VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

SARAJEVË – Poezi nga IZET SARAJLIÇ

By | September 5, 2019

Komentet

Poezi nga libri ‘PARA ARDHJES’ nga FASLLI HALITI

 

redaktor:     ROLAND GJOZA

redak. teknike: Sazan Goliku

 

 

TIRANË

 

AH SIKUR

 

O

O o

O o o

O o o o

O o o o o

O o o o o o

O o o o o o o o

O o o o o o o o o

O o o o o o o o o o

O o o o o o o o o o o

O o o o o o o o o o o o o

O o o o o o o o o o o o o o o

O o o o o o o o o o o o o o o o

O o o o o o o o o o o o o o o o o

O o o o o o o o o o o o o o o o o o

O o o o o o o o o o o o o o o o o o o

O o o o o o o o o o o o o o o o o o o o

O o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o

O o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o 1…

Një Keops piramidë zerosh

Pambarim.

Ah!

Sikur

Të ish njëshi para zerove, në fillim

Ah sikur para zerove

Njëshi të ish!

 

Por njëshi në bisht të zerove është,mjerisht…

 

Shkurt 2014

LAJMËRIM VDEKJEJE

 

Vdekja

Vdiq.

Njerëzimi

U vesh në zi

Ngriti flamujt e zinj

Në gjysmë shtizë majëlisash

Ia nisi vajit,( o ç’vaj ish ai),

Mjerë ne

Si do ta mbajmë përjetësisht

Barren  e jetës mbi shpinë

Mbi kurriz.

 

Dhjetor 2015

 

RËNKIMI IM

Si ti
Baba
Po rënkoj
Dhe unë:
Darkë, drekë,
Mëngjes.në gjumë.

Por
Si ti, baba,
Vdekjen
S’e thërras kurrë:
Eja moj vdekje eja, eja
Eja më merr, moj e bekuar…

Ti e doje vdekjen baba,
Ajo s’të donte ty.
Ajo

Më do mua

Unë as e dua

As e thërras atë
Siç e thërrisje ti, Baba,
Veç në më kërkoftë ajo mua,
Unë vetë s’i hidhem asaj kurrë në krahë…!

 

Tetor 2015

BRITMAT

 

Politikani ,

Bërtet

Kundër

Politikanit

Pushtetari bërtet,

Ulurin, kacafytetet

Bën thirrje për rrëzimin e pushtetarit,

Për t’u ngjitur vetë  në pozitë, në Pushtet.

***

Artisti

Propozon

Rrëzimin e famës së artistit

Poeti kërkon demaskimin e poetit

Për t’u ngjitur vetë në zenitin poetik

Që t’i marr kolegut famën,

Nobelin, lavdinë;

Kështu muzikanti

Kështu piktori

Kështu  akuarelisti

Skulptori

Artisti

Kështu

Regjisori

Kryeministri

Kështu kryeparlamentari

Kështu prokurori, gjykatësi

Kështu oficeri

Politikani

Deputeti

Kështu Presidenti

Kështu edhe mbreti…

***

Britma

Ulurima

Kacafytjet

Për ngritje, zbritje,

Për rrëzim, lartësim

Për  rrëzim, ngjitje në pushtet

Thirrje për ngjitje në majën më të lartë,

Atje ku kullon gjethja mjaltë.

 

Thirrje

Me breshëri

Për eleminim

Për zbritje, zbritje,

Për ikje, ikje ikje ikje…

Për ngjitje e zbritje, ngjitje e zbritje

Ngjitje me rëndesën e rëndë të gurit të Sizifit

Britma me shpejtësi drite:

Ik

Ik, ik,

Nano ik

Berisha ik,

Basha,

Ndoka

Rama ik, ik, ik, ik, ik…

 

Po habitet me ne Evropa, Bota, Kozmosi  i gjithë…

 

Tetor 2016

 

REBELIMI YT

 

 

Për t’u takuar

Me atë

Që dashuron

Ti rrebelon me prindërit,

Për t’u takuar me mua,

Bëhesh pulë

Para

Prindërve

Zogjtë s’cicërijnë

Asnjë zog nuk këndon

Sepse ti do atë për të cilin

Ndaj prindërve të tu rebelon!

 

Janar, 1997

 

ZGJATJA E THONJVE

 

Ka një garë të rritjes së ngutshme, të padurueshme,

Të paturpshme dhe koloristike të thonjve

Kush e kush t’i rrisë sa më tepër thonjtë,

Kush e kush t’i ketë sa më të gjatë…

Kush e kush t’i pikturojë

Me manikyr,

Me llak.

 

Kurse unë, ti, ai

Ne i brejmë

Thonjtë

Tanë

Me dhëmbë

Sepse me ta ne s’kapim

Ndaj nuk na duhet

T’i mprehim

Me limë

S’ na duhet

Të kapim me ta një mizë në fluturim…

 

 

Kurse ju…

I rrisni

I zgjasni

I fshihni me varak

I koloroni, i ngjyroni,

Që sa më të gjatë t’i zgjasni thonjtë

Dhe me ta oborrin tuaj me petale floriri ta mbuloni.

 

Shkurt, 2014

 

TESTAMENT

 

Mos thoni për mua

Kur të vijë ajo ditë:

Sot, ai

U shua, u fik,

Sepse unë i fikur, i shuar isha…

 

Se mos më lanë ata të ndizesha!

 

22-23 gusht 2014

 

MËKATI I PRANVERËS

 

Pranverë sykaltër,

Pranverë me faqe të blerta,

Ti që zgjon nga gjumi letargjik

Barin,

Sythin,

Gjethin,

Lulet,

Blerimin.

Megjithatë,

Ti,sykaltra Pranverë,

Nuk harron asnjë edhe një vit

Nuk harron qoftë edhe një herë

Të zgjosh nga gjumi dimëror letargjik

 

Edhe nepërkat, edhe shigjetullat, gjarpërinjtë…

 

Prill 2003

 

NE VDEKTARËT

 

Nëse ne plebenjtë e ferrit të tokës sonë,

Patricë të kaltërsive,

Galaktikave,

Yllësive,

Patricë të shpatullave,

Të shpinave tona,

Të krahëve

Tanë,

Plebej të ferrit,

Plebej të tokës nënë,

Por të pavdekshmit e Hadit.

Në Parajsën qiellore,

Jo ju patricët efemerë, fluidë,

Do të jeni qiellorët e të pavdekshëm,

Por vetëm ne plebejtë, vdekëtarët e kësaj toke,

Do bëhemi, e do të jemi të pavdekshmit. tëe përjetshëm…

 

Shtator, 2014

 

PUSHTETI

 

Mendimi

Pa pushtet,

Zog

Pa krahë

Pa ngjitje përpjetë,

Ecje rrafsh, horizontalisht

 

Këmbët s’kapin kurrë kuota, lartësish…!

 

11 maj 2015

 

IKJA E SHPIRTIT

 

M’u shemb zemra nga pesha e streseve.

M’u kalb zemra,

Shtëpia

E shpirtit,

Iku nga unë shpirti im,

 

Iku të shpëtojë kokën në një tjetër strehim…

 

Tetor,  2014

 

MBETËM GJALLË

 

Pimë ujë

Në kanaçe teneqeje,

Na zuri tetanosi.

Hëngrëm

Në tasa bakri,

U helmuam.

Na helmoi bakri

Me vrerin e tij gurkali.

Pimë ujë me grushte të kallajisur,

Hëngrëm bukë me duar të lara me vesë.

 

Dhe mbetëm gjallë, gjallë një jetë…

 

Tetor, 2014

JETA

 

Jeta

Jetohet

Vetëm në këtë jetë

Në këtë çast,

Në këtë

Ditë.

Dhe ky çast, kjo ditë

 

Është sot pikërisht.

 

Dhjetor, 2012

 

LAHEM

 

Nuk

Lahem

Me dritë dielli,

Me rreze dhe dritë hëne

As me freski të qelqtë lulesh, vese,

 

Por lahem si në hamamet turke me avuj djerse!

 

Tetor,  2014

 

KRAHËGJATAT E FUSHËS

 

Krahëgjatat e fëmijërisë sime fushore

Krahëgjata të fushës sime stepore

Ju kam gjuajtur

Me llastiqe

Ju

kam vrarë

Ju kam vjedhur

Vezët natën nëpër fole

Të thurura kaçubeve me fije bari

Ju kam ndjekur

Me vrap, rrufe,

Fushave

Arave

Grunjërave

Vija natën t’ju kapja në fole.

 

Doja t’ju shkurtoja krahët e gjatë

T’ju bëja krahëshkurtra

Si  shkurtëza

Por

As në tokë

As nëpër qiell

As nëpër fole natën s’ju kapa

 

Dhe s’kish sesi gjersa ju ishit krahëgjata.

 

Dhjetor,  2013

 

PLAS MOJ ZEMËR

 

Nëse rrëzohem një ditë,

Nga toka,

Mbi tokë,

Dhe jo nga lartësitë,

Sepse s’jam i lartësive

Dhe, s’do jem në përjetësi.

Gjemani kutinë e kuqe të zemrës,

Siç gjendet kutia e zezë e avionit të rrëzuar

Dhe hapeni,

Shikoni gjithçka timen

Të regjistruar brenda saj.

Shikoni të bardhat dhe të zezat e mia,

Veset dhe virtytet,

Të mirat

Dhe të këqijat

Verifikoni në të.

Do gjeni

Vallë

Të regjistruar aty

Më shumë urrejtje

Apo më shumë dashuri?,

 

2012

 

KUR M’U PRE FJALA

Kur m’u pre Fjala,
M’u përgjak
Gjuha.
Gjuha u vesh me të zeza.
Veshi fustanin e zi të heshtjes.
M’u përlotën organet e mendimit,

Në pellgje të zinj gjaku nis koha e pluskimit…

 

29 tetor 2014

“BENE”: KATËR MËNYRA TË NDRYSHME PËR TË VDEKUR NË VARGJE- BLOK, MAJAKOVSKIJ, ESÈNIN, PASTERNAK (CAP.IX) -Përgatiti e përktheu Faslli Haliti

Nën këtë titull bashkohen qoftë versioni televiziv i vitit 1977, ashtu edhe versioni teatral që u nis në turne në 1980 në teatrot lirikë  të operave (nga të cilët është  marrë regjistrimi për një prodhim diskografik të të njëjtit vit) Tashmë është e qartë se nga titulli i Spektakli – i koncertit të mëparshëm të Majakovskit në këtë shfaqje të re Bene hapet në një horizont më i gjerë i poezisë ruse. Për këtë do të jetë e nevojshme të përqendrohemi në figurat e këtyre poetëve dhe në historinë kulturore të Rusisë së kohës së tyre; dhe, meqenëse përkthimet në italisht të poezive të përdorura nga Bene janë, kryesisht, nga Ripellino, do të jetë mbi të gjitha për studimet e tij që do t’u referohemi. Nga realizmi në Revolucionin e Tetorit, duke kaluar nëpër simbolizëmin dhe Aleksàndr Aleksàndrovic Blok.

Blok lindi në Petersburg në 1880. Babai i tij është një muzikant për piano dhe ligjëron të Drejtën Publike në Universitetin e Varshavës, nëna e tij është vajza e botanistit Bekètov, Rektori i Universitetit të Petersburgut. Prindërit e tij u ndanë shpejt dhe ai u rrit nën tutelën e familjes së nënës së tij në një mjedis stimulues kulturor, i rrethuar nga gjyshja, hallat dhe nëna e tij, i cili përktheu letërsi dhe poezi nga gjuhë të ndryshme të huaja, kompozoi vargje dhe e donte muzikën. Kështu që nga një moshë e re zgjohet dashuria e tij për letërsinë tek ai. Së bashku me familjen e tij ai frekuenton pasuritë verore të Mendelèev ku, me vajzën e kimistit të madh, Ljubòv ‘Dmìtrievna, organizon shfaqje teatrale dhe veçanërisht shfaqje të Shekspirit. Në njëzet vitet e para të tij ai mori frymë në një atmosferë të konservatorizmit tradicional nën kujdesin e gjyshit të tij-rektor, duke injoruar rrymat moderne artistike.

1901 është një vit vendimtar për formimin e tij, në të vërtetë ai njeh poemat dhe doktrinat e poetit dhe filozofit Solov’ev. “Një personazh i çuditshëm, gjithnjë i lëkundshëm midis mistikës dhe burleskës, Soloviev pohone,  duke shkuar deri te konceptet Platonike, se realiteti i tokës është vetëm një tërësi fenomenesh ephemerale, një reflektim opak dhe inert, vetëm një paraqitje e shkurtër e botës së ideve shumëvjeçare . Ai ishte i sigurt se Shpirti i Universit, Nusja e Përjetshme, do të mishërohej në shpengimin e njerëzimi nga mëkati. Dhe duke e afruar artin në liturgji, ai e konsideronte poetin një urgist. Poezia e Solov’evit u bë një vulë besimi për gjeneratën e Blokut. ” Solov’ev është pararendësi i simbolizmit rus, rryma që hodhi hapat e tij të para në dekadën e fundit të shekullit XIX, e shtrydhur mes lëkundjeve të fundit të një rendi të vjetër, që po vdes sa social aq edhe kulturor. Simbolizmi është afër dekadentizmit në preferencën e tij për të pikturuar zymtësinë e jetës ruse, pasive, të lodhshme, pesimiste, në të cilën dashuria bëhet solipsizëm dhe e vetmja falje e mundshme është ajo e vdekjes. Me tendencë “drejt sferës së ideve të përjetshme, drejt një realiteti më të lartë, nga i cili realiteti ynë i dukshëm është vetëm reflektimi, simulacrum i deformuar”, simbolistët interpretojnë poezinë “si lajme të botëve të tjera, si një kult ezoterik, si një regjistër formulash magjike.

Meritë e padiskutueshme e këtij trendi artistik është aftësia për të reaguar ndaj diktateve të ndenjura të një realizmi të ngathët dhe klaustrofobik, aq këmbëngulës dhe të dukshëm në teatër. Duhet mbajtur mend se në të njëjtën periudhë kohe filloi përvoja artistike e Stanislavkij dhe Nemiròvic-Dàncenko, në mesin e magjepsjes për militarizimin skenik të Meiningers dhe duke luftuar me lirizmin e tendosur të Chekhovit të Chekhov. Para se të provonin shtigje të tjera, baballarët e Teatrit të Artit gjithashtu ngecën në fundin e vdekjes së një realizmi të egër, duke synuar në mënyrë maniake të sillnin në skenë të gjitha llojet e xhinglave  butaforike, rroba, bizhuteri dhe enë kuzhine, dhe vegla, stola dhe karrige, bulkthe që këndojnë, orë dhe qyqe, gjethi i shpërndarë, vetëm çerek i kaut mungon nga Antoine’s Théatre Libre: besohet e vërteta në skenë mund të shfaqet vetëm nëse objektet dhe zhurmat e trillimeve skenike janë të vërteta; dhe ka edhe më shumë, aktorët pritet të flasin dhe lëvizin, si dhe në jetën e përditshme, duke shkuar të rimarrin veten brenda tyre, nëse është e nevojshme, kujtime të paqarta të emocioneve të harruara ose të humbura për tu kontekstualizuar në të tashmen.

Me shfaqjen e vargjeve të para simbolistike, krijohen kushtet për një çlirim nga simptomat më të këqija të pseudo-reales dhe për një kthim në fuqinë krijuese të ëndrrave dhe fantazive, në kërkim të mjeteve të reja të shprehjes, duke rivlerësuar teknikën dhe “zanatin” ”E poetit, duke rritur tingëllimën e vargut në mënyrë që të zhyt imazhet dhe kornizën logjike në likuiditetin e një fluksi muzikor, madje duke humbur linjat dhe konturet e tij. Duhet të dallohen dy tendenca të simbolizmit rus: e para është thjesht estetike dhe synon të fitojë një rol në kontekstin kulturor evropian; e dyta (në të cilën gjejmë edhe Blokun) do të dëshironte t’i nënshtrohej estetikës së teologjisë, duke i dhënë poetit funksion demiurgjik, priftëror. Në këtë prirje të dytë, sugjerohet një shkallë më e madhe e rraskapitjes drejt kulturës borgjeze, zvarritet, nënvizohet një nevojë e madhe besimi dhe një mistikë e ngurtë manifestohet se është gjithnjë buzë të ironisë metafizike.

Pothuajse të gjitha -izmat janë frut i një historiçizimi kritik që vendoset a posteriori në fenomene specifike, me një pamje të përgjithshme që synon të ndajë linjat dhe tendencat e tyre kryesore, në mënyrë që të lehtësojë leximin e tyre. Duke zënë vend në këtë reduktim, le të kthehemi te Bloku. Ai hyn në hiret e një rrethi të vogël që e quan veten “Argonauts” mësimdhënës dhe predikues”  i doktrinës” solov’eviana. Në grahmat e një lloj lëkundjeje mistike, Argonautët paraqesin imunitetin e një trazire katastrofike të botës dhe presin, së bashku me të, mishërimin e Femrës së Përjetshme, Shëlbuesin e mëkateve. Tani, ndodh që Mendelèeva e Ljubòv-së identifikohet me Nusen e Përjetshme dhe rreth Blokut (i cili do të martohet me të në vitin 1903) shfaqet një lloj kulti. Në një kryqëzim të ekzaltimeve mesianike dhe përmbysjeve të papritura ironike dhe autoparodike, përcaktohet një klimë që Bloku e percepton gjithnjë e më shumë si të lodhshme dhe herë-herë shqetësuese. Por Petersburgu duke u mbushur me dhoma të jetesës me sallë pritjeje, nga më të shquarat prej të cilave janë ato të Zinaida Gippus dhe Vjàceslav Ivanov, dhe Bloku fillon t’i frekuentojë ato; i hutuar “si një zot në një lupanar” – sipas vetë Ivanovit – ai deklaron vargjet e tij. “Dalëngadalë, ai iu afrua një tryeze me qirinj, shikoi përreth me sy guri dhe me përshtypje veten e tij, derisa heshtja të arrinte mungesën e tingujve. Dhe sulmoi, duke e mbajtur vargun me aftësi torturuese dhe duke u ngadalësuar mezi në vjersha. Ai i magjepsur me diktacionin e tij, dhe kur mbaroi një lirikë, pa ndryshuar zërin, gjithmonë dukej se kënaqësia mbaroi shumë shpejt dhe prapë duhej të dëgjohej”.

1905 – sa shënon një pikë kthese radikale në poezinë e tij, si dhe në jetën e tij. Një distancë e shënuar fillon të marrë formë në të, jo vetëm nga Argonautët, por edhe nga klubet e salloneve të vetë letërsive, të mbushura me zili dhe thashetheme të fshehura; për më tepër, përpjekja e dështuar për t’u rebeluar kundër regjimit carist duket se e kujton atë në një perspektivë të re për çështjet njerëzore, e cila përqendrohet në “flluskat e tokës”, të populluara nga demonët e kënetës dhe krijesa të çuditshme që mbledhin demonologjinë e tij imagjinare.

Nga qielli eterik i Zonjës së Bukur dhe nga reflektimet e paqarta të një realiteti tjetër të botës, një gumëzhitje e maskave të çuditshëm hap rrugën, duke pushtuar skenat e saj duke kakarisur dhe spërkatur me lëng boronice, hijet me skica të qarta dhe të përcaktuara, të lëkundura midis “imazheve klorotike të Laforgue ”, e gdhendur në ethet e ironisë dhe lotët e pashlyeshëm të pikturuar në fytyrën e Pierrot, simbol i një ankthi të pashërueshëm. “Misteri shkëlqen në harlekuinin, në një lojë të vogël delirante të mashtruesve dhe fantazmave të ngathta”: është Balagancik, Balagancik, i akrobatëve.

Kjo komedi-kalembour është tani një gur themeli i atij rinovimi të jashtëzakonshëm që ka kaluar kulturën ruse në sezonin e saj më të frytshëm dhe të frytshëm të shekullit XX. Nuk është vetëm për rëndësinë e tij letrare, por në thelb sepse shënon një lidhje të jashtëzakonshme midis poezisë dhe teatrit. Skena e tij e parë – 30 dhjetor 1906 – është vepër e një partneriteti artistik midis emrave të shkëlqyer nga mjedisi teatral; teatri në të cilin prezantohet është ai i Vera Feodoròvna Kommissarzévskaja, aktorja e zbehtë me sy të fiksuar, të thellë dhe magnetikë si ato të një zogu të natës, i aftë të orientohet në errësirën e një nate dekadente, dhe me një zë harmonik siç janë ngjyrat në distanca e dritave veriore, të afta për të kënduar shkrepjet e shënimeve simboliste, dhe gjithashtu të afta për të shpërthyer pasionet vullkanike; në punën e tij gjyqsore poeti-muzikant Kuzmìn, skenografi Sapunòv dhe paprekshmëria e një prej mjeshtrave më të mëdhenj të teatrit të të gjitha kohërave: Vsèvolod Emìlevic Mejerchòl. Përveç regjisë, mjeshtri vesh maskën e lëkurës njerëzore të poetit-protagonist Pierrot. Si Treplev në “Il Gabbiano”, Kommissarzévskaja dhe Mejerchòl’d janë në kërkim të formave të reja për t’i dhënë teatrit – pse jo edhe vetë jetës – dhe kjo është për këtë arsye që të dy për disa vite (1902) braktisën pozicionet e tyre tani të konsoliduara brenda teatrove të njohura, për të ndërmarrë shtigje të reja eksperimentimi. Mejerchòl, trajnimi artistik i të cilit u tundua në falsifikimin e mrekullueshëm të Teatrit të Artit, e gjeti veten duke menaxhuar, në vitin 1905, përpjekjen e parë dhe të kujdesshme të Stanislavsky për të krijuar një Teatër-Studio; përvoja është jetëshkurtër, por lë një shenjë të qartë dhe rigjeneruese    ngulim simbolik. Regjisori i ri zbulon “mistiken e tij, vizionin e tij lirik, tejet shpirteror te profesionit te aktorit dhe teatrit”; ai është i goditur nga një vizion asketik që e sheh teatrin si një vetmitar dhe duke vepruar si një përkushtim total ndaj artit.

Në vitin 1904, Kommissionarzévskaja – pasi mori lejen nga teatri shtetëror Aleksandrìnskij – themelon Teatrin e saj të Dramës në Petersburg, duke e shndërroi veten në në një sipërmarrës të aftë dhe njohës të mirë të teksteve letrare, dhe të shqetësuar për eksperimentimin me format e reja të aktrimit të teatrit simbolist. Dy vjet më vonë ai vendosi ta  quante esuberanti aktor-drejtorin dhe me pak fjalë, teatri i tij u bë një avanpost i eksperimentimit simbolist.

Është pikërisht prej gjitha këtyre premisave që lindi  spektakli Balagàncik. Reagimet e publikut ngjajnë me ato tipike të teatrit dhe kinemasë së parë të Carmelo Bene: një përzierje e duartrokitjeve të gjalla dhe mosmarrëveshjeve të ashpra, duke demonstruar risitë e bëra në gjuhën artistike të përdorur. Ka disa prirje themelore në këtë gjuhë. Para së gjithash, lidhja farefisnore me Commedinë Italiane të Artit, shumë e dukshme nëse marrim në konsideratë, në përgjithësi, trazirën e maskave që përmbytin skenën, dhe në veçanti, maskat si Harleuine dhe Colombine por, gjithashtu, vetë Pierrot që nuk është asgjë tjetër. veçse jo derivimi francez i një personazhi aq të eksportuar tradicionalisht italian në kohën e mbretit Diell. Për Mejerchòl’d është fillimi i një studimi të gjatë mbi Commedia dell’Arte, tani për tani, më i drejtuar, duke folur logjikisht, në një hetim vizual i cili bazohet si në kromatizmin piktural të aktorit në raport me skenografinë, ashtu edhe në stilizimin gjestural. Nga ana tjetër, marrëdhënia që ai krijon me simbolikën, mbi veten si aktor, nuk është me origjinë vizuale, por thellësisht muzikore: “Mejerchòl’d – shkruan aktorja Verigina – tundi të dy mëngët dhe në atë lëvizje kllounësh ajo shprehu gëzimin e shpresës që papritmas u ndez […] Pierrot dukejsikur po dëgjonte një këngë që i vinte nga zemra. Vështrimi i tij ishte i çuditshëm – ai shikonte intensivisht brenda vetes së tij”, dhe shton Gavrilovich:” muzika e brendshme që Mejerchòl’d rikërkoi në teatrin e tij simbolist, rizbulimi i harmonisë midis vetvetes dhe botës lidhej me një koncept pozitiv, të përpunuar në ato vite në Petersburg nga Elena Guro, poete dhe piktore. Për Guro, universi është një trup organik pulsues, në të cilin lënda dhe shpirti, parajsa dhe toka nuk janë entitete të ndara, por dialogojnë me njëri-tjetrin ”Në vazhdën e këtij vëzhgimi të fundit, kuptohet ajo që  ndoshta është distanca më e madhe midis autorit të shfaqjes dhe autorit të tekstit, të njëjtën distancë midis dy reflektimeve të ndryshme të simbolizmit: ana  pozitive dhe ana negative. Për Blokun, Balagàncik është frut i një zhgënjimi ekstrem, si nga aspekteti më asketik ashtu edhe nga anë më pozitive të simbolizmit rus. Ndër kritikët që konkurrojnë shfaqjen është Belyj, një pasqyrë e misticizmit Blokian, një Argonaut besnik dhe një antropofizofon i ardhshëm steinerian; të dy e njohin shumë mirë njëri-tjetrin, por miqësia e tyre është gjithnjë e më konfliktuale. Ekziston një skenë shumë e rëndësishme në fazën fillestare të tekstit dhe shfaqjes, e bërë shkëlqyeshëm në teatralizimin e mejerchol’diana, është episodi i mistikëve, një parodi autentike e eksperiencës autobiografike, jetuar nga poeti duke marrë  pjesë në klubin e Argonautëve. Ka burra me hije të kapur duke pritur për një shfaqje epifanike, ata besojnë se mishërimi i Nuses së Përjetshme së shpejti do të zbulohet para syve të tyre; por kur Zonja e Bukur do të shfaqet më në fund, ajo mban rrobat joserioze të Kolombinës, të marra menjëherë nga stuhia nga erotomania e Harlekuinit dhe nga psherëtima e Pierrot; mistikët, nga ana e tyre, në vend që të elektrizohen nga një vizion në ekstazë, kuptojnë, e shohin në mënyrë të mrekullueshme atë të Vdekjes dhe ikin të frikësuar. Skena është groteske dhe ironike, një parodi sarkastike dhe e pamëshirshme e “doktrinës” frymëzuar nga Solov’ev. Në kompleksitetin e saj,Balagàncik shënon gjithashtu zhgënjimin në ngushëllimin e një jete të përditshme “normale”. Dy episode të veprës janë emblematike në këtë kuptim. Njëra është në imazhin e Harlequin që ngjitet në një shkallë të vendosur në fund të skenës dhe hedhit nga një dritare; dhe sidoqoftë dritarja nuk është e vërtetë por e pikturuar, kështu që ajo vetëm depërton përmes një muri letre që bie në anën tjetër; kështu mbetet një vrimë në skenografinë dhe trazira që rrjedh nga gremisja e saj. Episodi tjetër episodi final. Të gjitha maskat zhduken me shumicë dhe e njëjta skenografi tërhiqet nga lart me një mekanizëm të njëkohshëm dhe precipitues. Në skenën e zbrazët, vetëm Pierrot mbetet me vajtimin e tij të pangushëllueshëm.

Nga ky moment përpara në jetën e Blokut fillon bredhja midis mjediseve të aktorëve ku ndizen dhe shuhen dashuri efemere për aktoret, midis avujve të alkoolit të lokaleve të natës, mes rrugëve të errëta të lagjeve të varfëra tejmbushur me vuajtje. Në poezinë e tij shfaqet një “botë e tmerrshme”, në të cilën “merr në ekstrem mohimin, metafizikën e të qenurit në të cilin çdo derë e tavernës është si dera e një varri dhe i njëjti shkëlqim i dritave në rrugë ka përmasa djallëzore.  Jeta është delirante, ndjekje pa kuptim e shkëlqimit grotesk që valëvit sytë si krahët e lakuriqit të natës. Dhe nuk është çudi që realiteti më konkret, të jetë në ato vargje ” Vdekja. Megjithatë, është pikërisht në këtë periudhë që në të, bëhet më e hollë “intuita e kataklizmave, nuhatja e historisë. Çdo temë zgjerohet në një sintezë të epokës, dhe idetë autobiografike ndërthuren me lëvizjen e universit, me rrethanat e jetës shoqërore. Çdo eksperiencë, çdo event i fundit është një pretekst për një lloj simfonie kozmike “.

Në atë procedim derë më derë, si në Orfici Canti të Dino Campana, duke lënë zemrën e tij atje, ai duket se do të nxitet vetëm në kontakt me ciganët, në mënyrë që forma e tij kryesore poetike të bëhet romanca Cigane, në të cilën ai përmban flakë të entuziazmit të dehur dhe gervishtjen e shpirtit të tij. “Janë çaste pasagjerësh të ekstazës, dhe të braktisjes të ndjekura nga zgjime të çuditshme pendimi dhe goditjet e mërzitjes, të cilat e bëjnë zakonin e ekzistencës edhe më të padurueshëm.

E megjithatë shpirti, gjithnjë i emocionuar nga dëshirat e pakufishme, i shqetësuar për përvojat e pafundme, gjen një ëmbëlsi fatale në ato momente harrese, dëshpëron humbjen si shëlbim si shëlbim nga hija e një jete të shkretë, të papërpunuar, të padobishme ”

Në këtë gjendje shpirtërore të zezë vjen fillimi i Revolucionit dhe ditëve të Tetorit, të cilat Blok i mirëpret mjaft me gëzim; megjithëse vinte nga një familje me origjinë fisnike, ai  ndjen neveri për të “ngopurit” urren borgjezët, të kënaqurit. Megjithëse ai e dinte se përmbysja do ta fshinte klasën e tij, duke tërhequr një gjurmë gjaku dhe gërmadha pas tij, ai i pranoi këto ngjarje me shpresën se do të shihte zënkën e borgjezisë, domethënien utilitare dhe hipokrizinë e kompromiseve të fshira me ta. të një Filistineizmi të shfrenuar. Duke iu përmbajtur viteve të fundit të grupit të “Scythians”, si dhe Belyj dhe Esènin, ai e interpreton këtë lëvizje si katarsis të njerëzimit, i destinuar të rinovonte rrënjët e qenies.

Në Janar 1918, i animuar thellë nga kjo ndjenjë, në vetëm tre ditë, ai shkroi Dvenadcat ‘me një frymë, “Të Dymbëdhjetët”, duke hedhur shqetësime të jashtëzakonshme në botën e shkrimtarëve e më gjerë. Shumë prej atyre që e kishin atë të lavdishëm mbeten të tronditur, të hutuar, të mërzitur nga një gjuhë e pazakontë, në të cilat dalin fjalime rrugësh, madje edhe parulla nga pankarta politike, në të cilat ndërpritet pranimi i tij i revolucionit. Nga ana tjetër, ortodoksia Marksiste, e ndërgjegjshme për aderimin e tij të së kaluarës në mistikë, e vëzhgon atë me dyshim. E panevojshme të thuhet, se çfarë reagimi mund të ketë pasur në qarqet e aristokracisë dhe borgjezisë, “papritur” të zhytur në kaos total, si një tufë leckash luftarake, të cilët deri para disa dekadash ishin akoma skllevërit e tyre zyrtarisht. Në poezinë voltolano, e gëlltitur në vorbullën e erës së akullt, e cila lodh frymën në sobat e bëra me tinguj dhe imazhe, të gjitha temat e shtrenjta për Blokun: nga melankolia e papërmbajtshme, deri te tediumi patologjik; nga shkrepja e papritur e një mijë gjuhëve të zjarrta, deri te gëdhendjet klorisotike dhe sarkastike të një bote të shkatërruar, groteske, të populluar nga  forma dhe karikatura të një dinjiteti të humbur njerëzor, tashmë të humbur për një kohë shumë të gjatë dhe të cilat revolucioni thjesht lejon ta nxjerrë në pah, për ta bërë të dukshme ; nga trekëndëshi i parëndësishëm i përzier në eros dhe thanatos, deri në konkretinitetin eterik të padukshëm. Dymbëdhjetë marshime të pandalshme si rrjedha e pandërprerë e fjalëve, duke trajtuar gjithçka që ata hasin, duke ndryshuar metër dhe ritëm, alt!, Epanalypes, marsh përpara ‘, metër klasik, tetrapodi iambic, krah i majtë dhe ritëm popullor; dhe në fund duket se dëshmon një përmbledhje të poezisë Blokiane, në të cilën pamjet gëlltiten në vorbullën e një muzikaliteti që nuk mund të çojë në asgjë tjetër përveç boshllëkut.

Në lidhje me përfundimin e punës, për të cilën është diskutuar shumë, duhet të bëhet një vëzhgim i parë themelor. Në tekstin blokian të periudhës së parë:

fundi përsërit parimin dhe ekziston një cirkulim i strukturës, brenda së cilës energjia emocionale lëviz në valë, e cila rritet dhe, në tension maksimal, bie përsëri në pikën fillestare, në mënyrë që gjithçka të mbyllet me parimin dhe pothuajse të vazhdojë përtej fundit, pafundësisht. Për Bllokun e periudhës së mëvonshme, megjithatë, është karakteristike përmbushja në pikën e sipërme, drejt së cilës duket se po varet e gjithë poema. Poema mbahet në vargun e fundit, nëse jo në të vërtetë në vargun e fundit, ose më saktë mbi fjalën e fundit, e cila bëhet vendi i tensionit maksimal.

Kjo është gjithashtu e vërtetë, dhe mbi të gjitha, në Dvenadcat ‘, në fjalën përmbyllëse të të cilit, “Jezusi”,

jo vetëm që ka pikën më të lartë të poezisë: ekziston gjithë rrafshi i saj emocional, dhe për këtë arsye vepra në vetvete është si ajo e bërë nga variacione, lëkundje, shmangie nga tema e finales. Tema e përfundimit, në të “Dymbëdhjetët”, është ajo e Krishtit. Viktor Sklovsky vuri në dukje se “përfundimi i papritur me Krishtin ndriçon përsëri tërë veprën. Kuptoni numrin e “dymbëdhjetë”. Por puna mbetet e paqartë dhe e llogaritur mbi këtë paqartësi ”. Aty ku “paqartësia” nuk do të thotë një pranim ekuivok i revolucionit, por ajo “ironi”, e cila, për Sklovskijn, është “procesi i perceptimit të njëkohshëm të dy dukurive diskordante, ose referenca e njëkohshme e të njëjtit fenomen me dy rende semantike. ” Në këtë kuptim “Të Dymbëdhjetët” janë një poezi “ironike”.Rendi i lartë semantik, në poezinë e Blokut, ndizet në fund dhe kompozicioni ndriçohet nga reflektimi i saj. Duke përmbysur  sensin e të lexuarit, analiza mund të fillojë nga pjesa përfundimtare, jo për të deshifruar kuptimet e errëta, sepse të  Dymbëdhjetët nuk është një shifër, por për të propozuar ndihmat e nevojshme ekstrakteksuale për leximin e lirë të tekstit.

Paradoksale por e vërtetë. Rusia Sovjetike, e cila menjëherë pas kësaj do të nxjerrë një ateizëm hekuri, shpesh gjen imazhe dhe mite të traditës biblike dhe liturgjike midis këngëtarëve të saj të parë.

Të dyja kultura para-revolucionare Ruse ishin të mbështjellë me idealitete të krishtere se rezervuari i formave simbolike për të cilat ata poetë tërhoqën nuk mund të ishte tjetër përveç të një besimi të tillë.

Dhe pas Bllokut ka letërkëmbime të këtij lloji edhe në Belyj dhe Esènin; jo vetëm kaq, por:

Është e njohur si imazhet e Majakovsky që përputhen me figura dhe simbole të Testamentit të Vjetër dhe të Ri, me një kuptim laik, me të vërtetë profanor dhe blasfemues, i cili megjithatë nuk mund t’i bëjë ata të humbin të gjithë peshën e origjinës së shenjtë.

Me të vërtetë kurioz! Dhe pse nuk mund ta bëjë? A nuk mund të jetë kështu, megjithëse sigurisht që nuk arrijnë të njohin fenë e krishterë ortodokse, një nevojë e brendshme dhe e pashmangshme për fenë mbaron thellë në vetëdije? Padyshim jo teologjike, por njerëzore?

Me revolucionin, vitet e munduara të kaluara duke parashikuar dhe pritur ngjarje katastrofike dhe pastrimi, duket se më në fund gjetën konfirmimin e tyre.

Megjithatë Revolucioni provokon një keqardhje nostalgjike tek Blok; kur Majakovsky e takon atë përpara Pallatit të Dimrit, duke e gjetur të ngrohjej në një zjarr, ai e pyet se çfarë mendoni për ato ngjarje të jashtëzakonshme, Blok përgjigjet “Epo”, por shton, me shumë trishtim në sytë e tij, se biblioteka e tij në Sàchmatovo, vendi ku ai jetoi rininë dhe kohërat më të mira të tij, u shkatërrua dhe u vu zjarr.

Dvenadcat ‘është flaka e fundit e vërtetë e poezisë blokiane; në ato pak shkrime që e pasojnë atë, forca e tij bie në mënyrë të pjerrët në një mpirje gjithnjë e më të shurdhër, drita që kishte në sytë e tij venitet shpejt dhe zbehet dhe shikimi i tij bie në errësirë. Ai jeton muajt e tij të fundit të jetës në një gjendje larvore; kur zemra e tij pushoi së rrahuri më 7 gusht 1921, ai ka kohë që vdiq brenda vetes.

 

Përgatiti dhe përktheu: Faslli Haliti

Janar-shkurt 2020

PSE SHQYPNI – Poezi nga NEKI LULAJ

 

Pse Shqypni po ma kthen shpinën

Pse kaq keq je mashtruar?

Pse me horra miqësi lidhe?

Ata na vranë e na masakruan.

 

A s’i njeh vallë bijtë e shkinës

Pse me ta don me u vllaznue

.. Larg-o duart nga zuzarë që vrasin tinëz

Se këta janë të lindur me tradhëtue

 

Po na vijnë lajme të ftohta

Që po në bëjnë dimrin me dimër

Me një Mini Shengen te shpikur

Beso fare këto nuk na shtien frikën

 

Mos u ngut, moj nënë zonjë!

Mos u beso atyre që i marrtë mordi

Ata e kanë vendin e parë në botë

Gënjen shumë klyshi i moskovit…

NDAHET NGA JETA POETI, SHKRIMTARI DHE PUBLICISTI I SHQUAR VASIL TABAKU

Vasil Tabaku (10.9.1953). Lindi në Lushnje, në një familje me origjinë nga Gramshi. Pas disa muajsh familja e tij do të transferohet në zonën e Mallakastrës në qytetin e Ballshit, ku e kaloi fëmijërinë dhe rininë. Arsimin tetëvjeçar e kreu në Ballsh, sikurse edhe atë të mesëm në Shkollën e Mesme të Bashkuar “Derivsh Hekali”.

Poeti, shkrimtari dhe publicisti Vasil Tabaku, krijimtarinë letrare–artistike e ka filluar që në bankat e shkollës tetëvjeçare, kurse botimet e para poetike i ka publikuar në vitet e shkollës së mesme, në organet e shtypit letrar të kohës.

Në vitin 1977 ka përfunduar Studimet e Larta, Fakulteti Gjuhë – Letërsi me rezultate të shkëlqyera, një vit më vonë ka dhënë provimet plotësuese dhe ka kryer edhe Fakultetin e Gazetarisë. Në vitin 1987 ka ndjekur për dy vjet Studimet e Larta pas Universitare në specializimin për skenarist i filmit artistik dhe ekranit televiziv, ku është diplomuar po ashtu me sukses të shkëlqyeshëm. Në vitin 1995 ka kryer trajnim dymujor për gazetari televizive pranë TRT – Ankara, Turqi.

Edhe pse që student botoi librin e parë dhe dhjetëra cikle poetike në gazetat letrare të kohës si dhe shumë artikuj studimor dhe publicistikë, pushtetarët komunistë të asaj kohe, nuk i dhanë mundësinë të punonte në ndonjë qendër të zhvilluar apo shkollë qyteti, por “e detyruan?!”në shtator të vitit 1977 të filloj punën si mësues në fshatin Ninësh të Mallakastrës gjer në qershor të vitit 1978.

Më pas Vasil Tabakun do ta gjejmë në këto detyra dhe funksione profesionale:

  • – 1978 – 1986, drejtues në Pallatin e Kulturës Ballsh.
  • – 1986 – 1987, gazetar në gazetën “Drita”, organ i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë.
  • – 1987 – 1993, skenarist i filmit artistik në Kinostudion “Shqipëria e Re”, Tiranë.
  • -1992 – 1993, kryeredaktor i Revistës “Film” organ i Kinostudios dhe Film – Distribucion.
  • – 1993 – 1998, gazetar në Radio Televizionin Shtetëror (RTSH), Tiranë.
  • – 1998, hiqet nga TVSH për shkak të bindjeve të tija politike të djathta, mishëruar edhe në emisionet e tij televizive si dhe në shumë shkrime dhe analiza të botuara në shtypin e ditës si ”RD“, ”Tribuna Demokratike“, “Republika“, ”Drita“, “Albania“ etj.
  • – 1998 – 1999, gazetar në gazetën “Liria“, organ i shoqatës së ish të dënuarve politikë të Shqipërisë.
  • – 1999 – 2000, gazetar në Radio Kontakt, Tiranë.
  • – 2000 – 2001, gazetar në TV- ATN – 1, Tiranë.
  • – 2001 – 2002, kryeredaktor i gazetës „Tirana demokratike“ organ i PD Tiranë.
  • – 2002 – 2003, kryeredaktor i gazetës “Lajmëtari i Lirisë“ organ i shoqatës për integrim të ish të përndjekurve politikë.
  • – 2003 – 2004, kryeredaktor i TV – ATN – 1 dhe Reporter i Radios Ndërkombëtare „IRIB“, komentator politikë në “Radio Nacional”, bashkëpunëtor i gazetës “Bota Sot”në Zvicër etj.
  • – 2004 –2005, Vasil Tabaku mbetet i papunë.
  • – Që nga viti 2007, Vasil Tabaku punon gazetar në Agjencinë Telegrafike Shqiptare ATSH.

SHKRIME, TRAJTESA E PUBLIKIME NË FUSHËN E PUBLICISTIKËS

Vasil Tabaku, ka botuar rreth 5450 shkrime publicistike, analiza politike, sociale, shoqërore si dhe shkrime te veçanta studimore në fushën e letërsisë, folklorit dhe kritikës letrare, në këto organe: “Drita”, “Zëri i Rinisë”, në revistat: “nëntori” e “Ylli”. Pas vitit 1991 ka botuar kryesisht në: “Rilindja Demokratike (RD)”, “Tribuna Demokratike”, ”Republika”, ”55”, ”Koha Jonë”, ”Liria”, “Ballkan”, “Sot”, ”Tema”, ”Metropol”, ”Lajmëtari i Lirisë”, ”Drita”, ”Shkodra”, ”Bota Sot” në Zvicër etj. Po ashtu Vasil Tabakun e gjemë me poezi e tregime nëpër gazeta e revista si: “Drita”, “Zëri i Rinise”, “Ylli”, “nëntori” dhe më pas edhe në: “RD”, “Republika”, “Drita”, “Tema“ etj.

– Vasil Tabaku është autor i rreth dyzet e pesë dokumentarëve artistik televiziv në TVSH dhe ATN – 1. Ka realizuar me qindra emisione televizive dhe radiofonike në “TVSH”, “ATN – 1”, në “Radio Kontakt”, “Radio Nacional” dhe së fundi edhe në Radion Ndërkombëtare “IRIB”.

VEPRAT LETRARE

  • 1. “Hyrja e Pranverës“, poezi, 1976.
  • 2. “Në të gjitha ditët“, poezi, 1981.
  • 3. “Me këngën time dhe jetën“, poezi, 1987.
  • 4. “Ndërrimi i epokave“, studime, 1988.
  • 5. “Bota në sytë e mi”, ese, 1990.
  • 6. „Klithmë drite“, poezi, 1998.
  • 7. “Vit i mbrapsht“, ese politike, l998.
  • 8. “Zgjim i dhimbjes“, ese dhe studime social – shoqërore, 1999.
  • 9. “Vështrim i ngrirë”, poezi dhe ese, 2000.
  • 10. “Shqipëria në udhëkryq, apo politika e kryqëzuar?”, studime dhe artikuj politikë, 2001.
  • 11. “Shkolla Iraniane dhe Shqipëria”, studime dhe intervista me akademikë dhe personalitete të shquara, 2005.
  • 12. “Monumentet e munguara të Demokracisë”, libër eseistiko – publicistikë, 2006.
  • 13. ”Baleti i drerit të plagosur“, roman, 2007.
  • 14. “SHKOLLA IRANIANE DHE SHQIPËRIA”, është përkthyer në gjuhën persishte, Teheran, 2004.

ËSHTË PREZANTUAR:

15. Hasan Hasani: “LEKSIKONI I SHKRIMTARËVE SHQIPTARË 1501 – 2001”, Prishtinë 2003.

16. Ferdinan Laholli: “ANTOLOGJI E POEZISË MODERNE SHQIPE – ANTHELOGIE DER MODERNEN ALBANISCHEN LYRIK”, Holzminde/Germany, 2003.

Një pjese e krijimeve poetike i janë përkthyer edhe në gjermanisht, italisht dhe persisht. Ai i njihte mirë italishten dhe rusishten. Më 25 shkurt 2020 u nda nga jeta.

KRISTAQ TURTULLI SYTË E VIRGJËRESHËS Nga Kristaq Turtulli

                                     

Tregim i jetuar

 

-Adrian, të kërkon mjeshtër Vrami,- më thërresin nga poshtë.

I nervozuar rrotullohem në dërrasat e skelës. Dalloj fytyrën e rrumbullakët si meshë e murgut të vogël Oshma.

-Hë, çdo? – i shfryj.

Murgu kafshoi karotën me dhembët e mprehtë dhe më bëri me shenjë të zbres. Shtrij këmbët dhe kundroj figurën papërfunduar të Shën Mërinë. Më intrigojnë sytë e Nënës, dua ta realizoj me ngjyra pikante, ndryshe nga pikturat murale bizantine. Vizatoj e fshi, skela kërcet me zhurmë dhe kubeja më duket sikur më shtyp. Natën në gjumë mu përvijua ngjyra e kaltër me koloritin e qiellit, pak ton të gjelbër, shkëndijim rrezatues, miklues. S’mu prit të fekste mëngjesi, por frymëzimin vjen e ma shkëput murgu rrumbullak Oshma.

Mjeshtri Vrami më punësoi para tre vjetësh me kontratë pesë vjeçare dhe pagë të kënaqshme, në pikturimin e Katedrales së Shën Mërisë.

Ngrihem ndenjur dhe fshi duart. Murgu Oshma si brumbull i vogël humb pas derës. Është tejet i zellshëm, siç janë murgjit e rinj, ngatërrohet nëpër këmbë, fut hundët kudo, sa detyrohem ta zboj.

Kthina e mjeshtrit Vrami gjendet në krahun veriperëndimor të katit të parë të katedrales. Të shkosh deri aty. duhet të kalosh nëpër një monopat të ngushtë ngarkuar me materiale të ndryshme. Prej nxitimit gati sa u përplasa me kryepeshkopin hijerëndë, lëkurëbardhë Johan dhe shpurën e tij. Hapa udhë kokulur. Kryepeshkopi Johan më pa me bisht të syrit, më përshëndeti ftohtë me kokë dhe bëri tutje. Klerikët e lartë duhet të kenë ardhur të ndjekin nga afër punimet e katedrales.

Qëndrova një hop pa lëvizur derisa humbën përtej monopatit. Trokita në derën portative me kompensatë dhe sa dëgjova:

-Hyrë.

Shtyva derën dhe hyra brenda. Kthina e mjeshtrit Vrami gjendet në rrëmuje të madhe, cigarja e qullur e shuar i varet në buzë. Kapela e grirë e lyrosur i ka shkuar shtrembër, ndërsa cullufja e thinjur, ngjyrosur me bojë të gjelbër. Pa ngritur kokën më bëri me dorë të afrohem dhe vazhdoi të lëvizë me zhurmë, ti kthejë mbarë e prapë skicat e mëdha të katedrales. Është specialist me përvojë në ngritjen, zbukurimin e katedraleve por është me huqe, i grindur. Vizita e kryepeshkopit Johan ja cingërisi nervat. Vramin gjithnjë e acarojnë kontrollet e imponuara, por në sy të tyre nuk e jep veten. Kur dërgata ikën dhe lë pas hijen e rëndë, mjeshtri fillon shan dhe shfryn.

-Hë, i përfundove sytë e virgjëreshës?- më pyeti Vrami pas togut me letra.

-Pothuajse, – flas ultas.

Mjeshtër Vrami  s’ më ktheu përgjigje. Humbi sërish mes vizatimeve e skicave të katedrales. Më la në këmbë. Prish, kruan kokën me inat dhe heq vija të reja. Katedralja po ndërtohet trekatëshe e lartë me kollonata, piktura murale dhe kapitele të gdhendura. Minutat ikin dhe unë qëndroj si vuv në këmbë. Kollitem prej padurimit, ai ngre kokën i bezdisur, gati për sherr. I ra ballit me pëllëmbë.

-Këtu qenke?! Të harrova ,- thotë dhe fshin me mëngën e xhaketës buzët e lagështa.

Ngre supet pa ditur ç’ ti them.

– Më shkoi dita për dreq, me intervista të gjej punëtorë të kualifikuar, me eksperiencë… Hëm… Së fundi dhe, inspektimi i Kryepeshkopit me shpurën shushunjë të priftërinjve. Uh, po më shpërthen koka! Nuk të thirra për këtë. Murgu Oshma më tha se është e një kandidat nga vendi yt. Të thirra ta përkthesh, dale prit… emrin e ka..,- mjeshtri kërkoi me nervozizëm mes shkresave të shumta, ngriti disa fletë formati të shkruar me shkrim të imët: -Ja, tek është. Majkëll e ka emrin, Majkëll Susta, e njeh?

Nga mjegullina e largët e viteve mu kujtua Maliq Susta dhe përnjëherësh mu krijua një shije të athët në gojë. Mbase ndonjë kushëri i largët… Me sa më kujtohet Maliqi qe djalë i vetëm. Mjeshtri s’ më la të tirrja gjatë, thirri murgun Oshma dhe i tha të lajmëronte pritësin të vinte brenda. Mbas disa minutash në zyrën e mjeshtri u shfaq trupi i gjatë, kockor, me nofulla katrore dhe veshë llapushë i Maliq Sustës. U shtang. U zverdh, qëndroi i mbërthyer pas derës, përshëndeti me kokë dhe murmuriti mbytur.

-Më falni…

Të dy u mpimë nga takimi i papritur në zyrën e mjeshtrit Vrami, mijëra kilometra larg atdheut.

-Në rezyme keni shënuar plot gjëra- iu drejtua mjeshtri Maliqit. Përktheva. Maliqi hapi gojën të fliste. Vrami ngriti dorën të heshte, e pyeti:

– Keni punuar në ndërtimin e kishave dhe katedraleve?

-Po, në pikturimin e afreskeve murale të kishave të reja që u ndërtuan në vendin tim- u përgjigj me zë të pasigurt Maliqi.

Mjeshtri flaku bishtin e cigares së qullur dhe, duardridhur nxori një gjysmë cigare e lagu me pështymë në majë dhe e ndezi.

-Ne besojmë në përvojën dhe eksperiencën tonë. E keni në rezyme adresën dhe numrin e telefonit?

-Po.

-Okay, do ta shqyrtojmë dhe do t’u njoftojmë,- foli mjeshtri zë mbytur dhe i bëri me kokë Maliqit të dilte nga  zyra.

Hipa në skelë. Vështrova sytë e papërfunduara të Virgjëreshës, kishin nevojë për disa penelat të lehta të merrnin shkëndijimin dhe reflekset që dëshiroja. Përzjeva ngjyrat pa e pasur plotësisht mendjen aty. Maliq Susta! U shkund prej mjegullës së dendur të viteve dhe mu shfaq papandehur në cep të botës, majë skelës, ku punoj në ngritjen dhe zbukurimin e një katedrale…    Punoj me vrull, sytë e Virgjëreshës marrin gjallëri por sepse më vështrojnë me dyshim dhe trishtim…

 

‘ … Ishte dy e gjysmë pas mesit të natës kur Nëna më shoqëroi te stacioni i autobusëve. Sheshi ishte i shkretë dhe mbështjellë me cipën e hollë të dëborës. Autobusët e udhëtimeve të gjata qenë parkuar anës trotuareve më ngjanin si breshka të mbledhura, të mërdhirë.  Në cipën e hollë të dëborës që mbulonte asfaltin dalloheshin vetëm  gjurmët tona. Nëna donte të më shoqëronte në kryeqytet por s’na mjaftonin të hollat të shkonin së bashku.

Nëna mbërtheu kopsën e parë të fustanit të zi. Ngriti jakën e xhaketës, dhe më mbështolli  mua me shallin e leshtë. Kundërshtova. Mbulova shpatullat e nënës me të. Ka ditë që nëna nuk ndjehej mirë, e shpon si me thikë shpatulla e majtë, e mundon kolla e thatë. Në javë më parë bëri mot të ngrohtë. Prilli e gënjeu nënën si pemët. Të përzërë dimrin dhe prurë mbarësi, lau jorganët, çarçafët, kuvertat e pambukta në çezmën me ujë të ftohtë të Kondës. Doktori i lagjes e këshilloi të merrte antibiotikë.

Bënte ftohtë dhe binte dëborë e imët si e situr në sitë. U shtymë drejt kthinës së vogël në të djathtë të stacionit të autobusëve, ku era ndjehej më pak dhe dëbora shkiste rrëshqanthi. Hukatëm duart të ngroheshin dhe mbështetëm supet tek njëri tjetri. Pritja në të ftohtë është më e lodhshme se ecja. Shyqyr që shalli prej leshi i nënës ish i madh dhe i trashë.

-Biro, të zgjoi nëna herët. Kështu është kur s’ ke orë,- murmuriti.

Fërkova mjekrën pas thekëve të shallit të nënës, s’fola. U zgjova në çast kur nëna më beri zë të ngrihesha dhe të vishesha. A mund të flija kur isha përpara konkursit, shpresës në realizimin e ëndrrës së madhe?

‘Bëhu piktor i mirë biri im, nuk të mungon talenti.’ më tha babai para se të vdiste. Dola i pari në konkursin e pikturës që u zhvillua në qytetin e lindjes. Tani më duhej të konkurroja në konkursin e madh në kryeqytet të fitoja të drejtën e shkollimit për pikturë në liceun artistik.

Shoferi i autobusit të linjës për në kryeqytet erdhi me vonesë dhe nisi të bërtiste:

-Kush është për në kryeqytet të luajë këmbët.

Udhëtarët e përgjumur hynë me ngutje në autobusin e ftohtë akull dhe fërkonin duart e këmbët të ngroheshin. Përqafova nënën dhe hyra në autobus. Makina u nis, nëna mbeti pas e mbështjellë me mugëtirë dhe dëborë të imët si miell.

Më rrihte zemra prej emocionit. Një copë herë qëndrova në shkallinën e parë të godinës tre katesh të liceut artistik, qetësova dhe rregullova frymëmarrjen. Vendosa dorën në stomak, ndjeva një prerje të lehtë. Përgjatë udhëtimit volla dy herë. Stomakun e ndjeja të trazuar prej kthesave të forta, ngjitjeve – zbritjeve, në rrugët e përdredhura në faqet e maleve dhe prej karburantit të rëndë të makinës. Ishte rrugëtimi i parë në kryeqytet, por s’ ish koha për hutim, qullosje dhe plogështi.

Në sekretarinë shkollës më priti një grua e re me flokë korb të zeza, me vetulla si shtizë, të mbërthyera mbi hundë dhe vështrim vëngër. Banaku ish më i lartë se shtati im. U ngrita në majat e gishtërinjve, i thashë emrin. Sekretarja ktheu fletët me zhurmë, kërkoi emrin e tim në listën e pjesëmarrësve në konkurs dhe pa ngritur kokën tha:

-Salla e konkursit është në katin e dytë nga e majta, lëviz këmbët, je me vonesë.

Doja t’i thosha se vij nga larg dhe, makina pati dy ndalesa të paparashikuara, por ajo më ktheu shpinën. U shkunda, dola me të shpejtë nga sekretaria dhe ngjita shkallët prej granili me vrap. Në krye të shkallëve qëndrova, u përpoqa të rregulloja frymëmarrjen dhe eca drejt derës së sallës së konkursit.

Gjëja e parë dhe e papritura që më ra në sy ishte, Maliq Susta, i cili qëndronte i krekosur në karrige, me kavaletën përpara dhe lëvizte si rosak kokën katrore me veshët llapushë. ‘Ç’do Maliq Susta këtu!’ gati sa s’fola me zë. Ai u kthye ballas nga unë dhe u zgërdhi. Maliqi doli më i dobëti, i fundit, në konkursin lokal, në vend të krijonte hije me laps e nxiu vizatimin me leckë, e bëri skëterrë. Kryetari i jurisë më uroi me dashamirësi. Emri im ishte në krye të listës së konkurruesve dhe fitova të drejtën të konkurroj në kryeqytet të hyj në liceun artistik.

U ula në stolin bosh që ndodhej krah Maliqit dhe, i përhumbur vështrova modelin, një plak të shukët, ballë rrudhur, hundën si shkabë, mjekrën çekiç dhe me pellgore të vogla poshtë syve. E kisha në gjysmë profili. Më tërhoqi qysh në fillim portreti interesant i plakut të imët. Për një moment mu bë sikur çapitesha në rrudhat e thella si monopate të modelit.

  • Nuk gjetën model prej allçie por sollën këtë plak të shpifur,- mërmëriti zë grindur Maliqi dhe kafshoi lapsin me dhëmbë.
  • Mua më pëlqen,- i thashë. Maliqi më pa me inat. Qysh në fillim më bëri për vete portreti i plakut flokëbardhë me kapelë të zbardhëllyer, vështrim të lodhur, hutuar, ardhur rastësisht në këtë sallë të madhe konkurrimi pas një udhëtimi të gjatë. Rrëza e qafës së modelit qëndronte e mbledhur e rrudhosur. Syri i shkëndijonte dhe mjekra çekiç i dridhej lehtë. Punoja i përqendruar dhe nuk vija re pjesëtarët e jurisë që vinin vërdallë të shikonin vizatimet tona. Vizatoja, fshija, vizatoja përsëri, pa ngritur kokën të vështroja përreth. Në sallën e konkurrimit ishin vetëm dy veta, unë dhe modeli, që më dukej sikur në sytë e tij fshihej një brengë e madhe. Dikush më vuri butë dorën mbi shpinë. U drodha, ngrita kokën me vrull. Fare pranë meje pashë një plak me trup të hollë të gjatë. Ai më buzëqeshi ëmbël.

    -Si quhesh more bir?-më pyeti.

    -Adrian Belushi.

    -Mirë, vazhdo, je në karakter,- më tha dhe shkoi më tej.

    Maliqi u ndeh nga ana ime dhe më pëshpëriti.
    -E njeh plakun që të foli?
    -Jo.
    -Është Abdurrahim Shpuza, piktori më i mirë.- Ia bëri Maliqi gjithë zili.
    Ngrita supet, ç’ ti thosha. Vazhdova të punoja. Më dukej sikur plaku model ngjante diçka me gjyshin që vdiq para një viti, disa muaj pasi doli nga burgu. Pothuajse e njëjta hundë, i njëjti vështrim i përhumbur me pellgoren e lotit poshtë syrit të rrudhosur, me të pathënën e madhe në shpirt. Gjyshi ishte njeri i dashur, i pëlqente të shkonte në pyll dhe të qëndronte aty symbyllur. Koha ikte me nxitim dhe nuk dëgjova kur thanë të ndërprisnin punë se koha e caktuar përfundoi.
    -Mos harroni, shënoni emrin dhe mbiemrin në fund të punës tuaj. Nesër në mëngjes do merrni rezultatet e konkurrimit,- foli njëri nga drejtuesit e komisionit.
    Shënova emrin, mbiemrin dhe adresën. Gjyshi i pikturuar ish aty përpara meje dhe më dukej sikur më përshëndeste. Maliqi duke u grindur u ngrit në këmbë. Fshiu duart e nxira pas pantallonave dhe shtyu stolin me zhurmë. Vështrova nga puna e tij, kishte bërë plakun karikaturë, një llahtarë.

  • Atë natë fjeta te kushëriri i nënës. Ishin ngushtë, më vunë të flija në aneks në një shtrat të vogël portativ. Gjatë natës portreti  i modelit më ngatërrohej me fytyrën e dashur të gjyshit.

    U ngrita herët, lava fytyrën te pusi dhe dola me vrap jashtë. Koha ish e vrenjtur. Frynte erë e lagësht. Shtëpia përdhese e kushëririt të nënës gjendej në anën kundërt të qytetit. Kalova urën metalike të lumit të Lanës dhe eca mes përmes bulevardit të gjerë. Ngjita me vrap shkallët e liceut artistik dhe pyeta sekretaren nursëze:

    -Ku është afishuar lista e fituesve të konkursit?

    -Në stendën e murit përballë,- më foli ajo ftohtë.

    Dola me të shpejtë në korridor dhe sakaq u gjenda përpara stendës. Zemra më rrihte me vrull dhe sytë mu veshën me avull. Fshiva sytë me shpinën e dorës dhe përqendrova vëmendjen. Kërkova me padurim emrin tim. Lista mu duk e gjatë, me germa të përdredhura. Trupi po më mpihej dhe ballin ma mbuluan djersët. Në rreshtin e tretë ish shënuar emri i Maliq Sustës. Emri im nuk dukej gjëkund. S’ u besoja syve, lexova sërish. Mbase ish lojë e nxituar e syve. Emri im nuk figuronte në listën e fituesve. Germat shkisnin nëpër fletë dhe binin përdhe. Lotët nisën të më rridhnin, u mbështeta në mur. Këmbët s’ më mbanin, shpina më shkau dhe u lëshova si thes në pllakat e ftohta të korridorit. Mbështeta kokën më krahë dhe nuk e di sa qëndrova ashtu. Fshiva sytë me inat u ngrita në këmbë dhe nisa të zbrisja shkallët ngadalë. U mëshoja hapave ngaqë më dukej sikur ecja mbi shkallina akulli me rrezik shkarje e rrëzimi.

    Befas pashë që po ngjiste shkallët piktori plak Abdurrahim Shpuza. Ndaloi në mes të shkallëve, fytyra  i qeshi, më foli që larg.

    -Hë bir, të uroj?-dhe priti të afrohesha.

    Ula kokën ngadalë dhe lotët rrodhën prej syve të mi. Fytyra e plakut u zverdh:

    -Nuk është e mundur, i lexove emrat me kujdes?- pyeti dhe vështroi përreth i menduar.

    Mu mblodh një lëmsh në gjoks dhe nuk mund të flisja. Piktori plak Abdurrahim Shpuza më mori për dore dhe ngjitëm shkallët së bashku. U drejtuam nga stenda ku ishin afishuar emrat e fituesve. Vuri syzet, lexoi njëherë, dy herë, tre herë. Mblodhi buzët me inat, luajti kryet. Më porositi të prisja dhe hyri me nxitim në zyrën e drejtorit të shkollës. Pas pak doli nga zyra e drejtorit kokëvarur, të menduar dhe u drejtua nga unë me hapa të ngadalta. Më vuri dorën në shpatull dhe u përpoq të vinte buzët në gaz.

    -Mos u mërzit  bir, je i ri, i talentuar. Jam i sigurt, do fitosh një ditë,- më tha.

    Doja  ti thosha: tjetër gjë është të fitosh një konkurs dhe tjetër të japin të drejtën të ndjekësh shkollën, sepse e kam një kleçkë dhe kjo është biografia. Ai mi bleu mendimet, më shpupurishi flokët dhe iku me të shpejtë.

    Kur dola sytë më zunë Maliq Sustën, i kapardisur në ndenjësen e parë në makinën e të atit, Mërtisa Sustës, drejtorit të bankës së qytetit tonë. Maliqi zgjati kokën nga dritarja e makinës u zgërdhi dhe më nxori gjuhën…

    -Adrian, burri i gjatë me emrin Majkëll, pret jashtë, në errësirë, në shi,- më shkundi zëri i hollë i murgut rrumbullak Oshma.

    – Mjeshtri i tha shkojë,- i thashë.

    – Por ai ngjan aq i mjerë në shi, – foli zë zvargur murgu Oshma.

S’i ktheva përgjigje. U shtriqa, arrëza e qafës më kërciti. Shpinën e ndjeja të ftohtë, nuk e di sa qëndrova ashtu i përhumbur, në dërrasat e skelës. Ndjehesha i lodhur, punoja jashtë orarit. Me përtesë brodha shikimin përreth. Murgu Oshma i ndezi të gjitha dritat e abazhurët dhe katedralja rrëzëllente. U përqendrova në sytë pothuajse të përfunduara të Virgjëreshës Shën Mëri. Sytë i realizova me ngjyrat, koloritin dhe ekspresivitetin e duhur, por më dukej sikur në vështrimin e saj endej një tis i lehtë, i purpurtë dyshimi dhe mendimi, si të më thoshte:

I çliruar është ai që fal.

Më shkaktoi një pështjellim të turbullt, por a mundem?!…

 

KRISTAQ TURTULLI

Maj 2011- maj 2019

Rakela di tё… kuzhinojё Nga Romelda Bozhani

Ndodhi njё ditё qё shqipja e Rakelёs mё hyri me forcё nga njё e çarё e italishtes. Sqaronte emrin e vet. Ajo shte Rachele pёr italianёt dhe, Rakela, pёr shqiptarёt. Ndonjёherё ngatёrrohej. Nё shqip tё vinte si Rakele dhe, nё italisht, si Rachela. Domethёnё, herё shkruhej me k, herё me c dhe h, herё me a dhe e sipas rastit, sipas qejfit tё rrёfyeses e sipas veshit tё dёgjuesit. Çastet e para tё njohjes i kalonte gjithmonё duke sqaruar emrin e saj dhe, si pёrfundim, zgjidhja ishte njё e qeshur e zhurmshme si bejtexhi rrugёsh.

Prindёrit e Rakelёs kishin ardhur nё Itali kur ajo ishte dy vjeçe. Njёzetё e kusur vjetёt e rritjes nё Itali nuk i kishin mposhtur dot ato dy vjetёt nё Shqipёri dhe ja ku na shfaqej sot e kёsaj dite njё Rakelё e dyzuar, njё mish-mash i kёndshёm qё fojleve tё italishtes u shtonte mbaresat e shqipes dhe fjalorit tё shqipes i shtonte fjalё tё reja si futuriste e vёrtetё.

Ndёrsa e motra e saj quhej Chiara, edhe pёr italianёt, edhe pёr shqiptarёt. Dhe kishte lindur nё Itali. Kaq thjesht. Identitetit tё saj njёngjyrёsh i shtoheshin vetёm kaçurrelat qё i binin mbi sy dhe qё ajo i ngrinte me njё tё hedhur vёshtrimin.

Tё dyja flisnin nё dialekt, me atё pasthirrmёn e bujshme “uёёёё” qё vlonjatёt s’dinё ku ta fusin mё parё. Dhe ajo “uёёёё”-ja, u dilte si pasthirrmё, si mbaresё, si prapashtesё e si tё gjitha bashkё. E ne malloheshim. Se punёt, kёtu, qёndrojnё ndryshe; i gёzohemi çdo dialekti si me qenё gjuhё e zgjedhur.

“Uёёёёё, ata nё Shqipёri janё të fortё, bёjnё batuta”, na tha njёherё Chiara. Herёn e fundit, nё Vlorё, e kishin ngacmuar rrugёs. Ata, ulur nё ndonjё kafene e, Chiara, qё i binte shёtitores nga njёri cep nё tjetrin, nё majё tё takave. “O motra, po ti, palma ke ngrёnё qё je bёrё kaq e gjatё?”, i kishin thёnё. Dhe shkriheshim tё gjithё, edhe ata qё e kishin ngacmuar, edhe ne qё e dёgjonim.

Tё dyja motrat ishin studente dhe jetonin larg shtёpisё. E ёma ishte pёrpjekur t’u jepte çdo ditё diçka shqiptare dhe sakrificat, “qё kur kishin shkarё”, ua numёronte njё mё njё. Se brezi i parё s’ta pёrton. I vijnё ca fuqi nё emigrim qё duket se do lёvizin male e fusha e nuk lenё kusur mangut pёr tё sistemuar brezin e dytё si nё tokё tё tyre. E fёmijёt italianё, me prindёr tё huaj, arrijnё tё krijojnё njё kohё tjetёr pёr tё jetuar nё atdheun e tyre tё dytё. Ndonjёherё qёllojnё nё shenjё e dinё nga tё shkojnё e ndonjёherё vёrdallisen kuturu duke humbur çdo busull, atё tё vetёn, edhe atё tё prindёrve. Ndryshimeve tё dukshme, qё kanё me prindёrit emigrantё, u shtohet edhe zёvendёsimi i gjuhёs mёmё; gjuha e vendit bujtёs bёhet gjuhё mёme dhe gjuha e vёrtetё e nёnёs bёhet gjuhё turpi. Konfliktit tё natyrshёm midis dy brezave, u shtohet edhe kjo pёrpёlitje gjuhёsore e kulturore. Dhe nё kёtё rudinё me lule tё vogla, rriten tё gjitha Rakelat, Chiarat, Thёllёzat qё bёheshin Tereza pёr lehtёsi shqiptimi. Rriten tё gjithё: Françeskat, Paolat, Mariot e Anxhelat me baba Ruzhdiun, Muhametin, Aliun, Agronin apo Ilirin.

Skena 1. Nё tram: Vajza italiane, nёna rumune. Nёna rumune flet nё telefon, nё rumanisht sigurisht. Vajza, turpёrohet dhe do ta hajё me dhёmbё. “Na vdiqe me kёtё gjuhёn tёnde”, i pёshpёrit me tё mbaruar bisedёn e ёma. Se ç’lidhje ka gjuha, qё ёshtё thjesht njё kod komunikues, me turpin, as e ka idenё. Po nejse.

Skena 2. Nё autobus: Fatma luan me Kelёn dhe çuni i ulur pёrballё, (qё s’kishte pse tё ishte shqiptar, po ja qё kishte qёlluar shqiptar), bёnte sehir. Fatma i drejtohet çunit pёrballё: “o çuni, ky çuni mё ngacmon” dhe bёn me gisht nga Kela. Kela kthehet dhe e pёrshёndet nё shqip: “ça bёn vlla, mirё?” Morali: mos u tall me gjithkёnd e gjithkund nё gjuhёn tёnde, sepse, dikush, diku, mund tё ta kthejё edhe sandraç nё gjuhёn e nёnёs, sado i malluar tё jesh.

Skena 3. Nё punё: unё, Fatma, Pamela. Pamela: “ç’ёshtё kjo gjuhё? Fol mirё. Ç’po thoshe me Fatmёn nё gjuhёn tёnde? Se ёshtё mungesё edukate, jo pёr gjё”. Unё: “Asgjё me rёndёsi. Nё fakt, po thosha qё kur tё shkoj nё shpi, do laj enёt”. Dhe qesh Fatma se dhёmbёt i ka tё bukur.

Skena 4. Nё shtёpi: “Do t’i mandoj (dёrgoj) kёrkesёn pёr miqёsi nё facebook kёtij tipit”, thua. Dhe meqё ai tipi tё pёrgjigjet tёk- fёk, ti shkon e bie pёr tё fjetur e vetёkёnaqur por ёndrra nuk arrin dot tё shohёsh. Se, hё pёr hё, as ёndrrat s’di nё ç’gjuhё t’i shohёsh.

Dhe kёshtu lindet Rakela me ngjyrat e saj gjuhёsore. “Ime mё do tё mё spozojё (martojё) me zor”, na tha njё ditё, “po unё nuk e acetoj (pranoj). Dua tё convivoj (bashkёjetoj) nё fillim e tё njoh botёn”. Dhe bota e Rakelёs pёr momentin ishte i dashuri i saj afrikan dhe qeni anglez. Njёri mё pёrtac se tjetri, njёri mё delenxhi se tjetri. Dhe tё dy prisnin Rakelёn qё tё kthehej nga shkolla  e nga puna pёr t’u dhёnё pёr tё ngrёnё. “Se unё di tё kuzhinoj shumё mirё”, shtonte dhe buza i shonte vesh mё vesh.

A s’ishte njё mrekulli Rakela?! Çdo mёsim gjuhe, do ta prishte. Çdo rregull drejtshkrimi do ta bёnte tё mёrzitshme. Dhe gjithkush qё pёrpiqej ta ndreqte shqipen e saj tё çalё, e shpinte Rakelёn nё nje atdhe tё tretё, atё tё fёmijёve tё saj.

Në lylak dimëror lidhur – Cikël poetik nga TAHIR BEZHANI

PEIZAZH DIMËROR
( Smolicë)

Shkoj me afsh malli buzë lumit
Valët e Erenikut kanë rënë në qetësi
Si fëmijë i tretur ëndrrave përmallshëm
Asnjë gjurmë e fëmijërisë sime
Asnjë kollitje e larjeve parastinore
Pamja kishte ndryshuar me kohën
Shtratin e ecjes kishte devijuar lumi
Ia kishin gërryer themelin makineritë
Për rrezitje, as rërë e mbetur….

Një thupër rakitje dridhej e mërdhirë
Acari e kishte veshur me të bardhë
Herë nxirrte trupin në rreze me dhëmbë
Herë zhytej dhunshëm nën valë
Me këmishën e akullit buzqeshte ftohtë…

Tërë ditën eca përmallshëm
Buzë lumit të rritës sime
Valëve përkundeshin kujtimet,
Në lylak dimëror lidhur
Kujtimet lypnin gjurmët guralecave
Moshatarët ikur para kohe
Më shiton bukuria e ditës së sertshme
Ereniku më ndal deri në muzgun e parë
Ai dëneste,ofshante pa bëzajtë
Lotët vazhga malli faqeve
I heshtur pas dhimbjes shkoj…

Gjakovë, 07/shkurt,20120

NË DRITARE

Gjumi mori arratinë
Ngacmimet vlojnë brendësive
Një luftë e pafund me vargjet si gaca
Përplasje mureve të nxehta
Herë mikloja nervozën time
Herë instiktet e çmendura avullonin
Mesnata kishte ikur tutje
Hëna kishte hyrë në dhomë pa ditur
Mes tensionesh,përsiatjesh
Hap xhamin, avulli të shkojë
Shndrruar në re shiu
Lart hëna dukej si fundbuke
Rrezonte si në verë
Magjepsur në bukurinë e natës
Mes reve të bardha , rrezesh të zbehta
Kishte ikur zjarmia e trupit
Gjumë i rëndë pas lodhjes pllakos
Nga peshë e vargjeve të çmendura
Dritarja, frymëmarrja ime….

Gjakovë,O7shkurt,2010

A E DI SE NUK TË DUA
Nuk të kam thënë se nuk të dua
Kam menduar se këtë e ke kuptuar
Kam dashur të gënjej vetveten
Duke pritur suprizë puthjen tjetër
Ani se më lehtë kaloj kohën vetëm…

Ndoshta ti e di lojën bukur
Nuk dua ta djeg askënd sot
Në lojën e fundit të zjarrit
Ndjej djegje brenda shpirtit
Më rreshken shikimet e ditës
Në tymin që dredhon si re me shi
A e beson zjarrin kur fiket nga fjalët?!…

Hiri i shkrirë unave të kallura flet
Andaj e dashur,besoje, ç’ka pata në zemër
Në shkumë sapuni u shndërrua
Kurrë nuk mundem ta kthej!…

Të shikoj çdo kohë,ditë e natë
Të mbaj fshehtas në kohë të paligjshme
Testament madhor i jetës gënjeshtare…

Shkurt 2020

Jetoja përsëri jetën time të vjetër – Fragment nga novela ‘Natë fantastike” e STEFAN ZWEIG

“Njerëzit më braktisnin, gratë vinin dhe shkonin, nuk ndihesha aspak ndryshe, nga ai që rri në dhomë dhe e sheh shiun në xhama, mes meje dhe ngjarjeve të papritura gjendej diku një mur i çelqtë, të cilin nuk kisha forcë ta shembja me vullnet.

Megjithëse e ndjeva qartë këtë tani, kjo njohje nuk më solli asnjë shqetësim, meqenëse, e thashë pra, që unë dhe gjërat që më përkisnin i merrja me indiferencë. As për të vuajtuar nuk më kishin mbetur më ndjenja.

Me mjaftonte që ky defekt shpirtëror ishte shumë pak i dukshëm jashtë, pak a shumë si impotenca fizike e një mashkulli që kuptohet vetëm në çastet intime, dhe unë qëndroja shpesh në shoqëri duke e demostruar admirimin përmes një pasioni artificial, përmes ekzagjërimeve spontane të mallëngjimit për të fshehur, se sa i thatë dhe sa mospjesmarrës isha përbrenda.

Ne dukje jetoja përsëri jetën time të vjetër, të këndëshme, të shpenguar, pa e ndryshuar drejtimin e saj; javë, muaj, shkisnin lehtë dhe ktheheshin ngadalë në vite pa e kuptuar.”

O VETMI! – Poezi nga JOHN KEATS – Shqipëroi Astrit Lulushi

O Vetmi! Në se me ty më duhet të jetoj,
Le të mos jetë mes grumbullit të vrazhdë
Ndërtesash të zymta: Le të ngjitemi lart, –
Në pikëvrojtimin e natyrës – për të parë,
Faqe-malesh plot lule, e lumenj ujrash kristal,
Që qetësinë e shpirtit ndihmojnë të ruhet
Pyllin e dendur, ku kërcimi i shpejtë i drerit
bletët e egra befason dhe zogjtë zë-dridhur
Me kënaqësi do t’i shihja me ty këto skena
Por biseda e ëmbël e një mendjeje naive,
Me fjalë imazhe mendimesh stërholluar,
kënaqësi e shpirtit është, dhe duhet të jetë
Lumturia pothuajse më e madhe e njeriut
Kur shpirti gjen dy gjysmat e veta.

FYTYRË E DASHURISË – Novelë nga EGLANTINA MANDIJA

 

Në Korçë janë të zakonshme familjet që kanë pasur nga dy apo tre breza serenatistësh. Një nga këto familje të vjetra këngëtarësh është edhe familja Bimbli. Ata këndonin familjarisht me burra dhe gra, zakonisht në oborr apo në shkallët e gurta të shtëpisë së tyre në qendër të qytetit te lulishtja e “Themistokli Gërmenjit”, që njihet edhe si një nga qendrat burimore më të hershme të serenatës korçare. Të moshuarit tregojnë edhe sot për atë traditë të bukur që kishin në rininë e tyre të largët për t’u mbledhur e për të kënduar tok në “pare” ose siç u quajtën më vonë edhe shoqëri. Ata mblidheshin për të kënduar dhe për t’u argëtuar duke ia shtruar me të gjithë të mirat, me sebep dhe pa sebep. Këndonin në dasma dhe fejesa, për të kremtuar ditët e emrit. Këndonin në kodrat e qytetit, te kafeneja e Shetros, tek lokal “Panda” dhe, mbi të gjitha, atje ku e kishte lezetin e saj serenata: nën dritaret dhe ballkonet e vajzave të dashuruara apo bukurosheve korçare të adhuruara.

(V.Z.)

Perëndeshë e bukurisë je
un për tynë do t’pëlcas
dashurinë që kam shtënë për ty
u bu bu si do t’ia bëj

Dhe në ëndërr të shikoj
… e kurr stë’harroj
mos me mundo
o yll o xhan o zemër o

Jak o xhan e jak o shpirt
jak o zemra ime
eja të rrojmë që të dy
në këtë botë

Jak o ylli me shkëlqim
Fytyrë e dashurisë
me zënë e ëmbël ti që ke
më bëre të vdes

ËNDËRRA E NELIT

Ajo enderr qe shikonte pa pushim ishte nje mister.

Ishte pranvere. Çdo gje ishte kethyer ne ere lulesh.Nje vashe e bukur si nje perendeshe endej e dukshme dhe krejt e padukeshme mbi petale si vese margaritaresh me nje bukurie hyjnore.

Djelmuria me kitara kendonin si nder ethe plot dufe asaj dehje.

Ja se ç’paskesh qene FYTYRE E DASHURISE!

Kaloi si je meteor neper qytet. Njerezia hidhnin lule e lule ku shkelte kemba e saj.Kitaristet po i keputnin telat,ne jerm i luteshin plot trishtim;

Nje dite ti do te ikesh

Do te ikesh larg

Dhe mua zemren

Do ma marresh pas

Pastaj u be nate,Qe nje nate e mbushur me xixellonja yjesh.Dukej sikur ,binte nje shi yjesh.pastaj nje yll me Fytyren e dashurise u keput dhe ra ne terrin e nates,u be eter,u zhduk dhe humbi perjetesisht.

Neli klith , zgjohet nga kjo enderr qe nuk i ndahet,qull ne djersel, vishet e del me vrap neper rruge.

Nata eshte e bardhe, si netet polare.

Neli ecen nje cope here me pallton e gjate duke u fundosur ne boren e pa shkelur.Ajo ishte bora e madhe e qytetit te tij te lindjes,qe tashme dukej disi i ndryshuar.Nuk e kuptonte nga i vinte ajo deshire feminore te vraponte neper bore.te luante,te therriste,te kendonte, ndoshta nga zerat e bukur melodioze ,qe po e ndiqnin pas dhe po i jepnin jete asaj bardhesie te bekuar,si edhe zemres se tij djaloshare?Kishte zene nje dhome ne hotelin me te mire,dritarja i binte tek oborri i shkolles,ku e pat shpene i ati ,ende femije ,per te mesuar germat e para .
Po tashme qe nje djalosh shume i pashem,i gjate flokegeshtenje,me sy te zinj,depertues,shoket e vjeter i therrisnin ,zemerzjarrti
Çatija e shtepise ku banonin dikur kishte humbur nen bore,ishte gjithashtu fare prane oborrit te asaj shkolle.
Ndersa Ushtari i Panjohur qendronte atje perballe e bora i mbulonte shpatullat,po ai dukej i qeshur edhe nen rreptesine e gurit.
GURIT,GURIT!E ema i kish thene para ca vitesh,se ai i ngjante Nexhos(Nexhip Benjes),shpetimtarit dhe mbrojtesit te tyre ne kenetat e Vlores.

Po kjo qe nata e tij!

Gjithe ajo jete e trazuar,jetim nga babai qe ne moshe te njome,i burgosur nga Esat Toptani si peng i patrotizmit te tij.me enderra te thyera si kryefamiljar qe ne moshen 14 vjecare , brenda vetes kishte pritur kete nate te bardhe, te tejpashme,me boren e bute,ku cdo qelize e qenies se tij klithte plot gezim,BEKI!

Ajo vajze e kish emrin Bekime,po ai e kish quajtur Beki.Edhe ajo ishte e bardhe si debora,me trupin e hajdhme, delikat,me veshtrimin e syve larushe disi te habitur,qe flisnin te gjtha gjuhet e botes.Ajo vajze kishte duar te bardha si porcelane dhe floke geshtenje me nje pershkendritje ari,e ato ishin te bute e krela krela qe i derdhen qetesisht mbi supe,aq lehtesisht sikur kishin frike ta preknin.Ndjenja e pare qe perftoi qe ne veshtrimin e pare qe frika se mos thyhej nga brishtesia.

Atij i u duk me te vertet si nje drite perendie ca muaj te shkuar .

Qe nje dashuri si nje rrufe goditese, qe pershko qenien e tij.

Ishte i ftuar tek familja Bimbli, martohej,shoku i feminise dhe serenataxhiu i theku Bimbli i trete.Nusja ishte nje brune e persosur, qe i rrembyer zemren plot frymezim .

Dy pranvera e dy behare te gjate serenatat s’kishin te mbaruar ne sokakun e saj:
O moj korçare e bukur si pupe
Me ato naze porsi nuse e re…
E kur me shkoje ti ne bulevard

Zemrat tona digjen flak’ e zjarr

Ai qe i ftuar i nderit ne ate dasme edhe per miqesite prinderore te Z. Xhuvi me te atin,qe ne ate qytet e quanin, ” burre i shquar”.

I zoti i shtepise mbante gjalle biseden e tavolines se miqve.

Ai qe nje gazetar me mendime liberale dhe adhurues i Lumo Skendos ,vecanerisht nuk duhet te linin ne asnje menyre pa pergjigje pyetjet e librit te tij:”Plaget tona”.-

-E ke lexuar sigurisht

-Po –tha Neli,po mendjen e kish gjetke.

-Ne njerezit e shtypit te qytetit tone e kemi analizuar aq e aq here,pyetjet: Ç’ na mungon? Ç’ duhet te kemi? Qe te shkojme perpara.

Neli perpiqej te mos tregonte mosperfillje e te lidhej me kuvendin po cdo veprim e bente me gjysem ndergjegje.

Djelmuria kishte marre flake:

Kur vjen behari çel qershia

Dashuria eshte djallush

Hedh ne prush cilin kush

Do guxoje ta trazoje

Mjerr ai qe kerkon nga puna ta ndaloje

Merr shigjeten edhe vret
As qe pyet si nje mbret

Qe te gjithe ta degjojne

Plag’ e tij s’mbyllet shpejt

dhe barnat se sherojne

Kur vjen behari dhe qershite

Vajza te bukura, faqkat pa puthura

Andej kendej kerkojne djemte

Duan te lozine, te qeshine

Zemrat hapen ate cast

Dhe me gaz i nagas

Dashurine te kerkojne

Vajza djem te gjithe tok

Dhe buzet i bashkojne

Gjoksin çelur deshiron

Dhe kerkon ngazellon

Qe te puth me dashuri

Kjo darke qe shtruar per martesen e vajzes te Z.Xhuvi,qe kishte hijen e nje mbretereshe.e gjate, elegante,jashtezakonisht e bukur,me floke te zez te rende,me sy po aq te zez,dhe lekuren zeshkane.Ajo dhe Bimbli i trete me i pasuri dhender ne te gjithe qytetin,me i dashuruari dhe me gazmori ne banden e fameshme te Serenates,te sapo kthyer nga Parisi i madh ne Parisin e vogel.

Neli qe shoku fatlumur i feminise, qe duhej te ish dollibashi,po dukej i humbur si nje gamile ne shkretetire, nen trysnine fillozofike te Z.Xhuvi.

– Çdo shqipetar gjendet sot perpara gjykatores se historise.Historia po na gjykon….

Bimbli i trete nuk e fshihte krenarine per zgjedhjen e tij aq prrallore, te fisme,konkrete, tokesore ne kundershtim me kusheriren,aq e brishte aq e natyreshme dhe e thjeshte njekohesisht,qe po behej cope qe kjo darke te dukej e bukur.e gezueshme e qyteteruar.Qe me te vertete nje lule e bukur shume

Lule e bukur porsi dielli

Kush te mbolli ty ketu

Me ka mbjell imzot prej qielli

Per te ndritur mend e tu

Lum ay njeri i urte
Qe me sheh e me beson

Vet vetiu un’ s’kam mbire

Lum ay qe me kupton

Mua Zoti me ka mbjelle

Çdo i urte kupton

Zerat vajzerore e mbushen me driththerime ate dasme.ne ate qytet te qyteteruar vertet,qyteti i Liceut Freng,i kinemase Majestik,ku luheshin filmat me ne ze te kohes,i librarive dhe bibliotekave si ajo e Turtullit.teatri amator, e shkolles Qytetese te vashave,i dyqaneve te degjuar e stolisur si ne nje miniature parisiane,i hoteleve moderne i pazarit ku gelonte nje zejtari e te gjitha llojeve dhe ngjyrave,robaqepesve,kepucareve,kovachanat dhe hanet .

Sa here kthehej ne ate qytet Neli e ndjente veten si ne shtepine e tij te vertete.Se femijeria sado e larget qe te kete qene,apo sado e afert . ish .parajsa e humbur, per te gjitheve.

Çupat po i jepnin embelsi dhe hijeshi dasmes me zerat armonioze.

Tavolinat qene shtruar ne çardakun e madh me te gjitha dritaret te kthyer nga Morava.Çdo gje dukej konkrete e fluturake,e tepashme si veshtrimi e buzeqeshja e Bekit aq imcake e trupvogel si nje femije I habitur ,me buzen e siperme pak te dale,dhe duart aq delikate sa do kishe frike ta prekje.

Dhe ate cast Neli desh vetem sa te prekte fare pak vetem me nje cikje

.O zot tha ai me vehte kjo vogelushe eshte eterike po aq e magjishme sa atij po i vinte ne gryke nje thirrje si nje klithme Mos m’u largo!

Pikerisht aty ishte ngjizur edhe ajo enderr plot mister,qe s’po i ndahej !

Zeri I Bekit mbisundoi zerat e gjithe vashve qe u hodhen ne valle

Lule e bukur porsi dielli

Kush te mbolli ty ketu

Me ka mbjell imzot prej qielli

Per te ndritur mend e tu

“Të interpretosh serenatën korçare është njësoj sikur të duash të tregosh një ëndërr që e ke parë në një natë maji, kur trendafilet kane çelur dhe hëna ka dalë si një perëndeshë mbi fronin e blertë të malit të Moravës , kurse zëri i bilbilave t’a shpie shpirtin në lëndina përrallore’.i tha Neli vetes, per larguar dridherimen e asaj parandjenje qe i a pickonte zemren.

++++++

Kur u gjenden te gjithe ne bulevard,me kembet qe u rreshqisnin ne deboren e bute,shoket gjysem te dehur, therrisnin sa kishin ne koke

-Ta dish se jemi te dashuruar me kete qytet,e duam dhe do i thurim serenata Korces sone,meqenese jane shpirti i ketij qyteti ,jane kenge te shenjteruara-

Ne dyqan i Tasit karshi Mitropolise

Mblidhen djemte e skolise

Nga sevda e dashurise
Beme moj zonje dhendere

Se jam djale i embele

“kur do na i rrefesh te zgjedhuren tende Neli?

‘Mjaft more djaj me brire”

“Do te vijme te gjithe andej nga kinema Majestik ,dhe do te kendojme gjer ne mengjez.!”
E ai u pergjigjej po me shaka:
”mua me pelqen te flas sy me sy dhe jo me paravolira”

Djem te mire gazmore , te dashur,dukem qe atje tutje qe jam i dashuruar,eshte e kot, nuk e fsheh dot.

Ata flisnin po ai degjonte vetem zerin dhe fjalet e saj.

“BEKI,BEKI desh te therriste,kurren e kurres, mos m’u largo”

Po serenatistet qene me te shpejte:

Hen’ e plote e bukur hene
Fort te lutem ti vrapo

Per nje lule qe t’kam dhene

Thuaji trimit ne me do

Ref:

Ah moj vashe lozonjare

Gjumi ty s’te paska zene

Mos u bej ti merak fare

Ke nje trim qe nuk ka shok

Gjum’ i embel uruar

Oh sa endrra na degjon

Vash’ e trim jane martuar

Trasheguar pergjithmon’ .

BEKI

Per qametet e Prillit,kjo eshte beja qe ze ime eme.Rina.Me te vertet asaj ne kete muaj i kishin ndodhur qametet e medha.Gjemat e medha.Pra lindjet dhe vdekjet.Shuarejet dhe ripertritjet,sic eshte edhe ky muaj pranvere me shi,diell,stuhi,bulim gjethesh e sythash te mardhur,qe mezi presin te shperthejne.

Po per mua,jo,jo aspak.Prilli per mua u be muaji me gazmor sepse,femija im i pare, lindi pikerisht ne Prill,ne nje dite kur kundermonte era e bajameve te hidhura,qe e ndricoi me drite perendie shpirtin tim te dimeruar nga ankthi se nuk do te qesh kurre ne gjendje t’i jepja dashurise sime kurorezimin dhe lengun e jetes, nje femije,aq te pritur e te desheruar

Dashuria ime nuk mund te pershkruhet me fjale,me asnje lloj fjale.Une do perpiqem sigurisht,po nuk di ne se do te arrij ta shpjegoj sadopak se si ndodhi ajo mrekulli pa pritur e pakujtuar ne ate dite dimri,kur bora ishte aq e bardhe e aq e ndriteshme njekohesisht,diten e dasmes se kusherires sime.Ja keshtu,ne qytetin tim,bie nje bore fluturake e gjithecka behet e brishte,e tejpashme,e perjeteshme e palevizeshme.

Arabeskat mbi drtare,druret tmerresisht te mardhur e te vetmuar ne kopeshtin evjeter,hena apo gjysma e saj,qe reflektohet mbi ate bardhesi,si nje pritje e pafundme,qe e ke brenda vetes,qe e di se do te vije pa tjeter,sepse ajo ka qene aty,qysh diten e pare,qe ke lindur.

Nuk e di se si pat ndodhur qe ne shpirtin tim kishte vetem dashuri per cdo gje te gjalle e jo te gjalle qe me rrethonte.Sic duket nga qe s’kam qene krejt vetem po me vallain tim,qe na quanin binjaket e Rines,jo se qeme me te vertet te tille,une isha nje vit me e madhe dhe disi imcake e Aleksi buckan me rinte pas si manar.Mua me gezonin lulet e pemeve,gushekuqet e pellumbat,dallendyshet qe kishin bere fole tek catija e shkonin e vinin nga Misiri.I percillja me lote ne sy sepse ishin miqte me te dashur te femijerise.

U kisha lidhur verore ne kembe,i therisja me emra perkedheles, qe u patem sajuar si bisht-gershere,sybajame,kurore mbretereshe,etj,etj.

Rrokulliseshim ne barin e gjelber me Leksin,si njerezit me te lumtur te botes.E bota jone ish aty,ne duart e bukura te Rines me gishtat e gjate,te holle qe i ndjeja midis flokeve,kur thurnin e shthyrnin gershetin cdo mengjes,kur na lante ne nje govate te dyve e na kendonte me nje ze melodioz .Kenget vinin njera pas tjetres si nje mall i larget nga nje pus i thelle,i thelle,sic qe shpirti i Rines sime,i bute si pambuk dhe i forte si ajo cope guri-shkembor,qe rrinte jete e mot mbi kaminen e oxhakut.

Rina merrej me ne,ndaj edhe e donim edhe ia kishim friken.Sa per babane,ai ishte njeriu me i qete e me i dashur ne bote.I shkurter,shpatullgjere,flokeverdhe nuk e ngrinte zerin kurre.Kur vinte ne shtepi te paren gje qe bente qe te na therriste:”shpejt ne piqi te babait.hajde cupeza ime,e ti cifliku im”(keshtu e quante tim vella)Uleshim njeri perballe tjetrit e ndjenim eren e tij.qe ish nje perzierje rreshire,duhani e djerse.Nje dashuri e pafundeme buronte qetesisht nga e gjithe qenia e tij e te jepte siguri,paqe e gezim.

Familja e jone nuk qe shume e madhe po se bashku me djemte e rritur te xhaxhait dhe kusheriren time te vetme tre vjet me te madhe se une,beheshim kater djem e dy cupa.Xhaxheshes sone dhe Rines u merrej fryma nga te hyrat e te dalat e shtepise “ si Hani i Berdushit”

Kjo qe shprehja e preferuar e Rines.Me te vertete qe nje shtepi e madhe me tre kate,shume dhoma me cardake te hapur prej derrase,me tavane te zbukuruar me gedhendje druri,me mindere mbuluar me velenxa te kuqe flake me theke,me jasteke te forte prej kashte e kellefe te bardhe bore e me qendisje engjejsh. Perdet e renda te dritareve me pragje te drynjte si te qene skena teatrosh ishin vendet me te pershtateshme per te humbur,ku “binjaku im” ”tretej”kur e kerkonin per ndonje pune.Une e doja me mente e kokes tim vella e nuk e lija t’i ngjitej qimja e jo te merreshin vesh “arratiasjet” e tij.Shtepia jone ish ne breg te lumit qe rrjedh here i qete e here i hazdisur dhe e ndan Korcen ne dy qytete ate te muslimaneve,qe shtrihet pertej xhamise se Mirahorit dhe ate te krishtereve qe zjen nje jete tjeter me oborret rrethuar me kangjella,lule e trendafile dhe kitarat e dritheruara te serenatave e shume kengeve qe shkojne goje me goje si nje ugur enderre dhe lirie.

Lule e bukur porsi dielli

Kush te mbolli ty ketu

Me ka mbjell imzot prej qielli

Per te ndritur mend e tu

Lum ay njeri i urte
Qe me sheh e me beson

Vet vetiu un’ s’kam mbire

Lum ay qe me kupton

Mua Zoti me ka mbjelle

Çdo i urte kupton

Kjo qe kenga ime me e dashur.Une e Rina kendonim se bashku dhe thoshin” se ngjanim si dy pika uji.”

Lumi i Korces zbret nga malet e thate te Moraves,e here here,sjell aq uje sa e mbyt carshine e Korces dhe shkaterron shtepi e dyqane e ndonjehere eshte akoma me i rrezikshem sepse behet cerdhe per cdo ndohtesire e cdo te lige.

Babai shfrynte kunder tij:’Ky lume eshte i pabese –thosh ,dy here me rradhe e kish pare ta permbyste Korcen e pafajeshme.E tani nga viti ne vit,lugu i lumit po mbushet,e mjerimet e Korces plake po shtohen.”

Babai fliste per qytetin si per nje njeri te gjalle.Ishim mesuar me te foluren e tij e vecanerisht Rina,”verjani veshin babait se i a njeh fare mire burgjite e kesaj viraneje jete”,na porosiste.

Nga dritaret e katit te trete te shtepise sone mund te shihje sa te hante syri,uren e madhe dhe muret qe ndanin shtepite e lagjes se muslimaneve,qe komunikonin me dericka me njera tjetren ashtu si edhe ne me xhaxha Xhuvin.Vertet s’ na ndante vecse nje mur,po edhe ne s’benim te njejten jete.

Im ate qe njeriu i tokes,dhe xhaxhai i shkolluar ne Zosimea, njeriu i respektuar i penes.

Babai im kujdesej per koriten dhe pyllin,prona te trasheguara te Rines.Kjo qe aresyeja qe ne e donim shume pyllin,ku kalonim pushimet e shkolles,qyshkur qeme te vegjel.Rrinim ne kasollen e pojakut,qe na dukej nje pallat i vertete.E fillonim diten ne agim, kur rrezja e pare e diellit na hapte syte dhe cicerima e zogjve depertonte permes mjergulles ne mugetiren e kalter te lagur te pyllit .Shtresa e halave te pishave mbytete zhurmen e lehte te hapave tona.Kur delnim ne lendine,babai na tregonte lulen e vogel te bukezijes.

-Pse quhet bukezije?-e pyesja babane.

-Pylli ka qene jete e mot mbrojtesi i njerezise,ai te jep e nuk kerkon asgje shperblim,kesaj bime i hahet rrenja,e shte shpetimtare e jetes.

Babai i donte shume lulet e pyllit.Njehere pa se largu nje lule te verdhe ,qe dukej si luledielli.Cau lajthishten e dendur,po qe te arrinte tek lulja duhej te kapercente perroin,Babai ishte shume i fuqishem,i largonte deget me sepatken e vogel. Une e ndiqja pas, kur ne nje vend te pabese kembet i u fundosen ne llum babai me largoi “ike.tha me prit pertej”ndersa vete shkoi perpara.Me nje dore mbante deget e dendura dhe me tjetren mbahej ne shkop.E ndiqja me zemer te dredhur.Kur morri tatapjeten,kemba i zuri ne nje gur te lepire,te mbuluar me leshterike e shqau.Une klitha:baba,baba.Zeri kumbonte ne lajthishte.Babai u zu pas degeve e u hodh m’ata ane te ujit.E shkulli bimen e eger qe e mundoi aq shume dhe solli ne shtepi,e mbolli te muri i xhaxhait,qe u ngjit lart sinje shermashek i sperkatur me lule dielli qe e kemi edhe sot e kesaj dite.Oborri yne i ka te gjitha llojet e luleve te mali,trendafile te eger,luleshenmitri,rradhiqet,hithrat,pjesa me e madhe e te cilave perdoren per te sheruar semundje te ndyshme.Babai na i mesonte nje e nga nje te fshehtat e pyllit,Ngavesa mund te dije si do te qe moti,spas shenjave te rrenjeve te barerave te pyllit,si do ishin te korrat.Pylli dukej i ndezur nga afshi i rreshires,shkelqente e lartohej shkalle,shkalle. Pishat me trung te gjere si te ngjitura me njera tjetren ngriheshin perpjete.Babai na rrefente vendin e brejtur nga nje dre,nje grusht guaskash te hedhura nga pikthi.Babai i njihte te gjitha huqet e pyllit e njuhte zemren e tij.

Njehere buze nje katarakti ndeshem me nje karvan kurbetesh.Dy prej tyre kishin mbledhur ne nje batanije nje kufome.Karvani zbriste tatepjete me nxitim dhe u ndane per cudi ne drejtime te kunderta. Ne i u afruam me plakut dhe babai i ngushelloi per humbjen.Ai ishte nje plak i vjeter shume,sic e cilesoi Leksi,plak vetem kocka e kokalla,po zerin e kishte shume te fuqishem e bubullues sa te shtinte friken.

-Te falem zot – i u pergjigj kurbati tim eti,mos u cudit qe ne vrapojme ne drejtim te kundert me te vdekurin.Keshtu rrjedh ky lumi i jetes sone,pa varre te te pareve,pa mall,pa atdhe!Varret te terresin lum miku,ndaj ne ikim prej tyre e nuk e dime ku i kemi.I humbasim vete .

Nuk e di perse m’u hap nje humnere ne shpirt.Edhe babai nuk foli nje cope here,derisa u degjua shume qarte nje sepate e vetmuar e ngutur,qe ngulej mbi trung.

Babai na rrembeu te dy me Leksin per dore.Vrapuam nje cope here.Sepata dukej sikur binte mbi zemren time,dang,dang,dang. ”C’do te ndodhe tani,mendoja,cdo te ndodhe valle?”

E ndjeja nga shterngimi i dores,qe im ate ish i zemeruar.Kur u gjendem ne afersi me keqberesin e ndalem vrapin.Te tre mezi merrnim fryme.Druvari ishte me kurriz nga ne e s’na vuri re,v

vetem kur im ate e zuri per krahu ,ktheu koken.Nuk qe vecse nje djalth pesembedhjetevjecar,qe ngriu ne kembe bga frika.Nuk do I harroj kurre syte e tij te medhenj,te deshperuar,lutes.”C’do te beje babai me te?pyeti Leksi me ze te mekur.Babai vetem heshtete dylle i verdhe. Atehere foli djali:-Kam bere nje dite te tere rruge,qe ngaDvorani,me duhet edhe nje dite tjeter, qe te zbres ne Korce t’i shes,Sic e sheh,zot, ne te gjoret hahemi me mortin-tha-“Sa do i shesesh”?pyeti babai

“Dy korona,e sot humba edhe hejbete e jam fare pa ngrene.”Na kater-tha babai e nxorri nga xhepi parate dhe ia dha djaloshit,qe I u mbushen syte me lote nga mirnjohja dhe gezimi.

Hajde te hame nje kafshate buke me femijet e mij me c’na ka dhene Zoti”Ky ishte babai yne!Ndoshta kjo qe edhe aresyeja qe ne nuk beme ndonje prokopi te madhe nga trashegimia e Rines,vetem “bli dite e shko” sic tallej edhe ajo vete,

Babai mua me therriste,shqerka e bute dhe tim vella shqerka e eger.

Gjithe dites e veres ngjiteshim ne lartesite ku mbaronte shtresa e pishes dhe fillonte ahishtja si nje cardak,qe zoteronte nga lart fushen e Korces me qilimin e arave te verdha,te blerta me ugare e mezhda.Nga jugu malet e dardhes dhe xhadea,nga lindja kurrizi i larte i maleve te Moraves,nga veriu Çardaku ,qe i zoteron te gjitha.Liqeni I Ohrit si pasqyre.Mali i thate i ndritur prej diellit duket si nje cope gurkali.Dhe zemra ime lumturohet mbushur me gezim e dashuri per te gjithe ate bukuri ,qe rrethon jeten e njeriut.Dhe zemra ime qe kendon pa u ndalur:

Lule e bukur porsi dielli

Kush te mbolli ty ketu

Me ka mbjell imzot prej qielli

Per te ndritur mend e tu

Lum ay njeri i urte
Qe me sheh e me beson

Vet vetiu un’ s’kam mbire

Lum ay qe me kupton

Mua Zoti me ka mbjelle

Çdo i urte kupton

Ne vjeshte i linim lamtumiren pyllit dhe fillonin telashet e shkolles.

Per shkollen fillore te Qiriazeve,apo shkollen e vashave asnjeri nuk pati kundershtime.Kur erdhi koha e se mesmes u ndame ne dy kampe,kampi xhaxhait si me i shkolluari fisit desh te na niste te gjitheve cupa e djem ne Lice,qe ai e quante me nderim:” gjysem universitet”.Djemte e xhaxhait ,Leksi dhe kusherira ime, shkuan gjithe gezim ne Liceun frances.Ndersa per mua vendosi Rina me veton e saj te padiskutueshme per qytetesen,jo vetem se ne Korca ndoshta qe i pari qytet,qe kish kjijuar traditen dhe respektin per mesueset. si nje zanat i pershtatshem per femera po edhe pse Rina kishte dicka te dhimbeshme,personale, vrasjen e vellait te vetem,mesuesi i gjuhesh shqipe,te derguar se bashku me kalin dhe hejbete mbushur me abetare,te perlyera me gjakun e djaloshit njezete pesevjecar.Rines nuk i delte njeri perballe,kur qe fjala per amanetin e vellait,mesuesit deshmor.Une,Leksi,po edhe femijet e xhaxhait duhej te mesonim permendesh se s’ben,vjershen e Naim Frasherit:GJUHA SHQIP.,qe u gjend ne hejbete e pergjakura,dhe gurin qe rrinte ne kaminen e oxhakut,e qe ish guri me histori,sepse cdo gje qe duam e na rrethon paska nje histori,qe do u rrefeka kur ti vije koha e casti!

Vellezre Shqipetare

Qasuni e me degjoni

Sa te muntni me pare

Gjuhen tuaj te mesoni

………………………..

Se gjuh’e Shqiperise

Eshte e Perendise

……………………

Shqip te flisni per here

Fjesht’e te pa perzjere!

Djelli,hena,hylli,

Engjelli,shpeshi,dashi

Kembora gjethi,pylli,

Dellndyshja,larashi,

Edhe bibili vete

Shqip te flase nde jete!

Edhe vete Perendija,

Edhe zoti i vertete,

Dh’e tere gjithesia

Kete gjuhe te kete

Kete edhe Shqipetari

Shpirt-madhi,pune-mbari.

Ky qe edhe ungjilli i Rines sime,shpirtbukur e shpirtplagosur,valletare e meskeputur,kengetare e magjiplote, per mua dhurata me e cmuar ne bote.”

“Çdo njeri ka nje histori per te treguar,perseriste pa rreshtur.”

Edhe une keshtu u rrefeva historine time,qe te mos humbase e te behet harrese.

Mund te them me plot gojen se Zoti me pat bekuar qe ne djep.jo vetem nga emri qe me paten vene BEKIME,apo thjeshte E BUKURA BEKI,sic me quajti i shtrenjti im Neli,qysh ne castin e pare qe u pame sy ne sy.Pasketaj per mua cdo gje tjeter e kesaj bote morri emrin e tij,NELI

NELI E BEKI u transformuan ne nje qenie.

Jetuan keshtu plot shtate vjet,me dy cupezat,engjellushet tona te shenjteruara!

SHIU I YJEVE

(leter e paderguar)

Ne te vertet une,s’u kam shkruar kurre asnje leter,kjo per shkak te ndarjes sone ne vite aq te hereshme.Ndarja eshte dhimbja jone e perjeteshme,plage e pergjakur,qe nuk u sherua asnjehere,po njekohesisht edhe kredoja ime.

Kjo eshte letra e pare,me e cuditeshmja,sepse po shkruhet neper keto hapesira te largeta kozmike ne diten kur i gjithe rruzulli pret eklipsin e diellit.

Edhe ju ishit dielli i jetes sime.Ma mbushet me drite e gezim ate pjese,sado te larget,qe e erresoi eklipsi i humbjes.

E di qe kam qene femije i desheruar dhe i pritur si ujet e paket,fjale e bukur kjo ne gjuhen shqipe,qe po tingellon plot dritherima,si ne ato dite e nete kur ju te dy,ne kulmin e rinise e bukurise i luteshit Zotit t’ju a plotesonte deshiren per nje femije.

Zoti u tregua zemergjere,ai u bekoi me gjithe dashurite e botes.Ai tha:qofshi te lumtur bijt e mij.Dhe ju ashtu qete.Askush nuk qe me i lumtur e i dashuruar ,ne nje kohe kur dashuria ishte disi e rralle jo vetem ne Shqiperine tone te vogel,djepin e shtratin tuaj,po ne te gjithe boten e madhe ku po dendesoheshin rete e zeza, qe do te merrnin jetet e bardha. Kur bota e madhe ketej dhe andej kontinenteve,shkundej ndermjet endrrave e shpresave,thatesirave,termeteve,krizave konomike,lufterave qe s’kishin te mbaruar,traktateve qe s’kisin perfunduar,ku peshkaqenet kerkonin gjah tek te vegjelit,te dobetit te uritur,ku”qetesia”s’qe vecse nje genjeshter e nje mashtrim i madh.

Po ju ishit te rinj,e Fati qe me JU

Shume breza shkojne e vijne ne kete bote,po jo te gjithe gjejne dashurine.Shume cfiliten e ropaten,genjejne veten,po ne fund e dine se jeta u ka ikur neper duar,e gjithcka e magjishme,e gjithpriteshme ka fluturuar bashke me vitet me te mira.

Po jo per ju te dy.Ju qete te zgjedhurit e Zotit,qe pat caktuar DASHURINE dhe lumturine tuaj,aq te shkurter po edhe te ndriteshme,si spektakli yjor i nates se Shen Lorencit.

Baba i dashur,qe ruajte brenda vetes dy ndjenjat me te thella prinderore,per cupat e tua.Po te kujtoj tani ne nje largesi kohe ,vendi dhe nuk gjej asnje jete tjeter te ngjashme me tuajen, trashegimia ,qe late per dy vogelushet, mbeti pengu i juaj i kesaj jete!

Ju ,na late driten dhe shkelqimin e shpirtit tuaj,energjine diellore!

Sa te jemi gjalle, do te jeni te pandare nga ne!

Keshtu,Ju u shndruat,u bete ndergjegjia jone e vetme para se ciles japim llogari per te miren dhe te keqen.

Jeni qortuesit dhe ngushelluesit tane,qe nuk na lini te plakemi ,sepse e ndjejme veten gjithenje femije,para jush.

Asimetri e përhershme (Inercie robi…) – Esé nga REX KASUMAJ

Berlin, fror 2020

 

Shihemi pas 60 ditësh. Dejtoni vdiq. Mirë se vjen RS-xit. Lamtumirë Bosnjë.

Kështu e shohin serbët kohën politike që përhihet në horizont.

Fantazma e Millosheviqit sillet sërish mbi Ballkan. Figura e vartësit të dikurshëm Vuçiq është emanacioni i saj veshur me bizhu Europe.

(E shqiptarët shpenzojnë energjitë me Xhamajkën e ngjyrave të largëta e mashtruese !)

Nëse “Republika serbe” deklaron shkëputjen, aherë ndërlidhmërisht, sipas lëvizjes së gurëve në fushën manjetike, po këtë do bëjnë dhe serbët e Veriut. E, fill më pas, dhe ata të Malit të zi që, duke qenë shumicë si thotë Zotnia i Dedinjes, mund t’a zhbëjnë shtetin e Gjukanoviqit ose t’a rikthejnë atë në prehërin e nënës Serbi.

(E shqiptarët kryqëzohen në kauza të shpifura: në Prishtinë me taksën që rrjedhë si shoshë, kurse në Tiranë me puçin e padëgjuar që bëjnë – jo gjeneralët, jo opozitarë të ndërkryer, por qeveria kundër vetes së saj!).

Serbia armatoset, numëron banorët e kombeve në rrethim, ndalon tregtimin e ansamblit mjekësor në Europë (nëvojë, demografi, dinjitet!), mban si pishtar idenë luftës dhe parasheston gjasët e triumfit a humbjes. I tillë, i paarkivuar, nacionalizmi i saj, kjo doktrinë e qenies, kërcënon më shumë se asnjëherë territorin shqiptar në Veri e Verilindje të tij. Belgradi ende kujton për frymëzim të “butin”, të ” mirin” patriark Pavlen e ndjerë, i cili një moment në fillimvitet 90-të, pat harruar zhgunin e klerikut dhe uratën e Jezuit. E tha: e drejta shtrihet deri në gjatësinë e shpatës. Poashtu, një anë e skicë-kufijëve që vijëzonte Drashkoviqi i dizajnuar rrejshëm, nuk jepet dot. Serbi, pohonte ai, është deri tek varret në perëndim dhe deri tek tempujt në jug. Por nëse “kufiri i varreve” u varros dhe vetë, “kufiri i tempujve” është akoma gjallë.

(E shqiptarët xyfen keq mes tyre. Dhe kjo grindje, sidomos nga media provinciale e Kosovës, ngjan e ultë – sepse është e pakulturë dhe e marrë – sepse tronditë themelet e ngrehës shtetërore, duke kompromituar ashtu aftësinë e vetë racës për vetëjetesë. Fundja, Kosova s’mund të ketë komocionin e Shqipërisë. Ajo, si tha njëherë Kadare, i ka “letrat” që Kosovës i mungojnë…)

Dhe asimetria dramatike vijon. Natyrisht në dëm të shqiptarëve. Serbi, si përherë: i pozicionuar, i programuar dhe i disiplinuar. Mbanë tjetër, shqiptari: i gatshëm për tagrin e gjakut por i hutuar, mashtruar dhe i pështjelluar. Inercia është ligj i provuar fizik. Po edhe i shpirtit, e pra, i robit gjithashtu! A nuk e thotë bukur Talmudi se nga dhjetë kafetë e gjumit që kanë zbritur në botë, nëntë prej tyre robërit i kanë pirë?!

T’U SHMANGESH SHTATË SHPIRTËRAVE TË NJË VETMIE – Nga ALISA VELAJ

(Disa shënime mbi poezinë e Kozma Billës)

Poeti Kozma Billa, në pjesën më përfaqësuese të poezive të tij, na vjen si një zë poetik i dilemave të mëdha shpirtërore. Nga dilemat më të mëdha është padyshim dashuria. Uni lirik e shpreh pasionin e zemrës përmes metaforave plot dritë, kur dashuria është prani përmbushëse.

“Po qendis në kaltërsinë e liqerit/kthjelltësinë e syrit tënd,/ spërkas çdo ditë fytyrën tënde/me freskinë e mëngjesit/ dhe rrudhat heq me lëngun/e porsashtrydhur të ullinjve.”(“Kaltërsi e liqenit në syrin tënd”)

Kthjellohet e dashura nën kaltërsinë e liqenit dhe dashuria e kthjellët vjen e thellë dhe e tejdukshme si ujërat në ditët e diellta. Freskia mëngjesore spërkat vargjet për të dashurën, ndërsa peisazhet mesdhetare shpalosen të gjelbra si gjethet e ullinjve. Dashuria është vendlindja e shpirtit të dashuruar dhe rilindja e tij. Dashuria e bashkon me botën (kur e dashura është tërë universi) dhe e ndan prej botës kur çastet e vetmisë dhe pritjes ia bëjnë të pamundur ndriçimin e dritave të shpirtit. Poeti pret e pret dhe ëndrra e ardhjes së saj është i vetmi “realitet” i pranuar prej tij.

“Nata sonte/le t’na mbulojë me çarçaf dashurie”.
(“Më the se do vish”)

Por çastet që përmbushin shpirtin e zemrën e etur rrallëherë vijnë në lirikën e K.Billës. Tallazet e shpirtit i këndojnë përgjithësisht dashurive të perënduara, apo perëndimit të dashurive, duke iu përafruar këngës së vetmuar të zogut çdo mëngjes.

Vetmia është ngjethëse kur ajo i thotë lamtumirë diellit të dashurisë pa asnjë shkak dhe ngrin kështu kohën, stinët dhe frymëmarrjen e këngës. Në këtë kontekst, lirika “Lamtumirë” kushtuar së bukurës Svjetlanë, është nga krijimet më të arrira të krejt opusit poetik të autorit. Uni lirik nuk e pranon dot humbjen, dashuria e ngrirë prej saj nuk i përket kurrsesi atij, ndaj poeti bën pyetjen kuptimplote: “Gjethet i zverdh mendimi apo vjeshta?”. Nënkuptohet këtu humbja dhe trishtimi i saj si pjesë e pashmangshme e rrugetimit tonë përgjatë udhëve të dashurisë, e vërtetë e ditur prej fillimit. Atëherë pse duhet që stinën e vjeshtës ta vjeshtojme edhe më me mendime të trishta?!

Metafora e dhimbjes herë lind nën një qiell të gëzuar që jo domosdoshmërisht premton lumturi dhe herë lind në truallin e një vetmie jetëgjatë me shtatë shpirtëra në parzmin e saj.

“Dhe gjethja u drodh nga ky lot i nxehtë,/është gërryese vetmia,/vazhdimisht pret atë që e braktis,/ndaj s’dua t’i ngroh të shtatë shpirtërat e saj”. (“Një lot mbi gjethe ra”)

“Atë mbrëmje qielli pikonte kaltërsi,/ne flisnim fjalë pa kuptim/dhe nuk po e kuptonim,/se merimanga e zezë e mbrëmjes/po na ngatërronte në pëlhurën e saj”. (“Atë mbrëmje…”)

Në rastin e parë pikëllima vjen e refuzuar. Poeti e kupton ç’rrezik i kanoset dhe përpiqet me sa mundet t’i largohet ftohtësisë së vetmisë, ndërsa në rastin e dytë kjo e fundit ia beh si vjedhësi në mesnatë. Vetmia magnetike, ajo që tërheq me të njëjtën forcë me të cilën subjekti lirik e shtyn nga vetja është padyshim gjetja me interesante në poezinë e Kozma Billës. Ne jemi prej fillimit bij të vetmisë, na thotë poeti, ndaj më e mira që mund të bëjmë është të mos i ngrohim shtatë shpitrat e saj. Pasi vetëm kështu ajo nuk do e gërryejë shpirtin tonë si mace grindavece.

LAMTUMIRË

Gjethet i zverdh mendimi apo vjeshta?
Era flokëprishur i shpërndan,
ndjenjat ç’më mbërthyen,
syzezë, Svjetlanë.

Gjethet shkelen shpërfillshëm,
shiu i pamëshirshëm i përlan,
bashkë me to dhe dashuria,
nga ty ngriu, Svjetlanë.

Bien gjethet në ledhet e shpirtit,
era i shpërndan,
përveç fjalës “Lamtumirë”,
s’ka për ty, Svjetlanë.

 

NJË LOT MBI GJETHE RA

Mbi një gjethe të trishtuar vjeshte,
pikëza loti malli derdhi,
syri i kaltër vizatoi lotët,
një copëz deti formoi mallin.

Dhe gjethja
u drodh nga ky lot i nxehtë,
është gërryese vetmia,
vazhdimisht pret atë që e braktis,
ndaj s’dua t’i ngroh
të shtatë shpirtërat e saj.

Ah, moj vjeshtë që gjethet zverdhe,
zverdhe dhe një pjesë të shpirtit tim,
unë gjatë u luta
ta thyeje këtë traditë të lashtë
që ishte burim vajtimi
i një filmi me metrazh të gjatë.

 

KALTËRSI E LIQENIT NË SYRIN TËND

 

Po qendis në kaltërsinë e liqerit
kthjelltësinë e syrit tënd,
spërkas çdo ditë
fytyrën tënde
me freskinë e mëngjesit
dhe rrudhat heq
me lëngun
e porsashtrydhur të ullinjve.

Bukuria e hënës
derdhur mbi flokët e tu,
me gonxhe trëndafilash
përkëdhel flokët
mbi trupin tënd,
dor’ e Buanariotit ngrin.
A thua,
se skulptura ideale je
vetëm ti?