VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Requem për FREDERIK RRESHPJEN* – Triptik nga Përparim Hysi

By | February 20, 2019

Komentet

SI U BË TOSKËRISHTJA GJUHË STANDARTE – Nga SKIFTER KËLLIÇI

Prolog

Isha student i vitit të dytë të degës gjuhë-letërsi të Institutit të Lartë Pedagogjik,në vitin akademik 1956-57, kur me dëshirën time mora si temë vjetore studimin “Ortografia e Kristoforidhit, gegërisht e toskërisht, krahasuar me ortografinë e sotme”.Në përgjithësi këto lloj  temash gjuhësore, të detyrueshme për ne studentët në vitin e dytë dhe të tretë, nuk parapëlqeheshin nga studentët, sic nuk parapëlqeheshin në përgjithësi lëndë të tilla, si fonetika,morfologjia gramatika historike, e cila cilësohej si matematika e gjuhësisë, sidomos nga ata studentë që ishin të prirur nga krijimtaria letrare dhe, madje, kishin debutuar me krijimet e tyre në poezi e në prozë,duke dëshmuar se do të bëheshin shkrimtarë.

Unë,sidoqë kisha shkruar në vitet e gjimanzit hartime të mira e, madje, kisha botuar edhe shkrime, kryesisht në gazetën “Sporti Popullor”, kuptova se nuk do të jepja në  fushën e lëtërsisië dhe iu vura me pasion lëndëve gjuhësore që përmenda më sipër.

Tema ime studimore m’u duk interesante.

Dija që gjuhëtari atdhetar,Kostandin Kristoforidhi,(1827-1885), ishte përpjekur, vec të tjerash, që të lëvronte sa më shumë gegërishten dhe toskërishen, bile duke shkruar në të dyja këto dialekte.Le të kujtojmë, me këtë rast,krijimin  tij të goditur letrar, “Gjahu i malësorëve”.

Por, që të kisha njohuri sa më të thella, udhëheqësi im  shkencor, pedagogu Engjëll Angoni, më këshilloi të shkoja më Bibliotekën Kombëtare, që asokohe ndodhej në rrugën e Elbasanit, dhe  të njihesha me materiale që  trajtonin cështje të formimit të gjuhës sonë letrare. Dhe unë kështu veprova.

Një nga nëpunësit e biblotekës më ofroi një bibliografi të pasur, që kishte filluar të përgatitej  prej vitesh dhe kësisoj fillova të skedoj fragmente nga artikuj e referate që trajtonin këtë ceshtje të rëndësisshme. Dhe mbeta i habitur sidomos me materialet e botuara në revistën,”Buletini  i Shkencave Shoqërore”,ku anohej  në mënyrë disi  tendencioze që, si bazë e gjuhës letrare shqipe, pë të cilën po bëheshin prej vitesh diskutime të vazhdueshme, të ishte toskërishtja.

Unë vetë, duke pasur babën tiranas e nënën shkodrane, i rritur kryesisht nën ndikimin e shkrimtarëve shkodranë, veprat e të cilëve i kisha trashëguar nga xhaxhai,ish-gazetar në vitet 20-30, madje edhe kryeredaktor për një kohë i gazetës “Bashkimi” të shoqërisë më të njejtin emër, që drejtohej nga Avni Rustemi,anoja nga gegërishtja.Madje, edhe një tregim të gjatë,nga të paktët, të botuar në faqet e “Zërit të Rinisë”,e pata shkruar në gegërisht,ashtu sic  shkrova edhe temën vjetore në fjalë.

Ndaj dhe mbeta i tronditur nga mënyra  se si në këtë revistë ishin shtjelluar problemet që kishin të bënin me krijimin e gjuhes letrare shqipe, që sot quhet gjuhë standarte.I pata ruajtur ato skeda prej vitesh, por, pas largimit tim nga Shqipëria, kur biblioteka ime vetjake levizi dy herë, deri tani kam arritur të gjej  vetëm një pjesë të vogël të tyre.Dhe ja, një mik imi më afroi nëpermjët internetit studimin e gjatë dhe shumë interesant, “Nga historia e standartizimit të shqipes së shkruar”,shkruar nga pr.Bahri Beci.

Me këtë rast duhet  t’u them lexuesve se Bahriu është një shok i vjetër, që mbaroi studimet në Institutin e Lartë Pedagogjik më 1958, i quajtur më pas Universiteti Shtetëror i Tiranë,pra, një vit para meje dhe u emërua punonjës shkencor në Instutin e Gjuhësisë dhe Historisë, ku pati fatin të punojë me gjuhëtarë të tillë të njohur si Eqrem Cabej e Mahir Domi.

Dhe duke lexuar me kërsheri të madhe këtë studim,u habita që shumë nga citimet e përdorua nga pr.Bahri Beci,përkonin me  skeda të miat  deri më 1957, që i kisha vjelë kur  më 1956-57 shkruaja  temën time vjetore”Ortografia e Kristoforidhidhit…”.

Nuk pretendoj që në këtë shkrim të gjatë të them ndonjë gjë më të re se sa ato që ka trajtuar pr.Bahri Beci në studimine tij.Por, sidoqoftë, duke qënë tashmë shkrimtar dhe jo gjuhëtar, sic kisha pasur  dëshirë ato vite, mendoj se do t’i përcjell lexuesit në  një mënyrë disi të ndryshme historinë se si  toskërishtja u bë gjuhë standarte.

Gegërishtja, drejt përcaktimit si gjuhë letrare (1916-1944)

Më 1940, një vit pas pushtimit të Shqipërisë nga Italia fashiste, u krijua për herë të parë në historinë e lëvizjes shkencore në Shqipëri, Instituti i Studimeve Shqiptare.Në gjirin e tij bënin pjesë figura të tilla të shquara, si Ernest Koliqi, kryetar, e Aleksandër Xhuvani,Mustafa Merlika, Kruja,Karl Gurakuqi,Eqrem bej Vlora,Anton Paluca,Xhevat Korca,patër Anton Harapi,Vangjel Koca,Dhimitër Berati,Lazër Shantoja,patër Xhuzepe Valentin etj.

Në kuvendin e tij të parë, që u mbajt po atë vit, u konfirmua edhe një herë, ashtu sic  ishte konfirmuar më shumë se dy dhjetëvjecarë më parë se si “dialekt i përbashkët zyrtar për shtetin do të ishte gegërishtja letrare,(B.Beci.” Nga historia e standartizimit të shqipes”, faqe 13, publikim në internet)., tezë  të cilën e mbështeste N.Resuli,(1908-1985), kur shprehej po atë vit se:”Gjuha e përbashkët e ardhme sipas zhvillimit të evolucionit historik të saj e gjer më sot,vecse në mos u vërtetofshin shkaqe të ra që t’i këmbejnë drejtimin që ka marrë, shkon drejt dialektit të Shqipërisë së Mesme”,(po aty).

Po cili ishte Namik Resuli që  bënte një parashikim  kaq guximimshëm për të ardhmen e gjuhës së përbashkët të ardhme të shqiptarëve, qysh në fillim të viteve 40-të të shekullit të kaluar?Ai ishte studiues, gjuhëtar,që për shkak të vendosjes së diktaturës komuniste në Shqipëri,ishte  detyruar të emigronte në Itali, ku kishte  vazhduar vepimtarinë tij shkencore të filluar që më 1938, me veprën “Abecea e dorëshkrimit beratas dhe Abecea e Thodër Haxhi Filipit,(Shkodër, 1938),dhe më pas  me botime të tjera si”I piu antichi testi albanesi”,”Tekstet më ta lashta shqipe”,Torino,1978),”Albanian literature”,(“Letërsia shqiptare”,Boston, 1988),”Katërqind vjet letërsi shqipe”,Tiranë 1994), si dhe ishte autor i librit ”Shkrimtarë shqiptarë,(1962-1878,pjesa e parë,Tiranë,1941, redaktuar  nga shkrimtari dhe studiuesi i shquar, Ernest Koliqi),.(Robert Elsie,“Histori e letërsisië shqiptare”,Pejë 1997,faqe  331 dhe 682).

Vec kësaj, nga c’bazë nisej Namik Resuli kur bënte këtë parashikim?Nga dëshira e tij?Jo!Ai nisej  nga përvoja e studiuesve të mëparshëm, atdhetarë, e filluar që nga viti 1916 me  Komisinë Letrare  të Shkordës, që hodhi bazat e standartizimit të gjuhës shqipe me “Parimet e rregullat mbi ortografinë e gjuhës shqipe të shkrueme”.

Ky komision,  duke formuluar këto parime e rregulla, përcaktoi se ortografia e gjuhës shqipe do të jetë fonetike,pra, gjuha do të shkruhet ashtu sic flitet në popull, dhe do të bazohet në të folmen e Elbasanit,(“Posta e Shqinis,nr 953, nëntor 1917.).

Të gjitha këto rregulla të Komisë letrare të Shkodërs u pranuan një zëri  nga anëtarët e saj,  që ishin Luigj Gurakuqi,Gjergj Fishta,Mati Logoreci,Ndre Mjeda,Sotir Peci,Ambors Marlaskaj,Gjergj Pekmezi,Hilë Mosi,Luigj Naraci,Anton Parruca,Aleksandër Xhuvani,Josif Haxhimima,Haviz Ali Korca,Vincenc Prenushi e Sali Nivica, pra, që ishin si nga Shqipëria e Veriut, ashtu edhe e jugut.(B.Beci,”Nga histori e …”,faqe 11-12, publikim në faqet inernetit).

Duke u nisur nga vendimet e Komisë Letrare të Shkodres, “Parime e rregulla mbi ortografinë e e gjuhës shqipe të shkrueme”, organet kompetente  të pushtetit të asaj kohe lëshuan udhëzimin:”Që prej datës së këtij urdhni kjo mënyrë shkrimi e diftueme me anë t’atyne rregullave do të ketë fuqi zyrtare edhe do të shtihet përdorimi i kësaj pa kurrnji jashtë rrëgulli, në të gjitha aktet në të përgjigjunit e në të kryemit e këtyneve, n’urdhënimet, në botimet etj.”(po aty).

Vec kësaj, Namik Resuli, nisej edhe nga vazhdimi i kësaj poërvoje në Kongresin Arsimor të Lushjes ,(1920) që “pranoi si gjuhë zyrtare të teksteve shkollore atë që kishte pranuar Komisia Letrare e Shkodrës, të cilën më 1923 e  e përforcoi edhe dhe kryeministria në një nga urdhëresat e shpallura prej saj, ku thuhej  se si gjuhë shkrimi e administratës shtetërore të përdorej dialekti i Elbasanit “…i cili asht pranue si dialekt i përbashkët zyrtar për shtetin,(po aty).

Por le të vazhdojmë më tutje me këtë përvojë, të cilën duhet ta ketë pasur parasysh studiuesi Namik Resuli, kur bën parashikimin për të ardhmen e gjuhës së përbashkët shqipe të bazuar në dialektin e Shqipërisë së Mesme.Edhe më 1923 Kryeministria vendosi përsëri që si gjuhë shkrimi  do të përdorej dialekti i Elbasanit, “i cili ishte pranuar si dialekt i përbashkët zyrtar për shtetin tonë nga Komisia Letrare.”(“Fletore Zyrtare”,1923/21,3, vendimi 148).

Kurse në  nëntor të vitit 1928 Ministria e Arsimit krijoi një komision tjetër letrar  për të cuar më tutje detyrat që i kishte vënë  vetes Komisia Letrare  që më 1916.Do të kalonin vite dhe më 1935, për nevoja të përmirësimit të mëtejshëm të drejshkrimit të gjuhës shqiqe, u krijua “Komisioni për ceshtje të ortografisë së gjuhës së shkruar”.

Dhe arrijmë këështu më 1940, kur, sic përmendëm,në Tiranë u organizua Kuvendi i parë Albanologjik i Institutit të Studimeve,”në të cilin u konfirmua  përsëri që “dialekti i i përbashkët zyrtar për shtetin do të ishte gegërishtja letrare”.Referatin  kryesor përkëtë cështjet rëndësishme e mbajti Mustafa Kruja,(1887-1958), (revista”Shkëndija”,viti I,nr. 2, faqe 3-8).Eshtë fjala pikërisht për këtë figurë politike antikomuniste, që në “Fjalorin Enciklopedik Shqiptar” është trajtuar vetëm  si një nga krerët e reaksionit,ish-kryeministër  gjatë pushtimit fashist italian,(faqe 556), por duke lënë mënjanë  veprimtarinë e tij si studiues.

Pra, duke u nisur nga këto vendime historike për ecurinë e gjuhës shqipe dhe njësimin e saj, studiuesi Namik Resuli nuk kishte asnjë arsye që të vinte në dyshin  që gjuha shqipe do të merrte drejtim nga dialekti i Shqipërisë së Mesme,…vec se në mos u vërtetofshin shkaqe të ra që t’i këmbejnë drejtimin”.

Duket se hamendsimi i tij u bë  profetik se, me të  vërtetë, katër vjet pas kuvendit të parë të Institutit të Studimeve Shqiptare ,ku u mor vendimi i mësipërm, u vërtetuan… “shkaqe të ra”.Kjo ndodhi me vendosjen e diktaturës komuniste në Shqëipëri, sic do të shohim më poshtë.

Luftë ndaj gëgërishtes, që toskërishtja të jëtë gjuhë standarte

Në referatin tij, mbajtur në sesionin e parë shkencor të Institutit të Shkencave, më 1952, midis të tjerash,Dhimitër Shuteriqi, që dy vjet më parë ishte zgjedhur kryetar i Lidhjes së Shkrimtarve dhe Artistëve të Shqipërisë, theksonte me të madhe;”Që në vitin e dytë të pushtimit fashist, më 1940,u shtrua zyrtarisht ceshtja e njësimit të shqipes së shkruar n’Institutin e Studimeve Shqiptare, që fashistët ngritën në Tiranë.Nisën të merren masa për kërtë ceshtje.Po fashizmi nuk do të kishte bërë më shumë se c’bëri feuo-borgjezia në kohë të Zogut.Ai i pati ditët  shkurtra në Shqipëri.(“Buletini i Shkencave”,IV,faqe 15, 1952).

Pra,Shuteriqi pohon se feudo-borgjezia kishte bërë në këtë drejtim.Po më qartë këtë pohim të tij e shpjegon pr.Bahri Beci :”Po, a nuk do të thotë kjo se, sipas Shuteriqit, po të merreshin “masat’,(kupto ato që u morën menjëherë pas Luftës),në kohën e regjimit të Zogut, gegërishtja letrare do të mund të bëhej gjuhë letrare?.”(“Nga historia e standartizimit të shqipëes”, faqe14…).Dh.Shuteriqi në mënyrë indirekte pranon që gegerishtja letrare në prag të Luftës i kishte barabar mundësitë të bëhej gjuhë standarte, por kjo nuk u bë,për shkak të masave të pamjaftueshme nga regjimi feudo-borgjez i Zogut.E kjo bie në kundërshtim me ato që thoshte Shuteriqi më sipër se “kjo cëeshtje e  gjet zgjidhjen nga historia e popullit tonë që nga Rilindja e këndej:toskërishtja , gjatë zhvillimit të popullit tonë në këtë fazë të historisë së tij, u bë dialekti ynë kryesor i shkruar e baza e gjuhës sonë letrare.”(“Nga historia e standartizimit të shqiqes”, faqe 15, internet).

Por, sic do të shohim më poshtë,toskërishtja u bë gjuhë standarte edhe nga trysnia që ushtroi regjimi komunist, i cili solli si paojë që në administratë,shkolla, shtyp e botime…Në këtë mënyrë u hodhën poshtë gjitha vendimet  që ishin marrë në kuvende zyrtrare deri më 1940.

Për këtë qëllim,le t’u drejtohemi fakteve:

Më 1952 u mbajt në Tiranë një sesion shkencor mbi problemet e gjuhës shqipe, ku u kumtuan tri referate kryesore:”Mbi gjuhën letrare shqipe “,nga Dhimitër Shuteriqi,”Për dialektet e shqipes”, nga Zihni Sako,dhe “Probleme të gjuhës shqipe, mungesa dhe detyra”, nga Jakov Xoxa.Eshtë për t’u habitur se si në një sesion shkencor për cështje themelore të gjuhës shqipe këto referate nuk u mbajtën  nga gjuhëtarë të njohur si Aleksnder Xhuvani,(1880-1961),Eqrem Cabej,(1908-1980) Kostaq Cipo,(1892-1952), por nga shkrimtarë , të cilët nuk ishin specialistë të gjuhës shqipe.

Ndaj, ka të drejtë pr.Bahri Beci kur shkruan:”Komentet janë të tepërta.Shkenca shqipare po politizohej me ritme të shpejta.(Po aty).Për kërë mjafton vetëm ky fakt:Në diskutimin e tij në sesionin e parë të Lidhjes së Shkrimtarve dhe Artistëve të Shqipërisë,Shuteriqi,edhe në cilësinë e anëtarit të Institutit të Shkencave, duke zbërthyer problemet gjuhësore në ndritën e… mësimeve të Stalinit,cështjen e gjuhsës sonë nacionale, sic e quante ai, e niste me një sulm që nga lingusiti i njohur gjerman, Gustav Majer,(1850-1900) dhe Eqrem Cabej, veprimtarinë kërkimore të të cilit në fushën e historisë së gjuhës shqipe e quante “antipatriotike”.(Buletini i Shkencave, 1952,nr.1,faqe 18-19.)

Po le të ndjekim se c’thoshte Dh.Shuteriqi në referatin e tij:

“Kleri katolik nuk u përpoq të shkruajë një gjuhë që të kishhe përfituar nga të folmet e ndryshme të gegërishtes, e ca më pak të toskërishtes.Ai shkroi në një të folme t’epërme gege……Ky lloj reakcioni e ka penguar krijimin e një gegërishtjeje të vetme letrare-ai ka penguar edhe afrimin ndërdialektor në shqipen e shkruar.Duke kërkuar që gjuha e tyre e shkruar të bëhet gjuhë kombtëre letrare,Fishta me shokë s’kanë bërë gjë të madhe që të krijojnë një gegërishte letrare të vetme, duke  u afrur nga gegërishtja jugore.(B.Beci,”Nga historia…”,faqe 4, në internet).

Miëpo, më pas, po në këtë referat Dh.Shuteriqi  thotë:”Austria me anë  të Komisisë Letrare të Shkodrës,Zogu me anë të të Ministrisë së tij të Arsimit,Italija me anë të Mustafa Krujës, kush më shumë e kush më pak,i mbështetën disa shkrimtarë e studiozë gegë që të shpallin nëndialektin e Elbasanit gjuhë zyrtare”.(po aty).

Kurse për periudhën 1930-35 ai  nënvizon:”Shohim që shkrimtarët shkodranë të nisin e t’i bëjnë “koncesione” të folmes së Elbasanit, duke u afruar nëpërmjet të kësaj edhe nga toskërishtja, me të cilin Kristoforidhi kishte të paktën gjashtëdhjetë vjet që ish afruar.”(Po aty).

Sic shihet, Dh.Shuteriqi kundërshton veteveten, sepse nga vetë pohimet e tij del se shkrimtarët shkodranë, e këtu në radhë të parë përfshihen shkrimtarët katolikë, kanë qenë të prirur që ato kohë që elbasanishtja të njihej si gjuhë letrare.

Këtu bën pjesë edhe Fishta, i cili më 1916 ka qënë kundër këtij vendimi dhe këtë e ka shprehur në vargjet:”Komisioni i jonë,/ta ka ndërtue kinse “një gjuhë letrare”/, që turce s’asht,-po ashtu po i thonë,/por qi nuk asht , qe besa , as gjuhë shqiptare,/gjymsa gegënisht e gjymsa toskënisht./tamam “gjuhë mushke” me gjithë vesh e bisht”,(Po aty).

Mirëpo,kjo do  të kete qëne një shkarje e castit e Fishtës që  si anëtar i Komisisë Letrare, një vit më pas,  dhe, gjithashtu,si veprimtar edhe në fushën e njësimit të gjuhës shqipe,pranoi  mendimin që gjuha jonë letrare të mbështetej në nëndialektin e Elbasanit.

Të shkojmë më tutje:Duke injoruar gjicka që ishte arritur në përpjekjet për të përcaktur një gjuhë të njësuar mbi bazën e elbasanishtes, sic e kemi parë deri tani,Dh.Shuteriqi në sesionin e parë të Institutit të Shkencave, me temë “Veprat e shokut Stalin mbi gjuhësinë dhe problemet tona gjuhëore nën dritën e këtyre veprave”,(26-29jamar 1952),hynte drejtperdejt në temë, ashtu sic u intresonte qarqeve zyrtare komuniste dhe shprehej se kjo ceshtje ishte  zgjidhur”…nga historia e popullit tonë që nga Rilindja e këndej:toskërishtja gjatë zhvillimit të popullit tonë në këtë fazë të historisë së tij u bë dialekti i ynë kryesor i shkruar e baza e gjuhës sonë letrare”.(“Buletini i Shkencave”, 1952,I,faqe 52.).

Bahri Beci në studimin e tij “Nga historia e standartizimit të shqipes”, jo pa shpoti i përgjigjet me të drejtë:”Pra, për Shuteriqin më 1944 problemi i bazës dialektore të gjuhes së vetme letrare ishte zgjidhur.Pra, ne kishim një gjuhë të vetme letrare, madje që parpara vitit 1944 dhe kjo ishte toskërishtja.(Faqe 7 e veprës së cituar).

Po c’e shtynte Shuteriqin  të në një përfundin kaq të nxituar?

Le të citojmë përsëri një fragment nga referati i tij:”Juga e Shqiërisë ,m’e zhvilluar se Veriu nga pikëpamja ekonomike,shoqërore e kulturore, u bë djepi i lëvizjes sonë kombëtare, se kolonitë shqiptare të mërgimit  në të cilat u lërua shqipja, përbëheshin kryesisht nga të emigruar toskë;se nga juga duall udhëheqësit , ideologët e shkrimtarët që i prinë kësaj lëvizjejeje,Naimi e Samiu me shokë, se shumica   atyre që shkruanin shqip gjatë Rilindjes, qenë nga jugu…”

Duke u shprehur kështu Shuteriqi nuk bënte bënte ndonjë një zbulim, sepse i kishin pasur parasysh  ata burra që më 1916, në përbërjen e Komisisë Letrare të Shkodrës, (e, pra ky qytet me shumë tradita kulturore nuk ndodhej në jug, por në veri të Shqipërië),si: Luigj Gurakuqi,Hilë Mosi,Aleksandër Xhuvani,Sotir Peci,Mati Logoreci,Gjergj Pekmezi,Ndre Mjeda, Gjergj Fishta , Sali Nivica, Ambros Marlaskaj,Luigj Naraci,Anton Parruca, Hafiz Ali Korca, Vincenc Prendushi, Josif Haxhimima,që, sic kam theksuar më sipër,ishin nga të gjitha krahinat e Shqipërisë, të jugut e veriut.

Një pjesë e mirë e tyre, jo vetëm që e dinin,por kishte nga ata që kishim qenë pjesëmarrës të drejtpërdrejt të kësaj lëzizjeje me rëndësi të madhe historike si Rilindja dhe për hir të interesave të atdheut, vendosën njëzëri që gjuha  ardhshme shqipe të bazohej të nëndialekti elbasanas ,sepse ai ishte i ndëmjeëtëm midis dy dialekteve, gegërisht e toskërisht.

Por Shuteëriqi, vetë elbasanas,dhe,sic shihet qartë, i detyruar nga trysnia e udhëheqejs komuniste, nuk ndalet me kaq dhe në dukje se “… pas clirimit toskërishtja nisi të bëhej gjuhë zyrtare e gjithë popullit tonë e u afirmua në mënyrë të plotë si dialekt bazë i gjuhës letrare shqipe …se vatra e madhe e Luftës Nac.Cl.qe juga, meqë ajo ishte m’e përparuar nga pikëpmja shoqëore;juga nxori udhëheqësit kryesorë e më të shumtë të lëvizjes ;ajo i dha kuadro më të shumta…(B.Beci”Nga historia e standartizimit  të shqipes”,faqe 7 në internet).

Më shkoqur se kaq, politizimi i këtij problemi nuk ka ku të vejë:toskërishtja duhej të bëhej gjuha bazë e shqipes, sepse atë e flisnin  dhe  e shkruanin Enver Hoxha,Koci Xoxe,Hysni Kapo, Mehmet Shehu…pikërisht ata që e katandisën Shqipërinë në vendin më të shtypur dhe më të varfër të Evropës, duke e izoluar krejtësisht nga bota mbarë. Dhe sikur këta udhëheqës të kishin qenë nga veriu, atëherë,gegërishtja do të bëhej gjuhë e përbashkët e shqiptarëve.(!?)

Sado që në disa nga  argumentet e Shuteriqit ka të vërteta,pra, që toskërishtja u kultivua në periudha të ndryshme të historisë më shumë se gegërishtja e, sic do të trajtohet më pas, në këtë dialekt u shkruan vepra madhore, arsyeja e vërtetë që toskërishtja u bë shqipe standarte shpjegohet  “si rezultat i ndërhyrjes së shtëetit,pra, si rezultat i masave administrative të marra menjëherë nga qeveria komuniste për të zëvendësuar gegërishten me toskërishten letrare si gjuhë zyrtare në shkollë, në administratëtë, në shtyp, në botime etj.,pa ndonjë marrëveshje dhe sigurisht pa përfillur vendimet zyrtare të marra para Luftës lidhur me gegërishten letrare si gjuhë zyrtare.(B.Beci,po aty).

Këtë të vërtetë e plotëson më sëmiri edhe një shprehje e studiuesi  R.Ismajli:”Fitorja e koministëve solli në horizont një mënyrë tjetër trajtimi të cdo gjëje në jetën shoqërore,pra, edhe në fushë të gjuhës.(B,Beci, faqe 13).

Toskërishja zëvendëson kudo gegërishten

Që në vitin shkollor 1945-46, kur isha nxënës i vitit të tretë të shkollës fillore, nisa të vë re se në  tekstet shkollore gegërishtja, që e kisha parë  të përdorej në tekstet e botuara në vitet e periudhës së Mbretësisë e deri më 1944,të cilat i kishin përdorur motra dhe kushurinjtë e mi, filloi të zëvensdësohej nga toskërishtja.Po kështu, më pas,  dhe librat  letërsisë, si dhe të gramatikës së gjuhës shqipe, me të cilat kam studiuar në vitin shkollor 1951-53 në gjimnaz,të hartuara nga K.Cipo, ishin të shkruara në toskërisht..Pra, në ato vite gegërishtja u zhduk krejtësisht në tekstet shkollore,sic ishte zhdukur në shtyp e në radio.Edhe Fjalori i  parë, i botuar më 1954,  gjithashtu bazohej në toskërisht .

Kur, student i kursit të dytë të Institutit të Lartë Pedagogjik, më 1957 shkruaja temën time vjetore, “Ortografia e Kristoforidhit, gegënisht e toskënisht e krahasueme me ortografinë e sotme”, për të cilën kam shkruar në pjesën e parë të këtij shkrimi,studiova si material ndihmës edhe rregullat e e ortogarfisë, të cilat ishin botuar  së pari më 1948 nga një komision i përbërë nga A.Xhuvani,K.Cipo,dhe E.Cabej, pastaj më 1951,dhe, pasi  disa variantesh të tjerë, më 1956 u paraqit varianti  që pata në dorë..E vërteta është se, krahas rregullave, bazuar në toskërishten letrare,atje përfshiheshin edhe disa regulla në gegërisht.

Më 1967 u botua “Projekti i rregullave të drejtshkrimit të gjuhës shqipe”,(për herë të parë fjala ortografi u zëvensdësua me fjalën shqipe drejtshkrim), që nisi të diskutohej kudo në Shqipëri, sidomos në shkolla.

Më kujtohet se në në pranverë të vitit1967, kur isha mësues në një shkollë 12-vjecare të Beratit, pr.Androlki Kostallari, drejtor i Institutut të Gjuhësisë dhe Historisë, së bashku me një bashkëpunëtor shkencor të këtij instituti, bëri një takim me mësuesit e gjuhës shqipe rreth këtij projekti.

Një mësues nga Kosova,( nga ata që ishin arratisur as viteve 60-të, për të gjetur “parajsën” në Shqipëri), gjatë diskutimit e pyeti Kostallarin se mbi cfarë kriteresh ishte vendosur që toskërishtja të bëhej gjuhë letrrare, dhe se në  Kosovë, në mbledhjet  që ishin  bërë deri atëherë, meqë tërë shqiptarët e atjeshëm dhe të trojeve shqiptare në Malin e Zi dhe Maqedoni, flisnin gegërishte,po merreshin masa që baza gjuhës letrare të ishte një gegërishte e mesme.

Kostallari nuk iu përgjgj drejtrdrejt kësaj pyetjeve disi të vëshrirë për të, por u shpreh  shkurtimisht se gjuhë letrare do të ishte toskërishtja, duke marrë elemente të gegërishtes.Dhe për këtë qëllim solli disa shembuj si fjalët me prapashtesën –ues të gegërishtes, që kishte zevendësuar prapashtesën –onjës të toskërishtes,(mësues për mësonjës, punues,për punonjës),si edhe fjalët e kahershme që ishin futur në toskërishe, huazuar nga gegërishtja, si ranishte e jo rërishte, zanafillë e jo zërafillë, e folme dhe jo e folur,domethënë,pra, me paskajoren e gegërishtes:do+methënë) etj.

Pas një diskutimi, vërtet të gjerë e masiv, më 1976 u botua “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”,(1970), dhe Fjalori drejtshkrimor”,(1977), për të ardhur te “Fjalor i gjuhëes së sotme shqipe,(1981) etj.Të gjitha këto vepra të botuara në variantin e toskërishtes letrare, e cila u bë përfundimisht gjuhë standarte me vendimet e marra në Kongresin e Drejtshkrimit, të mbajtur në shtator të vitit 1972, në Tiranë.

Në këtë kongres morën pjesë 87 delegatë nga të gjitha rretheët e Shqipërisë, nga shqiptarë që jetojnë në trojet e tyre në Jugosllavi,në Kosovë,në Mal të Zi, Maqedoni, si dhe nga viset e  arbëreshëve të Italisë.”Kongresi bëri bilancin e  gjithë punës së mëparshme për njësimin e  drejshkrimit të gjuhës shqipe….ai miratoi njëzëri Rezolutën që pohon për herë të parë  se”populli shqiptar ka tashmë një gjuhë letrare shqiqe të njësuar.Kështu Kongresi mbyll pëeriudhën kur gjuha gjuha letrare shqipe funksiononte në dy a më shumë variante dhe hapi një periudhë të re , periudhën e një gjuhe letrare të vetme, të njësuar.”(“Fjalori Enciklopedik Shqiptar,faqe 510).

Kështu, duke mos marrë asnjë nismë për një diskutim mbarëkombëtar,si pasojë e oriemntimeve të shtetit komunist, sic e  kemi analizuar  historikisht,toskërishtja letrare u bë gjuhë stanadarte.

Nga përpjekjet e studiusve të Kosovës për gjuhën standarte

Përmenda pak më lart se c’pyetje i  pati bërë një mësuesi i gjuhës shqipe nga Kosova,Androkli Kostallarit, gjatë diskutimit të rregullave të drejtshkrimit  me mësuesit e Beratit, më 1967, dhe c’përgjgje të përciptë  pati marrë prej tij.Dhe kjo pyetje ishte me vend.Mësuesi kosovar kishte mbaruar shkollën pedagogjike, të mos gaboj në Prishtinë, kishte qenë mësues në fshatra të Kosovës dhe ishte i  dhënë pas gjuhësisë.Vec kësaj,sic më pati folur më pas, ishte në dijeni të diskutimeve që ishin bërë nga studuesit kosovarë se mbi c’baza do të bëhej njësimi i gjuhës shqipe në trevat e Kosovës.

Për këtë problem shumë të rëndësishëm do t’i drejtohem përsëri studimit të pr.Bahri Becit që e kam cituar diaa herë në këtë shkrim.Sipas këtij studimi,në Kosovë  më 1952 qe organizuar një mbledje e pasacme për caktimin e gjuhes së shkruar të shqiptarëve që banonin  në RFP të Jugosllavisë.” Meqenëse pakica kombëtare e RFP të Jugosllavisë flet një dialekt të gegënishtes,gjuha e shkrimit…nuk mund të ishte vecse gegënishtja…një gegënishte në të cilën vijnë me bashkëpunue nëngegënishtet e ndryshëme”(B.Beci,”Nga historia e standartizimit…”faqe 15 në internet).

Gjithashtu, sipas të dhënav të këtij studimi, më 1957 u mbajt një mbledhje e dytë në Prishtinë, me detyrë ,thjeshtimin sa më të madh të drejtshkrimit.Në janar  të vitit 1963 në një takim tjetër u shqyrtua “Projekti i Ortografisë”, hartuar nga një komision, ku bënin pjesë Idriz Ajeti,Hasan Vokshi,Sulejman Drini,Mehdi Barshi e Latif Mulaku, dhe më një vit më pas  u botua “Ortografija e gjuhës shqipe”.

”Studiusesit kosovarë,- nënvizon B.Beci,-kaën vënë në dukje afrimin e dukshëm të kësaj ortografie më atë të Institutit të Shkencave të vitit 1956”tue ruejtë vetëm karakteristikat themelore të gegënihtes letrare, e cila në kohët e vona ka ba nji evolucion të dukshëm drejt njazimit(njësimit) me toskënishten letrare”.(B.Beci,po aty).

Nga sa shihet, edhe studiuesit kosovarë gjatë kësaj periudhe prej disa dekadash u përpoqën të përkryejnë edhe më shumë gegërishten dhe ta afrojnë edhe më shumë me toskërishten letrare.Dhe në fakt, po të marrim parasysh vendimet që ishin marrë deri më 1944 për njësimin e gjuhës mbi bazën e gegërishtes së Elbasanit,studiuesit kosovarë vepronin drejt.Dhe kjo sepse gëegërishtja  zyrtarisht, sic e pamë, ishte shpallur si gjuhë standarte.

Por ndodhi ajo që ndodhi.Me ardhjen  në fuqi të sundimit komunist në Shqipëri, vendin e gegërishtes e zuri toskërishtja, pa marrë parasysh  organizimin e një konsulte kombëtare, të paktën  deri më 1948, kur marrëdhëniet midis Enver Hoxhes dhe Titos ishin “grurë” dhe kur në bazë të një marrëveshjeje midis dy qeverive përkatëse, shumë mësues nga Shqipëria shkuan për të ndihmuar shkollat kosovare, ku kishte mësues të paktë të gjuhës shqipe.

Megjithatë, ka edhe mendime të tjera.Në një studim të tijin me titull”Rreth disa ceshtjeve thelbësore të shqipes standarte”,(Zëri i së vërtetës”,volumi 15-të,nr.2,2002), pr.Shaban Demiraj së pari thekson:’”Të gjithë jëmi në dijeni se si lidhur me me këtë vendim,(është fjala për vendimet e Kongresit të Drejtshkrimit,-S.K.),ka pasur dhe ka vërejtje të mbështetura në arsyetime të ndryshme dhe sidomos të karakterit politik, duke e lidhur marrjen e vendimit të vitit 1972 me ndikimin e pushtetit monist të asaj kohe”.

Më poshtë, duke argumetuar se përse toskërishta u bë gjuhë standarte, ai vazhdon:”Por , sic e kam pohuarr edhe më parë,(shih Demiraj,1996,121),edhe dialekti verior mund të kishte shërbyer si bazë për shqipen standarte, natyrisht duke iu nënshtruar një procesi standartizimi,që me siguri do të kërkonte më shumë punë, për shkak të dallimeve të shumta të të folmeve të ndryshme të atij dialekti”.(po aty).

Sigurisht, në këtë pikë pr.Demiraj  ka plotësisht të drejtë,se, me të vërtetë, nëndialektet e  veriut, duke përfshirë edhe ato të Shqipërisë së mesme,pra, nga zonat e Tiranës, Durrësit, Krujës,Lacit, Zadrimës, Shkodrës, Dibrës, Kukësit, Kosovës…janë të shumta dhe të diferencuara nga njera-tjetra, dukuri që nuk ndodhin në nëndialektet e jugut, pra, të krahinave të Lushjës,Beratit,Vlorës,Gjirokastrës,Korcës,Camërisë,ku dallimet janë kryesisht fonetike. Por, duhet te vemë në dukje se në përgjithësi në të gjitha vendimet e marra që nga Komisia Letrare e Shkodrës (1916) e deri në vendimet e Institutit të Studimeve Shqiptare më 1940,sic e pamë, si bazë e gjuhës së ardhme letrare shqipe mbahej parasysh nëndialekti i Elbasanit, që ishte më i kulluari nga të gjitha nëndialektet e Veriut dhe, për më tepër, më afër tokërishtes.

Sot  ka intelektualë nga veriu ose Shqipëria e mesme, që këmbëngulin  se gegërishtja duhej të ishte gjuhë standarte.Ata, për këtë qëllim, venë në dukje me të drejtë se ky dialekt flitet , duke përfshirë edhe trojet shqiptare në ish-Jugosllavi, Maqedoni dhe sidomos  në Kosovë,nga më shumë se tri të katërtat e popullsisë shqipfolëse, ndaj dhe do të meritonte të ishte gjuhë e njësuar.

Por kjo është relative e prandaj pr.Demiraj vë në dukje:”..Ka dhe raste  të tjera që  gjuha standarte e një kombi ,për një arsye a një tjetër,është mbështetur në një dialekt të caktuar,folësit e të cilit nuk përbënin shumicën e kombit përkatës.Mjafton të kujtojmë këtu italishten standarte që është mbështetur në dialektin e zonës së Toskanës , ose frengjishten standarte, që është mbshtetur në variantin letrar të zonës së Parisit, ose gjermanishten standarte, që është mbështetur në variantin letrar të gjermanishtes së mesme lindore(Saksonia),(Po aty).

Megjithatë,pr.B.Beci,kolegu dhe më parë ish-studenti i tij,ashtu si edhe unë, ngul këmbë: ”Vendosja e toskërishtes letrare në bazë të të shqipes standarte dhe, për pasojë, mënjanimi i gegërishtes letrare, nuk merte parasysh Kosoëvn dhe rrezikun e krijimit të dy gjuhëve letrare, shprehje e qartë e indiferentizmit ndaj cështjes kombëtare”)”Nga historia e standartizimit të shqioqes”,faqe 21,internet).

Sidoqoftë, ne kemi më së fundi një gjuhë standarte

Dule lëcitur këtë artikull, lexuesi mbase mund të mendojë se autori bën një ekspozim të  tillë për të dëshmuar padrejtësitë që iu bënë gegërishtes e cila, ashtu  si toskërishtja, i kishte të gjitha gjasat të bëhej gjuhë standarte, madje edhe me vendime përkatëse deri më 1944.Por, me vendosjen e regjimit komunist,si  pasojë edhe trysnisë së drejtperdrejt ose të tërthorë të udhëhqësve  komunistë,që kryesisht ishin nga jugu,sic pohon hapur Dh.Shuteriqi , nga sa u pa edhe në etapat që analizuam,si rezultat i vendimeve të këtij regjimi, toskërishtja u bë gjuha e përbashkët e shqiptarëve.

Nuk është aspak kështu.Përkundrazi,unë, ashtu sic shumë kolegë të mi,gazetarë, shkrimtarë, studiues, jam gëzuar që, më së fundi ne, shqiptaët kemi një gjuhë të njësuar, si tërë kombet e tjera të paktën në Evropë, të cilën duhet domosdoshmërisht ta flasim dhe ta shkruajmë sa më mirë.

E vërteta është se si gegë, sic e kam thënë në dnë fillim të këtij shkrimi, kam dashur që në bangat e shkollës së mesmë e në vitet e para të studimeve në UT, që  gegërishtja të ishte gjuha letrare shqipe.Ndikoi tek unë jo vetëm mjedisi familiar, por edhe librat që në bibliotekën e shtëpisë ishin  më shumë në gegërish.

Kam lexuar që i vogël “Lahutën e Malcis” së të Fishtës,”Hijet e maleve” të Koliqit,”Visaret e kombit”, përmbledhur nga at Bernardin Palaj e at Donat Kurti, “Përralla shqiptare”, të përmbledhura nga at Donat Kurti, dhe jam mahnitur nga kumbimi magjik i gegërisgtes.

Por kam lexuar po në atë kohë edhe “Kasollen” e Blasko Ibanesit dhe tragjeditë e Shekspirit në përkthimin e  mjeshtëror të Fan Nolit pastaj,”Historinë e Skënderbeut” të shkruar prej tij.

Adhuroja kështu si gëgërishten,me të cilën isha rritur, sidomos shkodranishten e nënës sime, që e fliste butë, meqë ishte martuar në Tiranë që kur ishte 19 vjec dhe kishte lexuar vepra letrare edhe në toskërisht, përkthimet e para të Tolstoit,Cehovit dhe Gorkit nga Tajar Zavalani  në vitet 30-të të shekullit të kaluar,që ishte mik i shtëpisë sonë.

Ndiqja, më pas, dhe zhvillimet e letërsissë së realizmit socialist,ku më bënte përshtypje gjuha e pasur e  Sterjo Spases,Shefqet Musarajit,Fatmir Gjatës,por edhe të shkrimtarëve gegë,Kolë Jakovës, sidomos te dramat e ti,”Halili dhe Hajria” e “Toka Jonë”,krijimet poetike të Llazar Siliqit, vecanërisht te poema “Prishtina”, por, për fat të keq jo në prozë,sepse vepra të shkrimtarëvë të tillë që shkruanin në gegërisht në këtë gjini, ishin të pakta dhe jo  të një rëndësie të vecantë,sidomos po t’i krahasojmë me veprat e shkrimtarëve gegë të para Luftës.

Por në poezi, pas viteve 60-të, mund të lexoje me ëndje poezi të Ndoc Gjetjes,Ndoc Paplekës,që shkruanin tashmë në gjuhën letrare të bazuar në toskërishte,po aq bukur sa Ismail Kadareja, Dritëro Agolli e Fatos Arapi, që e cuan më tutje jo vetëm nivelin artistik,por edhe gjuhësor të toskëtrishtes letrare, sic mund të lexoje në prozë po në ato vite edhe romanet e shkrimtareve të njohur shkodranë, Skënder Drini, Zija Cela,e dramat e shkrimtarit tjetër shkodran, Fadil Kraja dhe pastaj poezitë e mrekuullueshme te  Frederik Reshpes.

Sigurisht,u veprua gabim që në fund të viteve 60-të, pa asnjë vendim, në shtëpitë botuese filluan të mos pranoheshin më vepra të shkruara në gegërisht.Por fakti është se kjo nuk i pengoi shkrimtarët gegë , disa prejtë cilëve i përmenda pak më sipër, që të botonin vepra me vlerë në gjuhën letrare.

Kjo dukuri vërehej edhe në Kosovë dhe në trojet e tjera shqiptare të ish-Jugosllavisë.Krijimet e prozatorëve,Zekeria Rexha,Adem Demaci,Anton Pashku, të poetit të njohur Ali Podrimja etj,të shkuara në një gegërishte të pasur, u pasuan më vonë nga vepra të të tjera të një brezi edhe më të ri shkrimtarësh e poetësh kosovarë,si Din Mehmeti,Azem Shkreli,Esat Mekuli, Sabri Hamiti,Agim Vinca e të tjerë, që tashmë shkruajnë në toskërishten letrare.

Madje, duhet thënë se kosovarët, në përgjthësi,megjithë ngurrimin  që mund të kenë pasur, i përqafuan vendimet e Kongresit të Drejtshkrimit dhe jo vetëm krijuesit letrarë, një pjesë të të cilëve përmenda më sipër,por edhe shtypi RTV-ja, botimet shkollore u bazuan në gjuhën letrare.

Madje cdo kosovar, sic kam biseduar me disa që jetojnë së bashku me mua këtu në Boston, e quante për detyre që të fliste dhe të shkruante në gjuhën letrare.

Por kjo nuk do të thotë që të tërë krijuesit të ishin të mendimit që toskërishtja të bëhej gjuhë standarte.Jam habitur kur kam parë që Tajar Zavalani,(1903-1966),studiues, përkthyes,më dhe pas vitit1939 gazetar pranë BBC-së, veprën e vet, “Historia e Shqipërisë”, botuar në Londër më 1966, e ka shkruar në gegërishte, madje të epërme dhe tek- tuk edhe me ndonjë trajtë nëndialetore.

Po kështu ka ndodhur edhe  me studiuesin  e njohur, Arshi Pipa,(1921-1998).Lindur në Libohovë,vendosur që i mitur në Shkodër,pas studioi për filozofi dhe letërsi në Itali, u burgos gjatë e regjimit komunist dhe pas lirimit nga burgu u arratis, për t’u vendosur në SHBA, e quante mëkat të madh që gjuha  letrare shqipe u bazua në toskërishte.Këtë e shprehu jo vetëm në shkrime,por edhe në takime me intelektualë, sic ishte rasti i takimit që pati me ta, në Tiranë,në verë të viti 1992,kur vinte për herë të parë në Shqipëri pas rrëzimit të diktaturës komuniste,takim në të cilin kam marrë pjesë edhe unë.

Sidoqoftë, e përsëris: duhet pranuar  që ne sot e kemi gjuhën tonë të njësuar letrare.Për rrethanat që shpjeguam, ajo nuk u bazua në gegërishte,por në toskërishtePor ne, shqiptarët kemi fat, se dallimet midis dy dialekteve të mësipërme janë kaq të pakta, sa që një  toskë, me ndonjë përjashtim të vogël, merret vesh shumë mirë me një gegë,edhe kur nuk flasin gjuhën standart.

Unë i kupoj shumë mirë shqetësimet e shperehura edhe në shtyp nga intelektualë gegë e sidomos shkodranë për këtë padrejtësi që iu bë gegërishtes, të cilën u mundova ta paraqs në këtë shkrim studimor.

Ka midis tyre nga ta që shpjegojnë se, duke u vendosur toskërishtja si gjuhë e njësuar, asaj iu hoq mundësia e përdorimit të paskajores që ka gegërishtja- me punue.Sic dihet, të tëra fojlet në “Fjalorin Gjuhës Shqipe”,botuar më 1983 dhe në botimine dytë, më 2003, jepen në kohën  tashme, pra, punoj dhe jo me punue, sic ndodh në të gjitha gjuhët e botës.

Ka të tjereë që ngulin këmbë që kjo  paskajore t’i shtohet gjuhës letrare.Pra, të themi: dua me punue e jo:dua të punoj.Ndoshta, fillimthi, do të na vritej pakëz veshi,por, me kalimin e kohës, kjo do të bëhej normë.Edhe kështu mund të jetë, përderisa toskërishtja huazoi, sic është përmendur në pjesëne parë të këtij shkrimi fjalën domethënë, ndërtim me ndihmën e paskajores- me thënë.

Rëndësi ka fakti që gegërishtja nuk vdes kurrë, sepse ajo është  gddhendur, së pari, në shekuj në krijimtarinë popullore e, më pas, në vepra letrare që janë studiuar e do të studiohen në cdo nivel të shkollave tona.

Por sot, mendoj se do të ishte e pamundur që, për hir të kësaj padrejtësie, të nismin nga e para,pra, të diskutonim e pastaj të  vendosnim që gëgërishtja të bëhej gjuhë standarte, duke zënë vendin e toskërishtes.Me fjalë të të tjera, që gjuha e teksetve shkollore, e shtypit të shkruar dhe e RTV-ve,të ishte në gegërishte.

Kjo mund të ndodhë në letërsi. Mbase ndonjë shkrimtar,  krijimet e tij do të  kërkojë ta shkruajë dhe ta botojë në gegërisht.Për mua është e drejta e tij dhe e kujtdo.Po të jënë tënivelit të lartë artistik,ato do të shijohet ashtu sic janë shijuar e do të shijohen përjetësisht veprat e e tërë shkrimtarëve gegë duke filllar nga Fishta, Mjeda, Koliqi Podrimja, Camaj e të tjerë.

Për këtë mjaftojnë  disa shëmbuj nga autorë që gjatë regjimi komunist ishin të ndaluar.Po e nis n me një fragment nga proza e Koliqit:

“Kopshti në at mbasdite të nxehtë heshtte në diell…Ndihej si një marrje frymë e gjanë bimësh,nji aht i thellë bimuer tue u përhapun nëpër atë heshtim ari.Lishojshin hije anave hardhijat e rrëfatuna në hujtë e tyne, me gjethe stërpikë në gur kali..Asaj hijeje i jepëte ngjyrë të bruztë ari i diellit me feksim e plot gjallni.”(Kumbulla përtej muri”, nga vëlllimi me tregime”Hanë gjaku”,Tiranë, 1995).Një peisazh që duket se autori e ka pikturuar me penel e jo me penë.

Ja dhe një shembull nga peezia ”A asht fajtor shqiptari”, e poetit të shquar  kosovar,Esat Mekuli, shkruar më 1938 , kur u njoh mememorndumin famëkeq të Cubrillovicit, më 7 mars të vitit 1937, i cili kërkonte spastrimin e shqiparëve nga Kosova për në Turqi:

“A asht fajtor shqiptari pse, si të tjerët,po don,/Të jetojë si Njeri në të vetat sot e përjetë?/A asht fajtor, pse përkundër dhunës qindron,/Nën qiellin e Kosovës loke, në trolline të parëve të vet?”(“R.Elsie,”Histori e letërsisë shqiptare,Pejë, 1997).

Por, duke e mbyllur këtë shkrim të gjatëe,mendoj se, për hir të interesave kombëtare, cilido krijues duhet të shkruajë dhe të flaës, tashmë, në gjuhën letrare, edhe pse ajo bazohet në toskërishte.Në fund dë fundit, ajo është visar i gjuhës shqipe,ashtu si gegërishtja.

MUSTAFA MERLIKA – KRUJA: “KUJTIME VOGJLIJE E RINIJE” – FAMILJA E IME (Profecia e Teze Files)

S’kam si e mbyll këtë kapitull pa përmêndun edhe t’im âmë. U martue me t’im atë katërmbdhetë vjeç, pesë vjet mâ e re se i shoqi. Dekun e vramë i ati , Abaz Corka e tre vllazën të këtij, ajo kishte qênë rritun prej t’ungjit, Islam Corkës. Kishin pasë qênë burra të fortë këta, Corkijt, s’kishte pasë guxue kush me u a shkelun brezin, as kur i a lëshojshin përpara për t’a ngallitun. Islami, ndonse plak mâ e i pakrah, s’kishte pasë qênë enthusjast me i a dhânë Hanken e Abazit të birit të nji tregtari qi s’i kishte qênë ndie kurrë zâni për ndonji gjest trimnije! As vetë Meta s’premtonte shumë: kishte mbushun tetëmbdhetë vjet e….s’i kishte tokue kurrë me e provue pushkën deri atëherë! Kjo ishte mêndësija e kohës. Por Meta i Fajës, i bir’i tregtarit, e i panjohun ende në fushë të burravet, ishte edhe i vëllai i Xhiut të Fajës, e këtê s’guxonte as Islam Corka me e përbuzun për burrë të pavjefshëm.

Hânke Corka ishte nji vajzë e hijshme, e hollë e e gjatë me nji shtat të drejtë si selvija, qi s’i u përkul kurrë deri në vdekë, thatike, fytyrë-prehtë, me gjeste të shpejta, gati të vrullshme, e squet e gojtare mos me i mungue fjala e përshtatun për secilin e secilën rasë, puntore e amvisë e pashoqe. Ishte, si thotë fjala e popullit, nji gjeraqinë.

Mbas dý vjet e gjymsë martese im’âmë e ndien veten shtat-zânë me të parin fëmijë, Gjatë gjithë kohës qi âsht me barrë bân sikur s’ka kurrgjâ. Punon si gjithmonë, ec, nget, hyp e zdryp me të njâjtin vrullë, ngrên pesha të rânda si përpara. I flet, i bërtet e vjehrra për këtë shkak e ajo bân sikur s’e ndien. Kështu ishte rregulla e edukatës morale atëherë në Shqipnín t’onë! Nusja e re, nji nuse mbandej si ajo, gjashtëmbdhetvjeçare, qi s’kishte mbarue edhe as së rrituni mirë, jo vetëm qi s’do të flitte vetë për aso punësh, jo vetëm qi s’do t’epte shênje qi mund t’i a kujtojshin tjetër kuj, por do të kuqej sikur t’i a përmêndte kush, do të bânte veshin të shurdhët, do të gjênte mënyrën me i bâmë lak asaj bisede me nji tjetër, ase nji shkak t’arsyeshëm për me i u largue asaj shoqnije. Ajo s’guxonte as me folë me burrin faqe kuj e as burri me tê për disa vjet rrjesht, se mâ me i a përmêndun emnin shoqi-shoqit jo se jo.

Por nji ditë dimni Hânkja e re, Hânkja camërdhoke bie ngusht. Me sŷ të mbushun me lot e me fytyrën kuq si flaka i afrohet Nânë-Gonxhes e i thotë se s’ishte mirë, se ndiente do dhimba qi s’i kishte ndie kurrë deri atëherë. Gjyshja e kupton në flur hallin e saj. E han njimt me fjalë t’âmbla, e merr ngrykë, e puth, edhe me të shpejtë del e i çon fjalë Teze-Files me ardhun vrap ke ajo. Teze-Filja ishte nji plakë nja gjashtdhetvjeçare qi pritte fëmijët e gjithë lagjes, qi kishte pritun para njizetedy vjeç edhe t’im atë e qi gjithë të njohunit, të rij e pleq, e thirrshin teze. Kishte famë edhe si shortare. Shëndoshte të sëmunë, frŷnte, lidhte ethe e, besa, prej disa shênjesh, diftonte edhe t’ardhëshmenl

Ishte, si thash, nji ditë dimni: kush thotë në kallnuer, kush në fruer e kush në mars madje! Dilni e pyetni sod gjithë Krutanët e moshës s’eme, gra e burra: “Kur ke lemun?” Me të tânë vullnetin e mirë për mos me ju a fshehun vjett, s’ka për t’u gjindun ndoshta asnji qi mos të gabojë nja dý a tri prendvera, natyrisht mâ e shumta në paksim. E s’kanë faj. Vjett s’ka qênë zakon me i qokun në rabush. Me shkrue, aso kohe, s’ka dijtun kurrkush. Edhe në pastë qênë ndonji mizë e bardhë qi kishte nxânë do gërrepça tyrko-arabishte në ndonji kând të lagësht medreseje, as ai s’e ka çue as nëpër hatullat e trûvet se do të kishte ndonji farë dobije me u lodhun për me shënue kund datën e lindjes së fëmijve të vet. Sa për muejin e ditën, përgjegja qi do të keni, në qoftë se pyetni, ka me qênë rëndom nji lloje: nji emën stine kosmike, punimesh a prodhimesh, kaqë javë para a mbas nji dite të shënueme, fetare a lokale, si dy bajramat e ramazani, si nevruzi e shën-Gjergji.

Un, sa për pjesën qi më përket e qi jam tue rrahun në këto rrjeshta, kujtoj se kam mbërrîmun, mbas shumë mundimesh, me e gjetun me sigurí, së paku vjetën:1887. Por përsa i përket muejit, data 15 mars qi gjindet ndër regjistra e dokumenta të ndryshëm, po e pohoj se âsht nji shpifje e ime thjesht arbitrare mbas sa e sa lëkundjesh prej nji date në tjetër në tre muejt e parë të vjetës së caktueme me besim të plotë. Regjistri i gjêndjes civile a i âmzës, si po i thonë mâ sod simbas ândës, ka pasë shënue në kohën e “baba-dovletit” dý vjet mâ pak. Por sod, edhe ai regjistër i shkretë nuk i thotë kuj kurrgjâ të saktë, e ku mâ atëherë! Prandej secili âsht i lejuem me e vûmë ndodhín qi jam tue përshkrue në nji datë qi të deshirojë vetë prej gjymsës së kallnorit e deri në gjymsët të marsit.

Ishte, veç, nji ditë dimni e nji ditë heshemi! Zoti Jupiter e kishte pasë përqëndrue të tânë furín e vet mbi Krujën e ngratë atë ditë. Qielli nximun me rê si mos kurrë, shiu me të vojtun mêndja se kishin shpërthye të tâna gurrat e tija përnjiherë, bumbullima në të katër anët, shkreptima e rrufé qi athuese i bukuri Zot e kishte qitun cekën mos me lânë mâ lis mbë kâmbë e deri shkâmb mbi shkâmb!

Teze-Filja mbërrîn në shtëpí me nji gjymsë shpirti. Sa flokë kishte në krye aqë currila uji i rridhshin prej trupi e petkash. Nânë-Gonxhja e merr në ” shtëpí të gravet”, e ndërron krejt dhe çon e e vên në krye të votrës me u ngrohun. Teze-Files i kishin shkue dridhmët, i kishte ardhun gjaku në vênt, gjuha i u kishte zgjidhun.

– Djalë e ka, o Gonxhe, i thotë gjyshes sa me fillue muhabetin.

– Ku e di ti, o Teze? As s’m’a ke pa ende nusen. Ende pak e po e shofim mâ se ç’na ka nisë Zoti. Po hâ, avullou mirë ende shko ke nusja, se kemi kur flasim!

– Qe, qe ke po shkojmë, se s’ka gjâ nusja, e dij un zanatin t’em; po djalë e ka, sak, jam tue të thânë, a more vesht?

– Mirë, pra, mirë, të lumtë goja; po ku e di ti se e ka djalë?

– Ahu, po a e dij un a kush? A s’më njef mâ? A s’i ndien bumbullimat?
Nânë-Gonxhen fillojnë tash me e interesue fjalët e shortares.

– E pse, o File, ç’duen me thânë bumbullimat?

– Po pse a s’e dijke? T’a kallzoj Tezja tý: bumbullimat janë luftë ndërmjet drangojvet, e kur i ndien grueja të prenat me bumbullima, e ka djalë, pa rrena e pa llafe, po më vjen keq, veç, për këtë nuse të shkrëtë, se me këtë mot, me këtë gazep qi po na shofin sýt sod, s’ka për t’i qesh buza kurrë për shkak të këtij djali.

– Jalla mri grue!  Këto janë punët e Zotit, ç’po të ço me m’a përzie nusen e djalin me to?

– Jo,jo! S’po them gjâ un e mjera, por po të kallzoj atê qi dij, atê qi më kanë mësue të parat, ato qi kanë dijtun ma shumë se un e se ti.

Me këto fjalë duken për dritoresh shumë shkreptima e kërcasin aty-këtu jo fort larg disa kokrra motit. E Teze-Filja vazhdon:

–    A shef, o Gonxhe? Lufta âsht e fortë, besa; Zoti e ruejttë e e qittë me
hajër këtë fëmijë, se qe- kështu ka për t’i shkue gjithë jeta, me luftë e me gazepe. Luftojnë Shênjtënit me djemnit, lufton e drejta me të shtrêmbëtën, e vërteta me rrênën. Yt nip do të gjindet n’anën e Zotit, po keq ka për të hjekë fort besa, e ksaj nâne të mjerë ka për t’i plasun buza e kanë për t’i lotue sŷt prej tij, sa të jetë gjallë! Kaqë dijta e kaqë të thash, në paça bâmë faj ti m’a fal. Po shkoj ke nusja tashti.

Gjyshja qi i kishte ndëgjue fjalët e mamís shortare tue i u përqethun  shtati,sigurisht do t’a kishte ndie veten mâ të gzueme se kurrë po t’ishin përgënjeshtrue parathânat e saja qyshë në fillim me nji gocë. Por qe se për fat të keq e reja lindi nji djalë si pëllumb, e Teze-Filja, plot me krení i a pat gati:

– Djalë, o Gonxhe, a s’të thashë se djalë e kishte? Eeej! Thoni ju, thoni se Teze-Filja flet dokrra!

Nânë-Gonxhja ishte me ethe në shtat nga frika se mos t’i shpëtonte asaj shpirt-humbun edhe faqe lehonës ndonji nga ato fjalë qi asaj i u kishin ngulun në zêmër si shigjeta. E t’a ndiemen tashti prap tue dashun të prekë po n’ato tela, i a preu fjalën me hov të jashtazakonshëm për tê:

– File, bâ q’atë punë qi të kam thirrë me bâmun e mos m’i a çaj kryet aspak nuses, se djalin m’a ka falë Zoti e jo ti me përrallat e tuja!

Teze-Filja s’guxoi me e çelë mâ gojën.

Nânë-Gonxhja do të kishte qênë e lume për atë djalë sikur mos të kishte në zêmër plagën qi i kishin çelun fjalët e shortares. Me gjithë këtê mundohej në të tâna mënyrët me i a fshehun së rés e për tê edhe gjithkuj tjetër mbresat e idhta qi i kishte futun në shpirt shortarja fatkeqe. Grishi zộja e shoqe, bâni gosta e priti urimet e zakonshme disa dit rrjesht tue tregue nii gzim të pamasë.

Foshnjes i a ngjiti emnin vetë: Fajë, emnin e gjyshit, të burrit të dashun të saj i cili e kishte lânë ende të re kur vdiq pa e pamun ajo me sŷ në çasin e mbrapëm të jetës.

Teze-Filja, veç, nuk shkeli mâ n’ atë derë, nuk shtiu kâmbë mâ n’atë shtëpí. Nânë-Gonxhja nuk mund t’a shihte mâ me sŷ. Të gjithë fëmijët e tjerë u pritën me tjetër mamí. Gjyshes së ngratë s’i hiqej kurrë ajo gozhdë prej zêmre. Apo s’i shkoi Hânkes fëmija e dytë pa kohë? Apo s’i vdiqën Metës nji djalë e nji vajzë ende kërthîj mbas të parit qi, simbas parathânave t’asaj shtrige, me rrue do të rronte, por do të rronte për me vuejtun e me bâmun të vuejnë edhe tjerë, sidomos t’âmën? Kush i a hiqte Nânë-Gonxhes mêndsh e zêmret se të gjitha këto mjerime, nji fëmijë i lemë pa kohë e dy të dekun, ishin magjít e asaj shpirt-humbune? Duhej pra me i ramun mbrapa punës, me e përgjërue të keqen.

Kur i leu Metës fëmija e pestë prej barkut të Hânkes, tashmâ njizetegjashtë vjeç kjo, Nânë-Gonxhja i kishte pasë përgatitun kundra-magjít për me shlye ato të shpirtkeqes Teze-File. S’kishte pasë lânë vênd e trevë pa pyetun e plakë të sprovueme pa u kshillue me tê. Kishte pasë gjetun nji numër të caktuem paresh t’imta të hershme prej argjêndi, nuk dij se sa – por sigurisht nji numër cub- e i kishte pasë çue e shkrîmë ke argjêndari në Tiranë dhe bâmë prej sosh nji tel të hollë. Të lemen djali, i shpojnë veshin e djathtë, sikur u shpohen vajzavet për vâthët, dhe i a shtijnë e i a mbërthejnë atë telin e argjêntë në mënyrë te nji vâthi të vogël. Tash djalit do t’i ngjitet emni me nji rit të posaçëm, ashtu siç e kishin mësue gjyshen plakat e dijshme. Ndizen tre qirinj të njinjishëm, i ngjitet secilit nji emën, ai qi fiket mâ i fundit jet emni i djalit. Emni qi i vuni Fati në këtë mënyrë t’im vëlla qe ai qi pat deshirue vetë nâna e jonë Hânkja: Zim.

Na kishte ngelun edhe nji veprim për të bâmë për me i krye të gjitha kundra-magjít e paravêndueme: kumbarija. Zakonisht për të gjithë fëmijët e nji barku, bile edhe të nji familjeje shumë barqesh, në Krujë s’e ndërrojnë kumbarën, asht gjithmonë nji dorë qi u a merr flokët. Mue, për shêmbull, më kishte pasë qethun Dervish Hysejn Dollma, nji dervish bektashijsh krutan, me gjithë qi familja e jonë s’ishte bektashì. Kështu edhe të tânë fëmijët tjerë, veç Kiazimit, i ka qethun ai, sa ishte gjallë, e mbas tij i biri Mehmet-Aliu. Por për Zimin e vogël do të ndërrohej dorë pa tjetër, ndryshe magjít e Teze-Files së pashpirt nuk shuheshin e jeta e tij kishte me qênë në rrezik si ajo e dy fëmijvet tjerë mâ të parë. Kumbara i tij nuk do t’u zgjidhte prej familjes, por prej Fatit, sikur emni. Nji plakë e vobektë e merr njomen lidhun në fashqe para duersh e del me tê në mëngjes heret n’udhet kryq mâ t’afër. Pret atje mâ të parin kalues. Qëllon nji druvar i vorfën me gomarin e tij përpara tue shkue në Krastë për drú.

  • Mirë mëngjes, oj gjyshe! përshëndet Baz Ristani.
  • Mirë se vjen , djaló, ndalu pak këtu, se ke për të qethun këtë fëmijë!
  • Heu! Shpresë na më Zotin… Un me qethë atë fëmijë? E i kuj âsht ai? E pse në rrugë të madhe ?

–  Na, na e mos bâ zâ, se të kallzoj mbrapa, po kapi nji herë këto gërshânë!

Edhe i qet përpara nji palaré me do pluhun sheqeri mbrênda me nji palë gërshânë të papërdorme e me nji mexhidije të bardhë. Baz Ristani prej habijet harroi edhe gomarin,  i cili,  pa marrë vesht kurrgjâ në këto punë të njerëzve, qi Zoti u ka dhânë mênd e shqise mâ shumë se atij filosofi të shquem, vijoi në rrugë të vet e kishte mbërrîmë ndoshta ke Dy Çinarët. Dash’e padashun kap Bazi gërshânët e, simbas zakonit, i pret mâ parë foshnjes pak fije flokë në ballë, mbasandej edhe nga pak në  të djathtë e të mângjët e i vên në palarét, merr paren e argjêntë e fërkon kryet e njomë me të. Si mbaron gjithë këto veprime i thotë plakës:

  • Për hajër na qoftë kumbarija, oj nânë! Tashti kallzomë se të kuj bir kam qethun, me kê u bâna kumbarë.
  • Të lumtë goja , biró e dora të pastë fat! Ky asht i bir’i Metës së Fajës.
    Selam prej të zott të shtëpís, kushdo qofsh, me marrë të gjithë robt e me ardhun sonde për darkë të kumbarís. Por due edhe un me kallzue se kush âsht kumbara i djalit, se jam hikrrue nâna e s’po të njof.

–  O i mjeri un, oj plakë, ç’më paska gjetun! Po ku kam kërçik un i ngrati për miqsí t’atyne? Un jam nji sukullar i shkretë, jam Baz Ristani, a s’më shef si jam?

–    Ti mos kij gajle, lum miku, se te ata hŷn i miri e i ligu; beu e sukullari,
zotnija e rrogtari rrijnë bashkë e hanë buke në nji sofër.

Kiazim Merlika âsht sod dyzetetetë vjeç, dhe mbas atij, barku i Metës, i përbâmë sod prej njimbdhetë mashkujsh e pesë femnash, shkoi mbarë. Pra kush don me besue në fallet e gjyshes rrugën e ka çelë. Un, sa për vete, shoh vetëm qi ajo nânë shtrigash, të cilën bota e quejshin Teze-File, e paskish kuptue mirë gjuhën e fenomenevet atmosferike, mbasi gjithë ç’kishte parathânë për mue e t’im âmë i kanë dalë krejt të vërteta: ajo i ka fillue lott mbi jetën t’eme tridhetedý vjeç e i ka mbarue dyzetepesëshe, kur i mbylli sŷt prej idhnimesh për mos me i qamun as me i qeshun mâ kurrë. Se si do t’ecë vallja e fatit për tjerët ka me u pamë.

Hajde të të kiss Nga Romelda Bozhani

Ata ishin shqiptarë. Shkodranë, më saktë. Dhe ishin të bukur, tërë nur e qeflinj si mirditorë. E kthyen përbys aeroportin e Romës ndërsa prisnim avionin e linjës. Ishte hera e parë pas shtatë vjetësh që ktheheshin në Shqipëri. Ishin emigrantë që jetonin nё Skoci e sapo kishin marrё dokumentat.

Mua m’u hapën sytë kur i pashë ashtu të shëndetshëm e të zhurmshëm. Ishte pragu i Vitit të Ri dhe unë kisha vendosur të kthehesha në shtëpi. Dy vjet larg shtëpie. Edhe unë ndihesha si e babëzitur. Vija nga Dar-es-Salaami dhe m’u desh të udhëtoja njëzetë e katër orë për të mbërritur në Tiranë. Në Romë ishte ndalesa ime e dytë e stërgjatë. Ambasada italiane në Tanzani s’më kishte dhënë vizë pёr tё shkelur tokёn dhe mua m’u desh të prisja një, dy, tre, katër, pesë, gjashtë, shtatë, tetë, nëntë, dhjetë orë në aeroport. M’u desh të prisja edhe vonesën e avionit të linjës, Alitalia. Ashtu, nga një stol në tjetrin, nga një dyqan në tjetrin, nga një lokal në tjetrin. E mbushur me rraqe të shumta, unë prisja.

Pritja ime e parë tranzit ishte në aeroportin e Addis-Abbebës. Etiopia, me njerëzit që vdesin rrugës dhe me aeroplanë të fuqishëm, më bëri pështypje edhe pa lëvizur nga vendi. Gjithë udhëtimit nuk rreshta së foluri për Shqipërinë. Fqinjtë e mi, pakistanezi që jetonte në Afrikë dhe israeliti turist i rastësishëm, u dashuruan pas Shqipërisë. Sepse e doja unë Shqipërinë.

E prita së bashku me izraelitin avionin e radhës pasi pёrcollёm pakistanezin tonё qё i duhej tё merrte avionin pёr tjetёrkund. Të ulur në kafenenë e aeroportit, ne flisnim e flisnim. U bashkuan me ne edhe dy tanzanezë që i kisha njohur rastësisht në aeroportin e Dar es Salaamit. “Bukuri”, mendoja ndërkohë, “ja katër njerëz të ndryshëm që bashkohen lehtësisht. Kur të shkoj në Shqipëri, do t’i puth të gjithë”.

Dhe i desha shumë ata njerëz që më lehtësuan udhëtimin e gjatë. I desha shumë edhe shitëset etiopase, joshëse si bukë majoshe, që më lehtësuan nga çantat e shumta të dorës. Ashtu, pa i njohur e pa më njohur, më thoshin: “Mos u lodh, e dashur! Lëri çantat këu sa të vijë avioni yt, t’i shohim ne, pa merak”.

M’u duk gjëja më normale në botë  ky vëllazërim besimesh që të lehtësonte kësisoj. Unë harroja që ndodhesha ende në Afrikë.

Europën e ndjeva qysh në gjashtë të mëngjesit. E sfilitur nga gjumi i pagjumë i avionit, isha e etur për një kafe.

“Shko paguaj te kasa”, më tha italiani te banaku. Shkova te kasa, pagova, u ktheva te banaku dhe u vura në radhë. Më erdhi radha. U kujtova që bashkё me kafenё doja edhe një shishe ujë.

“Shko e merre te frigoriferi”, tha italiani i kasës. “Paskam mbërritur me të vertetë në Europë”, mendova.

“Shumë të ndёrlikuar jeni.”, iu drejtova e bezdisur kasierit indiferent, “Kam gjysmë ore që s’po mundem dot të pi një kafe. E të mendosh që kam udhëtuar gjatë gjithë natës! Po sheqerin, mos duhet ta marr në katin tjetër?!”.

“Nga vjen ti?”, më pyeti ai i çuditur.

“Nga Afrika”, i thashë, “dhe po shkoj në vendin tim. Atje, në lokalin tim të preferuar, kamarieri të pyet: ç’të kërkon trupi që në pikë të mëngjesit, motra?! A e kupton se si të shkon kafeja pas një pritjeje të tillë?!”

“Ah, prandaj!”, u përgjigj ai duke hapur sy e gojё bashkё nga gjumi i shkёputur me pёrdhunё.

“Lëre fare”, ia bёra. Ndjeva mёrzi sikur atij njeriu t’i kishte ardhur vetja në majë të hundës. U ula. Me vete, ngjitur pas tryezës së vetmisë sime, vendosa karrocën mbushur me plaçka të shumta.

Më duhej të blija dhurata. Shitëset më thanë se pa një pullë siguracioni s’dilte gjë nga dyqani i tyre. Ajo pullë gjendej një Zot e di se ku, nga ana tjetër e aeroportit. Duhej të zbrisja ca shkallë, duhej të përshkoja ca korridore e salla e, në fund, t’i hipja një treni. Njerëzit të mbysnin me parfumin e tyre të freskët, ndërsa unë sillja djersën dhe teshat e lehta nga Afrika  e nxehtë.

“Më duhet të lë plaçkat diku, do kthehem”, i thashë policit me xhaketë me rripa të verdhë.

“Bën mirë t’i marrësh me vete.”, më tha, “S’ka kush t’i ruajë. Njerëzit s’kanë besim sot”.

“Ç’jeni bërë ju kështu?!”, iu ktheva. Dhe po bёhesha gati tё ngarkohesha nga tё katёr anёt sёrish me bagazhet  mia.

“Do pimë kafe bashkë kur të kthehesh?”, më pyeti polici me buzën në gaz.

Ato dy fjalё tё shkёmbyera nё ato dy minuta ia vlejtёn njё besim dhe njё kafe. “Bukuri!”, mendova duke hequr zvarrё çantat, “B ota qenka bёrё mё ironike nga ç’e mbaja mend”.

Njerëzit më pengonin me vrapin e tyre mospërfillës e lodhja mё kishte mposhtur qysh nё Etiopi kur nё dymbёdhjetё tё natёs m’u desh tё merrja avionin pёr nё Itali. Prandaj m’u hapën sytë kur erdhi ora për avionin tim të fundit. Do të isha mes shqiptarësh, do të flisja shqip.

E ndjeva veten mes shqiptarësh vetëm kur familja shkodrane u dёgjua qysh larg. Gjëmonin nga zëri i lartë, nga hokat e nga lodrat. Deri në atë çast, unë isha rrethuar nga shqiptarë që bënin sikur s’ishin shqiptarë. Të heshtur, të zymtë, indiferentë, të përmbajtur, të shkëputur. Ata shqiptarë dukeshin të mbushur me ndjesi faji e inferioriteti. Të bindur që njerëzillëku dhe nxehtësia e tyre e dikurshme, sot, quhej e tepërt. Nga njëra anë më vinte një shqipe e çalë e përzier me një italishte të çalë. Edhe çifti që kisha përballë nuk fliste shqip.Të ulur përkrah njëri–tjetrit, ata flisnin një anglishte për t’u patur zili. Se ku e kisha parë atë vajzë! I shihja dhe prisja që veshi të më kapte të paktën një fjalë shqip. Por ata, anglisht e vetëm anglisht. E lodhur, e mërzitur, hapa librin që e kisha marrë si fishek vetmie qysh nga Dar-es-Salaami. Kështu më gjeti vajza fëmijë e familjes shkodrane. M’u afrua dhe u ul pranë meje. Veshi më kapi shqip. E ëma, një grua e ngjallur, përpiqej të vinte rregull në zhurmën që krijonin të bijtë.

“Hajde këtu, mor skocez i keq!”, i bërtiti vogëlushit që s’linte dy gurë bashkë. Vogëlushi ishte një bukuri katër vjeçare me kaçurrela të arta e belbëzone anglisht. Djali i madh vinte nga pas së bashku me të atin. Duart i kishin plot me çanta të rënda.

“Nga jeni ju?”, pyeta vajzën pranë meje. Mezi e përmbaja veten nga entuziazmi. Ndërsa unë prisja përgjigje, ajo u çua me ndrojtje e iu afrua së ëmës.

“Mami”, i tha, “ajo vajza është shqiptare. Më foli shqip por unë nuk i kuptova të gjitha fjalët”.

“S’ke faj.”, iu përgjigj e ëma, ”Ke ikur e vogël nga Shqipëria”. E tërë shend e verë u drejtua nga unë me një buzëqeshje ngjitëse.

“Më lodhën”, tha. U rehatua pranë meje e vazhdoi: ”Ky i vogli është i tmerrshëm fare, s’u ka lënë gjë për prapështi skocezëve….”.

“Maaaa”, e ndërpreu djali i madh, “Ki kujdes çantat! Thonë që këtu në Itali të grin mafia”.

“Ik, mor bir!”, ia ktheu tërë duar e këmbë e ëma,”S’plasi mafia për brekët tona!” Dhe e qeshura e shkundi të tërën. Ajo e qeshur si gjëmim më zuri edhe mua. Doja ta puthja edhe vogëlushin tërë kaçurrela, por ai u largua e më pa tërë inat si të isha ndonjë rrezik.

M’u ndërmend vajza e vogël e çiftit kanadez, bujtës të përhershëm në shtëpinë time në Tanzani. E puthja here pas here atë vogëlushe, por duket se puthjet e mia i bezdisnin prindërit e huaj. Një ditë, me gjuhën e saj tërë ledha, vajza më tha se e ëma dhe i ati nuk donin që unë ta puthja. Atëherë, edhe unë e quajta nxehtësinë time të tepërt. Përmbajtja ime me çiftin kanadez u tkurr deri në një përshëndetje të thatë mëngjesore. Pёr gjatё gjithё ditёs mё pas, mbyllesha nё vetminё e dhomë sime.

“Të thashë”, m’u drejtua ajo grua si e zënë  në faj, “ky ka kokë skocezi…Po ia rregulloj unë qejfin këtij!”. E buçiti me të madhe: “Hajde more të të kiss një herë”. E rrëmbeu nga krahu pa pyetur për mjaullitjet e klithjet e të birit, ia ngjiti buzët në faqe dhe e puthi me sa fuqi kishte. U ndje zhurma e një “ah!” kënaqësie tё madhe që doli nga  gjoksi i bëshëm i saj. I vogli fshiu faqen, iu hakërrye anglisht së ëmës dhe ia mbathi drejt kushedi ç’ngatërrese apo prapështie skoceze.

Erdhi, më në fund, çasti i nisjes. Një zë, një altoporlant në gjuhë të huaj, sërish në një tjetër gjuhë të huaj, lajmëroi nisjen. Doja të angazhoja edhe çiftin përballë meje në festën tonë të vogël. Por askush nga ata nuk belbëzonte në gjuhën time dhe e kuptova qё nuk bёnin gjoja. Ata ishin amerikanë e vinin në Shqipëri për herë të parë. Kishin adoptuar një vajzuke shqiptare që mezi ç’prisnin ta shpinin në shtëpinë e tyre. Dukeshin të shplodhur e të qetë. Buzëqeshnin në drejtime të ndryshme pak si të hutuar e ecnin me hap të lehtë. Në duar nuk mbanin asgjë.

NATË – Poezi nga MARK SIMONI

 

Poshtë varkave të vogla që dremisin në mol,
Peshqit këndojnë këngën e tyre të ujëshme ,
Ndërsa fari ndryshket dhe plaket,
Duke pritur më kot anijen që s’erdhi kurrë.

Taverna fle prej kohësh.

Nga tërë ajo muzikë, hare e këngë,
S’ka mbetur më asgjë,
Veç vjolinës së mjerë,
Mbushur me shiun e vjeshtës që shkoi.

LUMI YT PRAP KËNDON – Poezi nga MARK SIMONI

(Balada e të burgosurit të kahershëm)

Kapota e vjetër e natës, me erë myku dhe komçën e këputur të hënës,
Nuk mund t’a ngrohte dot trupin tënd të brejtur prej hekurash,
Dhe vetëtimat në qosh të qiellit u ndryshkën krejt,
Siç u ndryshkën gozhdët e shtrembra të arkivolit duke të të pritur.
Por ty s’tu përgjum fjala, lëshuar zbathur bregut të lumit,
Që këndonte dhe vajtonte njëherësh.

T’i qëlluan njëzet e tre semaforët e kuq të syve,
E drita e tyre ra përmbys mbi lëndinën e gjelbërt të ëndrrës,
Vajtoi, vajtoi, por u ngrit prap në gjunjtë e saj të bukur,
Për të ecur më tutje, pa u përgjumur, lumit që dalëngadalë po ngrinte.
Po ti prap nuk u rrëzove,
As mbi hijen e shkallëve të ditëve të kalbura.

Në këmishën tënde me kuti, si në një fushë të pjerrët shahu,
Kacafyten me njëra tjetren koha dhe jokoha,
E ta terrtojnë ajrin e ftohtë, që prej birave të syve derdhet brenda teje,
Si rëra e verdhë në sahatin e vjetër.
Po ty trupi prap të këndon brenda brinjëve,
Me fenerin e kuq të zemrës së harruar nëpër terr.

Mes teje dhe territ,
Kudo lëviz dora jote si pellg gjaku, apo yll i braktisur,
Thahen njëzetë e tetë degët e pemës tënde,
E fyejt e degëve klithin në buzë të honit të zemrës këngën e vetmisë,
Po ti mos u vetmo,
Se lumi yt prap këndon, dhe ikën pa pushim larg, larg.

Mbi romanin sentimental shqiptar dhe vetëvrasjen si revoltë e pafuqisë – Nga AGRON TUFA

“Gremina e dashurisë”, një roman thuajse i harruar sentimental i Mustafa Greblleshit. Si gjithë kjo letërsi e psherëtimave sentimentale, që të përgatit gjatë për zgjidhjen suicide të heroit (i cili gjithmonë ia kthen mbrapsht biletën Krijuesit) – edhe Greblleshi përvijon kornizën tipike të pafuqishmërisë. Ka shumë të përbashkëta me disa romane të viteve ’30. Në skemën syzhetore shohim se babai tregëtar përllogaritës e zemërgur mban një ndihmls e sekretar grek, me të cilin fejon dhunshëm vajzën e tij të vetme, të dashuruar gjer në marramendje e të besatuar me shokun e saj të liceut, Memlin e varfër, heroin tragjik të romanit (fiks si tek “Lulja e kujtimit” të Foqion Postolit). Realet e romantizuara të fshatit dhe përshkrimi prekls e etnografik i dasmës me repertorin e saj ritualor bëhet, ngjashëm si tek romani “Pse” i Spasses dhe si tek “Sa u tunt jeta” e Musine Kokalarit (ndonëse funksioni stilistik i Musinesë është i ndryshëm).
Nëpër të gjithë këto romane diskutohet për ide të mëdha, një kriticizëm i fortë social, një patriotizëm rinor i flaktë, por që del se është i konkurrueshëm nga humnera thëthitëse e dashurisë, ose dëshpërimit ekzistencial ekleziastik, disi mjaft skematik e të ekzagjeruar.
Gjithashtu femrat në këto romane bien në bodrum (koma, alivani, çmenduri); kështu bie heroina e Postolit, Spasses, Greblleshit e deri diku dhe Dija e Stërmillit. Gjithnjë ajo që i sjell në vete këto brishtane kujtesëhumbur është ndërmendja/kontakti i tyre me ndonjë gjësend që i lidh me personin e dashur në jetën paratraumatike (Lulja e kujtimit te Postoli, ditari i Memlit për Margeritën tek Greblleshi). Më i pamëshirshëm për heroinën e traumatizuar është Spasse: para shtratit të hjekës së gruas që po vdes nga dashuria rri mu si një derr, pa iu dridhur qerpiku vetë heroi qëndror Gjon Zaveri, derisa gruaja e mikut shuhet krejt.
Forma e kësaj Narrative është Ditari (Spasse, Stërmilli, Greblleshi), por jo Postoli. Tek të gjithë në kompozimin e narrativës zë vend epistolari. Letrat e shpërndara në këto faqe kanë efektin e alkolit djegës në një llampë vajguri. Si rregull, letrat e njërit nuk mbeten pa përgjigjen e subjektit tjetër dashuror. Ndërmjet leximit të letrave dhe përgjigjeve të tyre – zemrat e heronjve luajnë ping-pong intensiv. Ballnat djesitën dhe ka, përgjithësisht, indisiplinim të diafragmës.
Heronjtë të gjithë vdesin, vriten ose vetëvriten tragjikisht, duke qortuar me vdekjet e dhimbshme në lule të moshës mjedisin mbytës shoqëror, zakonet e egra, pakuptimësinë e totalitetit të jetës ose thjesht, kapriçot e femrës/mashkullit “zemërgur-e e mashtrimtar-e.
Janë romane që qortojnë me vdekjen e tyre, si refuzime ekstreme, që duhen lexuar dhe si protesta e rebelime, njëlloj revolucioni suicidial.
Sa për romanin e Greblleshit (që duhet të jetë i fundit në radhën e këtyre veprave), më tërhoqi e zbaviti pa masë gjuha e thjeshtë rrjedhëse e gegënishtes së butë (gegënishtja e mesme) si dhe subtiliteti sentimental e përshkrimor i disa situatave.
Sigurisht është mirë të shihen këto romane si produkte e vulë të kohës së tyre, si gjuhë, ndërsa si emocione ato janë fiks sikur dëgjojmë këngët popullore të lavdishme të viteve ’30 në repertorin, fjalavjen, të Hafsa Zyberit apo më tragjikisht, si kënga “Mora rrugën për Shijak-e/ me taku ashikun tem…”)
Megjithatë, seriozisht, këto romane (ndoshta dhe ndonjë tjetër), duke mos konkuruar dot me Koliqin, Kutelin, Migjenin, prapëseprapë do të kishin qenë njëmijë, njëmilionë herë shumë më edukativë, më estetikë e shumë më të dashtun e të njerëzishëm se sa krejt stuhia e letrës së nxime të romanit monstruoz socrealist!

 

 

L’Univers israélite (1886)- Pashko Vasa organizoi një festë për nder të shkollave të Aleancës Izraelite në Liban

Pashko Vasa

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 16 Shkurt 2020

 

“L’Univers israélite” ka botuar, me 16 maj 1886, në faqen n°42, një shkrim në lidhje me organizimin e një feste nga Pashko Vasa, asokohe guvernator i Libanit, për nder të shkollave të Aleancës Izraelite, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Një festë e shkëlqyer, nën patronazhin e Vasë Pashait, guvernator i Libanit, u mbajt në Bejrut për nder të shkollave të Aleancës Izraelite. Të gjitha personalitetet politike, ushtarake dhe administrative e nderuan ballon me praninë e tyre, ashtu si dhe disa konsuj evropianë e tridhjetë emirë nga Libani, të ftuar posaçërisht nga guvernatori.

 

SEJDI BERISHA: PEJA, DHEMBJA DHE KRENARIA IME… (Poemë të cilën kurrë nuk e përfundova)

 

Në ty u rrita

Në ty fëmijërinë e kalova

Në ty me rininë u mashtrova

Në ty krijova familje

Në ty Zoti jetën ma stolisi

Me gjashtë fëmijët engjëj

 

Në ty djersa e babait

La gjurmë të përjetshme

Në ty nëna fshihte

Dhembjen për rriten time

Në ty tash babai pushon

Në tokën e trembur

Aty tash edhe nëna sipër ka

Gjelbërimin që përcëllon

 

Pejë

Me ty rashë dhe u zgjova

Me ëndrrat e ndrydhura

Më ty kudo që shkova

Në zemër të mora

 

Pejë

Me ty u gëzova

Me ty u pajtuam e nuk u pajtuam

Më ty në mëngjes

Gjithmonë të përqafuar u zgjuam

Me ty u hidhërova e gjatë nuk fola

Me ty botës së shurdhër

Ia kënduam e historinë ia shpjeguam

 

Pejë

Çfarë të bëjmë tash

Shumë letra kemi shpaluar e shfletuar

Shumë defterë të vjetër e të rinj

Dhe prapë sikur jemi aty në fillim

Aty ku dikur jemi zgjuar të përqafuar

 

Pejë

Sido që të jetë

Në këtë kohë e në këtë moshë

Malli dhembja e dashuria

M’u kanë shtuar më shumë se kurrë

Të rrimë edhe tash të përqafuar

Nën ato pishat të Livadhi i Sakës

Të freskohemi pak

Me ujin e kroit të Mulla Dërvishit

Dhe nga aty

Të digjemi e përcëllohemi

Duke e parë nga lartë qytetin

 

Pejë

Po kush ka fuqi të na shpalojë historinë

Që është në një libër të veçantë e të pahapur

Edhe fare të pashkruar

Kush ka fuqi të na ndajë ne të dyve

 

Pejë

Ti dhembja dhe krenaria e jetës sime

Ndoshta ndër vite të kam bezdisur

Me këto shkrimet e mia

Edhe me vargjet e serta

Por nuk bën të mos shkruhet

Për Dudin Plak në Patrikanë

Për Jarinën e përgjakur e të heshtur

Ku bari ndryshe rritët nga eshtrat e djemve tu

 

Pejë

S’ka si të mos shkruaj

Për varrezat edhe në Karagaq

Edhe te Xhamia e Deftedarit

Edhe për varrezat te Hamam Xhamia

Edhe për varrezat te Kalaja

Edhe për ato të Shehitëve e të Mortajës

S’ka si të mos shkruaj

Edhe për Varrezat e Gjata

Për ato të Kakariqit e të Hallaqës

 

Pejë

Pra, si të mos këndohet për këtë histori

E cila sipër tokës pak ka gjurmë

Kurse eshtrat flasin e kuvendojnë

Për ty Pejë

Që Bjeshkët e Nemuna të rrethojnë

Flasin e kuvendojnë për Kosovën

Për atdheun e shkapërderdhur

 

Pejë

Nuk ka si të mos shkruhet

Për shenjat e historisë që pak të kanë ngelur

Se nuk i kemi ruajtur

Pak i kemi hedhur dritë dhembjes e krenarisë

 

Pejë

Shkrumb e kam të flas

Edhe për rrugët e kalldrëmin

Edhe për krojet e mëhallëve me ujë të freskët

Edhe për mullinjtë

Ku bluanim miellin e bukës së gojës

 

Pejë

E di edhe ti

Nallanet e nënave dhe të nuseve

Madhështonin me rrak-taket e tyre

Edhe të vashave

Të cilat me padurim prisnin akshamin

Për t’i mbushur kënatat dhe bakallët me ujë

 

Pejë

Si të mos shkruaj për djemtë e tu

Që u bënë shtyllë e lirisë

Si të mos thurë vargje

Edhe për Çarshinë e Gjatë

Që katër herë u dogj e u bë shkrumb

Nga pushtuesit e armiqtë e kësaj toke

Që ishte themel i ekonomisë e i trashëgimisë

I vlerave shpirtërore dhe kulturore

 

Pejë

Si të mos shkruaj për këngën tënde të bukur

“…n’Çarshi t’Vogël te ‘i dugojë e vjetër, aty rrishin tre pejonë…prejshin tirq me gërshonë…”

 

Pejë

Kam për të kënduar

Edhe për Kullën e Sheremetit si burg e histori

Për Hamamin e qytetit

Ku edhe sot të ngujuara janë edhe shumë dëshmi

 

Pejë

Më dhemb edhe tradhtia për ty

Nuk di si të shpjegohet kjo

Por, historianët le ta mbledhin mendjen

Le t’i mprehin lapsat

E dhembshme është kjo

Por duhet të thuhet e të ndriçohet

 

Pejë

Një ditë vetëm ty do të tregoj

Për do njerëz që aq shumë i desha

Që shpirtin ma lënduan

Me poshtërsitë dhe tradhtitë e tyre

Do të jetë i dhembshëm edhe ky rrëfim

Dhe nëse unë qajë duke rrëfyer

Pejë, të lutem ti mos qaj por vetëm regjistro

Pastaj atë histori të fjalës

Varrose në shtatë palë tokë

Aty ku nuk del bar as nuk mbijnë lule

 

Pejë

Si të mos këndoj edhe për Spitalin e Mushkërive

Ku janë kalbur dhe dergjur

Mushkëritë e të rinjve nga Peja e Kosova

Por, edhe për këtë

As ti as unë nuk do të tregojmë gjë

As për dhembjet dhe mallin e nënave

Për fëmijët e tyre

 

Pejë

Edhe do përmendore i ke

I ke tash edhe do të tjera  

Por njëherë le të ulemi pranë Shatërvanit

E të shlodhemi e pak të pushojmë

Se kemi edhe shumë për të thënë

 

Të vazhdojmë sërish:

Ti Pejë dhembja dhe krenaria ime

E si të mos shkruaj

Edhe për liqenin e Karagaqit

Me ulëset valë nga dashnorët

 

Pejë

Si të mos shkruaj për Dulinë

Si port deti për të mbushur qytetin

Me mallra e me qytetarë nga rrethina

Për ta bërë madhështor tregun

 

Pejë

Po lagjja Dardania

Të kujtohet tragjedia më e re e saj

Që u djeg e u shkrumbua

Që banorët e saj armiku i vrau

E shumë të tjerë nga trojet i dëboi

 

Pejë

Po shkojmë pak pa rend

Por a të kujtohen Netët e Dukagjinit

Ku jehonte kënga dhe zëri

I vashave dhe i djemve tanë

 

Pejë

E për teatër

Nuk ka letër as defterë

Historinë për t’ia shkruar

 

Pejë

Nata në ty është e gjatë

E dita shumë e shkurtër

Se ti nuk e duron gjumin e parehatshëm

Por nuk e duron as heshtjen

Kurrë nuk ke qenë memece

 

Pejë

Si të mos shkruaj për Rexhep Gjykën*

Për Ademin* e Monin*

Për “Shaban Arushën”*

Dhe për “Palën”* simpatik të qytetit

Të gjithë këta ishin karakteristikë e qytetit

 

Pejë

Si të mos shkruaj

Për Haxhi Mevlanë* që si Khajami

E kishte në qejf rakinë

E pa te zejtarët dot nuk merrnin frymë

 

Pejë

Ka edhe shumë gjëra të tjera

Që ty të madhështojnë

Por duke i lexuar këto vargje

Edhe juve shumë thesare të tretura ua përkujtojnë

 

Pejë

A i mbanë mend të gjitha këto fjalë

Që ndoshta duken pa vlerë e fantazi

Por kjo nuk është me rëndësi

Peshë ka ajo

Që duhemi e përqafohemi unë e ti

Ti Pejë dhembja dhe krenaria ime…

(©S. B.)

 

*Rexhep Gjyka, Ademi, Moni, Shaban Arusha, Pala, ishin njerëz me handikape të ndryshme, por që ishin “hijeshia” e qytetit dhe e Çarshisë së Madhe. 

*Haxhi Mevlaja, ishte haxhi, por alkoolin e kishte në qejf, si Khajami, kurse zejtarët e Pejës e konsideronin për njeri të mbërrimë, dhe shpesh kërkonin këshilla dhe lypnin qare nga ai. Ishte nga Vushtrria, por Pejën e kishte vendbanim të përhershëm. Varri i tij gjendet në Vushtrri, dhe sot e kësaj dite në festa të ndryshme fetare e vizitojnë varrin e tij. 

Më 16 shkurt 1915 u nda nga jeta shkrimtari shqiptar Anton Xanoni, veteran i arsimit dhe i kulturës shqiptare

Anton Maria Xanoni i njohur dhe Ndoc Zanonin (Durrës, 12 janar 1862 – Shkodër, 16 shkurt 1915) ka qenë jezuit, poet dhe novelist shqiptar me kontribut në lëminjtë e teksteve edukative, gramatologjisë dhe publicistikës.

Që fëmijë u shpërngul në Shkodër, ku u arsimua te etërit jezuitë. Duke parë talentin e tij, e dërguan të kryente shkollën e lartë në manastirin Kartusian në Porta Coeli në veri të Valencias, në Spanjë (1883), në një institucion jezuit në Kraljevica (ital. Porto Re) në bregdetin dalmat (1884), në Kremona të Italisë (1886), dhe në Kolegjin Gregorian në Krakov (Kraków) të Polonisë (1890-1892). Më 1892 u shugurua prift jezuit në Krakov dhe u kthye dy vjet më pas në Shkodër për të dhënë gjuhë shqipe në Kolegjin Saverian, ku kishte kryer studimet edhe vetë trembëdhjetë vjet më parë. Më 1896 dha mësim një vit në kolegjin Gregorian në Kieri (Chieri), në juglindje të Torinos në Itali, para se të kthehej në Shqipëri.

Bashkë me poetin Ndre Mjeda e me të vëllanë e tij Lazrin, Xanoni ishte anëtar aktiv i shoqërisë letrare “Agimi”, të themeluar më 1901, e cila punonte për nxitjen e përdorimit të gjuhës shqipe në letërsi, sidomos me anë të një alfabeti të ri.

Ishte Anton Xanoni ai që vendosi normat e retorikës dhe të stilit të shkrimit në dialektin verior të shqipes në një shkollë me ndikim si Kolegji Saverian, norma që i parashtroi në Prîsi në lâmë të letratyrës, Shkodër 1911-1912. Ai mbante qendrim purist në shkrimin e shqipes, ishte idhtar i zëvendësimit të shumë huazimeve nga italishtja, turqishtja dhe sllavishtja me rrënjë fjalësh më të lashta shqipe. Si autor vjershash, prozash letrare, dramash e punimesh studimore në gjuhën shqipe, që shërbyen si frymëzim i vazhdueshëm për studentët dhe kolegët e tij shkrimtarë, ai nuk ishte vetëm novator në gjuhë, por edhe stilist i shkëlqyer për kohën kur jetoi.

Nga viti 1908 bashkëpunoi rregullisht me periodikun jezuit Elçija e Zemers t’Jezu Krisctit me artikuj për historinë, letërsinë, kulturën dhe politikën, por edhe me tregime të shkurtra e me vjersha të tijat apo përkthime që pëlqeheshin shumë.

Ka mbetur në histori edhe për veprat “Gramatika shqyp”, Shkodër 1909, dhe “shkurtorja e historis së moçme”, 1910, si dhe në veçanti për vjershën me frymën e Rilindjes “Rrnoftë Shqypnia”, kushtuar shpalljes së pavarësisë. Një pjesë e mirë e veprës së tij ka mbetur e pabotuar edhe sot e kësaj dite. Xanoni vdiq në Shkodër më 16 shkurt 1915 dhe çmohet si një veteran i arsimit dhe i kulturës shqiptare.

Krijimtaria e jezuitit Anton Xanoni

1. Tremdhjet t’martet e Sh’na Ndout;

2. Dheshkroja e Shqypniis;

3. Shkurtoja e historiis( bleni i I);

4. Shkurtoja e historiis ( bleni iII);

5. Muzhiktari i verbtë;

6. Priisi  n’ lamë t’letratyrës ;

7. Gramatika Shqyp;

8. Dotrina e madhe;

9. Gjenovefa  (rromanz );

10. Julia (rromanz );

11. Llagoret e mullinjve (dramë);

12. Këndime për shkollë t’ para t’shqypes;

13. Unjilli i Jezu Krishtit mas Sh’ M;

14. Jeta e Sh’Françesk Saverit ose “Apostulli i Hindit” (biografi )

15. Skënderbeu (dramë )

16. Prisi në lamë të Letratyrës (tekst pedagogjik )

Pa piano, s’ka letërsi! – Skicë për ese nga Bajram Sefaj

Kjo vërejtje e vonuar (shumë), shumë kujt, mund t’i duket e çuditshme, Ky reflektim i vonuar (shumë), shumë kujt mund t’i ngjajë, i pa pikë refleksi.

Në këtë botë të rrejshme, jallane, gjithçka është e mundur!

Është relative. Vetëm relativja është absolute!

Moti kohë kanë thënë kështu, mendjendriturit!

Por, siç na porositë një mençuri jona e moçme popullore, më mirë vonë se hiç!

Çështja e mungesës së Pianos në letërsinë (mbarë)shqiptare, le të shënohet diku, lë të regjistrohet e evidencohet diku!

Pastaj, pastaj, shohim e bëjmë, siç thuhet zakonisht!

Në thesarin e pasur të fjalëve të urta, me siguri se ka edhe motërzime tjera edhe më të goditura.

Por kjo është e vërtetë së letërsisë sonë i mungon një PIANO e madhe. Shumë e madhe!

Vjet më përpara, në një shkrim bajagi të gjatë, në një lloj eseje, jam gri e drobitë, në përpjekje, t’i rendis dhe t’i fus në varg, (si gështenjat e Vokshit!), se diçka-diçka ose, shumëçka që i mungon letërsisë shqipe, të re e të vjetër. Andej këndej Gardhit. Kurrqysh nuk me ka shkuar ndërmend PIANOJA!

Ja se, këtë harresë (të madhe), opinionit publik shqiptar, në rënd të parë,

shkrimtarëve bashkë me lexues, ua sjell ndërmend se artit tonë letrar, i mungon ky instrument muzikore. Mungon në letër(si) nga se, mungon në shtëpi! Mungon në jetë.

Ndoshta është e pa denjë, (e pavërtetë) të pohohet se nuk ka letërsi pa piano në shtëpi!

E pa justifikueshme, madje!

Ani, d’accord

Jo. por, sille kah të sillesh, del se ashtu është.

Gjeje, lexues i nderuar, (eventual) i këtij shkrimi, një shkrimtar shqiptar, të mirë a të keq, që ka piano, kudo në ambientin që punon: shkruan,  vizaton, pikturon, skicon, projekton…, me një fjalë në ambientin ku punon e krijon!

Një  si digresion: Shkrimtarët, krijuesit e artit përgjithësisht, nuk matën (gradohen), i madh e i vogël. Krijuesit nuk kanë as moshë. Krijues i ri, krijues i vjetër!

As amator, as veteran, jo!

Veprat e tyre të reja artistike, gjithmonë janë re reja. Me rastin e shfaqjes së tyre në publik, kuptohet!

Krijuesi ose është i mirë, i mesëm. Më pak i mirë. Nën mesatare e, deri të, i keq, dobët…, o kurrfarë!

Kështu është, sille nga të sillesh!

*

Cilindo prej atyre krijuesve tanë të letërsisë, qoftë shkrimtar i mirë, se jo i mirë, i ri ose veteran (sidomos veteran) i mungon piano në shtëpi.

S’ka kuptim të rreh ujë në havan!

Te sillem rrotull pas bregut!

Unë vetëm konstatova dhe e hedha në etër (publik) se letërsisë tonë, i mungon Piano. I mungojnë tingujt e saj.

E hodha gurin, nuk e fsheha dorën!

Për një çast, ndjeva (pikë në zemër), këtë mungesë!

Mbase sivëllezërit e mi, nuk e ndjejnë, nuk e përjetojnë kështu!

Ani!

Ndoshta e kanë mirë!

Tim për shpi, tabiat për njeri!

*

Post scriptum: miku im (Dinush) pasi i kishte këto radhë, me tha, i kë vë në siklet krijuesit. Jo, iu gjegja, shumica nga që nisen për të blerë Piano, në shtëpi kthehen më nga një Filikaqë, instrument frymor muzikor, shumë më i lehtë, për interpretim dhe transportim, i thashë!

(Gaillard, 13.2.2020)

(IV) 2020 VITI I AT GJERGJ FISHTËS – 80 VJET – AT GJERGJ FISHTA ASHT MENDJA, ZEMRA E SHPIRTI I POPULLIT SHQIPTAR – Pllakat nga Fritz RADOVANI

AT GJERGJ FISHTA  O.F.M 1940-2020. ASHT MENDJA, ZEMRA E SHPIRTI I POPULLIT SHQIPTAR – Pllakat nga Fritz RADOVANI 2019

PYLLI S’DURON HIJE – Cikel poetik gegnisht nga ZEF BARDHI

PYLLI S’DURON HIJE

S’due t’ju diftoj si asht pylli i paanë, as hijeshia e tij..
me kallxue dritshëm, çuditnisht, kurrë s’kam mund me dijtë..
S’rrogzohet me germa as rrokje fryma e blerë e shpirtit të lirë!

As magjinat e kangët, qi ai shpalon fishllimave t’violinta..
As pezmi i thartë, në t’idhët, qi kullon shitimeve e krahve të thyem.
Na, me ngrof dashninë e lirë, pyllën e kallim flakve t’ndërkryeme…

Kto gjallesa jeshile gjithfarnuri shkanullohen n’shejtni…
Për njerzit e prej tyne, tue u flijue përherë lulojnë, tuj kndue,
Jetës tonë, e sfidë i bajn hijes, tue gjujt nër sythë, dritën e lirë…

KJO HANË EFSHORE

Mos u tutni prej hanës, qi ka dalë si përnatë,
me kullot livadhet e kaltra e zabeleve të rrallë,
e idhnueme, djellit e tokës, po ja lshon do fjalë,

Në zjarrmi mollkuqeje të vaditme n’kimikate,
e njena e lashtsisë pisket e zehèrume, fillikate,
me ato rreze sysh të pergjakun si lot nane !

Ka vjete n’vajtime t’randa përflakun sy e faqe,
prej djallzisë së njerzve t’ligj, trumhazun n’travaje,
harrue bijve të saj t’mbarë mjerue derdh tallaze !

FYELL DETNASH

Gugasin plluma t’egër nër myshk e sqetlla t’lashta muresh,
thue , do fmi t’vogjëĺ po msojnë fylltari , nër rrahna lulesh…

Dallgë deti t’plumta shej’njat si n’idhni m’turren me shkulma,
thue, kryqzue janë fylltart’ Ilir-Dardan’, n’kangë gjethi e lahuta..

Shkundem buz detnave t’botës prej mallit , larg Dheut tem,
si njajo violina idhnake tek pa kput’ flokut, tue u ba verem..

Nër lara shkumnash e rreze ari, nipi jem, shend e hare nget vrap…
Tuj lanë do gjurmë t’vokla sermi, si nota shejtnish n’pentagram !

HIJA JOTE ASHT LARI !

A kujton, ku linim nallet fundit t’shkallinës, oj bijë,
Ti, bija jeme, hala njomzë, m’netull grathteli fshije,
Mas hikës tane, aty bini lari i ri me fletë jeshile!

Sa herë ja ledhatoj lehtë nër gishta ato gjethe,
Aroma e tyne flladit amël shpinë tonë të vjetër,
thue, afshi yt i kandshëm, fryn odave msheftazi!

Flladamël ti thoshe_- larin . e kam për zemër, o babë,
Ai, nan nallen tande druni, mushllohej në mall,
n’pritë , si kerthia n’barkut t’nanës rrezen e badhë!

Dy farza t’vogla i kishe vnue aty, e shpesh vreje,
e mbas ujtjes nan nallat tueja t’vogla i mshifje,
Me za t’bekue-kangë :- mamë, t’a emnojmë mbasi t’leje!

Sa herë shkoj tek shpia, ku linde ti e vllau i vogèl,
Dal nadjeve n’shkallina e vrej mallshëm oborrit,
Ai, jetim pa emën, veç lari, shkund cirka t’sermta loti!

Ti e mjelle e shkove qiellve, ai s’e din, po e ndjen,
Shef vrant’ si nuse n’strengla t’blera, dimèn, verë,
zeherue belbzon: – Bana njizet e pesë vjet pa e pa nji herë!

Ndërfanë, ‘95- “18

DALLNDYSHET GJYKSBORA

Kto çerdhe t’argjilta e t’larme për nan strehna,
zgjedhun me marak, bokash t’shkrifta e t’remta,
ç’mi kujtuen motrat e ikme nër t’huejnat, dhena!

Shkojnë e vijnë me rend si vetima, qiellës pastër,
skepat plot baltë e barë të thatë, e gushën e bardhë,
si motra t’dashuna, t’mallueme, kur vijnë n’të parnë!

Çerdhet e tyne vogjlisë, m’kanë perngja m’ato fortesa,
harkore e të forta me ju qindrue kohnave të zeza,
me i portë t’madhe, si sy rrogzue nër qemerë !

Ndillnin sho – shoqen , n’tinguj t’premë si rreze drite,
m’shtinë mall mërgimtarësh n’kangë t’dhimshme,
e m’trishtojnë, të hueja ku lenë, ma t’huja, ku do rriten !

Ndërfanë, “98-“18

ISHTE PRANVERË
Poetëve selitas, GJ.B e V.GJ

Do lulzoja t’brishta, fektojnë dritë, si sy drenushe,
vetullës së Qaf Plumthit, hec Selitës vetëm njaj udhe !

Ngijem n’aroma me gjith’ shpirtë si nji eshkë..
M’fryhet gjyksi, si velë barke n’kët’ fllad bjeshke !

Ndij zana shpezësh e Uraka, si qiell i vrantë me blerime,
dy bari, knojnë nan za e, troftat luejnë hepeve, hijës jeshile!

Rrnoja n’myshk e nji qyteti t’dhimshëm të qujtun Kurbnesh,
si buell i lashtë, therun n’fyt, avullon myk n’siklet!

M’fektojnë syshë, vargje t’bardha, derdhun në lule kumulle,
“Kam shtëpinë e vogel”. Ballaz m’lbyr gelqerja e asaj kulle!

Pllajës së Valmorit kumbon ngrohtë nji za njomzak maje kepit,
..Nji zambak i bardhë në gur ! Derdh pjalm Kunorës, si fryma e Gjokë Becit…

Ndërfanë, Selitë, ’95-“18

 

KUR PLLUMAT…

Dy plluma t’egër ndërtue kanë çerdhen me krane,
n’blinin e lashtë, ma t’naltin, sa nji grusht nane…

E shkojnë e vijnë, flutrem me at’ larë t’bardhë në qafë,
andrror të paçtë, thue lidh i ka dashnia e shejtë bashkë…

Njani n’fole, tuj gugat ambël shpuplue xen do voe,
tjetri, degë e trikë gjethi, shuflon n’përgjim e roje…

Asht prandverë, nata me erna t’stofta vjen e lule,
Ato me rend mlojnë sho – shojnë. n’pupla t’grafllueme…

Pra, janë shpezë t’egra, jetojnë në qiellë hapsi e pyllë,
askush si nget shejtnit, secilli n’dashni i kqyrë…

E fort m’shkojnë mall, kto plluma në babë e nanë,
si shkuen dishprue n’jetë, pa e dijtë, ka mrapa lanë…

Ndërfanë, mars 2009 – “18