VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Si humbën jetën 2 ushtarë në Berat, gjatë xhirimeve të filmit ‘Skënderbeu’

By | May 23, 2019

Komentet

AT PJETER MESHKALLA S.J. ASHT I PAVDEKSHEM – Nga Fritz RADOVANI

At P.MESHKALLA S.J. (Portret nga F.R.)

CILI MUND TË KRAHASOHET ME TY N’ BURGJET E KAMPIT KOMUNIST?
Me ndej ditë e natë tue lexue per Ty, nuk kam të ngime per shka i ke ba Ti komunizmit.  Kush mujti me ua thanë ata shka i ke shkrue e lanë në proceset e gjyqeve Tua, o At?… Fjala Yte o At, ishte mësim e brumosje guximi per të rinjë e pleq n’ ata burgje e kampe!
Po, sa vetë keni shpetue nga dëshprimi e vetvrasja nder ata kampe të mnershme o At?
Cili mendonte si Ju: “Duhet me hy n’ burg, se Rinia po humbë jeten e shpresen aty!”…  E Ai “dikushi” ishi Ju, o At Pjetri, Guri i pathyeshem i Atdheut e i Fesë Kastriotit!…
Burr’ i fjalës, Besnik i sejcilit Shqiptar e Bujar, edhe kur kafshata e bukës ishte me gram.
Vetem tue shikue Portretin Tuej o At, besohej historia e pashkrueme e Klerikve Tanë!
Besohej vuejtja, besohej tortura, besohej masakra e tiranit, besohej dhuna, e mbi të gjitha: Besohej shpresa e permbysjes diktaturës komuniste nga ata që ishin rreth Teje:
“Ju më dënoni sa të doni, mbasi mue nuk keni shka më bani, unë prapseprap do të dal, sepse ju, shpejt keni me mbarue, mbasi shoshojnë keni me hanger e, aty asht fundi juej.
Feja e Krishtit nuk mbaron kurr!”(Fjala fundit: Dosja 4191|1 Arkivi M. M. Tiranë, 1998)
Dhe, njëditë o At Mëshkalla, Ti me të vertetë dole nga burgu komunist në vitin 1977, bash kur terroristët vazhdonin me hanger kokat e njenitjetrit e kur, po u afrohej fundi…
At Pjetër Mëshkalla S.J., asht lé në Shkodër me 25 shtator 1901 prej prindve Hil’e Age Mëshkalla, familje bujare, mjaft e vorfën qytetare, që banonte në një jerevijë në fund të rrugës së Daulles. Ka vdekë me 28 korrik 1988, në Shkoder, ku edhe asht vorrosë.
Jeta dhe vepra Yte o At, jo vetem ishte e pakrahasueshme, po ajo ishte edhe Heroike!
Rinia Shqiptare pa dallim Feje, tek Ju shikonte Yllin e guximit, të shpresës dhe të Lirisë!
Prof. Arshi Pipa shkruente: “…Me At Mëshkallën kam pasë miqësi, tue çmue fort karakterin e Tij, e të cilit i përshtatet si pak kujt binomi i Fishtës për “Atme e Fé”. (1993)
Melbourne, 23 Shtator 2019

LETËRKËMBIM – MUSTAFA MERLIKA KRUJA IU PËRGJIGJET PYETJEVE TË ATË PAULIN MARGJOKAJT

 

 

 

Aleksandrí, 3 maj 1950

 

I dashtuni Atë,

Qe tash po kujtohem prej datës 18 prill të letrës s’ate qi mora me i u përgjegjun, se dje paskam datue e nisun tri tjera me muej të prillit, si qeshë tue gabue edhe me këtê!

Po mundohem edhe nji herë me Të dhânë ndonji kshill për punën e pasaportës. Ka, pra, për refugjatë, si kam marrë vesht, nji pasaportë IRO, e cila lypet prej sekcjonit të saj në Shtetin ku gjinde ; ky, besoj mbas informatave qi mbledh për t’ interesuemin, i shkruen qêndrës së vet në Genéve e kjo disponon simbas rasës. Mbandej vetë qeverija italjane lëshon për apolidët nji pasaportë qi heret i kanë pasë thânë Nansen e sod âsht e intestueme kështu: MINISTERO DEGLI AFFARI ESTERI – Certificato d’identità.[1] Bash këtê kam pasë marrë edhe un vetë për me ardhun këtu prej Italije. S’e apin aqë lehtë, por për tý besoj se s’ka me qênë aqë punë e vështirë. Për ngutë kishte me qênë nevoja për ndonji mik në Romë qi i ecë fjala në Ministrí të Mbrêndshme a drejtpërdrejt te kryetar’ i përgjithshëm i policís. Mos qyr intestatën e dokumentit qi âsht e Min. së Jashtme, se kjo vetëm formularët ka e punën e bân ajo tjetra sikur edhe për pasaportat italjane. Për sigurí mâ të madhe me e marrë këtë dokument kishte me qênë mâ mirë, veç, me e kërkue nëpër prefekturën a kuesturën e atyshme ku mund të gjêjsh mâ lehtas mënyrën me e paraqitun veten si duhet e kështu me i dhânë Romës lajme të mira për Tý. Me pasë kush me të ndihmue edhe aty edhe në Romë aqë mâ mirë.

Tash pikë së pari disa pyetje prej anës s’eme: Ç’farë shênjtnish janë, dmth. si quhen shqip këta: 1) Astius?  2) Sergio? (Shën Gjergji? Shirgji? Shirqi?) 3) Arcangelo? 4) Mutter Gottes? ( E dij, natyrisht, se kush âsht; por me këto fjalë s’më bie ndër mênd me e pasë ndie ndonji herë e me e pasë këndue as shqip as italisht as frëngjisht. Un e kam përkthye Shën Mrija nânë ase Shën Mrija virgjën, për me e dallue prej Shën Mrive tjera. Athue shkon? Apo ka ndonji emën mâ të përdorun për tê edhe shqip-italisht-fr.? 5) Sancta Maria a Nivibus? 6) Sancta Maria ab Angeli Salutatione? Qe këta janë për tash pyetjet e mija. E po dal te të Tujat, mbasi të Të falem nderës për tfillimet mbi shkollat katholike të Shkodrës.

Lidhja e Mukajve: e leme dekun! Resistenca shqiptare kundra Boshtit u fillue, si edhe tjerat n’ Evropë, me të hŷmen e Gjermanís në luftë kundra Rusís sovjetike. Qenë komunistat qi e filluen. Por këta në Shqipní ishin të pakë fort në fillim e të damë në qelza (cellula) me tendenca taktike të ndryshme, personale, të paorganizueme e të palidhuna njâna me tjetrën, pa nji qêndër të përbashkët e pa dishiplinë. Prandej edhe resistenca e tyne ka qênë për nji kohë mjaft të gjatë thjesht nominale, nji vepër propagande pa rândsí. N’anë tjetër, edhe Balli Kombtar ishte i themeluem, por i kufizuem vetëm në nji veprimtarí propagandistike. Midhat Frashëri, qi e kryesonte, ishte premas kundra veprimit me armë. Komunistat shfaqeshin nën maskën e vjetër të fabrikueme në Moskë: Çlirimi Nacjonal (qyshë në 1927 un e njihshem me terme të invertueme: Nacjonal-Çlirimtar; aso kohe “çlirimi” sŷnonte kapitalizmën e regjimet fashiste ase shum’a pak antipopullore, për faqe, por në të vërtetë vetëm e vetëm me maskue komunizmën). Ato çerdhe ende primitive e të paorganizueme të komunizmës shqiptare nuk vonuen me ardhun në kontakt me Ballin e me monarqistat e Zogut. Abaz Kupi, kryetar’ i këtyne të fundit, pa kurrfarë kuptimi mbi manovrat e maskimet e komunizmës, qi atëherë vepronte me të vetmen kryefjalë “Vdekje fashizmit, lirí popullit” e pra luftë okupatorit, edhe ai e quejti veten nacjonalçlirimtar e u bashkue me komunistat nën këtë emën e nën titullin-maskë të tyne pa kurrnji kusht tjetër veç luftës kundra okupatorit. Kështu qi dý lëvizjet antipode, komuniste e zogiste, u shkrinë e u bânë nji, nën nji maskë të vetme e me nji kryefjalë të vetme. Balli desh e qëndroi mbë vete, me emnin e vet e me kryefjalën e vet “Shqipnija e Shqiptarvet, vdekje trathtarvet” e me komunistat bâni nji beslidhje taktike-strategjike analoge me aljancën e Okqidentit me Rusín sovjetike. Shkurt, nji aljancë lufte kundra okupatorit. Por, si thashë, komunizma shqiptare ishte e çorganizueme, zogizma pa kurrfarë organizimi tjetër, veç nji njeriu në krye si symbol të nji ideje e me nji turmë amorfe herë mâ të vogël e herë mâ të madhe, herë të rrëgjueme në nji çetë të vetme si Leibwache [2] të kryetarit (kështu  deri më 1943) e herë të zgjânueme hove-hove simbas rasës. Së pari, deri ndër muejt e parë të 42-s, akcjonet e ksaj resistence, mbas nji perjode propagandistike individuale e të fshehtë, filluen me u zhvillue me çeta t’armatosuna të hapta për disa zona të jugës e të Shqipnís së mesme, por prap me qëllim propagande e kur u gjurmojshin çetat prej fuqís botore bâhej nga nji përpjekje pa rândsí. Tek e mbramja Tito i fali  komunizmës shqiptare dy organizatorë të zott qi e vunë për fije mirë, e lidhën e e organizuen nacjonalisht me metodat klasike të doktrinës së tyne. Nji kongres i përgjithshëm në Pezë hodhi themelat e nji bashkpunimi ndërmjet Çlirimit Nacjonal (komunista e zogista) e Ballit Kombtar. Maska nacjonalçlirimtare e kryefjalët e sipërpërmênduna patën marrë mbë qafë shumë kênd vullnetmirë. Nji ndër nacjonalista mâ të vjetër si shoq’i Riza Danit – qi mâ vonë e pagoi gabimin e vet me krye – ishte nacjonalçlirimtar kâmb’ e kokë, mish e shpirt; prap nji nacjonalist i moçëm e plak si Ndoc Çoba, çohet e shkon në Kongres të Pezës si përfaqësues i çlirimtarve të Shkodrës! Mbas këtij Kongresi resistenca hŷn në veprimtarí të plotë. Ku mundet e si mundet. Me çeta revolucjonare e me atentate. Rryma kishte marrë vrullë të madh. As urtija e Midhat Frashërit – në këtë rasë kiji mëní e foli hakun – nuk mujti t’a refuzojë bashkëpunimin e armatosun të Ballit qi kryesonte, tue ndêjtun në Tiranë i patrazuem prej kurrkuj, me komunistat qi urrente. Krenët e Ballit ishin të tânë legalë, çetat e tyne veprojshin. As unë vetë gjatë 13 muejve të qeverís s’eme, s’i kam gërgá krenët politikë e dirigjenta të Ballit. Kishem respekt për patrijotizmën e tyne e i quejshem viktima të ksaj ndiesije të përbashkët. Kam ndjekun vetëm kê prej antarve të tyne zêjshem me dorë në fakt. B.f. Ndoc Çobën e zûna e e burgosa  për pak kohë nga pjesmarrja e tij në kongresin e Pezës. Në ‘43, nën organizimin e ri e prîjën e dy kshilltarvet permanenta slavë dhe kontrollimin e personaliteteve mâ të nalta komuniste slave qi dërgonte herë mbas here partija komuniste jugoslave në Shqipní dhe mâ në funt mbas udhzimevet e urdhnavet qi ajo partí u çonte përfaqsuesve të saj pranë komitetit qëndruer të partís komuniste shqiptare, kjo u kap e u forcue aq sa dalkadalë nisi me u afirmue, tue dalë për fushë me fytyrën e vet të vërtetë, dmth. drejtpërdrejt si partí komuniste shqiptare “në koalicjonin e Çlirimit Nacjonal”. Balli Kombtar u trondit. Filloi edhe me qênë i provokuem prej komunistavet. Nisi polemika me gojë e me trakte. Balli lypi nji sqarim e nji marrveshtje leale e të preme në nji kongres të dytë. Çlirimi Nacjonal (alias koalicjoni komunist-zogist) e pranoi. U bâ mbledhja e delegatënvet në Mukaj, nji katund ndërmjet Krujës e Tiranës. Balli kërkoi që të futej ndër qëllimet e lëvizjes çlirimtare të Resistencës edhe e drejta shqiptare për aneksimin e Kosovës e të protokollohej. E insistoi për këtë pikë. Ky gjest patrijotizme s’i mohohet Ballit. Por n’anë tjetër për tê ky gjest imponohej edhe si taktikë politike. Të drejtën shqiptare në Kosovë e  kishin imponue mâ parë e mâ dalë faktet e asajë kohe. Bashkim’ i Kosovës me Shqipnín tjetër ishte nji fakt i kryem n’atë kohë. Un në të mbramin fjalim t’emin si kryeministër, me 22 nânduer 1942, kishem deklarue: “… E në qoftë se populli shqiptar do të gjindet nji ditë përpara dilemës me zgjedhun njisín kombtare me nji gjysë lirije si atê qi i njeh statut’ i sodshëm apo lirín e plotë pa Kosovën, eh mirë pra, le t’a dijë bota mbarë se zgjedhja e tij âsht e bâme: don Shqipnín me gjysë lirije, por bashkë me Kosovën!” Kosova, mbas lirimit të saj prej zgjedhës sërbe, ka qênë bâmë shumë popullore në Shqipnín e vjetër. Balli Kombtar, pra, taktikisht s’kishte si mos me e marrë para sŷsh nji opinjon kaqë të gjânë në favor të Kosovës e s’donte me i a lânë meritën patrijotike mâ të madhen ndër sŷ t’atij opinjioni bash atyne (kolaboracjonistave) qi i quente trathtarë. Çlirimi Nacjonal e pranoi thesën e Ballit, Abaz Kupi e ata nacjonalçlirimtarë qi s’ishin komunista e pëlqejshin, delegatët komunista u shtrënguen t’a pranojnë me gjûj në bark, si thonë te na, dmth. përdhuni, për oportunitet, për taktikë politike. U zgjodh edhe nji kshill i ri i koalicjonit ballist-zogist nacjonalçlirimtar e komunist nacjonalçlirimtar. Por delegatët e partís komuniste e kishin bâmë  hesapin pa hanxhín! Kur u kthyen ke të zott, ke Miladini e Dushani pranë komitetit qëndruer, këta qênë tue i përpí për së gjalli për shka kishin bâmë. Menjiherë u skonfesuen e skomunikuen. Lidhja e Mukaje me të gjitha vëndimet e saja u shpall prej komitetit qëndruer komunist e paqênë e e pabâme. Ndërmjet Ballit e P.K.SH. lufta e ftohtë, filluem prej anës komuniste qyshë para Mukaje, u ashprue keqas, deri qi, mâ në funt, u bâ edhe e nxetë. Ballista e komunista filluen me u vrá, së pari individualisht e mbrapa aty-këtu edhe ndërmjet çetash të tyne. Këtu në këtë fazë shumë me rândsí Balli Kombtar ka bâmë nji gabim të madh, ka humbun nji kohë të çëmueshme. Në vênd qi me shtrëngue rreshtat e tyne, qi ishin ende mjaft të fortë, e me i qëndrue burrnisht bejlegut e ofensivës së komunistave e madje me i u shpërvjelë kundrofensivës edhe me ndihmën, makar indirekte, qi mund t’u epshim pa kursim na tjerët, deshën ende t’i quejshin aljatë në të njâjtën kafshë (causa) të luftës kundra okupatorit dhe qëndruen nji kohë të gjatë në defensivë tue qamë si grát e këqija për “vllavrasjen”, tu u lutun e lëvyrun qi kjo të prânte, derisa komunistat me guximin e dishiplinën e tyne vijshin tue fitue terreno për ditë e mâ tepër e ata përkundrazi tue humbun. Populli shqiptar, edhe pse s’na pëlqen me e pohue, e ka pasun në thue gjatë tânë historís së vet me ndjekun mâ të fortin! Më jet me Të folë edhe pak për zogizmën. Nuk dij mbas sa kohe qi deshtoi lidhja e Mukaje, edhe zogistat bânë kongresin e vet, diku në Shën Gjergj të Tiranës më duket, edhe themeluen e shpallën “Lëvizjen e Legalitetit” dmth. për kthimin e gjêndjes legale, para 7 prillit 1939. Kështu qi koalicjoni tripartit u shkatrrue kryekëput, pozitat u qaruen, por, ofshé, në favor të komunizmës. Ka dalë në dritë kamot nji botim sërbisht i dokumentuem nga pikpamja sërbe përmbi gjithë lëvizjen e Resistencës shqiptare, me titullin Gjaku i tradhtuem i përkthyem edhe italisht e në shitje me titullin Il sangue tradito. Po T’interesoi mund t’a porositish në Romë ase mund t’a gjêjsh ndoshta edhe në ndonji librarí të Bolzanos.

BEKTASHIJT E ENVER HOXHA. Lexo nji herë sa Të kam shkrue mâ parë mbi bektashijt. Këta pra janë nji sektë shum’ a pak mysterjoze, nji farë masonerije besimtare, liberale e nacjonaliste, shkurt me të gjitha cilsít per me u drashtun prej nji regjimi totalitar përgjithsisht e posaçe kur ky regjim totalitar âsht ai i soçmi në Shqipní. Edhe në luftën e resistencës, për aqë sa kanë mujtun e kanë dashtun me ndihmue, kanë qênë me Ballin. Âsht krejt e vërtetë se gati të gjithë të parët e asaj sekte janë shfarue prej regjimit t’Enver Hoxhës, nji për nji si ata të juejt.

MARTESA E MBRETIT ZOG. “Si u suell puna qi Zogu me martue nji grue ungareze katolike?” po më pyet Ti. Para se me të thânë ç’dij përmbi këtë fakt historik, due me të vûmë në beft për nji fakt gjuhsuer, nji gabim qi mjerisht ka marrë dheun ndër intelektualë qi kanë nxânë gjuhë të hueja. Shqipja i ka thjesht të dame dý format aktive e pasive të verbit martue: martoj t’im bir, t’ime bijë et. me … ; vetë martohem, u martova, akcili martohet, u martue me… E tash për historí: pra, me sa dij un, pikë së pari Mbreti Zog, ase në këtë rasë mâ drejt me thânë Zogu mbret, dmth. si u bâ mbret, e kishte dá mênden qi Shqipnín sa t’ishte e mundun t’a okcidentalizonte, së paku t’a niste për atë rrugë e tue fillue prej dynastís e prashtu prej martesës së vet. Ka pasun rasa, besoj edhe oferta, për nji martesë shum’a pak të majme me ndonji orjentale. S’e ka dashtun. Pa dyshim mund të ketë ushqye edhe deshirin me u lidhun me ndonji dynastí mbretnore okcidentale. Por për këtë deshir të tij krejt të natyrshëm si nga pikapmja politike ashtu edhe personale, mbasi nuk dij fakte të sigurta, e shoh për detyrë e për respekt faqe historís me heshtun. Nuk dij as se qysh e diktoi Mbretneshën Geraldina. Sigurisht derën e Apony-vet  e ka njohun e vajzën do t’i a ketë përshkrue ndokush qi e kishte pamë. Dihet qi ka lypun t’a shohë e t’a njohë edhe vetë e kështu, mbas nji marrveshtjeje të parandejshme me familjen e saj, ka shkue Jak Koçi e e ka marrë bashkë me do të vett e të vetat edhe i ka çue miq të Mbretit në Tiranë. Vajza i ka pëlqye Mbretit mbas disa pjekjesh në shoqní me tê edhe kështu âsht bâmë, kujtoj, mâ parë fejesa dhe mbandej martesa. Pozita fetare e Mbretneshës ka pasë mbetun e parregullueme në fillim, por me gjasë do të jetë rregullue dikur në mërgim, tue qênë se e dij pozitivisht qi Mbretnesha i bân të gjitha kushtet e fés katholike e âsht shum’e devoçme e e lume nga ajo pikpamje.

Tfilloj. Shqipnij’ e mesme ka nji verb ftilloj, qi don me thânë: vê për fije secilën gja në vend të vet: ftilloj shtëpín 2) ftilloj nji gjâ të ngatrrueme, nji lamsh pêjsh p.sh.; 3) nji punë, nji çashtje të ngatrrueme ase pak të qartë; 4) moti u ftillue = u kthillue, u sqarue. Ka qênë Aleksandër Xhuvani, kujtoj, i pari qi e ka përdorë në vend të fjalës spjegoj, marrë, si duket, mjaft vonë prej italishtes, edhe ka bâmë shumë mirë. Ftilloj, pa dyshim âsht nji anagramë e formës tfilloj, me parashtesën t – qi e gjêjmë edhe ndër sa verbe tjera edhe rrjedh prej emnit fill. Un, me kuptimin e fundit qi mund të quhet edhe nji gjymsë neologjizme nxjerrë prej kuptimit 3) e 4) e kam kthye verbin në formën origjinale tfilloj.

Tash a Të kam dalë hakut?

Nji pyetje: e dij prej letrave të Tuja se ke ndër mênd me bâmë nji udhtim për studime historike qi i përkasin Shqipnís. Qëllim i shênjtë ky. Por a ke përgatitun ndonji farë plani për këto studime? A por veç me shkue e me u zhytun ndër arqiva e biblijotheka të pasuna e mbandej shka të qesë Zotynë nëpër duer e ndër katalogë?

E tu mirë u pafshim ndër letrat qi vijnë!

 

MKruja

[1] It. : MINISTRIA E PUNËVE TË JASHTËME – Letër Njoftimi

[2] Gjerm. : roje vetiake

CIA: Misionet sekrete të pëllumbave-spiunë gjatë Luftës së Ftohtë dhe detyrat që u besoheshin gjatë operacioneve

CIA ka deklasifikuar detaje të misioneve të saj sekrete të pëllumbave-spiunë gjatë Luftës së Ftohtë.

Dhe siç shkruan BBC, përcjell Telegrafi, dosjet zbulojnë se si pëllumbat u trajnuan për misione klandestine që fotografonin vende të ndjeshme brenda Bashkimit Sovjetik.

Aty gjithashtu zbulohet se si korbat u përdorën për të hedhur pajisje përgjimi në pragjet e dritareve dhe delfinët ishin trajnuar për misione nënujore.

Në këtë drejtim BBC shkruan se CIA besonte se kafshët mund të përmbushnin detyra “unike” për operacionet klandestine të agjencisë.

Kështu, siç thuhet tutje, brenda selisë së CIA-s në Langley, Virginia, është një muze, për fat të keq i mbyllur për publikun e gjerë.

Gjatë një vizite për të intervistuar drejtorin e atëhershëm, shkruan Gordon Corera, korrespodent i Sigurisë i BBC, “më ra në sy diçka e pazakontë në mes të të gjitha pajisjeve përgjuese dhe mjeteve të spiunazhit”, duke treguar se bëhej fjalë për një pëllumb dhe një aparat fotografik të lidhur me të.

“Interesimi im u rrit nga fakti që unë po shkruaja një libër për pëllumbat-spiunë britanikë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Por më thanë – në mënyrë të përsëritur – që detajet e misioneve spiunë të CIA-s ishin ende të klasifikuara. Kjo ishte deri tani”, shkruan Corera.

Sipas BBC, përcjell Telegrafi, operacioni i viteve 1970 u kodua me emrin Tacana dhe eksploroi përdorimin e pëllumbave me kamera të vockla për të bërë automatikisht foto, tregojnë skedarët e publikuar rishtazi.

Kjo po bëhej për të përfituar nga fakti që pëllumbi zotëron një aftësi të mahnitshme. Ata mund të hidhen diku ku nuk kanë qenë kurrë më parë dhe janë në gjendje të gjejnë rrugën e tyre qindra kilometra për në shtëpi.

Përdorimi i pëllumbave për komunikime daton mijëra vjet, por ishte në Luftën e Parë Botërore kur ata filluan të përdoren për mbledhjen e informatave sekrete.

Në Luftën e Dytë Botërore, një degë pak e njohur e inteligjencës britanike – MI14 – drejtoi një Shërbim Sekret Pëllumbash i cili lëshoi zogj me një parashutë mbi Evropën e okupuar.

Gjithashtu, pas luftës, një “Nën-Komitet i Pëllumbave” të Komitetit të Inteligjencës së Përbashkët të Britanisë shikoi opsionet për Luftën e Ftohtë. Por ndërsa operacionet britanike ishin mbyllur kryesisht, CIA mori përsipër të shfrytëzonte fuqinë e pëllumbave.

Operacioni Tacana do të rritej nga puna e bërë në vitet 1960 që shikonte përdorimet e kafshëve të ndryshme.

Dosjet zbulojnë se CIA trajnoi një korb për të shpërndarë dhe marrë mjete të vogla deri në 40g nga pragu i dritares së ndërtesave të paarritshme.

Një rreze laser e kuqe ndezëse u përdor për të shënuar objektivin dhe një llambë speciale do të tërhiqte shpendin.

Në një rast në Evropë, CIA dërgoi fshehurazi një pajisje përgjimi me zog në një dritare (megjithëse asnjë audio nuk u mor nga caku i synuar).

CIA gjithashtu shikoi nëse zogjtë migratorë mund të përdoren për të vendosur sensorë për të zbuluar nëse Bashkimi Sovjetik kishte testuar armë kimike.

Duket gjithashtu se ka pasur prova të një lloj stimulimi elektrik të trurit për të udhëhequr qentë nga distanca, megjithëse shumë nga detajet janë ende të klasifikuara.

Një operacion i raportuar më parë i quajtur Acoustic Kitty përfshinte vendosjen e pajisjeve të dëgjimit brenda një mace, gjithashtu.

Në vitet 1960, skedarët tregojnë se CIA shikonte përdorimin e delfinëve për “depërtim të portit”.

Në Key West Florida, një ekip u përpoq të përdorte delfinët për sulme nënujore kundër transportit të armikut. Kishte gjithashtu teste nëse delfinët mund të mbanin sensorë për të mbledhur tingujt e nëndetëseve bërthamore sovjetike ose të kërkonin gjurmë të armëve radioaktive ose biologjike nga objektet afër.

Ata gjithashtu shikuan nëse delfinët mund të merrnin apo të vendosnin pako në anije në lëvizje, shkruan BBC, përcjell Telegrafi.

Deri në vitin 1967, CIA po shpenzonte më shumë se 600,000 dollarë për tre programe – Oxygas për delfinët, Axiolite që përfshinin zogj dhe Kechel me qen dhe mace.

Pëllumbat rezultuan më të efektshmit dhe nga mesi i viteve 1970, CIA filloi të fluturonte një seri misionesh provë. Njëri ishte mbi një burg, një tjetër mbi kantieret e Marinës në Uashington DC.

Kamera kushtoi 2,000 dollarë dhe peshonte vetëm 35g. Testet treguan se rreth gjysma e 140 fotove në një film do të ishin me cilësi të mirë. Fotografitë tregojnë mjaft detaje të qarta të personave që ecin dhe makinave të parkuara në zonë.

Ekspertët zbuluan se cilësia e fotografive ishte më e lartë se ajo e prodhuar nga satelitët spiunë që vepronin në atë kohë.

Misioni i synuar ishte që pëllumbat të përdoren kundër objektivave të inteligjencës “me prioritet” brenda Bashkimit Sovjetik.

Dosjet tregojnë se zogjtë do të dërgoheshin fshehurazi në Moskë.

CIA shikoi shumë mënyra se si mund të liroheshin, ndoshta nga nën një mbulesë të trashë ose nga një vrimë në dyshemenë e një makine kur ishte e parkuar.

Ata madje shikuan nëse pëllumbat mund të hidheshin nga një dritare anësore ndërsa makina po udhëtonte me shpejtësi deri në 50 km/orë.

Një pëllumb do të hidhej në treg disa kilometra larg një instalimi të synuar dhe më pas do të fluturonte mbi të para se të kthehej në vendin që ishte trajnuar për ta njohur si shtëpi.

Nga një memo e shtatorit 1976 duket se ishte zgjedhur një objektiv – kantieret e anijeve në Leningrad që ndërtuan nëndetëset më të përparuara Sovjetike.

Në këtë pikë, u vendos që operacioni të dukej i realizueshëm. Por, çuditërisht, këtu përfundon historia në skedarët e deklasifikuar.

Kështu, sa misione aktuale fluturuan pëllumbat spiunë dhe çfarë informatash mblodhën? Kjo, me sa duket, është akoma sekret.

Gazeta prestigjioze franceze – Ja tërmetet që kanë shkatërruar Tepelenën (1921), Vlorën (1930) dhe Korçën (1931)

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 22 Shtator 2019

                                                             

 

Gazeta prestigjioze franceze “Excelsior” ka botuar disa shkrime në lidhje me tërmetet e rënda që kanë tronditur Shqipërinë në vitet 1921, 1930 dhe 1931, të cilat, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, i ka sjellë ekskluzivisht për publikun shqiptar :

 

 

Tërmeti i Shqipërisë

Banorët e Tepelenës në rrënojat e fshatit të tyre

Excelsior, e enjte, 24 shkurt 1921, Ballinë

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Një tërmet i tmerrshëm ka shkatërruar një krahinë të tërë të Shqipërisë. Disa qytete të vogla dhe shumë fshatra janë shkatërruar plotësisht. Shumë njerëz kanë gjetur vdekjen nën rrënoja. Të tjerët, duke mos dashur të lënë shtëpitë të tyre, kampojnë në gërmadha.

 

 

 

Tërmeti i Vlorës në Shqipëri shkaktoi 60 të vdekur dhe 200 të plagosur

1.000 shtëpi të shkatërruara

Excelsior, e martë, 25 nëntor 1930, faqe n°5

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Londër, 24 nëntor. – Korrespondenti i Daily Telegraf në Vjenë i shkruan gazetës së tij se tërmeti i së premtes shkatërroi 1000 shtëpi në Vlorë, ku 30 njerëz u vranë dhe 200 u plagosën.

 

Në rajonin e afërt malor, tërmetet shkaktuan rrëshqitje të jashtëzakonshme dherash deri në luginat, duke vrarë kështu 30 njerëz.

 

Një numër i madh banorësh nga Vlora ikën të strehoheshin në fshat.

 

 

 

Tërmeti i Shqipërisë

Excelsior, e premte, 20 shkurt 1931, faqe n°6

 

Kisha e Korçës, e cila u shkatërrua pjesërisht nga tërmetet e fundit që shkatërruan Shqipërinë.

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Një kamp të plagosurish në Korçë (Foto)

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Siç kemi raportuar, Shqipëria u shkatërrua përsëri nga një tërmet masiv që shkaktoi shumë të vdekur. Qyteti i Korçës është shkatërruar kryesisht dhe banorët janë detyruar të strehohen nën tenda.

V- GJENERALI – PRENK PERVIZI – Pjesa e fundi me dokumenta të skanuar – Përgatitun nga i biri LEK PERVIZI

Njoftim Ministrive  emnimit tё Prenk Pervizit

Ministёr i Mbrojtjes Kombёtare

 

Formimi i Komandës Pergjithshme të Fuqive Vepruese Vёndim i lëshuar nge Gjeneral Prenk Pervizi mbi organizimin e. Ushtrisë Kombëtare Shqiptare

Direktivat dhe ndarja në pesë zona Ushtarake Vepruese :

Veriore, Kosovë, Lindje, gore. në kuadrin e riorganizimit

të ushtrisë kombëtar.

 

Mbi formacionin e vullnetarёve nё Konispol

Mbi sjelljёn e batalionit Autonom nё Tiranё

Formimi i batalionit shёtitёs tё gjendarmerisё

Gradim oficeri pёr merita tёnjashtёzakonshme.

Letёr e Abas Kupit  pёr t’u lidhun me Gjeneral Prenk Pervizin.

Letra asht shkrue e diktueme se Bazi s’ja thoshte nga ajo anё.

I dashun Musa,

Po sa mora letren tate menjeherё jam tue pregatitun me ardhё atje, ju merruni vesh me Gjeneral Prenk Pervizin, pёr çeshtjёn e Tiranёs, mbassi sot i kam shkrue dhe atij njё letёr. Shumё tё fala,

26/8/1944    Abas Kupi.

 

Letra shkrue per  Prenk Pervizin  s’asht gjet.

Disa dokuemta tё tjerё  shtesё

Letër nga Major Preng Jaku, Shkodër, 21.05.1922 (1)

Major Preng Jaku e Prenk Pervizi kishin miqësi të ngushtë siç e tregon letërkëmbimi që kanë mbajtë midsi tyne, kur dihet se çdo pune aso kohë kryhej me letra te shkrueme me dorë. Mendohet se ne arkiven e shtetit te kete shume dukumenta të tillë të vlefshëm për të radhitë si duhet e mirë historinë e Shqipnisën ku këta burra kanë luejte rol të randësishën e vendimtar.

Major Preng Jaku i lutet kap. Prenk Pervizit që të ndërhyje pranë Ahmet Zogut ,fakt qe tregon lidhjet e ngushta dhe influencën qe Prenk Pervizi kishte me Zogunne ato kohë, dhe fill pas grushtit te shtetit te 8 marsit 1922. Kjo letër asht e 21 marsit 1922.Dihet se me 8 mars 1922, Prenk Pervizi shpartalloi forcat rebele qe sulmuen Tiranën befasisht. Një grusht shteti i opozitës që dështoi, për te cilin shkruen ne kujtimet e tij edhe

Letër e Prenk Pervizt dergue  Atë Gjergj Fishtës 

lidhun me një porosi të poetit për n’Abisini.

Njё botim i Prenk Pervizit mё 1935.

Njё botim i Prenk Pervizi, pas kthimit nga Shkolla e Luftёs sё Torinos,  pёr t’i dalё para çeshtjes sё organizimit sё mbrojtjёs sё Atdheut. Njё si parashikim ndaj njё sulmi tё njё fuqie armike jo e specfikuar por e nёnkuptuar. Librin ai ia dёrgoj vetё Mbretit Zog  me dedikilm, dhe Kryeministrit e Ministrit tё Mbrojtjёs, sё dhe disa ofierёve madhorё kolegё tё tij. Ishte si me u dalё borxhit. Askush s’e luejti gishtin as bishtin ndaj alarmit qё Prenk Pervizi kishte lёshue. Ndёr miqt ishte Mitat Frashёri, ku ia çoj vetё nё Librarinё « Lumo Skёndo », me dedikim. Kur, Miattit  iu konfiskua shtёpia e libraria,  ky libёr pёrfundoi nё sirtarёt e Binliotekёs Kombёtare, ku qёndroi 78 vjet pa u njohur,  i zbuluar nga njё nip i Pervizit  Kastriot Marku.

Tё Ndertit Z. Mitat Frashёri

                               1/IV/35      N. Kolonel  Prenk PervizBibliografi :

 

 

Autorё tё huaj

 

+  Julian Amery . Sons of the Eagle, London, 1946

+  Julian Amery (Lord Amery):  Letër  Lek Pervizit, 1991.

+  Julian Amery : Albania in WW, London, 1995.

+  Bernd J. Fischer : Albania at War, 1999

+  David Smiley:  Leter Lek Pervizit, 1993.

+  David Smiley : “Assignement in Albania”, London, 1984.

+  Dreyen Oakley-Hill and David Smiley, : An English Man in Albania

+  Reginald Hibert, The Bitter Victory, Londres, New York, Pinter, 1991.

+  Hubert Neuwirth : Wunderstand und Kollaborartion in Albanien, 1939-1944.

+ M.Shmidt-Neke: Enstellung und Ausbau der Köningsdiktatur in Albanien,1987.

+  Walther Speisipp, « Das Folk der Shchipetaren”

+  General: Alfred Stroessner, etj. Edit Wiki, 2011.

+ Robert Elsie:The  Biogrfical  Dictionary of Albanian , History, Taurys, 2013

+ Robert Elsie,  The Tribes of Albania, Chapter 7, 2015.

+ Prenk Pervizi, Oppenn Access Artcles (Web)

+  Pietro Crociani : Gli Albanesi nelle Forze armate italiane, Roma, 2004

+ P. S. Monari, L’Irtalia nella seconda guerra monduiale –

Guerra di Grecia, Milano, 2004.

+  Patrice Najbor : Histoire de l’Albanie et de sa Maison Royale,

Tome II, 1925-1939. Paris, 2008.

+   Royaume d’Albanie (1928-1939)

+  Prenk Pervizi, Wikiwand,  WW.Com,

 +Alchetron, Military Wiki, 

+Open Access Articles

+ Prenk Pervizi,  Wikipedia nё disa gjuhё tё hueja : Italisht,

Frengjisht, Anglisht,  Spanisht, , Esperanto , Portugeze, Kineze,

Hollandeze, Polake,  etj. 

 

Autorё shqiptarё

 

+  Pjetër Hidri :  Gjeneral  Prenk Pervizi

+  Gjovalin Kola : Pourquoi la Belgique dans l’Histoire albanaise ? 2006.

+  Myrteza Bajraktari : Një vështrim tjetër i  historisë, Tiranë, 2012.

+  Gjeneral  Prenk Pervizi në shtypîn shqiptar : Dorian, Bruksel, 2009.

+  Prenk Pervizi  : Urdhra, vendime zyrtare  si Min istër I Mbrojtjës, 1943-44.

Prenk Pervizi : Lufta e Abisinisë, Belgjikӫ, 2009, New York, 2012

+  Prenk Pervizi: Shënime mbi organizimin e Kombit për luftë, Sht. Usht., Tiranë, 1935

-Letërkëmbim me Rexhep Krasniqin, 1966.

-Letër shkruar Atë Gjergj Fishtës, Korçë, 1936.

-Fjalim në maj 1939, në Folorinë

– Fjalim mӫ 28 nӫntor 1971 ne Bruksel.

-Projekt për krijimin e Ushtrisë Kombëtare Shqiptare Tiranë, 1943-1944.

 

+   Hajrush Haliti-Akturk : Gjeneral Prenk Pervizi, shtigjeve te nacionalizmit, “Zeri”, Prishtine, 1995..

+  Xhemil Frasheri, Lufta e armatosur e popullit shqiptar.

+  Eugjen Shehu: Prenk Previzi, Gjneral i Mbrojtjӫs Kombӫtare, Tiranӫ, 2013.

+  Muharrem Bajraktari : Fjalim  në varrimin te Prenk Pervizit, 7 shtator 1977.

+   Eqrem Vlora : Kujtime

+   Avni Maritin :  Gjenerali Prenk Pervizi dhe Kurbini, Laç, 2002.

+  Dashnor Kaloçi : Panteoni  i Thyer, Tiranë, 1996

+  Dashnor Kaloçi : Gjeneral P. Pervizi, patriot e atdhetar i madh i çeshtjes shqiptare,”RD”, 1995.

+  Dashnor Kaloçi : Prenk Pervizi ne Luften e Abisinise, Tirane,  2006.

+  Uran Asllani : Studentët  shqiptarë në Austri, Tiranë, 2003.

+  Beqir Ajazi :  Nga shkaba me kurorë te drapëri me çekan,  Mokra, 2000.

+  Aleks Çaçi : Përmes Greqisë Heroike, Tiranë, 1949.

-Reportazh nga Greqia, në Gazetën « Bashkimi », Tiranë 1948.

+  Abaz Ermeni : Historia e Shqipërisë,

+  Xhelal Staravecka : Perpara Gjyqit të Historisë, Tiranë, 2012

+   Proletar Hasani, Kush ka drejtuar Ushtrine Shqiptare, Tirana, 2001.

+  Ardian Bushi : Gjeneral Prenk Pervizi, Besniku i Ahmet Zogut,1999.

+  Gazeta “Besa” : Interviste – Relacione mbi Luften e Afrikes Lindore (Abisinise), Tirane, 1936.

+  Peter Tase, Gjeneral Prenk Pervizi dhe miqёsia me Princin Umberto II , Savoja.

+  Peter Tase, Prenk Pervizi, Gjeneral i Mbretёrisё.

+   Bajame Hoxha : Ate qe qeveria e Hoxhes e harroi per 50 vjet, “Bota Sot”, 2011.

+   Mark Bregu : Gjenerali Prenk Pervizi, nje nder figurat me te shquara te ushtrise shqiptare, Shkoder, 1996.

+  Ministero degli Interni, 11 dokumenta për Prenk Pervizin, Romë, 1954.

+ Arkivat shqiptare: dokumentё, urdrar e vendime lёshuar nga Prenk Pervizi.

 

 

Përmbajtje

.

Fq. 11——-Përse shkruhët ky libër

 

Kapitulli I -1897-1918

 

15——–Kur të qesh fati

30——–Midis historisë  e lëgjendës

36——–Kur luftohej për liri

45——–Periudha e Vienës

51——–Krenët e Malsisë në Vjenë

62——–Kthimi në Shqipni

 

Kapitulli II –  1918- 1939

71——–Në shërbim t’Atdheut

76——–Operacione qetësuese

83——–Komandant operacionësh

86——–Lufta e Tiranës 8 mars 1922

89——–Një kurthë e pabesë

97——–24 qërshor-24 dhjetor 1924

102——-Katër zone-komndantët 1924-1929

110——-Kryengritja e Dukagjinit

119——Zogu I-rë Mbret i Shqiptarve

123——Afrimi i kundërshtarve

130——Aventura e Parisit

134——Shkolla Ushtarake e Romës

140——Disa mosmarrëveshje

143——Historia vonon por nuk harron

148——Intriga e rreziqe

152——Një atentat i dështuem

156—–Përsëri në Atdhe

160——Me detyrë në Tiranë

164——Respekti për vendlidjën

168——Në Luftën e Abisinisë

179——Manovrat e Mëdha

170——Kryengrtje të dështueme.

181——Komedi qesharake

184——25 vjetori i Pavarësisë

187——Prapaskenat vazhdojnë

191——Martesa e Mbretit Zog

197——Një pauzeë e vogël

 

Kapitulli III  – 1939-1946

199——Pushtim i Shqipnisë, 7 prill 1939

207——Kangë për  7 prillin

208——Korça me 7 Prill 1939

212——Të lëshojmë kushtrimin

216——Fundi i Mbretnisë Shqiptare

223——Flamuri qëndronte në ballkon

226—– Shkolla Luftës e Torinos

229—— Pasojat e pushtimit

233——Pershtatje e detyrueme

236——Nuk bahemi mish për top

242——Braktisja e frontit grek

249—–Kombi i bashkuem shqiptar

254——Disa shtjellime nën pushtim

258——Joshjet e komunistëve

 

Kapitulli IV – 1946-1977

263——Kapitullimi i Italisë

266——Gjermanët : kalimtarë

279——Tradhtia e madhe

281——Orvajtjet e fundit

289——Jetë mali

298——lamtumirë Atdheut

311——Kalvari i familjës

314—–Si na vinin lajmet

320——Në botën e lirë

324——Jeta e veprimtaria në mërgim

328——Fjala Prenk Pervizit më 28 nëndor 1971

333——Letër drejtue Komiteti Shqipëria e Lirë

335——Përgjigje nga Rexhep Krasniqi

336——Ditët e fundit të Gjeneralit

337——Fjala e Kol. M. Bajraktarit në varrimin e P. Pervizit

339——New York 1992 dhe përfundimi i lbrit

342—— Përshkrim kronologjik

344—— Jeta e detyrat

354——Bibligrafia

 

Journal des débats politiques et littéraires (1931) – Turqia e njohu më në fund mbretërinë e Shqipërisë

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 20 Shtator 2019

                                                             

“Journal des débats politiques et littéraires” ka botuar, të dielën e një nëntorit 1931, në faqen n°6, një shkrim në lidhje me njohjen zyrtare të mbretit Zog nga Turqia, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Turqia njohu mbretërinë e Shqipërisë

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Më 27 tetor, Presidenti i Republikës turke i dërgoi një telegram Madhërisë së Tij Mbretit Zog të Shqipërisë, duke i uruar lumturi dhe prosperitet për kombin shqiptar.

 

Madhëria e Tij i ktheu të njëjtin urim.

 

I ngarkuari për çështjet diplomatike i Turqisë në Tiranë vizitoi Ministrin e Punëve të Jashtme të Shqipërisë, të cilin e njoftoi se ai ishte udhëzuar nga qeveria e tij për të hyrë në marrëdhënie zyrtare me qeverinë shqiptare.

Excelsior (1928) – Kur Gjermania njohu mbretin Zog

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 19 Shtator 2019

 

“Excelsior” ka botuar, të martën e 25 shtatorit 1928, në faqen n°3, një shkrim në lidhje me njohjen zyrtare të mbretit Zog nga Gjermania, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Mbreti Zog u njoh nga Gjermania

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Tiranë, 24 shtator.

 

I ngarkuari për çështjet diplomatike të Gjermanisë shkoi për vizitë te z. Kotta, President i Këshillit, Ministër i Punëve të Jashtme, të cilin e njoftoi se qeveria e Reich-it njeh dhe hyn në marrëdhënie diplomatike zyrtare me qeverinë e mbretit Zog.

 

Regjimi i ri u njoh gjithashtu edhe nga Britania e Madhe.

L’Humanité (1928) – Ja arsyet e vërteta të konfliktit midis Ataturkut dhe Zogut

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 22 Shtator 2019

“L’Humanité” ka botuar, të hënën e 29 tetorit 1928, në faqen n°3, një shkrim në lidhje me arsyet e vërteta të konfliktit midis Ataturkut dhe Zogut, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Qemali kundra Zogut

Arsyet e vërteta të konfliktit

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Angora, 28 Tetor (Agjensia Ballkanike).

Marrëdhëniet diplomatike janë prishur midis Turqisë dhe Shqipërisë. I ngarkuari turk për çështjet diplomatike u largua nga Tirana dhe përfaqësuesi shqiptar u largua nga Angora.

Mustafa Qemali tha teatralisht (veçanërisht në një intervistë dhënë z. Henri Beraud) se ai kurrë nuk do ta njohë Ahmet Zogun i cili, duke u shpallur mbret, kreu një krim.

Por në realitet, kemi të bëjmë këtu me një çështje interesi sesa parimi.

Dikur në Shqipëri të gjitha tokat shtetërore i përkisnin Sulltanit. Pas shpalljes së pavarësisë, Turqia ka kërkuar dhe ende kërkon një kompensim prej 18 milion frangash ari.

Ahmet Zogu, i shpallur “mbret”, do të vërë dorën mbi këto prona si “trashëgimtar” i Sulltanit. Prandaj Mustafa Qemali është nervozuar.

Esad Pashë Toptani paska pasë qênë vërte mason! – LETËRKËMBIMI MUSTAFA MERLIKA KRUJA – ATË PAULIN MARGJOKAJ

 

 

Aleksandrí, 12 Prill 1950

 

I dashtuni mik,

Jam i gzuem qi po më vjen mbarë me i u përgjegjun letrës s’Ate me 16 mars  para se me u mbushun nji muej ndërmjet dý datash. E pikë së pari due me prekun në nji argument të rrahun mâ parë ndërmjet nesh.

Esad Pashë Toptani paska pasë qênë vërte mason! M’a ka vërtetue Mbreti nji ditë qi ishim shtrue tue bisedue ngeshëm mbi persona të kohnave të kalueme. Më tha se e kishte pasë ndëgjue në 1918 në Romë prej Mjeshtrit të madh të masonerís z. Palermo, i cili, tërthuer, donte me i mbushun mênden edhe këtij me aderue n’atë shoqní. E diskutuem bashkë temën se si ka mujtun Esadi qi, për sa i përket besimit, ka qênë ashtu si T’a kam përshkrue, me hŷmë në nji shoqní të njohun si e pafé. E gjetëm fillin e lâmshit. Ai pat dalë deputet në të parin parlament tyrk mbas Kostitucjonit të 1908-s  e pat hŷmë në partín Bashkim e Përparim të Tyrqve të Rij qi aso kohe zotnonte situatën. Tash këta të fundit, parij’e tyne mbarë, ishin masona të njohun. Esadi vërte ishte fetar, por edhe ambicjoz i madh e për mâ tepër kishte edhe shumë mëkate të kohës së Sulltan Hamidit mbë shpinë të tij. Për të dyja këto arsye ai ka mujtun me bâmë çmos për me fitue besimin e Tyrqve të Rij, prej të cilvet qe largue e pat dalë në kundrështim vetëm kur ata patën marrë teposhten. Pra pasha i ynë ka gjasë qi të ketë pasë hŷmë në masonerí qyshë në vjetët 1909-1910. Sigurisht për hypokrizí. Por fakti në veti mund të jetë i vërtetë. Tjerat sa të kam shkrue për tê jesin ashtu deri në provë të kundërt.

Mbasi i a nisa me llogarít e vjetra, po qërojmë nji herë këto e mbasandej po fillojmë të rejat. Kryengritja e Mirditës në 1921, si m’a ka tfillue vetë Kap. Gjoni, ka lemë kështu: Kap. Marka Gjoni paska pasë shkue në Tiranë për me i qá qeverísë s’ asaj kohe, ku Mehdi Frashëri ishte Min.PP. të Mbrêndshme, hallet e Mirditës : rruga, shkolla, et. Ministr’ i ynë e pret jo vetëm pa kurrnji konsideratë, por edhe me fjalë t’ ashpra tue i thânë se Mirdita para se me kërkue sakrifica prej Shtetit lypset të fillojë vetë me bâmë detyrat qi i përkasin kundrejt këtij: me dorzue pushkët, pikë së pari, e mandej me lá taksat si gjithë qytetarët tjerë! Fjalët ndërmjet të dyve xehen keqas e Kapidani del tym e flakë pa u përshëndetun me Ministrin. Edhe aty e n’Orosh. Atje mbledh parín e vêndit e i difton çaf i kishte thânë ministri, pra për tê Qeverija: me dorzue armët e me pague taksat. Përmbi këto themela kaq të thjeshtë Ti mund t’i shpjegojsh vetë tash faktet  qi kanë rrjedhë. Natyrisht për nji okcidental qi nuk njeh Shqipnín e aq mâ pak Mirditën, as historín e ksaj e as kokën  e Markagjonit, Ministri mund të dënohet vetëm si njeri pa takt. Por i gjykuem në dritën e rrethanave t’ona t’asokoshme e të zakonshme, Mehdi Frashëri del shkaktar themeluer i kryengritjes së Mirditës.

Emnin e shoqit qi kam lânë pa përmendun tue folë rrëshqitas e incidentalisht mbi nji bisedim t’emin me Italjanin Giro, preferoj t’a lâ edhe tash në heshtje.

Bektashizma ka nji historí të gjatë e të koklavitun. Do të mundohem me T’a shpjegue synthetikisht, në vijat e  përgjithshme. Ajo ka lemë prej nji konflikti politik të lidhun me historín fetare t’Islamit qyshë në origjinën e ksaj feje. Si vdiq Mohamedi i a zû vendin si khalife (vicario)[1] e si kryetár Shteti Abu-Bäkr-i, shoq i vjetër i tij e njeri me auktoritet të padiskutueshëm nga çdo pikpamje ndër myslimanë. Këtê e ndoq Omari, edhe mâ fatbardhë se tjetri, mbasi në kohë të tij mohamedanët pushtuen Syrín, Persín dhe Egjyptin. Erdh mandej Othmani, qi me pazotsín e nepotizmën e vet shkaktoi pakënaqsí të gjânë e të thellë. Për mâ tepër vinte prej nji vllaznije qi i kishte qitun shumë telashe Mohamedit e myslimanizmës në fillim e prandej zgjedhja e tij s’pat at’adezjon të përgjithshëm si ajo e të dy të parvet. Mohamedi kishte lânë nji dhândërr e njikohsisht kushrî të parë të vetin qi e quejshin Ali. Ky në dekën e Mohamedit ishte ende djalosh i ri e kurrkush s’ kishte guxim me e matun me kolosa të myslimanizmës si dy Khalifet e parë. Por mbas tyne ishte bâmë tashmâ burrë i pjekun tridhet’e sa vjeç. Ishte burrë trim legjendar, i drejtë dhe i dijshëm. Prandej opozita kundra Othmanit e kishte bâmë si sImbol e flamur. Othmani u vra e Aliu e zëvêndsoi. Por dasija, e fillueme qyshë me hupjen e Othmanit, u vulos e u trash me gjakun e këtij. Sundimtár’ i Syrísë, prej familjes s’Othmanit e njeri dinak e energjik sa s’bâhet, s’e njohu Alín. Filloi lufta civile me furí qi vazhdoi gjatë e mbaroi me trijumfin e Omajadvet të Syrís mbas vrasës s’Aliut me nji atentat e të dy të bijvet në luftë. Islamizma u bashkue prap si Shtet nemose përkohsisht, por u da atë ditë e sod si doktrinë. Leu protestantizma myslimane. Partizanët e Aliut, me qêndër rândimi ndër toka e popuj jo arabe, si në Persí e Irak, u dhanë pasjoneve të tyne politike ngjyra doktrinare, gjâ e natyrshme kjo në nji shtet theokratik e në nji popull qi  çdo gjâ në jetë do të kërkonte me e konformue me fén e vet. Ata e quejtnë, prandej, veten alevitë  (partizanë t’ Aliut) edhe fetarisht. Mbandej edhe këta u danë ndër shumë sekta, nga të cilat ajo mâ e largta prej islamizmës orthodokse (prej sunitvet), ajo e shqizmatikve të vërtetë a, në daç thuej e protestanvet myslimanë âsht sod féja zyrtare e Persjanvet (me fjalë fetare e shiitvet). Bektashizma mund të quhet nji degë mâ moderate, nga pikpamja orthodokse, e ksaj fés shiite. Themelues i ksaj sekte âsht nji njeri i çmuem si poet e filosof edhe prej sunitve e aspak heretik, përkundrazi ka famë edhe si njeri shum’ i devotshëm, si nji farë shênjti. E quejshin Bektash. Por në praktikë sekta ka mâ tepër afrí me shiitët se me sunitët. Shênjti Bekatsh ka pasë bekue themelimin e trupit të Jeniçervet e prandej këta kanë qênë in blocco[2] bektashij. Ky trup i famshëm u suprimue në 1826 prej Sultan Mahmudit II, jo veç me dekret, por edhe me gjak të madh. Bektashizma atëbotë në të tânë mbretnín ra në të zí e u bâ anmike e khalifatit, e sunitizmës, e Sultanvet. Bektashizma, pra, e leme prej rrethanash politike kundra orthodoksís myslimane përgjithsisht, prap politikisht u ftoh edhe faqe khalifatit e sultanatit t’Osmanllís e prandej në Shqipní ishte për njimênd e me gjithë zêmër nacjonaliste. Tre vllaznit frashrijotë Abdyl-Sami-Neim, qi s’kanë ç’bâjnë aspak me Mehdín, ndërsa Midhati ka qênë bash i biri i Abdylit, kanë qênë po, me sa dij un, bektashij ; por përsa i përket nacjonalizmës së tyne, nuk besoj qi kjo të ketë qênë e frymzueme prej fejet. Neimi ka shkrue shumë vjersha qi i përshtaten doktrinës bektashjane e krejt nji poemë me titullin Qerbelaja, qi âsht emn’i vêndit ku âsht zhvillue bëteja në të cilën u vranë djemt e Aliut e qi përshkruen me vjersha të thekshme gjithë këtë bëtejë. Qêndra bektashjane në Gegní janë Kruja e Elbasani, me rândsí; pak Gjakova e krejt krahina e Bulqizës. Në Toskní ka mâ shumë. Selija e përgjithshme e bektashizmës … së botës ka qênë vetshpallë e vetngulë në Tiranë por bota âsht aq’ e madhe e bektashizma aq’ e vocërr  qi…..

  1. Anton Harapi, pastë dritë, jo kah mbarimi, por mâ fort kah fillim’i Regjencës e para ksaj sidomos na dukej neve se ishte pak si tepër i matun në hapat e tija antikomuniste. Por po të marrim para sŷsh pozitën e tij si zyrtar feje plot me përgjegjsina shumë delikate, s’âsht për t’i vûmë aq faj të shuetit. P. Anton Harapi ka qênë pa pikë dyshimi patrijot e me zêmër aq’antikomunist sa duhet të jetë nji nacjonalist e nji katholik i mirë. Por guximi edhe për nji njeri edhe krejt të pamvarun në fund të fundit mos të harrojmë qi âsht edhe nji çâshtje temperamenti. S’më resulton aspak qi të ketë pasë hŷmë ndoj herë në ndoj farë marrveshtjeje të fshehtë me komunista. Zoti e di të vërtetën e, duhet me thânë nga nji herë, Zoti na ruejttë mênt e krés!

Tash qi mbarova përgjegjet e gjithë pyetjeve të tua, po Të pyes edhe un Tý për dishka qi m’ intereson: shkruejmë gjithça të dijsh mbi shkollat katholike të Shkodrës në kohën para indipendencës: kur e si kan fillue, si janë zhvillue e me çfarë gjuhe në kohën e Tyrqís? E me kaq Të përshëndet me zêmër.

MKruja

 

 

 

 

BOLZANO, me 18 prill 50

I dashtuni mik,

Dje mora letren t’Uej. Edhe letren tjeter me pasaportë e pata marrë tash do dit. U falem nderës per të dyja.

Mejherë po vehem me T’i pergjegjë pvetjes qi më bani per rreth shkollave katholike të Shkodres, megjithse nuk dij a keni me kenë kondend me kto pak njoftime qi vetë mundem me U dhânë.

Tue fillue me shkollën françeskane, në vj. 1861 “me ndimë të Zotit e t’Austrís” – si thotë dikund Fishta, françeskajt çilen shkollen fillore. Gjuhë msimit kje gjuha italishte. Shqypja filloi me u perdorë si gjuhë mësimi vetëm tue fillue prej  vj. 1902. Pesë klasavet fillore u kje shtue në vj. 1909 shkolla qytetnore (scuola civica): tri klasë qytetnore. Kshtuqi studentat kishin mundsín me studiue 8 vjet rresht nder Françeskaj. Në vj. 1921 françeskajt çilen gjimnazin, por kjo nuk hin në pvetjen tande.

Se kúr Jezuitët e çilen shkollen e tyne nuk m’âsht e njoftun. Në nji librec qi kam vetë, të shtypun italisht, me titullin “Schizzo storico dell’ opera dei Francescani in Albania” [3] thohet se shkolla e françeskajve, e themelueme në 1861, kje shkolla e parë publike qi u çil “per l’istruzione e l’educazione della gioventù cattolica. Sino a quell’ anno non vi erano in Albania scuole pubbliche per i cattolici”[4]. Kto janë fjalët egzakte të Schizzo storico. Edhe nder Jezuit gjuhë msimi kje italishtja, e ktu vazhdoi me kenë perherë gjuhë msimi italishtja, edhe në kohët e Shqypnís së lirë. Vetëm në shkollën fillore kanë pasë fillue mâ vonë me shti shqypen si gjuhë msimit. Në gimnaz të tyne ishte gjuha italishte gjuhë msimit, ashtu edhe në Seminár, ku u formonte Kleri shekullár (Priftent) ishte gjuhë msimit italishtja. Si e dini Seminari ishte i drejtuem prej Jezuitsh.

Vjen, mandej, shkolla e Stigmatineve. Kto murgesha i perkasin familjes së madhe françeskane. “Già dal 1879 i Francescani fecero venire a Scutari le Suore Stimmatine, alle quale furono affidate le scuole femminili”.[5] Se shkolla e tyne daton shi me vj. 1879 a por ndoj vjetë ma vonë, nuk rezulton ashtu krejt kjartas prej fjalvet të Schizzo storico. Gjuhë msimit gjithnji italishtja. Ka gjasë qi edhe kto murgesha, qi në gjithçka drejtoheshin mbas françeskajsh e imitojshin kta, t’a kén shti shqypen si gjuhë msimit qýsh heret; me gjithkta nuk më rezulton vjeta se kur ka mujtë me ndodhun kta. Stigmatinet kanë pasun due tipi di scuola: “scuola elementare” e “scuola normale”[6]. Se kúr u çil ky tip i dytë, nuk e dij.

Mungeshat Salezjane kan pasë nji shkollë elementare e shkollë punet me gjuhë msimit përherë italishten, krejt njashtu si Jezuitët. Kur e si? Per mue e panjoftun.

Per të kuptue arsyen pse italishtja kje gjuhë msimit nder kto shkolla, duhet të ndiejm shka na thotë  në nji liber qi pat botue Gjon Kamsi në vj. 1940. Në ket liber gati 100 faqesh Gjon Kamsi përmbledhë të gjitha vjerrshat e shkrueme prej të shuemit Luigj Gurakuqit. Në fillim kallzohet jeta e Luigjit e nder tjera lexohen kta rreshta:

“Në Shkoder, duhet dijtë, të gjitha shkollat e hueja, edhe ato të mbajtuna prej Austrís, si ishte Kolegja saverjane, me perjashtim të shkolles françeskane në gjuhë shqype, kishin per gjuhë msimit italishten. Arsyeja ishte ma shum natyra tregtare se sa politike. Perandorija e Austrís kishte trashigue prej Republikës së Venedikut të gjith bregun e Ilirís, me të gjitha marrëdhânjet tregtare e detare. Edhe Shkodra ndej deri vonë nen sundimin venedikas e marrdhânjet tregtare e kulturore vazhduen të jenë të ngushta edhe mbrapa, si rá nen sundimin e Osmanllís. Perandorija e Austrís muer ma vonë mprojtjen e popullit katholik shqyptár per t’a pështue nga salvimet e Tyrqvet. Kshtu shkollat vazhduen, në Shkoder, të kenë per gjuhë msimit italishten e cila mbahesh gjuhë tregtije e kulture per popullin e të gjith bregut t’Adrjes, në të gjithë Lindjen e sundueme prej Republikës, dhe kishte atëherë nji të perhapun gjeografik qi sot, nga ndrrimet politike edhe të ktyne kohëve të mbrame, nuk e ka ma”. Kto fjalët e Gjon Kamsit në librin e naltpermendun.

Tash po U siellem vetë me pvetjet e mija. Ma parë e ma dalë më diftoni ndoj send mbi “Lidhjen e Mukajt”, mbi të cillen shum po na flasin ata të Ballit nder dy numrat e gazetës së tyne “Flamuri” qi botuen nder kto kohët e mbrame. Më skjaro mirë se si âsht kenë relacjoni i Ballit me komunizem. Mue më duket se ata, kah bertasin pak si teper, do të kenë pasë marredhânje të mirë me komunista per do kohë. Ndryshej nuk mrrij me e kuptue zellin, me të cilin ata tash mundohen me e mblue e me e zhdukë ket punë.

Mos e leni pa më diftue edhe se pse Enver Hoxha aq fort po na i mnika Bektashinjt, saqi, mësi më kanë thânë në Romë, po na i paska qitë faret krejtësisht. A âsht e vertetë kta, a jo?

Edhe nji pvetje tjeter: Si u suell puna qi Zogu me martue nji grue ungareze katolike? A thue ka pasë gisht Italija me politikë të veten, apor âsht nji gja normale si nder martesat tjera të zakonshme?

Per tash njiherë, mjaft. Po të pershndes me gjith zemer e mbetem

 

Miku i Juej

  1. P. Margjokaj

 

  1. Paulin Margjokaj

Via dei Francescani, 1

Bolzano – ITALIA

 

P.S. – Tashti nji pvetje gjuhsije: “Ju shkrueni: “Kryengritja e Mirditës në vj. 1921, si m’a ka tfillue vetë Kap. Gjoni, ka lémë kshtu… Njeket fjalen tfillue nuk e kam ndie kurr, nemose në ket veshtrimin qi Ju i epni ktu. M’a spjegoni prá ket fjalë!

 

[1] It : zëvêndës

[2] It. : në bllok, të gjithë

[3] It. : “Skicë historike mbi veprën e Françeskanvet në Shqipní”

[4] It. : “për arsimin dhe edukimin e rinisë katolike. Deri n’atë vjetë, në Shqipní nuk ekzistojshin  shkolla publike për katolikët”

[5] It. : “Qysh nga 1879 Françeskanët prunë në Shkodër Murgeshat Stigmatine, të cilave i u besuen shkollat femnore”

[6] It. : “shkollë fillore” e “shkollë pedagogjike”

DED GJO’ LULI U VRA TRADHTISHT – Nga Fritz RADOVANI

(1840 – 1915)

24 SHTATOR 1915 Për mos me ua shtue gjakderdhjen e vllazënve të vet në këte situatë kausi ballkanik, Ded Gjo’ Luli mori rrugën nga Mazrreku dhe shkoi në Pukë. Kaloi lumin Drin dhe hyni në thellsi të maleve të egra të Mirditës jo, ma pak të lame me gjak për Liri. Atje për tre muej pat përpjekje me forcat e tradhëtarit Esad Pashë Toptani, i shpallun “besnik” i të gjithë shteteve shoveniste që na rrethonin dhe që kërkonin pjesë në Tokat Shqiptare. U pat shërbye të gjithëve pa dhimbje sa kje gjallë po, dhe i vdekun.
Dedë Gjo’ Luli nuk arrijti me i shpëtue kurthës së tradhëtarit, po u gjet i rrethuem në mes tyne bashkë me Nik Prelocin e djalin e vet Kolën tek qela e Oroshit. Porsa po afrohej në vendin e caktuem, aty u gjet në mes të shumë ushtarëve serbë, që porsa i pa, Deda kuptoi gjithshka, dhe tha: “Sot kemi mbarue!” Ishte data 24 Shtator 1915. U koll; pështyu për tokë dhe trimnisht iu afrue komandantit serb, i cili kërkoi nga Deda që me i tregue drejtimin e shokëve të vet. Deda iu përgjegj se nuk kishte me i tregue kurrë Ata. Ushtarët serb e ndanë Deden nga Nika dhe i biri, të cilët ua dorzuen ushtarëve esadistë, ndërsa Dedën, e lidhën dhe u nisën nga Mali i Shejtë i Oroshit, ku e mbytën tue e therë me bajoneta derisa i doli Shpirti. Trupin e mbuluen me gjeth dhe e lanë mbi dhe. Disa barijë mirditas e patën gjetë rastësisht dhe mbas gati pesë javësh, prifti i fshatit, mbasi e mori vesht vendin nga barijtë, e pat marrë natën me datë 8 Tetor 1915 dhe e pat vorrosë tek Kisha e Oroshit, pa i tregue askujt për këte. Aty asht mbajtë deri në vitin 1917. Atë vit Delegati Apostolik i Vatkanit në Shqipni, Imz. Ernesto Cozzi, që ishte edhe Feldkural i ushtrisë Austro – Hungareze, dhe Mik zemre i Dedë Gjo’ Lulit e shpesh bashkëpunëtor i Tij, bani hetime; madje Ai vet u interesue me ia stolisë vorrin me rrasa të latueme guri. Ai u ba edhe ndërmjetës me gjetë edhe trupin e Djalit të madh të Dedës, Kolën për të cilin ishte interesue me kohë e shoqja. Eshtnat e Tij i treguen Shqiptarëve e Shqipnisë mbarë, se: “Për Ty vdiqa, Për Lirinë tande! Nuk kam dashtë tjetër!”
IDEALIN AI E LA TË SHKRUEM ME GJAK !
Shkodër, me 29 Maji 1924.
Etnit Françeskan të Shkodrës, mbas sa përpjekjesh, mujtën me sigurue e me organizue ceremoninë e Tyne madhshtore të sjelljes në Shkoder të Eshtnave të Dedë Gjo’ Lulit dhe të Djalit të Tij, në Kishën Françeskane të Gjuhadolit. Ishte një popull i pafarë tek Kisha ku do të zhvillohej ceremonia mortore. Ishte i pranishëm edhe Delegati Apostolik, Shkëlqësia e Tij, Imzot Ernesto Cozzi, i cili, në mes të ma tepër se 3000 qytetarëve shkodranë, e përcolli Dedë Gjo’ Lulin deri tek banesa e Tij e fundit ndër vorre të Rrëmajit. Morën pjesë edhe të gjitha autoritetet shtetnore të Shkodrës. Në oren 8.00 të mëngjesit, Provinçiali i Françeskanëve të Shqipnisë At Pal Dodaj, filloi Meshën e organizueme për Fatosin e Maleve. Një orkestër e zgjedhun për këte rasë, me tingujt e saj të përmortshëm, e bani edhe ma të madhnueshme atë ceremoni mortore.
Mbas Meshet zani i përmallshem dhe i fortë ku ishte ma i zgjedhuni mu në atë fidanishtë dijetarësh të pashoq, e që ligjëroi me solemnitet për jeten e Dedë Gjo’ Lulit, ishte i Madhi At Anton Harapi. Ndër tjera fraza Ai tha: “Sikuse Athena e Roma mbi gjak e eshtna të Fatosave ngrehën ndërtesën e Lirisë, ashtu për të mëkamun të Shqipnisë u lyp që gjaku i kreshnikëvet të sterpikëte krepat e Maleve tona!… Mbas 400 vjetësh me çeten e vet lufton për të parën herë nën Flamurin e Shqipnisë, për Liri kombëtare…
Ai kje tri herë Fatos, se i fali Atdheut dy djelmët dhe veten, tue u ba sheji i salvimit të xhonturqëve, të sllavëve e esadistëve … Ai së dyti provoi se, bashkë me Atdhetarinë në gjoksin e Tij vloi edhe zelli për Fe… Në Te vërtetohet fjala e popullit se ndihma e Zotit e pushka e Hotit e shpejtoi Lirinë Kombëtare…”
Në fund oratori At Harapi iu drejtue gjithë shqiptarëve të të gjitha viseve, që emni i Fatosit të përjetësohet me një Monument. Banda e Bashkisë së qytetit vazhdoi me jonet e përmallëshme me vajtue pranë trupit të Heroit t’ Atdheut.
Arka me Eshtnat e Fatosit të Traboinit doli nga Kisha Françeskane e mbulueme me Flamurin Kombëtar. Populli e mori në dorë në shenjë nderimi deri në vorrezat e Rrëmajit. Procesionit i prini Banda e Gjimnazit të Fretënve e veshun kuq e zi, mbas të cilëve ishin përfaqsuesit e shoqnive të tjera të ndryshme të qytetit, përfaqsuesit shtetnorë dhe mbarë Shkodra.., që të rreshtuem në heshtje u sollën dhe shkuen në drejtim të Kishës Kathedrale. Ndigjohej vetem muzika që bashkohej me jonet e kumbonëve të Kishave tjera të qytetit që edhe ato në shenjë zije rrahnin në njëanë…
Mbas salikimit në Kishen Kathedrale procesioni u drejtue për në banesen e fundit në Rrëmaji. I madh e i vogël po përcillnin Tre Burra të një shtëpisë njëheri.., prandej dhe lotët nuk mungonin mbas Arkës.., e cila ndiqej nga Banda e Gjimnazit të Fretenve.
Në Vorreza ajo ekzekutoi me madhshti Hymnin tonë Kombëtar.
Mori fjalën edhe kushrini i Dedë Gjo’ Lulit, Gjok Luli, i cili tha: “Po të falem nderës me gjithë zemer moj Shkodër, për ket punë që ke ba, po ma teper po u falen nderës gurt’ e Hotit. Tue mos ditë me kuvendë ma gjatë, po ju tham se nuk e kemi besue se i dini ju këto punë. Edhe unë po gëzohem me ju. 500 shtëpi që ka Hoti janë fikë e dalë në rrugë të madhe e, kaq jemi ba porsi ajo grueja e pakunorë, porsi ajo qyqja e zezë… Kushtrim… Zot!… Kushtrim, Shqipni për 500 shtëpi Hot që jemi shkrepë rrugëve tue vdekë urije e, kemi derdhë gjakun me ba Shqipni!.. E, pasha Këta Eshtna që kemi para se edhe sa mashkuj që të kenë këto 500 shtëpi, kanë me vdekë për Shqipni!”… Tue mos mujtë ma me vazhdue hjekë kësulen prej kreje dhe e lëshon në tokë… në shenjë Betimi e Bese… Populli u zhgreh në vajë.., dhe njeni mbas tjetrit i shternguen dorën Burrave e Grave të Hotit për krye shndosh, të cilët të gjithë bashkë i bashkonte një gjak…Një Flamur! Shkodra, edhe pse e lanun mbas dore,…ka dijtë dhe di edhe sot, se kujt me i thanë Fatos, Shpëtimtar i Atdheut dhe me këndue: “Njaj asht Fatos që tue luftue mbaron”…
(Pjesë nga libri i autorit FR per “Ded Gjo’ Lulin” 2011.)
Melbourne, Shtator 2019

“Pse më vrave?”, si urdhëroi Enveri ekzekutimin e shokut të ngushtë, profesor Fahredin Angoni. Miq fëmijërie dhe në një dhomë në Lice

Dashnor Kaloçi/ Memorie.al publikon dokumentin arkivor të dates 5 qershor 1945, ku Enver Hoxha urdhëron ekzekutimin e ish-shokut të tij të ngushtë që nga fëmijeria në Gjirokastër, me të cilin si bashkëmoshtarë, kishte qenë shoke dhome për disa vjet ne konviktin e Liceut francez të Korçës…?!

 

Ka qenë 5 qershori i largët i vitit 1945, kur nje radiogram urgjent i firmosur nga gjeneral-kolonel Enver Hoxha, me cilësinë e Komandantit të Pergjithshëm të Ushtrisë Nac-Çlirimtare, aprovonte denimin me vdekje të gjashtë personave, gjykuar nga një Këshill Gjyqsor Ushtarak i Divizionit të III-të, të Korparmatës se Dytë, të kryesuar nga Kryetari, Irakli Bozo (major) dhe prokuror, Ziqiri Mero, kapiten i parë. Ndersa pesë prej tyre ishin ushtarakë, ish-partizanë të Brigadës së Parë Sulmuese, personi i gjashtë në listën e aprovuar nga Enver Hoxha për t’u ekzekutuar, ishte civil, dhe quhej Fahredin Angoni.

Ishte me origjinë nga Gjirokastra dhe pinjoll i një prej familjeve më të njohura të atij qyteti të gurtë me histori të lashtë. Madje në femijrinë e tij, kishte qenë në një lagje me Enver Hoxhën dhe shok i ngushtë i tij. Rasti e solli që miqësinë me Enverin, ai ta vazhdonte edhe për shumë vjet të tjera në qytetin e Korçës, ku ata ishin bashkë-studentë në Liceun francez të atij qyteti. Madje ata flinin në një dhomë të konviktit, ose më saktë; Fahredini e pranoi Enverin në dhomën e tij, ku ishte dhe bashkëqytetari i tyre, gjirokastriti, Selaudin Kokona, që rridhte nga një prej familjeve më të njohura të atij qyteti. Ndërsa Enveri nuk shkëlqente në mesime, Fahredini ishte një nga studentët liceistë më të mire jo vetëm në mesime, por edhe në sjellje dhe si formim intelektual.

Ai njihte dhe zotëronte shkëlqyer disa gjuhë të huaja, si; frengjishten, gjermanishten, anglishten, italishten, latinishten dhe greqishten. Kjo gjë bëhet e ditur veç të tjerash edhe nga librat që ka perkthyer Fahredini në ato vite, si “Berberi i Seviljes”,(i Boumarshesë) “Djaloshi gjeniail” (Moxart), “Fausti” i Gëtes, etj. Veç këtyre përkthimeve të kryeveprave të letërsisë botërore, nisur nga pikpamjet e tija nacionaliste, Fahredin Angoni në vitin 1929-1930-të, shkroi romanin “Skënderi dhe Olimbia” i cili bën fjalë për masakrat e andartëve grekë në fshatin Hormovë të Tepelenës.

E gjithë kjo krijimtari, i përket periudhës kur Fahredini ishte student në Liceun francez të Korçës, ku Enver Hoxha nuk ka shkruar asnje rresht. Dhe pas diplomimit në atë lice, rrugët e Fahredin Angonit dhe shokut të tij, Enverit, u ndanë përfundimisht?! Dhe ata nuk u takuan kurrë më me njeri tjetrin. Për ironi të fatit, Enveri që nuk shkëlqente në mësime, mori një bursë shtetërore dhe shkoi për studime në Francë, ndersa Fahredin Angoni një nga nxënësit më të mirë të Liceut francez, u emërua mësues në fshatrat më të thella të qarkut të Korçës.

Siç dihet, Enveri nuk mundi që të vazhdonte studimet më shumë se gjashtë muaj në universitetin e Montpelije-së, pasi nuk shleu dot asnjë provim, dhe Ministri Arsimit i asaj kohe, Mirash Ivanaj, ia preu bursën. Dhe kështu ai u detyrua që pas disa kohësh (pasi punoi pak kohë në konsullatën shqiptare në Bruksel), të kthehej në Korçë, ku dha mësim gjuhën frenge si i jashtëm në Liceun ku kishte qenë vetë student. Ndërsa Enveri u be komunist, Fahredini ishte nacionalist dhe me bindje thellësisht antikomuniste. Kështu ai u bashkua dhe aderoi me forcat nacionaliste të organizatës Balli Kombëtar, duke qenë një nga krerët kryesorë të asaj organizate nacionalist për Qarkun e Korçës, ku mbulonte rininë. Po kështu ndërsa Fahredini kishte krijuar familje, (u martua me Praksithe Shahini dhe lindën tre fëmijë: Lirika, Gjergji, Pirro), shoku i tij, Enveri, vazhdonte të ishte beqar.

Ngjarjet u rrokullisën në atë mënyrë, saqë në mbarimin e luftës në fundin e vitit 1944, dy ish-shokët e ngushtë që nga Gjirokastra, do ta shihnin veten në dy skaje, ekstremisht të kundërta. Enveri i pari i Shqipërisë, ndërsa Fahredini një njeri mëse i zakonshëm, duke u marrë me tregti në qytetin e Korçës, për të mbajtur familjen e tij. Dhe fillimi i vitit 1945 do të ishte fatal, per Fahredin Angonin, pasi ai u arrestua së bashku me një grup të madh prej 30 personash, ku një pjesë kishin qenë në formacionet nacionaliste gjatë Luftës, por shumica prej tyre ushtarakë dhe ish-partizanë të Brigadës së Parë Sulmuese të Mehmet Shehut. Të akuzuar per agjitacion e propagandë ndër rradhët e ushtrisë dhe për nxitje dezertimesh, ata u nxorrën përpara një gjykate ushtarake të Divizionit të Tretë të Korparmatës së Dytë, e cila kryesohej prej Irakli Bozos, shok shkolle i Fahredin Angonit, i cili gjatë senacave gjyqësore të improvizuara në qelitë e hetuesisë të Pallacinave (pallatet italiane në Korçë), pati mjaft debate të ashpra me shokun e tij të Liceut.

Fahredini deklaroi në gjyq se Balli Kombëtar ishte një organizatë nacionaliste dhe kishte një ideal e mision patriotik, por që fatkeqësisht e humbi luftën. Ky pohim i tij i thënë në mënyrë deklamative, do t’i kushtonte shtrenjtë, pasi nga gjashtë dënimet me vdekje, Kryetari i Gjyqit, Irakli Bozo, një e “ruajti” për shokun e tij të Liceut francez, Fahredinin….?! Gjë të cilën “nuk ja prishi” dhe shoku tjetër i tyre, Enveri, Kryetar i Qeverisë Demokratikë të Shqipërisë dhe Komandanti i Përgjithshëm i Ushtrisë, i cili me anë të një radiogrami urgjent, që mban datën 5 qershor 1945, aprovoi dënimin me vdekje të Fahredinit. Kështu u shua jeta e Fahredin Angonit, prej dy shokëve të tij të shkollës, por sidomos prej Enverit, që ishte në krye të shtetit dhe firmosi me gjakftohtësi ekzekutimin e tij.

Por Fahredini nuk do ishte i vetmi nga ish-shokët e shkollës së Enverit që përfundoi në plumb…? Ai ishte i pari që u ekzektua, pasi pas tij ”rradha” i erdhi të tjerë shokëve, si; Enver Zazanit, Syrja Selfos, Abaz Omarit etj. Ndersa me burgime të rënda përfunduan, mjaft të tjerë shok shkolle të tij nga Korça e Franca, si; doktor Isuf Hysenbegasi, profesor Foto Bala, agronom Adem Beli, doktor Hasan Jero etj, për të përfunduar me Koço Theodhosin, ish-zv kryeministrin që u ekzekutua në vitin 1975. Dhe për të gjithë ata, thuhej…. se patën atë “fat”, për të vetmen arsye; se ata dinin shumë gjera nga jeta private e Enver Hoxhës…?!

Dëshmia e 90-vjecarit, Avni Bejkova Xhomaqi, që iu fal jeta në atë gjyq dhe u denua me 25 vjet burg politik

“Debati i Fahredin Angonit me Irakli Bozon, kryetarin e gjyqit”

Nga ai proces gjyqësor i improvizuar i zhvilluar plot 75 vjet më parë në “Pallacinat” e Korçës, ka mbetur si dëshmitar vetëm një prej të dënuarëve, të cilit iu fal dënimi me vdekje dhe iu zbrit në burgim të përjetshëm dhe më pas në 25 vjet. Disa vite para se të ndahej nga kjo jetë, në moshën 90-vjeçare, Avni Bejkova Xhomaqi, si për të dëshmuar para historisë, krimet e shëmtuara të atij regjimi që po hidhte themelet e përgjakuara që me ardhjen e tij në pushtet, midis të tjerash tregonte: “Ndërsa filluan të më torturonin edhe mua aty në dhomën e hetuesisë, Myrteza Slleusha, duke mos duruar dot dhimbjet u tha se do të firmoste gjithcka që ata do t’i kërkonin. Pasi më torturuan gjithë natën, të nesërmen në mëngjez më nxorrën në gjyq, i cili u zhvillua po aty me dyer të mbyllura. Unë nuk pranova ta firmosja akt-akuzën dhe në atë moment Kryetari i Gjyqit, Irakli Bozo, dha urdhër që të më merrnin përsëri në pyetje por, të mos më rrihnin. Pas kësaj kur më dërguan përsëri në qeli, unë i tregova gjithçka Fahredin Angonit, i cili më tha se përfundimisht unë kisha shpëtuar nga pushkatimit. Nga një gardian skrapalli, mësova se që të më falej jeta mua, kishte ndërhyrë Kolonel Riza Kodheli, dhe Emine Butka. Po atë natë, na nxuarrën të gjithëve në gjyq, i cili u zhvillua po aty në katet e sipërme të “Pallacinave”. Ai gjyq ishte krejt formal, pasi fati ynë ishte paracaktuar që kur na kishin arrestuar dhe për dy ose tre orë, na kaluan në proces të gjithë të arrestuarit, që bëheshim plot 30 veta. Gjatë atij gjyqi, Kryetari Irakli Bozo ndërmjet të tjerash e pyeti profesor Fahredin Angonin, duke i thënë: “A e pranon se Rinia e Ballit Kombëtar ka tradhëtuar?” Dhe Angoni iu përgjigj: “Jo ajo nuk ka tradhëtuar, por dështoi në misionin e saj”. E vetmja gjë që u vërtetua në gjyq, ishte fakti se Zef Sadria dhe Lec Ndoci, i kishin thënë Angonit se ata prisnin arrestimin, pasi kishin qënë me Ballin Kombëtar. Dhe Angoni u kishte thënë se më mirë të arratiseshin në male dhe të bashkoheshion me forcat Dule Alarupit, se sa të arratiseshin në Greqi, duke u bërë tradhëti të madhe. Të nesërmen në mëngjez, u lexua pretenca nga prokurori Ziqiri Mero, ku përveç meje që m’u dha burgim i përjetshëm, të 14 të tjerët u dënuan me pushkatim. Pas kësaj, Fahredin Angoni iu drejtua Irakli Bozos që e kishte pasur dhe shok klase në Liceun e Korçës, duke i thënë: “Irakli, pse më vrave?”. Irakliu iu përgjigj: “Mbahu burrë”. Angoni ia ktheu: “Unë burrë jam, ti nuk u tregove burrë, se kemi qenë dhe shok klase”. Irakliu nuk foli më asnjë fjalë dhe mori çantën nën sqetull dhe zbriti shkallët duke u larguar që andej. Pas faljes së jetës mua më dërguan në Burgun e Burrelit (ku vuajta 15 vjet), ku një ditë një i burgosur nga Korça, Ali Barmashi, më tregoi se kishte qenë prezent kur ishin pushkatuar gjashtë shokët e qelisë sime; Fahredin Angoni, Myretza Satka, Faik Tartari, Zef Sadria, Gjon Cufi dhe Lec Ndoci. Aliu kishte qenë ushtar në Zërraskë të Pogradecit, kur ata të gjashtë i kishin dëerguar atje ku dhe i kishin pushkatuar në mënyrë demonstrative, përpara gjithë ushtarëve dhe oficerëve të atij reparti. Fahredini me shokët e tij nuk kishin pranuar të ekzekutoheshin pas shpine sic ishte ligji për ata që akuzoheshin për tradhëti të lartë dhe ashtu të lidhur kishin rezistuar deri sa i kishte grirë mitrolozi i skuadrës së pushkatimit. Më pas Aliu më tregoi se aty ishte afruar prokurori që kishte asistuar në ekzekutim, i cili me revolverin e tij i qëllonte në kokat e tyre që hidheshin përpjetë nga plumbat”.

Ushtria Nac-Çl. Shqiptare. Këshilla Gjyqësore e Korpusit të II-të.

Vendim:                                                                                                       

Në emër të Popullit Shqiptar. Këshilla Gjyqësore Ushtarake e Divizionit të III-të. Korp-Armatës së II-të. Kryesuar prej kryetarit të Gjyqit të Korpusit të II-të me Kryetar Major Irakli Bozo, dhe Antar Oficer Hysen Rusi dhe Oficer Sabri Pilkati, duke qenë present Sekretari Qemal Ceka me asistencën e Prokurorit Kapiten i I-rë Ziqiri Mero.

Sot më datën 4/6/1945 u mblodh në sallën e Gjyqit për të gjykuar të pandehurit partizanë: 1)Faik Tartari, 2)Xhorxhi Nova, 3)Tef Nika, 4) Ndoc Pema, 5)Lec Ndreca, 6)Luigj Çamuku, 7)Luk Prela, 8)Filip Gaci, 9)Rexhep Demiri, 10)Zef Sadrija, 11)Alush Ahmeti, 12)Hysen Ramazani, 13)Kol Vata, 14)Cam Dedoshi, 15)Luigj Cepi,16)Frano Zefi,7) Gjon Cufi, si dhe civilat: 1) Faredin Angoni, 2)Haki Bablluzha, 3)Avni Bejkova, 4)Myrteza Sleusha, 5)Zenel Qyteza, të komplikuar me këtë dezertim, të cilët simbas akuzave të Prokurorit deklaroj këtë:

Vendim:

Këshilli Gjyqësor Ushtarak mbasi dëgjoi apologjinë e të pandehurve të sipër-përmëndur. Mbasi dëgjoi pretencën e Prokurorit, Konstatoi: Pjesërisht të pandehurit kanë qënë antarë të organizatës tradhtare të Ballit si dhe milice e xhandarë, dhe si të tillë i kanë shërbyer okupatorit deri në çlirimin e Shqipërisë. Kanë lidhje me proçesin e Syrja Zoto-s me shokë të cilët janë munduar të organizojnë një dezertim në stilt ë gjerë duke u hedhur në rreshtat e Ushtrisë Reaksionare Greke. Trupi Gjykues gjatë zhvillimit të gjyqit konstatoi se në përgjithësi këta element kanë qënë të ndërgjegjshëm për tradhëtinë e tyre të lartë dhe për këtë gjë eksponentët e dezertimit kanë bërë lidhje me civilët e lart-përmendur, për të gjetur rrugën më të plotë dhe për të forcuar lidhjet me reaksionin grek si dhe me disa kriminelë të jashtëm. Pjesërisht të pandehurit pohojnë veprën e tyre tradhëtare dhe kriminale që kanë dashur të bëjnë. Me qënë se fajet e të cilëve akuzohen të pandehurit, ato parashikohen dhe dënohen prej nenit 17 dhe ndëshkohen prej nenit të ligjit Nr.41 mbi organizimin dhe funksionimin e Gjykatave Ushtarake. Për këto arsye Trupi Gjykues pjesërisht në kundërshtim me pretencën e Prokurorit,
Vendosi:

Fajësinë penale e të pandehurve të sipër-përmendur dhe në bazë të nenit 18 paragrafi “Gj” Dënimin e Fajtorëve: 1)Faik Tartari, 2)Lec Ndreca, 3)Gjon Cufi, 4)Zef Sadrija, 5)Myrteza Sleusha, 6)Faredin Angoni. Me vdekje dhe rënien e nderit ushtarak, humbjen e të drejtave qytetare dhe sekuestrimin e pasurisë së tyre të luajtshme dhe të paluajtshme në bazë të ligjit përkatës.

Dhe 1)Avni Bejkova me burgim të përjetshëm, 2)Luigj Camuku me 30 vjet burgim, 3)Cam Dedoshi, Luigj Cepi, Tef Nika me 20 vjet burgim, 3) Rexhep Demiri, Haki Babllusha, Zenel Qyteza me 5 vjet burgim. Ndërsa 1)Xhorxhi Nova, 2)Ndoc Pema, 3)Alush Ahmeti, 4)Hysen Ramazani 5)Frano Zef Lekaj, 6)Kol Vata, 7)Luk Prela, 8)Filip Goci, me vërejtje të rëndë dhe degradim për ata që janë graduar. Të gjithë të pandehurit që janë dënuar me burgim, humbin të drejtat qytetare baraz me kohën e ndërshkimit. Ky vendim përsa i përket dënimit me vdekje, i dërgohet Gjykatës së Lartë Ushtarake për aprovim ndërsa për të tjerët është e prerë. Njëkohësisht urdhërojmë dhe lirimin e tyre prej burgut.

Kryetari Irakli Bozo, Antar Hysen, Antar Sabri Pilkati, Sekretar         Qemal Ceka

Memorie.al