjo punë kurrkund s’ ka gjasë.
Jo mâ pak se pêsqind vjet 95
Rresht Shqyptarët e ngartë kan plasë
Sulltanit tue i bâm hysmet,
Kush tue i lá atij pagë e t’ dheta,
Kush tue e vûmun kryet n’ rrezik:
Jo, per tê nuk u âsht dhimët jeta, 100
E perrçik, po, per perrçik
Me gjak t’ vet lá e kan Turkín:
E qe sod, qi s’ po i del mâ
Nen zgiedhë t’ vet me mbajtë Shqypnín
Ke aj nji hajr kurr s’ e ká bâ 105
E as nuk mbahet n’ mend se mkambë
Fis a popull t’ ketë mbí dhé
Veç shka shkelë e ndrydhë nen kambë,
Veç shka djegë, e pjekë, e pré:
N’ vend me i dhânë lirín Shqypnís, 110
Para se me u ndeshë me Shkjá,
I a lshon n’ dorë diplomacís,
Veç të lirë per mos m’ e pá!
Vall ç’ ká thânë Krajli i Moskovit:
Jo, po pra, Turku i Stambollit 115
N’ daç thuej motit, n’ daç n’ ditë t’sodit
P’rherë ká kênë rrezik i zí
Per lirí e gjytetní:
Sa qi thonë, se as bár s’ká bî
Kahdo shkelë ká kamba e tij… 120
Por un deshta ktû me u thânë,
Se na s’ kem’ kurrkund nevojë
Punë Shqypnijet n’ gojë me zânë:
Ajo â e ndreqne e hi n’ tebojë:
T’ a ká ndrequn Shkjau i Balkanit 125
Me grykë t’ pushkës, me taf t’ taganit,
Qi mâ mirë nuk ké shka i thue,
Q’ se, si burrat tue luftue,
Turkut shtjelmat m’bark ká vû
Edhè e lshoi shakull per tokë; 130
Kû, zavalli rrin tue krrokë,
Si njaj korbi nder sterqokë.
Prej gazepit qi e ká rrokë
E s’po din mâ kû âsht me kokë.
Jo qi vetë, besa, ‘or ju shokë, 135
Jam tue bâ, po, shum çudí:
Kah na duel sod kjo Shqypní,
S’cilles êmni nuk i âsht ndîe
Kurr n’ Europë? Prandaj s’ e dij,
Kot pse t’ rrahim ujë n’ havan?.., 140
Pse t’i a vêm gacen agzotit?…
Se ‘i Turkí ká pasë n’ Balkan,
Sod qi Shkjau, berqavera Zotit!
T’a shemtoi, n’ gjak t’ a ká lá,
Kta e kem dijtë, po; por se ká 145
Kund Shqypní n’ fushë a n’rragam,
Kta, vallahi, dijtë s’ e kam.
Franc Jozefi ndêjë pështetë:
N’ mos e dijsh t’ a kallxoj vetë.
Turku motit njat krahinë 150
Ç’ merr prej Shkodret del n’ Janinë
Per urë detit ajo shtrî,
N’dorë me pushkë nuk e pat shtî,
Si Greqin e njat Serbín
Cilla âsht çua lugat n’ ditë t’ sodit 155
M’ Europë marë; por mbas nji godit
Me Shqyptarë, tue lidhë besë
Me i njoftë t’ lirë, e n’ punë të Fés,
M’gjûhë, e m’ dokë edhè m’ kanû
Mos me u prekë, veç me u sundue 160
Kta krejt m’ vedi: si dishmue
Mâ se ‘i herë vetë Turku e ká:
E si puna flet n’ ditë t’ sotit
N’ at Gegní nder Male t’ Mdhá,
N’dorë sundimin kû, si motit 165
E ká vendi: edhè u vendue
Shqiptarët Turkut n’ luftë me i shkue
E mâ teper vjetë per vjetë
Me i lá ktí ‘i porez të lehtë.
E pse Turku dalkadalë 170
Besen thei e s’ u ndêi n’ fjalë
Ashtû krejt si isht’ bâ kuvendi,
S’ don me thânë, or shoq, se vendi,
N’sý t’ arsyes e të drejtsís
Ká djerrë tagrin e lirís, 175
Qi i kje njoftë prej vetë Turkís.
Ket krahinë, tash, t’ u ngjatët jeta,
Qujtë Shqypní e ká rrotull jeta.
Pra, n’Balkan posë se ‘i Turkí,
Po kisht’ pasë edhè ‘i Shqypní: 180
Pasha t’ Lumin Perendí,
S’kan per t’ lânë kurr Shkján me hî,
M’ i u bâ dhâmi ktij sa derrit.
Qaj Kreu i Frances, nji farë sherrit 185
Kênë gjithmonë, kshtû i a ká nisë,
Si nper hundë aj me angllatisë:
Jo, po, ashtû âsht kênë puna motit,
Si thue ti; veç se n’ ditë t’ sotit
Krejt ká ndrrue. At herë e kshtênë 190
Marë Shqypnija ká pasë kênë,
Qi, per shpírt, jo veç se vû
S’do t’ kisht besë ajo me turki;
Por kulsheder mbí tê lshue,
N’ fyt do t’ i a kisht’ njitë m’tfurk 195
E si ‘i gjarpen, si nji bollë,
Karh me i dhânë n’ karadreqollë.
Po, por sod puna ká ndrrue,
Pse n’ Shqypní t’ kshtênët janë pakue..
Prandej pra; t’ ngjatët Zoti jeten ! 200
Per me dashtë me thânë t’ verteten:
Sod me sod njajo krahinë,
Qi prej Shkodret del n’ Janinë,
S’ ká si quhet mâ Shqypní:
Si kje qujtun, ndoshta, motit 205
N’ ato kohët e Gjergj Kastrijotit…
Pse edhè sod t’ thuesh, marë Shqypnija
Ká rrokë armët e n’ luftë ká dalë,
E tue rrahë plajmi e duhija,
Shí e borë edhè tue rá, 210
S’ keqje thá e bâ terfurk,
Rrin t’ u grî enè me Shkjá,
Veç per t’ lânë Shqypnín nen Turk.
Kta veç tash, qi Bulgarija
Duel n’Çatallxhe e u thye Turkija, 215
Varg e vister dalë kan në Vlonë:
Shtý prej tejet, si po thonë…
E ‘i paçaver kuq e zí
Vjerrë na e paskan per nji hû,
Edhè hunin ngulë m’ nji shpí 220
T’ madhe, niskan me këndue
Kin demèk po duem Shqypní,
Kinsè kshtû na jem’ Shqyptarë!
Eh Madhní, as na s’ hám bár;
Na edhè ‘i kem’, po, mêt n’ kandár, 225
E kem’ sý edhè me pá…
Rregji i Italis se ç’ i âsht furë:
Edhè ju Françezt dikúr
Jeni vrá, po, vllá me vllá;
Shoqishojn — ofshe edhè grá! 230
Ndezë i kini flakadâ,
Edhè jo per tjetr gjâ:
Per Fé t’ lume, a besë t’ harrueme,
A per erz t’ motres e t’ nanës:
Por per t’ lanë Inglizin n’ Francë! 235
Po a per kta tash na m’ i a hî,
Me dá Francen me kufî,
Per m’ u a lshue fqîjve per brî?
Jo, Zotní; s’ âsht gjâ ajo fjalë.
Pse edhè â ‘i punë, mor t’ u ngjatët jeta: 240
Muamedanet në luftë s’ kan dalë,
Veç per t’ shitun faculeta
Sa mâ shum… si na nji palë
Sod n’ Europë; por veç per fé.
Por nder lufta fjesht fetare, 245
Ti e din vetë, se fis e Atdhé,
Gjûhë a doke s’ kqyren fare;
Veç ngallnimi i njaj ideje,
Veç triumfi i njasaj feje,
N’ luftë per t’ cillen nieri del: 250
Pra nuk ké pse kapesh tel,
Mos me qitë m’ vedi Shqypnín,
Mos m’ i a dhânë asaj lirín,
Pse muhamedant shqyptarë,
N’ daç nizamë, n’daç vullndetarë, 255
S’ kan luftue atà per Shqypní;
Por per Mbret e per Turkí,
Atà me të cillin Shtet
Mvedvedsue ki’ n fén e vet.
Jo qi pasë ka muamedan 260
P’ rherë n’Shqýpní, qi shum zalldan,
Manà, hjekë kan prej Turkís
Per lirí e nám t’ Shqypnís;
Dbue, plaçkitë e m’ dajak shtrue,
Kush me pushkë, kush me helm shue, 265
Por mohue Shqypnín s’ e kan:
Jetë e gjâ e a bânë kurban.
Franc Jozefit s’ i u durue;
Tryezës me grusht fort i ká mshue,
Se edhè t’ madhe ç’ ká ligjrue: 270
Nji qind fjalë, burra, p’r ‘i pare!
A me mkambë mbretnín shqyptare,
A se n’ Beçë tash ktheva fill,
E dér neser tue marrë dielli
Lshue i a kam ushtrin Ballkanit: 275
E me maje t’ mreftë t’ taganit,
Me ndihmë t’ Zotit e t’ Taljanit,
I a vê vetë kufîjt Shqypnís,
E s’ ká burrë, jo, qi m’ i lot.
Se ato fjalë t” Francës e t’ Rusís, 280
Qi na i qiten ktû per pod,
Ato janë, po, do fjalë t’ shkreta,
Thash e thâna per gazeta,
E jo per kuvend të Mbretenvet
K6u do t’ dahet fati i Shqiptarvet: 285
Si njiky kuvendi i ynë,
M’ t’cillin bota ngulë ká sýn,
Edhè pret qi na n’ Balkan
T’ shkrefim pushkë, top e havan,
E me urtí, e me drejtsí, 290
Tue shue rasë, tue shkimë mëní,
T’ sjellim paq edhè vllazní.
Edhè trimi at herë âsht çue,
Ká msý deren per me dalë.
M’ kambë Wilhelmi ká flakrue, 295
Ka dalë para edhè e ka ndalë,
E ka ndalë qaj miku i vet;
Mbreti i fortë i Germanís;
Cilli u hînë atý ndermjet,
Si me i ardhë qi din burrnís, 300
E krye m’ krye me Krajl t’ Inglizit,
Herë ul Francë, herë ul Rusí,
Bjeru punve per midisit,
Pajto Nemse edhè Italí,
Ktij lshoj Zot, atij lshoj orë, 305
Dér qi s’ mbrami i u gjet fija
Edhè t’ shtatëtit vûne dorë,
Zojë m’ vedi me dalë Shqypnija.
E, kokë – fortë, kúr Knjaz Nikolla:
Kû me pushkë e kû me t’ holla 310
S’ po do Shkodren me lirue,
Të shtatë Krajlat ç’ janë idhnue!
Donamet n’ Shqypní kan çue,
Kû Admiralat m’ breg sa dolen,
Kapë per veshit Knjaz Nikollen, 315
Fíll prej Shkodret jashtë e zoren,
Edhè i dhanë m’ shtjelm Cernagoren.
N’at Shqypni ká nji gjamë:
Padishahi âsht çue në kambë:
Vall a rrfeja âsht tue bumbullue, 320
A se lufta âsht kund tue vlue,
Qi po rrin kshtû tue gjimue
Thue po bâhet ndokah nami:
Shka ká thânë Shehyl Islami?
Per jetë t’ ende, as s’ ká rá rrfé, 325
As s’ ^sht ndezë kund luftë e ré,
Qi po ndîhet gjithkjo gjamë:
Janë Shqyptarët qi bâjn donám!
N’ at London, larg n’ at dervend,
Të shtaë Krajlat mledhë kuvend, 330
Me shoshojn tue bisedue,
S’ mbrami atà paskan vendue,
Shqyptarve me u dhânë lirín,
Zojë m’ vedi me qitë Shqypnín.
E prandej n’ Shqypní pa dá 335
Rrahin topat nder kalá;
Persè flamuri kuq e zí,
Sod mâ s’ pari, bukurí
Porsí fleta e Engllit t’ Zotit,
Po valvitë mbí tokë t’ Kastrjotit, 340
Si valvit dikúr motit;
E dér m’ qiellë ushton brohrija,
Kah gerthet fusha e malcija:
Per jetë t’ jetës rrnoftë Shqypnija!
Edhè kshtû, mbas sa mjerimit 345
Mbas sa gjakut e shemtimit,
E p’r inát t’ Shkjevet t’ Ballkanit
Per gazep t’ atij Sulltanit:
Si premtue kisht’ Perendija:
Prap zojë m’ vedi duel Shqypnija. 350

LAHUTA E MALCIS – KANGA E NJIZETENANTË “LUFTA E BALLKANIT” – Nga GJERGJ FISHTA

Jemi në vjetin 1912. Perandori i Austrís, Franc Jozefi, me anën e njaj letre e këshillon Sulltanin mos të i marrë aq me të keq Shqiptarët, mbasi prej tyne mund do të kishte mâ tepër sherr se sá dobí. I paraqet si arsye të kryengritjes shqiptare sjelljet e pamira të Derës së Naltë per shum qinda vjetësh. Sulltani duket si të hante arsye; vetëm ngulë kambë në besimin muhamedan të shumicës së banorëvet në Shqipní. Gjithnji vendosë me e peshue punën mirë me vedi. dhe t’ i vênë pushkën Turqís. Në thirrjen e tij çohen në kambë shtetet e gadishullit dhe i çpallin luftë Sulltanit Nxen fíll, kështu, lufta e Ballkani.Bullgarët drejtohen per Stambollë. Ndezet flake Rumelija. Msyjnë me furí Sllavët e jugut;qindrojnë me fanatizëm e trimní ushtarët e Perandorís otomane. Gërset topi e havani, gjindja korren krenash. Turqët tërhiqen,Bullgarët kapen në Çataltshá. Malazezët i rrasen Shqipnís. Franc Jozefi e ndien ketë gjâ dhe me tetëqind ta borre, të pergadituna per luftë, u urdhnon klyshve të Rusís të dalin prej Shqypnijet. Paqa e pergjithtë vêhet në rrezik per tanë Europën. Këndej Krajli i Hinglizit i ba në thirrje Fuqive të Mdhá të mblidhen në London per të pushue ngjarjet e ditës dhe per të hî ndermjet në perleshje të shkaktueme nga lufta ballkanike.

Franc Jozefi n’ divanhane:
Padishah, pásh jeten t’ ande,
Mos me t’ keq me i marrë Shqypatrët,
Mos me u lshue m’ qafë Pashallarët,
Qi me i prishë e kshtû me i çartë, 5
Si tash s’ voni i a ké hí
N’ at të mjeren moj Malcí:
Se, manà, kta po i’n do njerz,
Qi po i more teper terz:
Me shka m’ dán neshtrasha mue: 10
S’ kan me u pritë, jo, pa t’ trazue,
Pa t’ i qitë do t’ çame krejt.
Se ti kta dije prej mejet,
Fort per hajr, ndoshta, s’i ké.
E mâ lirë i shet se i blé: 15
Se as per hajr, drue, nuk kan lé;
Veç se, besa, sa per sherr
S’ ké per t’ gjet kund fis mâ derr.
Mâ kryekcyem e mâ belá.
Qi, ‘i grusht gjind e fukará, 20
Fytafyt kta me u perlá
N’daç me Krajl e n’ daç me Mbret,
Si t’ u kcejë aj zekthi i vet.
Këta sod lypín lirín,
Lypin t’ lirë me pasë Shqypnín, 25
E krejt m’ vedi me u sundue,
T’ huej’t mbas sodit jo m’ i u shtrue,
Pagë as t’ dheta me i pague,
E s’ kan faj; pse tash sa mot,
T’ thuesh, Shqyptarët lshue i ké pa zot; 30
E lshue u ké ti m’ qafë xhahilat,
N’ krye t’ vendit vû u ké katilat,
E as per t’ mjeren moj Shqypní,
Qi nder lufta per tý âsht shkrî,
Turk e i kshtênë, po, gjâ ndertue 35
S’ ké dér m’ sod; veç se rrenue,
Djegë e pjekë edhè shkretnue,
Me i u dhimtun minit n’ múr
E atij gjarpnit per nen gúr.
Prandej vetë kishe me thânë,40
Se s’ bân keq lirín m’ u a dhânë:
Asht mâ mirë me i pasun miq
E të lirë, se rob e anmiq;
Pse dishka edhè jam tue drashtë,
Se kta ‘i ditë kan me t’ u dashtë 45
Né mos sod sugure mot:
Dishka ndiej era barot…
Padishai n’ at harem:
T’ u ngjatët jeta, ‘or miku i êm,
Se, manà, mirë jé kah thue: 50
Ashtû m’ dán puna edhe mue.
Veç â ‘i hall, ‘or t’ u ngjatët jeta,
Se n’ Shqypní, të thuejsh, dý t’ treta
Të halís janë muamedan;
E prandej kjo punë nuk bân. 55
Pse edhè as dini nuk e ep,
Per pa pasë nji t’ madh gazep,
Nji zalldan, nji farë sikletit,
Me u shkepë turku ylqet t’ Mbretit
E me u ngrefë aj davlet m’ vedi. 60
Me gjith kta vedimvedi,
Mirë t’ u matë e per kadalë,
Do t’ a bâj pleqní ket fjalë,
Palè ‘i herë si mund t’ na dalë;
Se me u ngutë s’ e kam zanát. 65
Sa rrín Mbreti tuj u matë,
Tuj u matë e tuj u shmatë,
N’ at harem aj tue gerhatë:
Si tash s’ voni e ká zanát:
Fjala Carit ká shkue n’ vesh; 70
Edhè besa, ky hundlesh
Nji as dý nuk i a ká bâ,
Por t’ âsht ngrefë si katallâ,
E u ká bzá shkjeve t’ Balkanit:
Sod a kurr me i rá Sulltanit ! 75
Sod a kurr turkut me i rá,
Turk e Shkjá sod me u perlá;
Se per ndryshe jue Shqypnija
E per rreth Maçedonija,
Me sa turku ká terthore 80
Ktû n’ Europë, kan me u dalë dore.
Krajli i Nemces, nji kryetollë:
Nji kryetollë, por mendehollë
Ká çue fjalë Mbretit n’ Stambollë,
Shqyptarve me u dhânë lirín, 85
Zojë m’ veti me qitë Shqypnín.
E po duel Shqypnija m’ veti
Atjè n’ Beçë si po ishte njeti,
At herë ju, të gjith si jini
N’ at Balkan, per t’ ngelun kini 90
Me ka ‘i ngordhe n’ dorë, e mue
Hije t’ zezë kini me m’ lshue.
Me ndollë puna qi n’ ndo’i fshat
Epet zâni, se nper shpat
A se n’ fushë nper ndo’i gajush 95
Derr të eger ká pá kush,
Trup në kambë çohen fshatarët,
Rrokun armët, ndjellin zagarët,
E shoshojt tue lshue kta zâ, 100
Kan, me brimë e me haré,
Kah t’ jét dukë ajo shkerbé:
Kshtû Balkanasit atbotë,
Ndermjet vedi lidhë kta frotë,
Rrezga – bjezga m’ kambë janë çue, 105
Kan njeshë armët e janë shterngue:
Kan ngrefë top e mitraljoz,
Kan hjekë korsull e bajloz,
Ndermjetsí as peng nuk priten,
Veç se luftë Turkut i qiten. 110
Por as Turku nuk ndêj fjetë,
Me duer m’ í, me sý perpjetë,
Se aj per luftë po isht’ taravol;
Prandej erdh e t’ u shpervol,
Mlodh nizamin n’ Anadoll, 115
Bashkoi Llapë, bashkoi Harapë,
Toskë, Çerkez, e lkurazez:
Mrefi qordë, mrefi tagan,
E t’ i qiti n’ log t’ mejdanit
Per ballë Mbretneve t’ Balkanit.120
Manà t’ Zotit, morè vllá,
Po t’ kisht’ qitë shteku me pá
Se si ndeshë janë Turk e Shkjá,
Turk e Shkjá, si janë perlá:
Katallâ e malukat 125
Idhtë m’ shoshoqin çue lugat
T’ ishte dridhë, po, kmisha m’ shtat!
Kah rreh topi shpat e m’ shpat,
Kah vlon pushkë e mitraljoz
Ashtû ushtimë e vijanos: 130
E kambsí, e kalorí
Turr kah lshohet me furí,
Kush me shpatë kush me singí,
Tue vikatë, tue hallakatë,
Turk e Shkjá si e kan zanát,135
Marë Balkani ndezë â flakë.
Gjaku i nierit derdhet brrakë:
Tym e pluhun dynden njegull,
Nen kambë toka lkundet shrregull,
Thue po shamen qiell e dhé. 140
Me t’ ardhë keq, po, se ké lé!
Njani hapu, tjetri zmbrapu,
Shkjavi msýj, e Turku shtýj:
Shtýju, msýju, nzitu, lvitu,
Nzitu e lvitu e kacafytu, 145
kacafytu turk e Shkjá,
Fytafyt tuj u perlá,
Tuj u grî, m’dhamë tuj u shkye,
Shoq më shoq lamsh kaperthye,
Si ato bollat neper ferra: 150
A si atà derrat me derra,
Qi dermishen, e shkelvishen,
Tue i a dhânë m’ turîj e m’ dhâmë,
Kerleshë kreshten gjatë nji pllamë,
Mneret nieri me u ngrî m’ kamë. 155
Ashtû lufta idhtë tue vlue,
Qaj Bulgari fort u idhnue,
Dhamë e tmallë ç’ i ká kercnue,
Se edhè t’ madhe aj ç’ ká ulrue: 160
Hâni! burra, per n’ Stambollë!
Trima mrendë! Me dorë! Me dorë!
E si ‘i shkam, qi shkrepë prej s’ naltit
Të nji majes s’ gristë s’ ndo’i malit,
Me zhaurrimë, e shungullimë
Poshtë rrmores shamet turr, 165
E pod m’ pod, e curr më curr,
Tue balcue, tue u rrokullue
Landë e gúr shkon tue dermue;
Tue turshî shkon ledhe e gjí,
Dér qi s’ mrami me furí 170
Mos t’ plandoset kulihum
Kund m’ ndo’i prroskë a m’ ndonjí lum,
Tue dyndë skllafat n’ ajr per mnerë;
Idhtë Bulgari kshtû m’ at herë
Perzí gjak e perzí vnér, 175
Synin gacë zêmren batare
M’ Turk sulmue ká fulikare,
Lum per Tý, o i Lumi Zot!
Kúr janë ndeshun flakë e agzot,
Kúr janë ndeshë Turku e Bulgari, 180
Se ç’ âsht ndezë – o lufta zhari
Se ç’ ká vlue pushka m’ at hera
Se ç’ ká krisë zhurma e potera,
Vigma, brima, bumbullima,
Edhè plajmi me stuhí! 185
Rrebtë gjímue ká Deti i Zí,
Ká ushtue Beçë e Bukureshë,
N’ moh dý male si t’ i’ n ndeshë,
Ngasin, vrrasin Kapitanat,
Hingllojn kualt, turfllojn katanat, 190
Gjimojn topat e havanat,
Shprazen gjylet breshen lshue,
Si ajo rrfeja tue bumbllue,
Mêt e krés me t’ u dermue!
I u dha zjarmi Rumelís 195
‘Dhè prej flaket e stuhís
Ulurojn nierz e shkrebé,
Shamë rroposen rrash per dhé
Ledhe, pleme, fshate e tbâna,
Gjytetet janë bâ murana. 200
Me çilë bollat mrendë dikúr:
Edhe u dha atý nji zhumhúr,
Nji piskamë, nji vikame,
E njí erë, e njí poterë,
Vrrimë, e krísme, edhè zhaurrí, 205
N’ vend Balkani, thue, u turrshî.
Të varruemt, trinue per dhé.
Mbetë e lmekë, e ftyren zbé,
N’ hurdhë të gjakut t’ vet humue,
Píjt me dorë rreth tue ravkue, 210
Tuj u lvitë, randë tue livrue,
Si atà krymalesht m’ drû,
Se ç’ gerthasin, se ç’ piskasin,
Kualt katana m’ ta kah shklasin,
Kah të mathtat rrota t’ topavet 215
Angrra e trû larg u a sterklasin,
Tuj i a njeshun landve e krepave,
Me i u dhîmtë gurit e drûnit!
Kuq Marica gjaku s’ nieri
Leqe – leqe rrmen kurrnê; 220
Po vlon Tuna gjiri m’ gjiri,
Dyndet tymi nalt mbí rê.
Muzë âsht qiella; per nen kamë
Trandet toka e ushton nji gjamë,
Thue, termeti shungullues 225
Po shperthen angrrat e dheut.
Vapa e tymi terratues
Anë e kand kobshim mbertheu
Dy lutrâjt e rrebtë t’ Balkanit
Trim Bulgarin, Turkun t’ eger: 230
T’ cillt pa rrâ m’ at log mejdanit,
Pa i a nisë me u bâ atà fleger,
Nji bé t’ madhe po e ki’n bâ:
M’ qitáp Turku, m’ Kryq Bulgari:
Se gjallë pushken s’ ki’n m’ e prâ, 235
Per pa e ndezë Balkanin zhari,
Furrë gelqerje rreth e çark
Njani shojn pa vû perfundi
Pa i a vûmun shtjelmat m’ bark,
Shpirtin pa i xjerrë perdhuni! 240
Si dý rê qi ‘i natë dimnore,
Njana shkputë prej jugut fíll,
Turr lshue tjetra rribës verjore,
Vîn e ndeshen per nen qiell:
E kû t’ ndeshen nper ajrí, 245
Per mbas rrymet qi i ngarmon,
Si kulshedrat me furí,
Njana m’ tjetren rrebtë sulmon:
Edhè at herë, ashtû t’ u bue,
Flakë per flakë i a ep vetima, 250
Lvitë rrfeja tue vershllue,
Rreh permnershim bumbullima,
Ushton toka, gjimon deti,
Edhè brej, aha e çetina
Rriba e erës i rrmen me veti 255
Si ato coklat nper zallina:
T’ i a ep breshni edhè shtergata,
Shamen currat gjatë rrmoreve,
Prroje e shé nper gryka t’ thata
Gallamarde rrmejn fushoreve: 260
Kshtû Bulgari e Turku perlá,
Rrijn shoshojn tue e shtý pa dá,
Njani tjetrin n’ gjak tue e lá.
Plûhen, flakë e tym i zí
Rreth per çark i kà pershî; 265
E kah hapen me furí
M’ kambë shoshoqin per t’ perpî,
Pushka e topi edhè tue zí,
Kobshim qiella rrin tue ushtue,
Thue mbí tokë po don me u lshue, 270
Avra – avra ajo shperthye.
Kúr qe Turku erdh e u thye,
E u terhoq e u vû me kthye
Krejt lá m’ gjak e keq shemtuem,
N’ at Stambollë per t’ u ngujuem. 275
M’ shpinë Bulgari atbotë i u shtrî;
M’ pushkë e m’ top m’tê m’ nja tue shtî,
Dér n’ Çatallxhe qi ká mrrî,
Prej kah nieri per nen dorë
Lehtë hjedhë peshen mbrendë n’Stambollë. 80
Si nji lum qi, dalë prej amet,
Bjeshkve bora ortek kah shamet,
E lshojn prrojet e malcís,
Deperton gjthkah zallís:
Kshtû at herë Shkjau i u rras Shqypnís 285
M’ Kaçanik, e m’ Adrjatik,
Veleçik, e Salonik,
Tue ndrydhë vendin nder çapoj:
Vra, e pre, e lidh n’ vargoj,
M’ dajak gjinden per dhé shtroj, 290
Bâni plaçkë e trollit dboj;
Edhè lufta ashtû maroi.
Franc Jozefi kúr ká ndie
Se u rras Shkjau mbrendë n’ at Shqypní,
Se ç’ âsht mbushë aj me mëní, 295
Se edhè fort ç’ erdh tuj u idhnue
E as s’ u mat mâ as s’ u hutue;
Por çoi m’ kambë tetqind taborre,
Mirë e mrefi at shpat mizore,
Mrefi shpaten e mejdanit, 300
E u çon fjalë Shkjeve t’ Balkanit:
N’ krye t’ tetë ditvet, tue marrë dielli,
Prej Shqypnís me dalë ju filli:
A per ndryshe mirë t’ a dini
Se, per Zotin, m’ shpinë më kini, 305
E at herë s’ dij se ç’ bâj mbí jue.
Rregji i Itales fort âsht gzue.
Franc Jozefit fjalë ká çue:
Se edhè mue me vedi m’ ké,
Per t’ i rysun këtà Shkjé: 310
Këta slav, qi kan marrë krye,
Edhè m’ shpinë duen me na kcye,
Me na lânë t’ dyve pa sý.
Se as e mjera moj Shqypní
S’ ká kend mik as kumarí. 315
Qi me hî asaj zot me i dalë
Turrin Shkajut per me i a ndalë
Qi, i terbuem gjithmonë e i eger,
Po don sod m’ e bâ krejt fleger
Thue se aj zot âsht bâ m’ Europë. 320
Krajli i Inglizit se ç’ âsht vrâ;
Zâ t’ gjashtë Krajlave u ká bá:
Amanet, mos me pritue
Në London na me u bashkue,
Per me folë, me kuvendue; 325
Se Balkani âsht tym e njegull,
E po bân, prit, Zot! ndoj tjegull
Me na rá krés edhè né…
Prej Balkanit hajr nuk ké!

njeriu cinik poezi nga elida buçpapaj

njeriu cinik
botën pak e nga pak
e ngriu
dielli u kthye në akullnajë
jeta fluturoi si me vërtikë
e gjitha në pol të veriut
retë u fiksuan të ngurta
ca si ajsbergë
e ca si arinj polarë
stratosferikë

qiellin akull e ngriu
për ta ndarë kubikë-kubikë
njeriu cinik
erën e la
pa krahë e pa gojë
e ngurosi që të mos ikë
era leshralëshuar
si arabeskat e zhgaravinat
kaotike
në pikturat absurde
ekspresioniste

njeriu cinik
qiellin e detin
si qelqi i ngriu
yjet e hënën
si Krisht kryqëzuar
balenat, peshkaqenët
e peshqit
në ujin e xhamtë
i mbajti
gozhduar

njeriu cinik
ngriu dhe lulet e barin
bari u bë tehe-tehe
si thikë
pemët i ktheu në stalakmite
shiun në stalaktitë
e ktheu
akull e ngriu
dhe kohën
e me çekiçë
copa-copa
e theu

vetëm
fryma mbeti
fryma e njeriut
e ngrohtë
me ahet ohet
ahmat e saj
që pastaj
gjithçka e shkriu
sa hap e mbyllë sytë
si me vërtikë
jeta vetëtiu

Më 18 nëntor 1922 u nda nga jeta shkrimtari gjenial francez Marcel Proust

VOAL – Një emër, një mit. Asnjëherë nuk mund të flasim për dimensionin e vërtetë mitologjik si në rastin e Marcel Proustit, shkrimtari i përmendur shpesh në lidhje me kohën që kalon dhe fuqinë e kujtesës, por që pak në fakt e kanë lexuar. Kjo edhe për shkak të madhësisë së konsiderueshme dhe natyrisht frikësuese (“Në kërkim të kohës së humbur”, vepër mbresëlënëse në shtatë vëllime).

Biri i borgjezisë pariziane (nëna e tij ishte vajza e një agjenti të pasur burse, ndërsa babai i tij ishte mjek i njohur), Marcel Proust (Marsel Prust) lindi më 10 korrik 1871 në Auteuil, në periferi të Parisit. Fëmijëria e shkrimtarit kalon kryesisht në kryeqytetin francez, me shumë pak lëshime për të shpëtuar nga qyteti, sidomos gjatë verës, kaloi kryesisht në shtëpinë e ëmbël e të afërmit e tij nga babai, në Illiers. Nuk ka gjë si ato momente të kohës së lirë që mund të ndikojnë tek Marceli vogël,  me një shëndet të dobët, i sëmurë që në moshë të re nga probleme të frymëmarrjes, duke kulminuar në sulmin e parë të rëndë të astmës (çrregullim që kurrë nuk do ta braktisë atë), kur ishte nëntë vjeç. Shtoni kësaj një ndjeshmëri të pazakontë të brendshme, trashëguar nga nëna po aq e ndjeshme (me të cilën Marcel kishte krijuar një lidhje pothuajse patologjike), çka e bëri atë të turpshëm dhe të vetmuar, ndryshe nga vëllai i tij Robert, sigurisht më i gëzuar dhe më i hapur.

Ai u regjistrua në një nga shkollat ​​më të mira të mesme në kryeqytet. Marcel ka mundësinë të vihet në kontakt të ngushtë me disa kolegët, pasardhës të familjeve të mira pariziane, ndër të cilët mund të përfshijnë politikanët e emrave të mëdhenj të kohës. Ndikimi në disa mënyra është pozitiv dhe me disa shokë shtrëngon një miqësi të sinqertë dhe të qëndrueshme. Për më tepër, pikërisht në shkollën e mesme Proust, përveç talentit letrar, zbulon shijen, edhe kjo shumë letrare, për të hyrë në sallonet e Parisit, duke zbuluar një prirje të lindur për shoqëri normale dhe një aftësi të jashtëzakonshme për t’u përshtatur me publikun. Përveç kësaj, sallonet ishin një minierë e pashtershme e takimeve kulturore, në qoftë se ju mendoni që janë të frekuentuara nga askush tjetër përveç njerëzve si Madame Strauss, gruaja e parë kompozitorit George Bizet dhe Charles Haas, figura e çuditshme estetit dhe organi dhe organizatorit të veprimtarive të artit, në personalitetin e të cilit Proust atëherë do të krijojë karakterin e Swann.

Frytet e para letrare të Proust vijnë në vitin 1892, kur filloi si bashkëpunëtor në revistën “Le Banquest”, themeluar nga një grup miqsh, duke përfshirë Jacques Bizet, Daniel Halevy, Robert Dreyfus dhe Leon Blum. Këto janë vitet, ndër të tjera, që shpërthyen çështjen Dreyfus, kapitenit çifut të arrestuar nën akuzat për spiunazh dhe bashkëpunim me Gjermaninë, një rast i vërtetë i linçimit moderne në shtyp. Proust, në sytë e historisë, ka nderin të jetë ndër ata që mbrojnë, mbi të gjitha me energji të madhe, kapitenin e pafat.

Më 1896, vjen libri i parë nga shkrimtari “Kënaqësitë dhe ditët”; është një përmbledhje e tregimeve të shkurtra, të botuara në një edicion të rafinuar, që pati parathënien e një përbindëshi të shenjtë të shkronjave si Anatole France; në të njëjtën kohë, megjithatë, ai iu përkushtua për të shkruar një roman të madh, për fat të keq, të papërfunduar “Jean Santeuil”, një prag i vërtetë për një tjetër, gjigant, “Në kërkim të kohës së humbur”. Paralelisht me gjithë këtë, mos harroni praktikën e preferuar të kritikës letrare, të kryer me acumen dhe shije të patëmetë.

Aktivitti i kritikut letrar dhe veçanërisht njohësit të vëmendshëm e artit e çon atë për t’u takuar me teoritë estetike të anglezit John Ruskin, të cilat do të marrin shumë nga koha e tij duke u angazhuar në përkthimin frëngjisht të librit të tij “Bibla e Amiens” . 1900 eshte viti i udhëtimit në Itali, sidomos në Venedik, ku ai përfundoi një lloj pelegrinazhit të Ruskinit, një verifikim të drejtpërdrejtë të teorive estetike të kritikut anglez, si dhe të takohet për herë të parë me botën e pikturës italiane. Këto udhëtime në kërkim të momenteve të mëdha të artit evropian janë një tipar themelor i stilit të jetës së Proustit dhe do të përsëriten, aq kohë sa mund të lëvizë dhe të përballet me lodhjen e udhëtime të gjata.

Në vitin 1905, dy vjet pas babait, vdes nëna e shkrimtarit, një moment nga më të dhimbshmit i jetës së tij. Ai lë banesën e familjes dhe zhvendoset në Boulevard Haussmann, ku do të instalojë një dhomë famshme krejtësisht të veshur me tapë dhe të izoluar nga çdo zhurmë e jashtme. Në fillim të vitit 1907 filloi të shkruante veprën e tij më ambicioze.

Për shkak të këtij angazhimi të madh psikologjik, jeta shoqërore e shkrimtarit, e parë kaq e pasur, gradualisht reduktohet në një numër të kufizuar miqsh, nga të cilët, në çdo rast, ai duket se e mbron veten, ndërsa ritmet e jetës së tij janë tërësisht të mërzitshme: ai fle për shumicën e ditës dhe punon natën; pranë tij mbetet vetëm Celeste Albaret, vendase, me burrin e saj Odillon. Në vitin 1914, sekretari-shofer Alfred Agostinelli vdiq në një aksident avioni në Antibes: është një moment tjetër tragjik për Proustin, i lidhur thellë me të riun. I cili, nga ana tjetër, tregonte lidhjen me mentorin e tij duke fluturuar nën pseudonimin e Marcel Swann. Shpërthimi i Luftës së Parë Botërore, në gusht 1914, përfshin dhe shqetëson botën dhe miqësinë e Proustit; disa nga njerëzit e dashur për të, përfshirë mbi të gjitha Bertrand de Fénelon, vdesin në front; vëllai Robert është në ballë si mjek dhe rrezikon jetën e tij në më shumë se një situatë. Në Paris, Proust vazhdon të punojë në romanin e tij, me sa duket i huaj dhe indiferent ndaj tragjedisë që e rrethon, në të cilën ai do të lërë disa faqe të mrekullueshme në “Koha e rigjetur”. Nga këtu e tutje, jeta gjithnjë e më e ndarë dhe e vetmuar e Proustit duket të jetë e ndërlidhur vetëm me ritmin e punës së tij. Vëllimet e ndryshme dalin rregullisht, mirëpritur me vëmendje nga kritikët. Dhënia e çmimit Goncourt në vitin 1918 për librin “Në hijen e vajzave në lulëzim” kontribuoi në njohjen dhe famën e shkrimtarit. Proust, gjithnjë e më i izoluar, po i jepte fund rishikimit përfundimtar të “I burgosuri” kur, në tetor 1922, u sëmur me bronkit. Duke refuzuar çdo ndihmë mjekësore, pavarësisht insistimit të vëllait të tij Robert, përpiqet të rezistojë nga sulmet, veçanërisht të dhunshme dhe përkeqësuar të sëmundjes së astmës, dhe vazhdon shkrimin e “Në kërkim të kohës së humbur”, të cilin do të jetë në gjendje për ta kryer. Pas kësaj goditjeje të fundit, ai vdiq më 18 nëntor 1922.

E DASHURUARA – Poezi nga PAUL ELUARD – Përktheu EMIL ASDURIAN

Ajo drejt mbi qepallat më qëndron
E flokët e saj pleksur me të mitë
Ajo formën e duarve të mia ka,
Ngjyrën e syve të mi mban ajo,
Ajo prej hijes sime u gllabërua
si guri prej qiellit.

Ajo sytë hapur gjithmonë
Dhe nuk më le të fle.
Endrat e saj në dritë të plotë
Diejt i bëjnë të avullojnë
Të qesh më bën, të qaj e të qesh,
Të flas kur s’kam asgjë ç’të them.

S’MUND TË MË NJOHIN – Poezi nga PAUL ELUARD – Përktheu EMIL ASDURIAN

Nuk mund të më njohin
Aq
mirë sa ti më njeh

Sytë e tu ku ne flemë
Q
ë të dy
Drit
ës sime njerzore i dhanë
Nj
ë fat më të mirë se netët e botës

Sytë e tu ku unë udhëtoj
Rrug
ë gjesteve u dhanë
E nj
ë ndjenjë ndarë nga toka

Nuk mund të të njohin
M
ë mirë se të njoh unë

LAKURIQËSIA E SË VËRTETËS – Poezi nga PAUL ELUARD – Përktheu EMIL ASDURIAN

Unë mirë e di.

Dëshpërimi krahë nuk ka,
Po ashtu dashuria,
Pa fytyrë,
S’flasin,
Unë s’lëviz,
Ato nuk i vështroj,
Me to nuk flas
Por mirë jam gjallë poashtu si nga dashuria ime si
i imi dëshpërim.

Më 18 nëntor 1952 u nda nga jeta Paul Eluard, poet i shquar surealist francez

VOAL – Paul Elaurd (Pol Eluar) i lindur në Saint Denis (Francë) më 14 dhjetor, 1895. Emri i tij i vërtetë është Eugene Emile Paul Grindel, por në momentin që vendos t’i kushtohet poezisë zgjedh mbiemrin Eluard, mbiemrin e gjyshen nga ana e nënës. Babai Clément është një kontabilist, ndërsa nëna e tij bën punë të vogla shtëpiake për të ndihmuar ekonominë familjare. Paul ka shëndet të dobët që nga fëmijëria e hershme dhe në moshën gjashtëmbëdhjetë vjeç, nëna e tij e shoqëron atë në Zvicër për shkak të disa problemeve të mushkërive. Në dhjetor 1902 ai u pranua në sanatorium pas diagnozës së tuberkulozit.

Periudha e jetuar në sanatorium është thelbësore për Paul Eluard: këtu ai shkruan poezinë e tij të parë dhe gjithashtu këtu u takua me protagonisten që u bë muzë e shumë prej poezive të tij, vajza ruse Helena Dmitrievna Diakinava. Të dy bien në dashuri dhe nuk ndahen asnjë çast për aq kohë sa Pali qëndron në një sanatorium, dmth deri në shkurt 1914. Ai e quan me erin Gala, dhe me këtë emër e fut atë në poezinë e tij. Më 1913 ai botoi përmbledhejn e tij të parë “Losirs, Pierrot, Les cinq rondels de tuou jeune homme” me nënshkrimin Paul Eugène Eluard.

Pali dhe Gala dëshirojnë të martohen, por prindërit i ndalojnë ata për shkak të moshës së tyre të re dhe vështirësive ekonomike me të cilat do të përballeshin. Gala kthehet në Rusi dhe Paul, tani një infermier, dërgohet në front më 3 gusht 1914.

Eksperienca e Luftës së Parë Botërore dhe masakra e shokëve të tij është e tmerrëshme dhe tronditëse për të. Ndërsa është ende në front publikon edhe një përmbledhje poezish, “Le devoir”, në të cilën ai shpreh horrorin e tij për luftën dhe thjesht nënshkruan si Paul Eluard.

Në shtator të vitit 1916 Gala më në fund u kthye në Francë dhe të dy u martuan menjëherë pas kësaj në vitin 1917. Vetëm një vit më vonë u lind vajza e tyre e parë dhe e vetme, Cécile. Gala ndërkohë bëhet frymëzim i poezisë për Paul Eluard, i cili botoi përmbledhjen “Le devoir et l’inquiétude” (1917). Falë botimit të përmbledhjes “Les poèmes pour la paix” ai u takua me André Breton dhe më vonë ai hyri në lëvizjen surrealiste, duke u bërë një nga animatorët kryesorë. Por para se të bashkohej me surrealistët, poeti francez mori pjesë në grupin e dadaistëve për një periudhë të shkurtër prej rreth tre vjetësh dhe themeloi revistën “Proverbe” (1920).

Pas lrgimit nga lëvizja Dada, nis për Paul një kohë të vështirë: fillojnë përplasjet me babain e tij për shkak të problemeve ekonomike si dhe kriza në marrëdhëniet me Galën. Kështu, pas botimit të përmbledhjes “Mourir pour ne pas mourir”, ai u largua fshehurazi nga Marseja për një udhëtim në mbarë botën. Gala dhe miqtë e tij janë edhe të bindur se Paul është i vdekur, pasi gjatë mungesës së tij ai nuk jep lajme për veten e tij, as nuk do të flasë kurrë për këtë udhëtim misterioz. Pavarësisht nga kjo, Gala i bashkohet atij në një udhëtim në Azi, në verën e vitit 1924. Pasi kthehet në Francë, Eluard bëhet anëtar aktiv i grupit surrealist, dhe u bashkua me Partinë Komuniste. Gjithashtu publikon përmbledhjen “Capitale de la douleur”.

Marrëdhënia e tij me Galën, megjithatë, është përsëri në krizë dhe në vitin 1930 gruaja e la atë për piktorin Salvador Dali. Eluard në të njëjtin vit u takua me dashurinë e dytë të jetës së tij: alsasianën Maria Benz, së cilës ia atribuon pseudonimin Nusch, që shfaqet në shumë poezi. Nga ky moment jeta poetike e Palit Eluard bëhet e pasur me botime: “La vie immédiate” (1932); “La rose publique” (1934), “Donner à voir” (1939).

Gjatë rezistencës pasioni i tij politik e çoi atë të jetë një poet luftarak, i njohur universalisht si i tillë. Ai ishte përgjegjës për publikimin e paligjshëm në vitin 1942 e “Poesie et Verite”, e cila përmban poemën e famshme “Liberte”, të cilët avionët britanikë e shpërndanin nga qielli si nxitje për rezistencë.

Paul gjithashtu nuk i përket më Partisë Komuniste nga e cila u dëbua për disa divergjenca rreth modelit politik sovjetik. Në fund të luftës rrethohet nga dashuria e përgjithshme e francezëve për rolin e luajtur gjatë rezistencës. Për fat të keq, megjithatë, jeta e tij private përsëri është rrënuar nga një tragjedi: Nusch vdes nga një hemorragji cerebrale më 1946.

Paul Eluard është aq i dëshpëruar se ai madje mendon për vetëvrasje, por arrin të bëjë homazh për Nuschin e tij dhe ia kushton shumë nga poezitë në përmbledhjen “Le Temps deborde” (1947).

Takimi me Dominique, tre vjet pas vdekjes së partneres të tij, arrin të shëruar plagët e Paulit, i cili u martua në vitin 1951. Dominique do të jetë frymëzuese e poezive të dashurisë “Le Phenix”. Një vit pas festimit të martesës, shëndeti i tij i dobët i shkaktoi një sulmi në zemër: Paul Eluard vdiq më 18 nëntor 1952 pasi kishte publikuar përmbledhjen e fundit të poezive: “Les sentiers et le routes de la poésie”.

Dielli Poezi nga Rita Saliu

Vazhdimisht ngrohë
Po akullin që kam në shpirt nuk ma shkrinë
Kur njerëzit flenë vonë në shtëpi
Hëna u zbret trishtueshëm në kraharor
Dhe fshihet pas reve
Atëher shndërrohem në lule në drite
Duke e pa drejt në sy
I kthehem qetësisë

LAHUTA E MALCIS – KANGA E NJIZETETETË “DEDË GJO’ LULI” – Nga GJERGJ FISHTA

Jemi në vjetin 1911-12. Dedë Gjo’ Luli me nji grusht Malsorë niset per Rapshë të Hotit per t’u takue me Marash Ucin, tashmâ në moshë të shtyme. I kallxon se me ata njerz, qi kishte me vedi, kishte dà me i rà Turkut para afatit të caktuem nga Parija e Qafë . Kishës. Merr pelqimin e Mashit, i cili ngarkohet të kumtojë Shkrel e Kastrat. Gërset e para pushkë në Rapshë. Njizet vetë me te njehun janë luftetarët e Dedës; shtat janë pushkët në duer të tyne e nji alltì. Marrin dý postat e Mbretir dhe nxanë rob gjashtëdhetë ushtarë anadollakë, të cilvet u hjekin armët dhe i nisin per Shkodër. Luftimet ndezen aty – këtu , si flakadâjt e Shën Gjonit. Rojet turke bienë njana mbas tjetrës gadi në tanë Malsìn.
Gruda merr Deçiqin, Hoti Krevenicën; bjen Tuzi, rrethohet Shipshaniku, vija e kufinit lirohet që nga Tuzi e deri në Gusì. Kryengritja i shkon në vesh Bedri Pashës, i cili thrret Parin në kalà të Shkodrës dhe, me anen e tallallit, çpàll në qytet luftën fetare per Dinin. Në thirrje të tij dymijë ushtarë e vullnetarë t’armatosun fillohen per Suka të Moksetit. Marrin Drumen e Deçiqin. Dedë Gjo’ Luli me Grudë e Hot i pret në Dinoshë, ku kallet lufta. Ushtritë e Pashës smprapen në Rrasë – Fik. Nikë Gjeloshi me djelmt e vet msyn Deçiqin dhe mbas luftimevet të përgjakshme kapet në maje, ku ngrehë flamurin e Shqipnìs. Fuqì të reja qeveritare arrijnë në Shipshanik, por Malsorët nuk thehen.
Nderkaq në Breg të Matit Dedë Coku i ven pushkën fuqive turke, tuj vrà Kajmekamin e Lezhës. Me vullnertarë kryengritsa drejtohet kah Durrsi. Në Rrushkull ndeshen me ushtrìn e Mbretit e me vullnetarë të vendit në krahun e Sulltanit. Vlon edhe këtu lufta. Bien dëshmorë prej Malsorëvet Kolec Marku e Zef Harapi nga Shkodra, varrohet randë Llesh Nikë Daka. Ky i fundit porosity shokët, para deket, t’a bàjnë në Rrubig, ku P.Pal Dedaj kishte ndezë votrën e levizjevet kombtare e rreth së cilës nxeheshin luftarët e shkrimtarët e Lirìs nga Kurbini, Mirdita, Zadrima, Krûja, Zhuba e Llezhja. taborre, nën Turgut Pashën. Të mrrijtmen në qytet, Turguti çon fjalë Malsorëvet të dorzojshin armët. Parija e Lekëvet mlidhen, me Luigj Gurakuqin në krye, dhe vendosin me i përgjegj Pashës me barut. Lufta ndezet mâ e mëndershme se kurr. Msyn Turku me furì, e pret Malsija me trimnì. Vendi kallet flakë: gjimojnë male e kodra, ushtojnë gryka e humnere, fishkullojnë plumba e gjyle topash. Et-hem Pasha msyn Kelmendin nga ana e Gusìs dhe Malsorët gjinden në mjes dý zjarmijeve, por s’ligshtohen.
Shumica e tepërt e fuqive anadollake fiton, por toka shtrohet pllambë për pllambë në trupën ushtarësh. Europa habitet para gjith kësaj trimnije e merr shênjim punen e SHQIPTARËVET.

Të shtatë Krajlat çue janë m’ kâmë:
Kah ká rá, medet! kjo gjâmë?
N’ at Malcí, n’ at Rapshë të Hotit
Dedë Gjo’ Luli, burrë si motit,
Me ‘i çetë Lekë, bisha shkorretit, 5
Ká nisë pushken m’ askjer t’ Mbretit!
Dedë Gjo’ Luli, ‘i shpatë e gjallë,
Shtremon ksulen, del në shkallë,
Bedri Pashës po i çon aj fjalë:
Mirë nenshtrasha, or’ Bedri Pasha! 10
Amanet jam tue t’ a lânë,
Ket fjalë Mbretit me m’ i a thânë:
Se me sodjet, êmni i Zotit!
Shka jem’nipash s’ Gjergj Kastriotit
E Shqyptarë qi i thomë na vedit, 15
Mâ duvâ nuk i bâjm Mbretit.
E as s’ e njofim mâ per Mbret.
Rrash po mbushen pesqind vjet,
Qi na i bâjm atij hysmet
E per tê na thyem rradaket, 20
Si t’ ki’n kênë kto poça Vraket,
Nji të mirë pá pasë prej tí.
Na skoi moti si â mâ zí:
Ngranë pa ngranë, e kryet m’ gershanë,
Bje prej sherrit m’ taksirát. 25
Se aj s’ po kisht’ tjetr zanát,
Veç pre e rip, e digj e piq:
Rrxo, rreno, e vendin flligj
Me mehmurë e me agallarë,
Qi ‘i punë kta kurr s’ kan sjellë marë; 30
Veç rrah m’ shkop, e vár m’ konop:
Vidh, robit, e tokët plaçkit:
Si mo’Zo’mâ keq per né,
Qi a ndopak n’ Shqypní kem’ lé.
Pasha Zotin: kjoftë levdue! 35
Edhè kshtu s’ mûjm me durue.
Pushken sod un i a kam vû,
Mandej dalët si kjoftë gjikue.
Kshtû tha Deda, e si shterngue,
Veshë e mbathë kishte qillue, 40
Njet alltín në fletë t’ sylahit
Vên mauzerren mbí sup t’ krahit,
E me ‘i çetë djelmoça mbrapa
Kä marrë rrugen me t’ mdhej hapa:
Si njaj plajmi me duhí: 45
Drejt kah Rapsha edhè u ká prî.
Drejt kah Rapsha, Rapsha e Hotit,
Qi, si heret si n’ ditë t’ sotit,
Kjo po m’ ishte ‘i falme agzotit:
Se atý vendi t’ âsht ndezë zhari, 50
T’ janë herrë krenat porsi bari,
Sa herë Lekët na janë perlá
Grykë per grykë me Turk e Shkjá,
Idhtë tue i bâ shkinat me kjá,
Idhtë tue i bâ me fshâ turkinat, 55
Kah n’ dorë flakë u rrín martinat.
Kúr janë kapë m’ at Brigje t’ Hotit:
At herë Shêjzat tue prendue:
Dedë Gjo’ Luli, flakë barotit,
Marash Ucit n’ derë ká shkue 60
Kû i trakllon edhe po i thotë:
Çou, bre Masho! Sod s’ âsht ngaja
As me fjetë, besa, as me u kotë;
Pse me Turk kem’ do fjalë t’ mdhaja.
Mashi, rát si kishte kanë 65
Mbí lkurë viçi, â çue mejhera,
E vû krahve ‘i gozhup t’ randë,
Jashtë ká dalë trimi ke dera:
Po a me msý po do Stambollen
Me kta djelm, ‘or Dedë, mbas veti? 70
Se, kudo qi këta ndollen,
Atý gjâmë muer toka e deti.
Mos më nguc, Masho, me fjalë,
Se merzitshem kam qillue,
Po i a kthen Deda kadalë, 75
Mashit doren tue i shterngue.
Edhè m’ anesh shmangë pak gjâ,
Ulun trimat kan zânë vend;
Bâjn duhan, e at herë nen zâ
Ká nisë Deda e çilë kuvend: 80
N’at Qafë – Kishë mledhun Parija,
Kuvendishi atý e pa’n dá,
Burrë per shpí me dalë Malsija
E so’ ‘i javë Turkut me i rá.
Po; por fort mue âsht tue m’u ngjatë, 85
Edhè mendja m’kapet tel,
Me i rá Turkut shi n’ ket natë:
Si, thue ti, puna na del?
Osmanlís me i rá s’ âsht heret
Kurr, tha Mashi me fjalë të mara, 90
Mos per deret, per penxheret
Do qitë jashtë aj sa mâ para;
Me t’ a thânë pse due edhè í fjalë:
Vetë na, po, e provojm mbí rrashtë,
Se aj n’ Shqypní t’ ká ngulë, si halë 95
Qi ngelë n’ fyt, e s’ zieret jashtë.
Don dajak! … Mirë se po i bini
Sande askjerit; por nuk dí
Armë me vedi sa mund t’ kini?
Shtatë mauxerre e kjo alltí 100
Qi kam n’ brez, tha Dedë Gjo’ Luli.
Me aq pushkë, thom un, armët askjerit
T’ Rapshës u mirren, Marash Uci
I a kthei Dedës. Un me nji herit
Po kumtoj Shkrel e Kastrat, 105
Po çoj fjalë edhè n’ Kelmend
Gjâs e gjindes me i dhanë shpat,
N’ qafa burrat me zanë vend.
M’ tani, djelm! se, me ndihmë t’ Zotit,
Ksaj herë Turkun e kem’ thye. 110
Zbardhnja faqet gjithkund Hotit!
Briti Mashi, e n’ shpí u kthye.
Ç’ janë do pushkë n’ at Rapshë të Hotit?
Dedë Gjo’ Luli, si i u lut Zotit,
Sod prej nadjet, pa zbardhë drita, 115
Me ‘izet djelm, po, ‘izet petrita:
Sýnin gacë, zêmren duhí,
N’ shtatë mauxerre e në nji alltí:
M’ askjer t’ Mbretit ká sulmue,
N’dý kausha kta ngujue: 120
T’ njehun rrafsh gjashtdhetë nizamë.
Fusha e Rapshës se ç’ ká marrë gjamë;
Veleçiku fort ká ushtue,
Shtatë mauxerret rrebtë tue vlue,
Kurr pa prâ, kurr pa pushue: 125
Thue ‘i taborr po ká qillue!
Se me djelm qi ká mbas veti
Dedë Gjo’ Luli, kaçabeti,
S’ i ká Krajli, s’ i ká Mbreti,
S’ i ká toka, s’ i ká deti: 130
Mjaft me thânë Kolë Marash Vata,
Qi, si plajmi me shtergata,
Me at Prêlë Kerin kaq t’ kan msý
M’ dý kaushat n’ askjer ndrý,
Thue janë çerdhe cilikokesh: 135
Ke aspak gjygjin s’ i a bâjn kokes.
Kaq kje vrrima, po, e uturima,
Kaq vikama edhè piskama,
Kúr t’ janë lshue Lekët e Malcís
Mbí atà t’ shkretët nizamë t’Turkís, 140
N’ ato kulla kthelltë ngujue:
Dy tue vrá, dy tue shitue:
Sa qi t’ mjerët zêmra i ká lshue
‘Dhe malcorve n’ dorë u rane,
Me gjith armë e xhebehane. 145
Mbasi ‘i herë ranë në dorë,
Atý prí u kan dy malcorë,
E shtek m’ shtek e koder m’ koder,
I percollen me kthye n’ Shkoder.
Nji ç’ do burrë, qi din shk’ â ndera, 150
Hasmi armët mbasì t’ i hjekë,
Faqe t’ zezë aj çon te dera,
Po guzoi m’ tê mâ me prekë,
Mbas kanûs s’ Lekë Dukagjinit.
Porsí kúr naten e Sh’ Gjinit 155
Flakadanet shkojn tu’ u kallë
Jo p’ r ‘iherë, por kû mâ rrallë,
Kû mâ shpesh e dorë mbas dore
Atý – ktû neper terthore:
Kshtu, si zhiri u bânë nji herë 160
Dý kaushat n’ Rapshë të blerë,
Shì n’ e nesre e pushkë pa shtî,
Gjith kaushat në Malcí,
Urë kufinit me Mal t’ Zí;
Kû mâ t’ vogla e kû mâ t’ mdhá: 165
Nji mbas njij në dorë kan rá.
Mandej Grudës i a dhânka Zoti
Prej Deçiqit turqit me i dbue;
Krevenicen e muer Hoti;
Hyqameti n’ Tuz u rrxue. 170
Rrethue at herë t’ a kan nizamin,
N’ Shipshanik qi kisht’ ngujue,
Si edhè askjerin, qi istiqamin,
N’ Dushkakuq kisht’ pasë ndertue:
E s’ lanë zog ajrit me dalë, 175
Jo mâ turk me kalue gjallë.
Kshtu, p’ r ‘i herë, u zhduk Turkija
Q’ merr prej Tuzit te Gicija:
Me pushkë n’ faqe e dboi Malcija.
Bedri Pasha, kúr ká ndî 180
Se ç’ po bâte ajo Malcí,
Per Lirí e per Shqypní,
Fort â mbushë aj me mëní,
Grushta krés, besa tue i rá,
Askjer n’ Shkoder ke s’ po ká, 185
Fesatin n’ Malcí me dá.
Thrret mishlizin, bâjn shurá:
Si t’ i a bâjm e tek t’ i a bâjm?
Kah të çajm e kah t’ i a mbajm?
Se Malcija âsht çue lugat 190
Me dalë neser m’ Rozafat:
Edhè ktu, po, n’ kalá t’ Shkodres,
Tue i rá surles edhè lodres,
N’ sý t’ Europës e t’ marë njerzís,
Me ngrefë flamurin e Shqypnís: 195
Shqypnín m’ e qitë zojë më veti,
Qi mâ kurr m’ tê me urdhnue Mbreti:
Se lê Pashë e veqilade,
Lê mehmurë e kallavrade,
Qi m’ konop tash po t’ i vjerrin 200
Njashtû si per kambet berrin!
Hollë e gjatë si janë mendue,
Si kan folë e bisedue,
Se si punës me i a bâ hallin,
S’ mbrami t’ gjith e kan pleqnue, 205
Me nji herë me qitë tellallin:
Qi, shk’ â turk, me dalë n’ Koplik,
Pse po isht’ nji i madh rrezik:
Shqypnijet me u dbue Turkija:
Shtet m’ vedi me u ngrefë Shqypnija! 210
N’ at mbasdite n’ iqindí
Thrret tellalli sa ká n’ krye:
Kush âsht turk bashibuzuk,
Me njeshë armët e n’ luftë me dalë,
Malcís hovin me i a ndalë; 215
Persè dini â në rrezik,
Ke s’ po ká Shkodra nizamë
Kshtu tellalli. Trup në kamë
I a kan bâ nja dý mij vetë,
Muamedan, e pa marrë dielli, 220
Vrap: thue kambve u kan vû fletë:
Per báll t’ luftës janë nisun filli.
Ç’ po shkojn Turqit tue vikatë!
Tue vikatë, tue u hallakatë!
Kan dalë m’ suka të Moksetit, 225
Kan pushtue Drume e Deçiq:
Mirë kan ngrefë topat e Mbretit:
Me hjedhë gjylet m’ Bukoviq!
N’ at Dinoshë na janë ngujue;
Kan ngrefë tabe edhè istiqame 230
Maje krahit tue këndue,
Tue prî vallet per gjith mbrame.
Shka ká thânë njaj Dedë Gjo’ Luli,
M’ kep t’ njij shkami dalë s’ kundruelli:
Hajde, hajde, o morì Shkoder 235
Se na njifna prej q’ kah moti;
Se me surle edhè me loder,
S’ shtron Malecí ti, manà t’ Zotit.
Na â rreshkë shtati n’ flakë t’ barotit,
Tuj u grî na e tuj u vrá 240
Herë me Turk e herë me Shkjá.
Kqyr, t’ mos bijsh nper né n’ belá;
Se né hajrin s’ na ká pá,
Veç kush n’ shpí per mik na rá.
Kshtû tha Deda m’ at rragam. 245
Edhè pushka bâni bam.
Falë i kjofshim t’ Madhit Zot !
Kúr janë lshue Grudë edhè Hot
N’ at Dinoshë m’ bashibuzukë,
Ç’ ká ushtue mal e ç’ â trandë sukë, 250
Edhè toka ç’ t’ ká bumllue:
Keq permnershem t’ janë perlà,
Si me u grî Turku me Shkjá:
Jo mâ t’ gjith Shqyptár — nji vllá!
Shoq me shoq miq e kumarë, 255
T’ gjith bujarë, t’ gjith pushkatarë,
Kundra Shkjaut qi sa e sa herë
Krah per krah kan rrâ n’ poterë,
E s’ bashku kan derdhun gjak,
Tuj u grî me Karadak. 260
Perzet – a, t’ dy krahët na thashin
Né Shqyptarve: turq na thaçin,
Ortodoks ase të kshtênë:
Msue gjithmonë qi kemi kênë
A me thye per t’ huej’n rradaket: 265
Edhè hor, pa farë nafaket:
Ase, neper sherr të tí,
Ndermjet vedit na me u grî!…
Sido kjoftë, por turqit shkodranë
At ditë thye kjenë në Dinoshë: 270
Disá u vrán, do rob kjenë zanë,
Hiken tjerët në gjak perloshë.
Veç nder suka të Moksetit
Fort mâ shum zianë âsht bâ
Kû mbí turq kû m’ askjer t’ Mbretit, 275
Qi n’ Malcí jyrish kin rrâ;
Rreth e okolle pse atij shpati
Msý kan Hot, Shkrel e Kastrat,
Edhè lufta, manà, ngjati
Rrash tridhetë e gjashtë sahat. 280
S’ mbrami turqit kjen thye
E m’ Rrasë – Fik shkruen me zatetë,
Tue lânë dekun krye më krye
Kund njiqind e pêsdhetë vetë.
Si ‘i lavë ujqish, qi mardha e ûja 285
T’ a ketë lodhë atjè në Shndré,
Kndej lshon m’ dhên, andej bjen m’ ftuja,
Ktû tue shkye, atjè tue pré:
Kshtu, nji herë mbasì u a dha Zoti
M’ u a shperthye turqve istiqamin 290
Gruda, shlligë, e gjarpen Hoti,
Mbí Deçiq t’ kan msý nizamin.
U ká prî Nikë Gjelosh Luli:
Vesh e m’ vesh mustaku i tí:
Qi veç pá t’ a kish’ s’ kundruelli, 295
Se edhè shum do tutë t’ kisht’ shtî.
Njitë mbas tij vjen njaj Mark Gjeka,
Trimi n’zâ Pjeter Nikë Daku,
Maço Grizhi e Lulash Zeka,
Qi, kû ndodhne, atjè rrmei gjaku. 300
M’ mitraljoz ç’ t’ i a dha atý askjeri,
Ç’ t’ i a dha m’ pushkë bashibuzuku,
Rrfë kúr msý ká njaj Zef Peri,
Prelë Kolë Shyti e Mirot Çuku:
Burrë i fortë Pjeter Gjokë Toshi, 305
Lucë Prêlë Nishku e Gjelosh Gjoka,
Prelot Keqi e aj Ujkë Gjeloshi,
Dedë Gjon Ujka e Marash Doka:
Burra lé per çark t’ martinës,
Fjalen fjalë, besen çelikut, 310
Ballë per Ballë e jo mbas shpinës
Msue me i rá në luftë anmikut.
Nikë Gjeloshi m’ nja tue msý,
N’ nja tue u njitë malit perpjeta,
N’ llogor t’ turqvet mbrendë ká kcye, 315
Si kulshedra bjen nder kneta.
Lum per tý, o i Lumi Zot,
Se ç’ kà krisun m’ at Deçiq,
Idhtë tue u grî turq, Grudë e Hot,
M’ pushkë, m’ singija edhè me klliç! 320
Kambë per kambë por me malcorë,
M’ Deçiq rrâ ká ‘i djalë i rí:
Qaj Hilë Mosi, pushken n’ dorë,
N’ parsme flamrin kuq e zí.
Se ky Hila, djalë shkodranë, 325
Per lirí të ksajë Shqypnije:
Mbathë e dathë, ngranë e pa ngranë:
T’ rít e jeten bâ kisht’flije.
Gjindja ashtû sa i’n tue u coptue,
Tuj u bâ atà paçariz, 330
Asht turrë djali e t’ ká flakrue,
Porsì gjarpen, mu n’ mjedis;
E tue i dhânë aj zjarm alltís
M’ nji manov vjellun nga Azija,
Zhvillon Flamrin e Shqypnís 335
E vrret t’ madhe: Rrnoftë Shqypníja!
N’ at zâ turqit u vûnë me hikë,
Pêsdhetë t’ vramë tue lanë mbí dhé,
Djelm të zgjedhun pikë e pikë:
Per t’ shituem pse pvetë nuk ké. 340
Ofshe i mjeri! por ká mbetë
Vetë i shtatti Nikë Gjelosh Luli,
Trim si aj mos me u gjetë,
Marë Shqypnín ti n’ e kerkosh.
At herë n’ qiell prej Veleçikut 345
Tue lé dielli me madhní,
Dishka ushton drejt Shipshanikut:
Shka do t’ jetë un kish’ t’ a dij?
Tue vozitë naten pa hanë,
Diku atjè në Samoborr: 350
M’ breg t’ liqênit per n’ m’ at anë:
Paska zbritun nji taborr:
Rrash nji mij dyqind nizamë,
N’ peksimet e n’ armë mberthye;
Djelm me bré hekur me dhâmë: 355
Edhè fíll na paskan msý:
Njani mbathë e tjetri dathë:
N’ Shipshanik atà me shkue
N’ ndihmë do askjerit, qi si n’ vathë
Berret, mbetë kishin rrethue. 360
Porsì lshojn orlat m’ stervinë,
Hot e Grudë, lshue fulikare,
T’ i kan rá nizamit m’ shpinë,
Tue i dhânë hiken n’p’r ato qare.
Bedri Pasha, vall, shka ká, 365
Qi rri e ndukë mjekrren pa dá?
Gjithky idhnim kah thue i ká rá?
Kajmekami i Lezhës âsht vrá!
Pushkë e top n’ Malcí tue vlue,
Kajmekami kênka çue, 370
Në Breg t’ Matës aj per me shkue:
Me ‘i taborr nizamë rrethue,
Ngarkue mushkat n’ xhebehane,
N’ peksimet e n’ karramane;
Edhè dalka n’ p’r ato kneta, 375
Per me mledhë xhelep e t’ dheta,
Bregut t’ Matës e dér m’ Patok,
Pa dhânë vade, afat a orok.
Deda i Cokut, kúr ká ndîe
Se prej Lezhjet kaluer atit, 380
Kajmekami vjen me ushtrí,
Grue e fmij ká qitë aj shpatit,
E me shokë e me komitë:
Pika e djalit kû isht’ qillue:
Ka vojtë trimi e zanë në pritë; 385
Mirë kû n’ armë atà shterngue,
Kan dhânë fjalen, janë betue,
Pushken Turkut me i a vû,
Prej Shqypnís Turkun me dbue.
Ç’ po shkon ati tue hingllue, 390
Qafen kuk, bishtin ngerthye,
Shkumë e verdhë nper gojë tue i shkue,
Shah tue u hjedhë e tue këcye:
Bardh trí kambët, në ballë nishan;
Kajmekami pin duhan: 395
Sý’n murtat, menden hajvan:
Para e mbas ushtrín karvan:
Ngarkuet mushkat varg permbrapa,
Vithet mal, shkojn hapa hapa.
Kúr janë kapun n’ nji shêj vendit, 400
Dikû andej per ballë Zejmenit,
Bregut t’ Matës teposhtë tue shkue,
Prej pusís, kû isht’ kênë ngujue,
T’ madhe Deda i bzân askjerit:
Kushdo jush Shqyptár ká ndollë, 405
T’ shmanget m’ anesh me nji herit;
Pse luftë kem’ veç me Stambollë.
Edhè pushkët krisen batare.
Kajmekami u vrá pikë s’ parit,
E rá dekun n’ do zhavare: 410
Kurr mâ n’ mend me i rá qyqarit,
Me lypë t’ dheta neper Tale,
Se atà Lekët po i’n fort havale…
Fort u ndez lufta m’ at hera,
Shum u dha zhurma e potera, 415
Shungullue ç’ ká bregu i detit
Kúr malcorët msýn m’ askjer t’ Mbretit,
Si ato bishat e shkorretit!
Mbe’n nizamët e ngratë gardhiqeve,
Mbe’n, po, knetave e hendiqeve, 420
Vrap kah prroskave edhè shtiqeve
I’n vû m’ t’hukun poshtë perpjeta,
N’ zí tue pshtjellë nanat e veta.
At herë mushkat plaçkë u bâne
Randë ngarkue me xhebehane, 425
N’peksimet e n’ karramane.
Shum u bâ por m’ turq zijani,
Llesh Nikë Daka, pehlivani,
Kúr, ngujue n’ mjedis t’ aljerit,
Nisi pushken kundra askjerit! 430
Jo, po: mirë m’ i ká pague
Nji búlk t’ ve’n, kunatë e bí,
Qi nizami a vrá a shitue
I a pat Lleshit mu në shpí.
N’ at luftim rane dishmorë 435
Per Shqypní nandmdhetë malcorë;
Prej nizamësh m’ aljer të thatë
Mbe’n njiqind tetdheteshtatë.
Por, medet e treqind halle!
Punë m’ e kjá me lot Shqypnija ! 440
Se nizamit, mbetë në Tele,
U a muer gjakun n’ Durrës jallija.
Kta malcorët e Bregut t’ Matës,
Per mbas Dedës e llesh Nikë Dakës,
Kênkan nisë per muzgut t’ natës, 445
Poshtë n’ at Durrës atà me rá,
Per t’ dbuem Turkun, e m’ kalá:
Si lidhë besë ki’n me jallí:
Me ngrefë flamrin kuq e zí.
Por n’ at Rrushkull si kan mrrî, 450
Atý rá kan në pusí:
Isht’ kênë çue jallija m’ kamë,
Me t’ cillt besë ki’n lidhë e fé,
E bâ bashkë me turq nizamë,
Per mbas vedi atý i ká pré. 455
Po, jallija, n’ besë e n’ fé,
Ofshe ! at ditë preu malcorët udhës,
Per t’ a lânë prap Turkun n’ Durrës!
Per lirí të ksajë Shqypnije
At ditë vedin bâne flije: 460
Kolec Marku, shqype malit,
Njaj Gjokë Doda, pika e djalit:
Zef Harapi, bylbyl n’ Shkodrë,
Mirë pa rritë qi shtatin n’ votrë,
Rroki armët e per Atdhé 465
Mik mbas vedi rrugës u pré:
Prêlë Delija, trim rrfé:
Njaj Tomë Gjugji e Mark Prengë Dudi,
Preng Nikollë Gjeçi e Mark Per Zefi,
Me të cillt Gjekë Marash Haka, 470
Pelhivana t’ fortë si Zana:
Trim mbí trima Llesh Nik Daka
Si kulshedra me shtatë krena,
Qi turfllon neper boèna.
Ky Llesh Nika shitue randë 475
Me trí plume anë per anë,
Shokve t’ vet aj m’ u ká thânë,
Kryet m’ mauzerre e shta’n per tokë:
Amanet, o morè shokë!
Me m’ a xjerrë ju ktû nji vig, 480
E n’ kishë t’ Fretenvet në Rrbig
Ju me m’ bartë e atjè me m’ çue:
Due me u rrfye, due me u vojue:
N’hije t’ kishës due me u vorrue.
E kan bartë e atje e kan çue. 485
Pater Pali ç ‘ âsht mjerue !
Me dorë ballit ç’i ká rá:
E po thotë gati tue kjá:
Oj Shqypní, e mjera Shqypní,
Mjaft po drue, se me krye n’ hî 490
Per gjithmonë per t’ mbetun ké,
N’ prêhen t’ and q’ se mûjn me lé
Ksi gjarpîjsh, qi, besë e fé
Lânë mbas dore, me tradhtí
Mund t’ bâjn m’vllazen kshtu kerdí, 495
Veç per t’ lânë të huj’n n’ Shqypní:
Në Shqypní Turkun me lânë,
Qi, q’ se jeta e sheklli âsht zânë,
S’ ká bâ tjetr veç rrenue,
Prishë, e çartë e rrotullue 500
N’ ujë t’ pa fund, këtu e gjithkund.
At herë mjekun i a ká prû
Larg prej Dibret, me e sherue
Por jetë – shkurtë Lleshi isht’ qillue,
E si u rrfye edhè u ligjue, 505
Atý trimi ká marue.
Kúr ká dekë e ká marue,
I kshtênë, po, e nip Skanderbeut,
Dalë ká atý fisnikja e dheut:
Me dorë ballin ç’ po i a lmon, 510
Hollë e giatë se ç’ po e vajton:
T’ janë mledhë miqt prej s’ dij se kahit:
Pse m’ rri shtrî si drû prej ahit?
Çou nji herë, per me ligjirue;
Çou, djelmnín per m’e trimnue! 515
Folja ‘i fjalë babës Nikë t’ motnue.
Ty nuk t’ trêmi gjylja e topit,
Nuk t’ ligshtoi duhmija e barotit,
Kúr mbí turq msyne rrfé motit;
Por, kúr ndeshe në t’ ue vllazen, 520
Shum bataren mbí tý shprazen:
Atà s’ t’ vrán, por zemren t’ plasen!
Dýsh tý zemren t’ a coptuen:
Vllá tue t’ pasun, të tradhtuen !
At herë trimin e varruen. 525
E vorruen m’at maje krepit
Kû komita, lodhë gazepit
T’ Shkjaut a t’ Turkut, gjêjshin mproje,
Strehë, pushim, e prap ndoj koje
Bukë e zemer; e kû Frati 530
Të varruemve u rrite gati,
Varrët tue u a lá edhè tue u a ndrrue:
Krént me kshilla tue i drejtue.
Persè, ç’ merr prej Sallsatikut
E del m’ Sh’ Mark, n’ Kuvend të Rrbigut 535
E ki’n strofllin t’ gjith njatà,
Qi me puplë a me pushkë m’ krah,
T’ kshtênë a turq, ishin betue,
Jashtë Shqypnís Turkun m’ e dbue:
Kthellë, Mirditë, Kurbin e Krue, 540
Me Zhubë t’ Lezhës e me Zadrimë:
Me Zadrimë, qi me marrë frymë
S’ e la Turku; gjithmonë rajë,
Persè e kshtênë, e qi në váj
Moti i shkon: por qi n’ ditë t’ sotit, 545
Qi po lypet me ngrefë krye
Kundra Turkut, e me msye
Me armë n’ dorë, Krén e të Parë
Të Zadrimës, sa kjenë gjith marë,
Kan lânë shpijat me hambarë: 550
Kan lânë kualt atà me shalë:
Shekat plot, kotecat plot:
Drithtë në arë të bâm me u pré:
Burgun ding me lopë e qé:
Dhên e dhí, e lesh e lî: 555
Qitu buken n’ mal komitës
Struki n’ shpija zhegut t’ ditës,
Edhè n’ mal komitë kan dalë:
Kush me djalë, kush me mahallë:
Ka rá n’ mal, po, Mati Gjoka, 560
Prenkë Matija, i shpís s’ Milotit,
Qaj Zef Prêçi e qaj Lekë Ndoka:
Gjo’ Ndue Vokrri, burrë si motit,
Marka Tuku, uk shkorretit:
Mark Pashuku e Shtjef Haberi 565
Qaj Kin Ndoci e Gjokë Dodë Goshi
Gjoka i Tukut e Ndrecë Leci,
Qi n’ Hajmel, Rroboshtë, Kallmet
Shum m’ askjer bân do adalet.
Nderkaq n’ Shkoder i a ká befun 570
Turgut Pasha, ‘i xhemjetlí,
Me shtatdhetë taborre t’ njefun;
E si mrrini nji herë n’ Shkoder,
Bujrí tue kersitë e loder,
Fjalë malcorve aj u ká çue: 575
Krye pêsë ditsh, si t’ shkojn pêsë dit,
Me rá n’ Shkoder, me u dorzue
Me gjith armë; ase gjilit
M’ shpinë me askjer do t’ u kisht’ hypë,
Hundë e buzë m’ grushta me u shtypë, 580
Me u zhbî trollin me temel
M’ carâ t’ votres dér në stel,
Mos me u kndue mâ as pulë as gjel,
E atà me i vjerrë m’ çengel.
Kúr kan ndî Krént e Malcís 585
Per lirí qi të Shqipnís
I a ki’n vû pushken Turkís:
Ded Gjo’ Luli, kuvendtár.
Sokol Baci, mendeqár,
Marash Luca pushkatár,590
Mehmet Shpendi, bishë dervendi;
Frano Pali e Mirash Pali,
Si dý plume n’ xheverdare,
Me at Tomë Niken, harushë mali:
Qaj Lukë Marku, rrfé zhgjetare, 595
Me at Islamin Makalushi:
Prej Shkodranësh, Luigj Gurakuqi:
Edhè trimat janë bashkue,
E ashtû m’ kambë e pa e ngjatë tortë,
Fjalë Turgutit kshtu i kan çue: 600
Perzè, Pashë, boll burrë i fortë
Mbahe e jé; veç shka se na
Kurrkund, besa, s’e kem’ n’ mend
Me rá n’ godi me tý. Na
S’ thomë, si ‘i palë, prap në ket vend 605
Me ndêjë Turku; veç, si na
Qi t’ kem’ qéf, me sundue aj.
Ajo fjalë s’ â gjâ, jo. Na
Duem qi Turku t’ hiqet kndej,
E n’ Shqypní t’ jesim veç na 610
Per me mûjtë, kshtû, mbasandej,
Në Shqypní me sundue na,
Gjithsesì t’ kem’ qefin na.
Prandej, Pashë, der sa qi ti
Mos t’ thejsh zverkun prej ktij vendi, 615
Godi s’ ká, jo, ndermjet nesh,
Me shoshojn pa u bâ na pshesh;
Pse na t’ njofim kush jé ti.
Turgut Pasha fort â idhnue:
M’ kambë ushtrín aj e ká çue, 620
Malcís m’ shpinë ‘dhe i a ká lshue:
Njanin krah drejt Veleçikut,
Tjetrin nisë prej Shipshanikut.
Si tallazi, qi, tanë shkumë,
Vjen plandoset per ndoj gumë, 625
E me ushtimë e me furí
I dyndë skllafat per ajrí:
Njikshtu atbotë ushtria e Turkís
T’ i u rras mbrendë ajo Malcís,
Pushkë e top tue bumbullue, 630
Mendt e krés me t’ u trenue.
Ah ! kadalë, bre Dedë Gjo’ Luli,
Se njikjo âsht duhmja e Dauletit,
E njikjo âsht dita e kjahmetit,
Mâje mos me i pá ti vedit. 635
Po a nuk ndîen? a s’ shef me sý
Sa nizami, korb i zí,
Per gjith anësh tý të ka msý?
Se kjo s’ âsht ushtrija e Shkjaut,
Por e Mbretit të Stambolles: 640
Qi veç n’ hîsh ti n’ bryen t’ kaut,
Perse ndryshe halllin kokes,
Manà pra, si i a bân nuk ké.
Turgut Pasha ka bâ bé,
Me të djegë me gúr e dhé: 645
Fort ká vrâ ato vetlla t’ trasha!
Hajde, hajde, ‘or’ Turgut Pasha!
Se me ndihmë të Perendís,
Të kam xjerrë, bre, prej Malcís…
Prej Malcís edhè Shqypnís! 650
S’ ká me thanë tash ktû fjalë boshe,
Per shka don me bâ adalet:
S’ trêmet ujku, jo, prej shoshe!
Mshoj, perzet, sa t’ keshë kyvet;
Pse edh’ âsht kjo mâ e mbramja e herë, 655
Qi po t’ bje me u pré e me u therë
Me Shqyptarë njimend Shqyptarë,
Qi mohue s’ kan fis as t’ Parë;
E qi m’ tý, besa, lum Pasha,
Kan me xjerrë do dredha t’ trasha: 660
Palè, at herë, ku t’ qet neshtrasha.
Msýni Turku me furí,
Lshoi Malcija me trimní,
E ka’ u ndeshen me mëní,
Veleçiku, thue, u turshî: 665
Kaq me t’ madhe nji uturimë,
Kaq me rrpame e me zhaurrimë
Turr m’ shoshojn qi kan sulmue,
Ushtimë pushka atý tue vlue,
Kobshim topi tue bumbullue, 670
Edhe gjindja tue sharrue:
Tue sharrue per t’ madh gazep,
Kush mbí curr e kush nen krep:
Njani fushës e tjetri shpatit,
Rreshkë per shûjtë e rreshkë per ujë: 675
Çurril gjaku shkoju shtatit,
Kush fjalë t’ ambel mos u thuej!
Aloberta flakë e zhig,
Tranden shtojet kah Vitoja;
Suka e Napllit të tanë nig, 680
Veliçiku ushton e Broja.
Ká marrë gjamë larg Bukoviqi,
Tym e njegull mâja e Qurkut,
Tue msý Turku kah Deçiqi,
Marrë aj turrin prej Kalturkut, 685
Prêlë Nikë Prêtashi prej Kushet
Fort po bân, trimi, gajret;
Qaj Zef Peri, ‘i drang harushet,
Se ç’ po qet, sa mirë i a njet:
Sa mirë, trimi, krés i a njiti 690
Atí yzbashit Saladinit:
Tamth e m’ tamth plumen i a qiti
E e la shakull prroskës s’ njij vrrinit.
Shka ká thân Pjetr Nikë Daku:
Mirë e pat qaj Sinan Aja: 695
Dy çurrilash po i shkon gjaku:
Se kthen n’ shpí, s’ emban mâ uzdaja;
Qaj Prêlë Keri, me trí zêmra,
Shkon e vjen porsì duhija;
Se atij lak nuk i bân thêmra 700
As nder plume as nder singija.
Si ‘i kulsheder dalë prej detit,
Maça Grizhi t’ madhe bzâni:
Bini, djelm, m’ askjer të Mbretit,
Se ká mbetë, ofshe! Dokë Lani. 705
Qaj Kolë Zefi, e forta skile:
Me sa gjarpnit s’ i a dán gjurmen:
Me Kolë Kurtin zanë m’ bratile,
Ç’ po e perzíjn n’ askjer aj turmen;
Ke pa dhimë nizamët po i vret 710
E i lshon rreges dujë e dujë:
Me bâ turkut shum medet,
Ke u mbe’n burrat n’ dhé të huej.
Ç’ ká qi rreh topi e gopedra
N’ at Qafë – Ungrej, zjarr’ pa e ndalë? 715
Gjet’ Mark Ujka, si kulshedra,
Thonë ká msý atý me gjith djalë.
Mbaja mirë, topçija i Mbretit !
Ké verbue? as s’ shef me sý
Ç’ po bâhet m’ askjer t’ Dauletit, 720
Tash qi Gjetja andej ká msý?
Si nji búlk, qi, gjetë n’ hambar
Nji frotë mîjsh, kapë n’ dorë nji shkop
E me tê, ashtû kandar
Tue sjellë m’ mîj, t’ i bân aj skllop: 725
Gjeto Marku me të birin
Kshtû po i lshon manovët per dhé,
Pa i a kqyrë kurrnjanit hirin,
Veç qit m’ ta porsí m’ shkrebè.
Por, rrezik! se ‘i nishanxhí 730
Po kisht’ kênë, besa, topçiu;
Pse, vû topin m’ terezí,
Me gjith t’ bir’ dikúr e mshiu.
Ç’ t’ ká lshue at herë Gjon Ujk Miculi,
Lulash Zeka e qaj Stakë Breci, 735
Lik Mirashi e Gjokë Dedë Luli,
Gjon Ujk Çeku, e Kolë Gjo’ Leci;
Lucë Gjeloshi, ‘i bishë prej mali,
Dasha Nika e Pjetr Uci,
Smajl Mustafa e Sokol Mali, 740
Gjokë Dedë Luli, e Gjo’ Nik Plluci:
Edhè trimat, tue u berlykë,
Si atà dêmat neper djerre,
T’ flakruen m’ turq e grykë per grykë
I a kan dhânë atý m’ mauzerre. 745
Ilerì ! vrret Komandari,
Edhè turqit filikare
Msýnë m’ shqyptarë, e aty at herë, zhari
Ndezë, mauzerret vlojn batare.
M’ Samoborr e në Zagore 750
Të tanë vendi â ‘i gropë gelqere;
Gjimon mal, ushton terthore,
Shungullojn grykat e humnere.
Fort po rreh topi e havani,
Edhè gjylja derdhun breshen 755
Dikû andejna kah Drogani,
Tash qi turqit m’ malsorë u ndeshen.
Et – hem Pasha prej Gucîjet
Merr e msýn me askjer Kelmendin,
Nsa Turguti atje prej Spîjet 760
Flakadâ po e kallë t’ tanë vendin.
Tymi dyndet rê n’ ajrí,
Shamen trojet me temel;
Kahdo bjen duhmani i tij,
Atý s’ kndon mâ as pulë as gjel. 765
Shtýhen para turqit kamë kamë,
Pushtojn vend ka pak ka pak:
Por tue e shtrue vendin n’ nizamë,
Pllamë per pllamë por tue e lá n’ gjak.
N’ mend habitun kqyrë Europa 770
Si njikjo Malcia mixorre
Veç me ‘i pushkë, pa shûjtë pa topa,
Mazull mban shtatdhetë taborre?!

ROSA – Esé nga Mustafa Xhepa

Maja e shpatës. Diktatura kishte shpatë, me majë. Kundër popullit të saj. Pesëqind vjet Perandoria Osmane, me shpatë gjysmë hëne, nuk kishte prerë aq koka sa preu për pesëdhjetë vjet diktatura komuniste. Vitet shtatëdhjetë ishin vite terrori. Hoxha kishta marrë goditjen e parë. Antikrishti nuk mund t’i shmangej dot vdekjes. Sinjali kishte ardhur i fortë. Zemra që kishte prodhuar veç vdekje, po jepte shpirt vetë. Truri i të marrit nga mungesa e oksigjenit krijonte armiq kudo edhe brenda grupit të ngushtë të kriminelëve që e kishin mbështetur. Filloi të godasë të parët në ushtri. Ashtu kishte bërë edhe Stalini, babai i tij shpirtëror. Lufta e Dyte Botërore e gjeti ushtrinë pa gjeneralë, ndërsa Stalini e ndiqte luftën me hartë të shkollës mesme. Në mbledhjen e Kabinetit të Luftës më 29 Tetor 1942, Çurçilli duke sqaruar hedhjen me parashutë të Hesit tha.

“ … Hesi vuante nga melankonia. Ne u përpoqëm ta bënim të fliste. Ai na dha shansin e fundit për paqe me Gjermaninë dhe rastin t’i bashkoheshim atyre në luftën kundër Rusisë …”.

Përgjigja e Çurçillit kishte qenë e prerë. “No”.

Sigurimi i shtetit, maja e shpatës. Me sigurimin i kishte futur tmerrin edhe vetë bllokut. Gruaja e Myftiut do të deklaronte se kur shikonin Gazin të ndalonte pranë shtëpisë tyre të gjithë trembeshin. Dridheshin se mos kishte ardhur të arrestonte Myftiun. Pra, trembej Myftiu, Kryetari i Internim Dëbimit, që s’kishte lënë të madh e të vogël pa internuar në kampet e shfarosjes. Hoxha i kallte datën me shpatën e Demokleut edhe vetë Myftiut.

Torturat e sigurimit. Mjerë kush i provonte. Gërshetim i metodave të inkuizicionit Stalinist me ato aziatiko-maoiste, të cilat Hoxha i ushtronte në mënyrën më primitive. I provoi edhe Shehu, Feçorri, maja e majës së shpatës. I tjetërsuar Shehu dëshmonte në gjyqin e tij.

“Më keni torturuar me format më të rënda. Nuk latë gjë pa më bërë”.

Përdhunuesi protestonte. Shehu që përdori thesin. Jo vajzave të klasës së përmbysur, por thesin ia hodhi në kokë vajzave të komunistëve. Dëshmoi një këngëtare e dëgjuar që bënte stazhin e partisë. Shkroi dhe një libër. U botua në Gjermani. Përdhunimi me thes drithëroi edhe gjermanet që e kishin hequr vetë përdhunimin nga Ushtria e Kuqe. Eh Çurçilli, ta dinte se çfarë do të vinte më pas!

Terror, në kulmin e tij. Sigurimi i shtetit, maja e mprehtë e diktaturës komuniste, po torturonte dhe ekzekutonte gjeneralët e saj. Në Elbasan zhvillohej gjyqi kundër kryeinxhinierit që drejtonte punimet e veprës më të rëndësishme të diktaturës, Metalurgjinë e Zezë, Çelikun e Partisë. Hoxha e qunte, “Çlirimi i Dytë i Shqipërisë”, ndërsa në qelitë e errta të degës së punëve të brendëshme Elbasan, hençmenët e tij torturonin Shkëlqim Bumçin. Qyteti zgjohej e ngrysej i terrorizuar.

Por, terrori nuk kishte trembur dot një djal të ri, mikun tim Albert Llazarin. Shoqëria e thërriste, Rosa. Trimi mbi trima, kur pa oficerin e sigurimit të godiste vëllanë e tij, si luan u lëshua mbi të dhe me grushtat e tij të njomë e rrëzoi për tokë kriminelin. Në qendër të qytetit. Në mes ditës me diell. E panë të gjithë. U shemb për tokë sigurimsi. Hoxhës iu thye maja e shpatës. Rosa godiste papushim, për të ghithë të goditurit. Përpëlitej antinjeriu. Nxorri armën. Grushtat e Rosës ia fluturuan atë në ajër. Skena heroike zgjoi shpresat a mbarë rinisë. Diktatura do të shembej një ditë. Në revolucionin antikomunist të viteve nëntëdhjetë Rosa do të printe në ballë mes flakëve për liri.

Regjizori Istvan Szabo tek filmi, “Sunshine”, nëpërmjet personazhit Gustav trajton fenomenin, “Rosa”, në formën e kundërt të tij, në shfaqien deheroike. Personazhin kryesor, Adamin, e kryqëzojnë lakuriq. Pasi e lidhin dhe e godasin për vdekje, një gardian e spërkat me ujë të ftohtë në temperaturë tepër të ulët. Adami kthehet në skulpturë prej akulli. I biri, Ivani, bashkë me të burgosurit e tjerë qëndrojnë pasivë. Regjizori Szabo qëndresën pasive e gjykon nëpërmjet personazhit Gustav. Ky do të dialogojë me nipin e tij, Ivanin.

“Ku ishe ti, kur po të torturonin babanë”?

“Aty”.

“Sa ishin ata që po e kryenin aktin”.

“Gjashtë”.

“Po ju”?

“Gjashtëqind”.

“Gjashtëqind dhe nuk vepruat. Nuk i mbërthyet prej gruke”?

“Ato kishin armë”.

“Do të vriteshin disa nga ju, por të tjerët do të shpëtonin ama”.

E takova Rosën vite më vonë. Nuk kishte ndryshuar. Po ai trim, demokrat i palëkundur. Asnjë ankesë që e kishin lënë pa punë. Asgjë nuk kishte përfituar gjatë ndryshimeve të mëdha. Këpucari i talentuar i brezit tim, që me talentin e tij na kishte gëzuar në vitet e varfërisë thellë, nuk ishte thyer.

“Punoj shofer taksie. Lodhem, por fëmijët i bëra me shkollë. Degëd që dëshiruan, atje ku e kishin talentin. Pa aprovimin e këshillit të lagjes, apo organizatës bazë të partisë”.

Qeshte Rosa, prind i lumtur.

I prekur nga miku im i vjetër më erdhi ndërmend shprehja tek, “Dhjata e Vjeter”.

“Cast thy bread upon the waters: for thou shalt find it after many days”.

Thirrja për njerzinë të veprojë me besim se e mira që bën nuk humbet kurrë.