VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

POEZIA ME GOJË TË MBYLLUR – Poezi nga JOSÉ SARAMAGO – Përktheu FASLLI HALITI

By | February 8, 2020
blank

Komentet

blank

Dy poezi nga HRISAVJI TUMBA – Përktheu PETRO MEJDI

Nga poezia bashkëkohore greke :
Χρυσαυγή Τούμπα –Hrisavji Tumba :
Κεφαλονιά –Kafallonia .
( filologe , poete , prozatore)
( Dy poezi në greqisht dhe shqip )
I
Hrisavji Tumba është një lexuese e rregullt e poezisë së poetëve nga Shqipëria , minoritarë dhe shqiptarë .Herë – herë ajo me ese të shkurtëra jep dhe gjykimet e saj për këtë poezi. Ju ftoj ta lexoni ( në shqip dhe greqisht ) krijimtarinë e kësaj poeteje , dashamirëse të letërsisë shqipe
II
Nga një cikël prej dhjetë poezish të poetes bashkëkohore greke kemi shkëputur dy prej tyre .Ky cikël është botuar në një rubrikë të poezisë , ” Στα βαθυα ” –Në të thella ” ( në thellësi ) .poezitë janë zgjedhur dhe vlerësuar nga një juri e paanëshme dhe profesionale .
Hrisavji Tumba ka vite që shkruan poezi .Poezia e saj është një poezi e shqetësimeve të kohës tonë , aty është njeriu dhe bota e tij shpirtërore , përpjekjet e tij për katharsis , për t’ u bërë më njeri .Një nga temat më të preferuara të autores është dashuria , Erosi, dhe si grua ajo ka dhënë disa perla poetike në këtë lloj poezie .Për poezitë e poetes greke nuk mjafton vetëm një lexim.Ajo është e kursyer në fjalë dhe figura , dhe kjo i ka bërë pak hermetike në vështrim të parë ,por një rilexim i tyre shpalos gjithë botën shpirtërore të poetes .Poezitë e Hrisavji Tumbës janë botuar në antologji të ndryshme si dhe në revistat letrare anembanë Greqisë .
III
PA TITULL

.
Brënda syve të tu nuk ka dritë
I braktisi dhe dielli
Nuk egzistojnë më sytë e tu
Erësirë në humbëtirë
I kotë vështrimi yt
Sikur dëgjoj thellësinë e heshtjes tënde
Asgjë nuk kërkojnë më sytë e tu
Asgjë nuk premtojnë .

.
E megjithatë ,verërat barsin
Valle të krijuara nga e erës dashuri .

.
Άτιτλο

.
Μέσα στα μάτια σου δεν υπάρχει φως
Τα εγκατέλειψε ο ήλιος
Δεν υπάρχουν τα μάτια σου
Σκοτάδια στο κενό
Μάταιη η ματιά σου
Σαν να αφουγκραζόμαι το βάθος
της σιωπής σου
Τίποτα δεν ζητούν πια τα μάτια σου
Τίποτα δεν υπόσχονται .

.
Κι όμως τα καλοκαίρια κυοφορούν
Χορούς φτιαγμένους
Από της αγάπης τον άνεμο .

NGA THELLËSITË E FRIKËS

.
Humbën yjet e verdhë
lart në qiellin gri

.
Mbrëmja kërcen nga liqeni
e ftohtë , e akullt

.
Zëra sendesh të humbura
rrotullohen në shtjella uji

.
Tej në korie dy druvarë
vrasin zitë tona

.
dhe ne mbledhim ciflat
damarë , eshtra , çdo pikë gjaku

.
dhe shohim nga thellësitë e frikës tonë
verbërisht ecim

.
drejt një hëne që po vdes
në një gjithësi indiferente dhe armiqësore .

.
–Από τα βάθη του φοβου–

.
Χάθηκαν τα κίτρινα αστέρια
πάνω από τον γκριζο ουρανό

.
Το βράδυ ξεπηδά από τη λίμνη
κρύο και παγερό

.
Φωνές απολεσθέντων πραγμάτων
στροβιλίζονται σε περιδίνηση

.
Πέρα από τους λόφους δύο ξυλοκόποι
σκοτώνουν της λύπες μας

.
Εμείς μαζεύουμε τα θραύσματα
φλέβες , κόκκαλα κάθε σταγόνα αίματος

.
και κοιτάζουμε από τα βάθη του φόβου μας
τύφλοι πορευόμαστε.

.
προς ένα ετοιμοθάνατο φεγγάρι
σ’ ένα σύμπαν αδιάφορο και εχθρικό

blank

LARG, KUSHEDI – Poezi nga VIKTOR EFTIMIU (Boboshticë Korçë, 1889 –Bukuresht , 1972) – Përktheu PETRO MEJDI

Larg …, kush e di në ç’ qytet me shi
Me tëmthat në pëllëmbë ti mendon për mua
Duke vështruar nga qielli i lagësht , i përgjumur .
.
Larg …, kush e di në ç’ qytet me shi …
.
Me ballin të mbështetur mbi gishtat e zbehtë
Në sytë e tu, e huaj , mbledh melankoli
Thyhen trishtime vjeshte në lotët e tu .
.
Si rri kështu …me ballin në gishtat e zbehtë …
.
Jashtë bie … bie shi dhe er ‘ e vjeshtes rreh
Duke kënduar trishtimin me të përhumburën melodi
Rreth meje përhapet shkretëtira , në vetmi .
.
–Departe , cine știe …–
Departe…, cine știe în ce oraș ploios
Cu tîmplele în palme vei gândind la mine ,
Privind spre cerul umed , tomnatic , somnoros .
Departe…., cine știe ân ce oraș ploios
.
Cu fruntea sprijinită pe degete pale
În ochii tăi , străini aduni melancolie
Răsfrângi tristeci de toamnă în lacrimile tale .
.
Cum stai așa…cu fruntea în degetele pale ….
.
Afară plouă ….plouă …și vintul toamnei bate
Căntând întristăarea și vagă – i melodie ,
În jurul meu s- așterne pustiu …singurătatea.
blank

VDES PËR TY – Cikël poetik nga MAZLLUM SANEJA (1945 – 2021)

 

THONË SE

Thonë se hata e madhe
po ndodh në botë

se e bukura
është e pavlerë tashmë

se koha jone
nuk është kohë arti

kohë të tjera ia behën
kohë të pista

kohë të tjera
ne të tjerë

të pamëshirë
thonë se jemi

të pandjeshëm
në mes të mijëra rrotave vdekjeprurëse

se udhën time kah jugu
ma vranë

kopeja e dinozaurëve

shtriga monstrumë bushtra
sa vijnë e shumëzohen

hiena maca të zeza
ogurzeza

se kjo kohë e pavlerë
është kohë e fundërrinave

Mjerë për ne

* * *

Diku në kthinat e metrosë
vdiq aksidentalisht Albert Camus
asgjë nuk ka ndryshuar

Ka kohë që vrau vetveten Ernest Hemingway
në rrethana të pashpjegueshme
asgjë nuk ka ndyshuar

Iku në pakthim Ali Podrimja
diku larg në fund të vetmisë
asgjë nuk ka ndyshuar

Një ditë dhe unë do ik
nga kjo botë
asgjë nuk do të ndryshojë

Vetëm vend ndërrojmë
asgjë tjetër
asgjë

SHOKËT E MI BESNIK TË FJALËS

Mihal Hanxhari Zbigniew Herberti Ali Podrimja
gjithnjë më faniten në ëndërrime
se ata nuk vdiqen

Në këndin e vetmisë sime
në netët e mia pagjumë
ka kohë që digjem duke lexuar letrat e tyre

Letra si gjethe të këputura
nga drurët e fishkur
që të therin në zemër

sepse poetët janë dhunti e perëndive
engjëj të brishtë
të gdhendur në statujë

Varshavë,
fundi i qershorit 2017

FERDONJA
– Në kujtim të motrës sime –

Lindjet
janë të afërta
me vdekjet

Motra ime
vdiq
që kur ishte fëmijë

Në fëmijëri
e quanin
Done

Sëmundje e rëndë
e goditi
sëmundje e pashërueshme

Pastaj
re e zezë pikëllimi
mbështolli shtëpinë tonë

Mbaj mend
kur nëna
pranë dritares

e thërriste

Done
mjaft luajte
kthehu
në shtëpi

Varshavë, vjeshtë 2008

SHUHRETJA
– Në kujtim të motrës sime –

Ime motër
Një engjëll syshkruar
ishte

Çdo mëngjes
kur shikoj pranë dritares
më kujtohet ime motër

Dhe
sytë e saj lutës
një rrëke lotësh në pritje

Dhe thirrjet e çjerra
kthehu o vëlla
në shtëpi

Thuamë
a nuk të merr malli
për vendlindjen

Tani në mërgim
më kot e thërras motrën time
këlthitjet e mbytura treten në errësirë

Prapa dritares
një shi me rrëshekë bie
vjeshtë është

Oh Zot
fillikat vetëm jam

Varshavë, fillimi i  nëntorit 2008

VDES PËR TY

Vdes për ty
i tha skamnori njeriut
që gjithashtu ishte skamnor

Qëndronin përballë njëri-tjetrit
me sy lutës të kryqëzuar

Ndodhi ajo që u desh
fillimi i praruar dhe fundi i tunxhit

Kam fëmijë – pëshpëriti skamnori
dhe unë kam vetëm Zotin
Këtë nuk arriti dot ta thotë

E shtynë me forcë në qeli të vdekjes
Maksimilian Kolbin
dhe krimbi e pyeti  për mëkatet
– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –

O shenjtëri
të çuditshme janë viset e lindjes tënde

LUTJE

Kur në përfytyrimin tonë ndjejmë frikë
dhe mbi ne lëviz hapësira

Dritën njerëzore ruana Zot

Kur na le vullneti për jetë
madje edhe fjala duket e kotë

Dritën njerëzore ruana Zot

Kur urtësia jonë nuk jep fryte
Dhe tund drurin e përjetshëm

Dritën njerëzore ruana Zot

Kur zhgënjimi i hidhur na ndal na udhë
dhe përkulemi para gurit në fushë

Dritën njerëzore ruana Zot

OH ZOT NËPËR ÇFARË ERRËSIRE

Nëpër çfarë errësire të mendimit  kalova
Oh Zot
mbështetur për murin e lotëve
që të shoh me mund dritën

Natën në përfytyrime pashë të vërtetën
në mëngjes nuk munda të besoj

Para meje
është edhe një ditë e tërë

RUSIA

Ah Rusi – je psherëtime e Evropes

Territoret tua të gjëra të goditura për Ural
Sa shumë ajër të braktisur

Me askend nuk dëshiron
të ndash Zotin tënd

Prapa mjegulles të lumejve tu të mëdhenj
fsheh sytë mizor

Nuk mban fjalën

Vallë,  sa shumë  torturon
popullin tënd

E tillë është jeta
– thotë skllavi

Me trishtim vështron Perendimi
se si e bren shpirtin tënd

Shekujt kalojnë e kalojnë
Ti nuk di të krijosh njeriun

Projektet tua te ndryshueshme
me pasoja të paparashikueshme

Shpirti yt tani dhe gjithnjë
një shpirt i vrarë

Këlthet Vorkuta
dhe zjarri i Kaukazit

Ndaj, zgjohu Rusi
shporru nga ëndrrat e llahtarshme

Varshavë, fundi i gushtit 2008

GJËRA TË MALLKUARA TË SHKËPUTURA

Vetëm Zoti
mund të kuptojë
skëtërrën e mendimeve

Derisa unë
i dërrmuar
provova

Tani lus me ngulm
kokrrën  e rërës
fije barin
trendafilin
dhe manaferrën

për ndjesë

Varshavë, fundi i prillit 2008

AI NË FOTOGRAFI

Ai në fotografi
djaloshi gjashtëmbëdhjetë vjeç
nuk jam unë

Ai që vete rrugës me mund
nuk jam unë

Megjithatë
ai në fotografi
dhe ai në rrugë
megjithatë jam unë

Dhe ai që tani dyshon
pikërisht ai nuk jam unë

Varshavë, qershor 2008

NJERËZORJA
– Ewa Smietanskes –

Fëmija
në përqafimin
e nënës

Në stacionin e trenit
pashë
skamnorët e pastrehë
dorë më dorë të pandarë

Gjatë
acarit të ashpër
ushtarët
në llogore

Dhe refugjatët
në kampe
të shtrënguar mes vete

Pëllëmbët e duarve të infermieres
në spitalin e të sëmurëve rëndë
me sëmundje të pashërueshme

Dhe fjala jote
bukuri prekëse
Mikja ime

Se gjëja më e rëndësishme
e njeriut
është ngrohtësia
e njeriut tjetër

Varshavë, korrik 2008

METAFORA
-Në kujtim të vëllaut tim, Fadilit-

Aq thellë Ti besove
në metaforë

Mendove se pikërisht me të
është fillimi dhe fundi

Dhe ajo fshehtësi e madhe
e kohës pa kohë

Dhe shpresa
në shpjegimin përfundimtar

Dhe në fund
ajo tundi dhembjen tonë

Dhe shtrati i spitalit
e kopshti yt i buzëqeshur

Dhe të gjitha pikturat
qe i la të pambaruara
dëshmi e gjallë

Aq shkurt jetojmë

Dhe gjithnjë
në botë i lëmë
çështjet tona të pazgjidhura

Ndaj pate të drejtë
se metafora

Ajo
gjithçka hap
që mbetet e mbyllur

Madje edhe vdekjen

Varshavë, fundi i shtatorit 2006

TË USHQESH KORBAT

Pleqëri
tashmë nuk shkëlqen
me forcë gjallëruese

I kredhur në mendime
e ndjen veten të vetmuar

Dhe etja e madhe
që Dikush
t’i pëlqejë mendimet tua

Me shallin e trashë
mbulon
rininë tënde
të shkujdesur

Prapa dritares
dimër

Duhet edhe ca
të ushqesh korbat

FOTOGRAFIA E NËNËS SIME

Ka vite e vite
që vdiq
nëna

Dhe fotografinë e nënës
veshur me fustan të mëndafshtë
e ruaj në kujtesë

Në qytetin e huaj
në mes te sheshit
qëndron një grua e bukur

Ca njerëz
vijnë e shkojnë

Gratë me kapela
dhe burrat me bastune fildishi

Ajo grua e bukur si hyri
në mes të sheshit
ma kujton nënën time të bukur

Rreth e përqark pëllumbat
çukisin thërrime buke

Në fotografi
Mbrëteron
Një qetësi e thellë

Sepse askush nuk di
Dhe nuk parandjen

Se çfarë do të ndodhë
nesër

Varshavë, vere 2008

DHUNTI E MADHE

Dhunti e madhe
se ekziston
Drita natyrore

Dhe
që kemi sy

Dhe nata
e degëzuar
në shkapërderdhje

Varshavë, fundi i tetorit 2008

BORË E IMËT NË ALPE

Sot në mëngjes dëgjova përmes radios
se borë e imët po bie në Alpe

Kurrë
nuk kam qenë në Alpe

Dhe zemra
më theri

Zoti im
borë e imët po bie në Alpe

Varshavë, gusht 2008

LETËR JAN STUHLIT

Një vjeshte të vonë nëntori
në një mbrëmje letrare
në Varshavë
rastësisht u takuam
unë e ti
dhe bashkatdhetari  im
piktori Zyhdi Çakolli
që vdiq i ri
atëbotë u njohtuam
e biseduam për artin
poezinë pikturen
derisa jashtë bënte ftohtë
në mes nesh
ngrohtësi  e zjarr
një bisedë e çiltër lirike
të tillë të mbaj mend
o miku im poet
dhe një kohë kaloi
që nuk i shkruam njëri tjetrit
megjithëkëtë thonë se poetët kuptohën në heshtje
se në librin e profetëve
është një fjalë e drejtë
poeti për poetin është miku i vërtetë

sa shumë dëshirova
të të rrëfej
për golgotën shqiptare
fisin tonë emrin tonë ilir
vërtet deshirova shumçka të të them
po fjala më mbeti në fyt

Faleminderit Jan
që  thellë më kuptove
lexove thellë mërgimin tim
që more ngrykë
Zyhdiun
dhe mua

Po
gjëja më e rëndësishme e njeriut
është
ngrohtësia e njeriut tjeter

ËSHTË VËSHTIRË TË JESH NJERI I MIRË
Stefan Melakut

Dëshiroj të jem njeri i mirë
i shkroi nënës poeti Jul Sllovacki

Është vështire të jesh njeri i mirë

Mbrëmë
fshehtas hëngra mollën

Gruaja solli me vete ankesën
Dhe unë
befas ika në gjysmë të fjalës

Nuk i buzëqesha
femijës

Madje
nëpërkëmba vetveten

Dhe vërejtja e refuzuar
Braktisja
E tradhëtia

Është vështirë të jesh njeri i mirë

Varshavë, fundi i korrikut 2008

blank

PËRNDERIM PER MAZLLUM SANEJËN – Nga AGIM GJAKOVA

U nda nga jeta simboli i vuajtjeve dhe tjetërsimit, shkrimtari Mazllum Saneja. Mërgimtar mbi dyzet vjet ku ditë e natë i ndrydhur “Ndoshta nesër në dritaren time të vetmuar do të zbardhëllejë agimi.”, duke shuar mallin për vendlindjen me vargje të etura dhe përkthimin në polonisht të letërsisë shqipe. “I dashur vëlla Agim, sot ne mëngjes ta dërgova një letër paksa të gjatë, me shpresën e mirë dhe bindjen se Ti e kupton vëllaun Tënd që gjendet larg vendlindjes ne mërgim. Ta shkrova atë letër Ty, se Ti mua thellë më kupton…”
E lexoj letrën dhe përfytyroj ngashërimin se si i endet trupit dhe i xixëllojnë sytë. Dhe pasojnë me dhjeta letra malli e dhimbjeje, mundi e djerse për të përkthyer letërsinë shqipe, njëkohësisht vepra origjinale për të zbrazur gufimet e shpirtit të trazuar, “sepse mjafton një fjalë e mirë si balsam që shëron zemrën e njeriut e veçmas të mërgimtarit në dhe të huaj, Agim i dashur…”
I vetmuar, vetmitar… Mazllum Saneja përçon ndjenjën e tillë poetike, por pa u kërrusur, pa u gërmuqur, pa u dorëzuar. Poezia e tij është’ histori e dhimbshme në rrethana shoqërore, i capërluar nga travajat e prapësitë e jetës.
Mazllum Saneja ishte përçues i gamës së ndjenjave të pikëllimit, zhgënjimit, mërzisë, përlotjes, zemërimit…, por edhe të qëndresës, humanizmit, të vërtetës. të dashurisë për shokët: “Të’ dashur shokë, Ja po ju shkruaj këtë letër me dëshirat dhe përgëzimet më të mira dhe më të çiltërta për ju…”.
Mazllum Sanedja la një varg veprash origjinale në poezi. prozë analiza letrare etj., si edhe përkthime nga polonishtja në shqip, por me shumë rëndësi nga shqipja në polonisht që nxjerrë në pah në mjedisin e shoqërisë dhe gjuhës polake vlerat e bashkëkombësve të tij, duke shkrydhur gjithë’ mundin në vargjet “… me duket se në qiell ndërrohen ngjyrat e syve të mi të vetmuar”
Mazllum Saneja, poet, eseist dhe përkthyes i njohur i letërsisë polake në gjuhën shqipe dhe i letërsisë shqipe në gjuhën polake, u lind në Gjakovë, më 1945. Në Prishtinë kreu Fakultetin Filozofik, Gjuhë e Letërsi Shqipe, kurse më vonë edhe studimet pasuniversitare.
Gjuhën polake e mësoi në Universitetet e Varshavës, Vrocllavit dhe Krakovit (1978-1981). Më vonë në Universitetin e Varshavës studioi letërsinë polake.
Librin e parë me poezi “Këlthitje” e botoi në Prishtinë, 1973.
Opusi i veprave të tij është i madh.
Vepra olrigjinale:
“Këlthitje”, Rilindja, Prishtinë, 1973
“Heshtja e një kohe”, Naim Frashëri, Tiranë, 1976
“Shpuzë e ftohtë”, Rilindja, Prishtinë, 1988
“Purpurowa podróż”, Pavo, Warszawa, 1992
“Ja nie jestem ten”, Pavo, Warszawa, 1996
“Shëmbëllime të trazuara”, Rilindja, Prishtinë, 1996
“Ognista ziemia”, Czytelnik, Warszawa, 1999
“Pe ndonjë ëndërr”, Dukagjini, Pejë, 2003
“Vetetimë jete”, PEN Qendra e Kosovës, Prishtinë, 2007
“Letra Evës”. SAGA, Prishtinë, 2016.
“Tylko Itaka pozostanie” /”Vetëm Itaka mbetet”/, Antologji e poezisë shqipe dhe polake të shek. XX, “Latona”, Warszawa, 1993
“Fëmijët e Epokës” /Antologji e poezisë polake të shek. XX, Pavo, Warszava, 1997 (Çmimi prestigjioz i Shoqatës së Autorëve të Polonisë ZAIKS, Varshavë – 1997)
“Nie jest za pozno na milosc”(Nuk është vonë për dashuri), Antologji e poezisë shqipe në gjuhën polake, Pogranicze,Sejny (Poloni), 2005
“Rozmówki albańskie” /Bisedor Polonisht – Shqip/, Wiedza Powszechna, Warszawa, 1992
Përkthime:
Fatos Arapi: “Wiersze” / Poezi të zgjedhura /, Pogranicze, Sejny, 2006
Ali Podrimja: “Zyć” /”Të jetosh”/, Pavo, Warszawa, 1993
Ali Podrimja: “Skradziony plomien” /”Flaka e vjedhur”/, Pogranicze, Sejny, 2007
Eqrem Basha: “Wiersze” /”Poezi të zgjedhura”/, Pogranicze, Sejny – Poloni, 1999
Agim Gjakova: “Wiersze” /”Poezi të zgjedhura”/, Pogranicze, Sejny – Poloni 2008
Agim Gjakova: ”Saga o wietrze” (Saga flurore). Komograf, , Varshavë – Poloni 2013
“Mini-antologjia e poetëve shqiptarë nga Kosova”;
“Literatura na swiecie” nr.7/1989, Warszawa;
“Poezja albanska”, “Literatura” nr. 5/1990, Warszawa;
“Współczesna poezja albańska” /Panoramë antologjike e poezisë bashkëkohëse shqipe nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora shqipëtare/, “Borussia” nr. 15/1997, Olsztyn – Poloni, 1997;
“Ca fjalë mbi letërsinë shqipe” /studim mbi letërsinë shqipe, duke filluar që nga “Formula e pagëzimit” (1462) deri te brezi më i ri i shkrimtarëve shqiptarë/ , “Notes Wydawniczny” nr.11/1995, Varshavë;
“Tre krijues nga Kosova në “Enciklopedinë polake” /Esad Mekuli, Rexhep Qosja dhe Ali Podrimja/, “Enciklopedi e përgjithshme”, Shtëpia botuese: PWN, Warszawa,1995
Karol Wojtyła: “Bregu i qetësisë”, Drita, Ferizaj – Zagreb, 1989
Czeslaw Milosz: “Qyteti pa emer”, Poeteka, Tiranë, Shqipëri, 2009
Tadeusz Różewicz: “Rrëfime traumatike”, Rilindja, Prishinë, 1990
Wisława Szymborska: “As fund as fillim”, Dukagjini, Pejë, 1997
Ewa Lipska: “Mësohu me vdekjen”, Sfinga, Prishtinë, 2000
Ewa Lipska: “Unë”, Rozafa, PEN Qendra e Kosoves, 2006
Zbigniew Herbert: “Zoti Cogito”, Dukagjini, Pejë, 2000
Adam Zagajewski: “Të shkosh në Lvov”, Zëri, Prishtinë, 2002
Stanisław Jerzy Lec: “Mendime të pakrehura”, Rozafa, Prishtinë, 2001
blank

Edipër që presin në shteg… – Esé nga REX KASUMAJ

Korrik 2021, Berlin

1.
S’kam qenë ndonjëherë idhujtar. As i Personit krijues, e as i Personit politik.

E pra, nuk jam as i Kurtit, anise e çmoj shumë si emblemë të epokës dhe titullar të shpresës.

Mbinjeriun e gjejmë vetëm tek Zarathustra, kurse emanacioni i tij në jetën reale ka përfunduar shpesh në tragjedi…

2.
Ndërkaq, ana tjetër e medaljes shpjegon vetë për gjithçka.

Deri në mërzi.

E pra, squllosjen etike, ultësinë, dëshirimin e fshehtë negativ, madje urrejtjen e vetë shtetit të pafaj pse në krye të guvernës gjendet rivali politik dhe, njëkohësisht, ëndrrën e ligë që ai të disfatohet në përballje me gjaksin e shqiptarëve, vetëm që Opozitari, i rrëzuar nga Koha dhe Bëmat e veta, të gëzojë e lumnohet – nuk do t’i kuptoj kurrë.

Asnjëherë në jetë.

Janë fanar mashtrues i bregut që quhet shtet dhe miljeut që quhet demokraci.

Kudo në Europë. Atje ku betohemi me afsh e poterë të hyjmë.

3.
I pyetur për H. Kohl, kundërshtari politik e kancelari pararendës, H. Schmidt do të thoshte: qysh herët e mendoja politikan të vogël provincial, por në aktin e bashkimit gjerman ai dëshmoi madhështinë historike!

Po përse nuk mësojnë shqiptarët këtë kulturë?!

Konica, rebel e sfidant si askush, thoshte m’një rast: në Shqipëri Zogu është kundërshtari im, kurse në botë ai është mbreti im.

Por thirrjen e tij e shurdhuan motet.

Pastaj, nga vitet e largët 60-të, kujtojmë dhe një shenjë, një kulturë e ndjesi të ngjashme që i troket kohës sonë.

Mbahej aherë moti një demonstratë e veçantë e shumëthënëse. Një shkollë e vërtetë e edukatës kombëtare.

Ku? Në Uashington. E kush demonstronte?

Ishte një demonstratë paralele e dy mërgatave: shqiptare dhe greke. Të dyja palët tundnin parulla kundër Shqipërisë, më saktë kundër diktaturës komuniste. Grekët, që t’a kompromitonin për interesa të tyre, kurse shqiptarët, për të kërkuar në atdhe botën e lirë.

Por në çastin e parë që shqiptarët do t’vërenin grupin tjetër matanë sheshit, harruan misionin e tyre dhe iu sulën grekëve.

Ç’do thotë kjo? Kjo thotë më shumë se gjithë lektyrat: atdheu qëndron mbi partitë, sistemet dhe ideologjitë!

4.
Studio. Njëra prej tyre në Prishtinë. Analistë shterrakë kuvendonin një natë me gjuhë të drunjtë e zhurmërisht.

Tema ishte aktuale: Premieri në Bruksel.

Gati të gjithë, ose ata me teza dhe mëri të parashkruar mercenareske, flisnin për motivet e paraqitjes së Kurtit dhe asnjë fjalë të vetme për rreshtimin e tij.

Më saktë: pa mundur të mohojnë prezantimin inteligjent e atdhetar, ndalonin tek sfondi taktik i tij.

Dhe jo taktikë bisedimore me serbin Vuçiq, por taktikë që, si thoshin, i referohej zgjedhjeve vendore në Kosovë. Madje, sipas tyre, dhe Vuçiq kishte po atë agjendë në fokus: zgjedhjet serbe të pranverës që vjen.

Nga diskursi i tyre rrjedhonte se ata, të dy, do t’kishin qenë më të maturuar sikur t’mos i priste kjo matje e besueshmërisë politike!

Por pranvera nuk do vonojë.

Dhe, ndaj, lutemi për fitoren serbit Vuçiq. Sepse, duke lënë pas provën zgjedhore, ai do të mirëkuptojë të drejtën shqiptare. Ashtu si përballësi i rreptë Kurti, që, poashtu, pa gurin elektoral mbi qafë, do ecën drejt pikës afrimore…

Errësira intelektuale dhe merkantilizmi politik s’kanë emër tjetër! Dhe s’patën kurrë ndonjëherë.

5.
Ç’ti thuash këtij mjerimi: të paraqitej flashkët – e priste damka e zezë e trathtarit, kurse paraqitjen burrërore – e priti smira dhe, ndaj, truku i stisur i motivit zgjedhor!

Nuk e dija se kaq shumë të lidhur: patogjenisht me pushtetin dhe edipërisht me shtetin, qenkëshin oligarkët e përmbysur.

Veçse kjo gjëmë, siç shihet, më shumë se për armikun (se kështu e ndjejnë atë), flet për ata vetë. E tillë, ajo bën përfundimisht arsyeshmërinë e lartë dhe provën kurorë që përligj humbjen e tyre!

6.
Serbët janë të vështirë në tavolinë bisedimesh. Kanë traditë mendimi shtetëror dhe dinakëri race.

E kështu, hazjajini i serbëve, para se të niset, ngarkon mbi supe teori e doktrina të qëmoçme njëj studimi të përimtuar të tokës, resurseve, gjeopolitikës, njerëzve dhe psikologjisë etnike shqiptare.

Kurse, ndërkohë që dy Akademitë shqiptare vijojnë mrizin e kotnisë, kryepari i dërgatës së Kosovës merr udhë në mëshirën e vetmisë.

Lirinë e ruajnë armët, pohonte Machiavelli, dijetari klasik i politikës. Por ato, edhepse aleate gjithësesi, janë të huaja. Pjesë e tyre, fjala vjen, është dhe formacioni francez që ndodhet i stacionuar aty për t’i garantuar, hapur e fshehtë, Veriun Serbisë, e jo Kosovës tërësinë e tokës së vet.

Mirëpo Nicolo që pohonte kështu, shkruan diku edhe për Republikën e fatit. Domethënë të fatit historik, siç është dhe Republika e re e Arbërit.

Ndaj serbët, pra, ose duan dialog sipas masës së tyre, ose ndërprerjen e tij për faj të shqiptarëve. Në rastin e dytë, të naltorganizuar siç janë, ruajnë t’rezervuar dhe “planin B”, ciklin e ri të rrëmujës: inskenim i një masakre ndaj serbëve të veriut, rebelimi, vetëmbyllja nga pjesa e Kosovës poshtë Ibrit…Dhe pastaj: deklarimi i shkëputjes apo prerja e territorit nga një ndërhyrje e shpejtë e ushtrisë serbe!

Kosova, tutje, nuk i ka as armët dhe as miratimin e heshtur të botës për një version vendor të “Stuhisë kroate”. Skenari gazmon Rusinë, por tmerron Europën dhe, për t’a shmangur, çështja kthehet sërish në Kosovë: në tagrin që ajo duhet t’i paguaj politikës së madhe, përtej fuqisë reale për rezistencë!

Në mbyllje fare, nuk gjej dot urti më të mirë se kjo popullore: një trimëri i do njëqind mjeshtëri!

R. K.

blank

Më 30 prill 1946 lindi shkrimtari e publicisti Skënder Temali

 

Skënder Temali është lindur në Shkodër më 30 korrik 1946. Këtu kreu Universitetin “Luigj Gurakuqi”.

Për 15 vjet punoi redaktor në shtypin e Radion e Shkodrës, revistën “10 Korriku” dhe për një çerek shekulli mësues i letërsisë dhe drejtues në shkollat e mesme.

Përfshihet në enciklopedi e përmbledhje të ndryshme letrare. Krijime të tij janë përkthyer në disa gjuhë të huaja. Në vitin 2018 doli vëllimi i tij me tregime në gjuhën malazeze “Këtë dimër nuk ra dëborë”, botim i “Centar za očuvanje i razvoj kulture manjina Crne Gore”.

Si publicist e shkrimtar nderohet me çmime lokale e kombëtare. Në vitin 2001, me tregimin “Këpucët e turpit” në gjuhën italiane, merr çmimin special të jurisë në Konkursin e 7-të Ndërkombëtar të Shoqatës së Shkrimtarëve e Artistëve “Cristalide” të Italisë, mes 462 shkrimtarëve nga shumë shtete të botës. Në vitin 2015 me poemën “Unë, Ballkani dhe Europa”, Lidhja e Shkrimtarëve të Kosovës në manifestimin mbarëkombëtar “Drini poetik” i akordoi çmimin “Adem Demaçi”. Pen Klubi i Malit të Zi e ka nderuar me mirënjohen e tij.

Në vitet 2013-2017 themeloi dhe kryesoi Shoqatën e Shkrimtarëve të Shkodrës, duke përmbledhur e redaktuar tri antologji voluminoze “Pena e Shkodrës” me krijime të anëtarëve. Udhëhoqi mjaft promovime librash dhe qe bashkëpunues në veprimtari të përbashkëta me organizata homologe në Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi e Maqedoni.

Që nga viti 1971 botoi 20 vëllime më vete në poezi e prozë. Ka të përfunduar në dorëshkrim romanin “Hotel Univers”, vëllimet me poezi “Vajza që nuk putha” dhe me tregime “Ngjarje në plazhin nudo”, përmbledhjen me novela “Studentja nga Shkodra” si dhe monodramën “Vijmë në këtë botë për t’u gënjyer”.

Skënder Temali u nda nga jeta më 18 prill 2021

Botime të autorit:

  • Këngë cigane, – libër me vjersha dhe poema, viti 1971
  • Kjo ndodhi në Lis – roman, viti 1982
  • Ballo në mbrëmjen e maturës, – tregime e novela, viti 2001
  • Ishte një lajthishte – poemë për fëmijë, viti 2002
  • Gjuha shqipe – tekst me bashkëautore Mimoza Gjokutaj, viti 2002
  • Këpucët e turpit – tregime, viti 2002
  • Nesër do të them mirëmëngjes – novelë, viti 2003
  • Studentja e Bolonjës – novelë, viti 2004
  • Shtëpia pa pasqyra – tregime, viti 2006
  • “Askushi” – roman, botuar në gjuhën shqipe në Maqedoni, viti 2006
  • Tre shokët – vjersha e poema për fëmijë, viti 2007
  • Lirika të hershme dhe te vona – poezi, viti 2010
  • Kur vuaj, shkruaj – poezi, viti 2012
  • Curriculum Vitae – poezi, viti 2013
  • Stina e divorceve – novelë, viti 2014
  • Të pathënat, poezi, viti 2016
  • Metamorfoza e inxhinier Brunos – tregime të zgjedhura, viti 2016
  • Një det pa dallgë s’është det, – aforizma dhe sentenca, viti 2017
  • Këtë dimër nuk ra dëborë-tregime në gjuhën malazeze, Pogoricë, 2018.
  • Vajza që nuk putha – Poezi, 2019
blank

NDAHET NGA JETA KRIJUESI DHE PËRKTHYESI I SHQUAR MAZLLUM SANEJA – Nga MUHARREM KURTI

 

Më hidhërim të thellë njoftojmë publikun e gjerë letrare, se ka ndërruar jetë Mazllum Saneja ditën e 29 korrikut 2021, nga CovId 19! Poeti dhe përkthyesi Mazllum Saneja, ka qënë pjesëmarrës në themelimin e Mitingut të poezisë në vitin 1964. Po ashtu bashkëthemelues i Klubit letrar “Gjon Nikollë Kazazi”, së bashku me krijuesit më eminent elitar gjakovar. Mazllumi i paharruar, u largua nga kjo botë si një krijues me profil të dalluar poetik, krijimtaria e të cilët ka shënuar biografinë e tij si krijues rebel dhe si përkthyes i shquar i letërsisë bashkëkohore shqipe nga gjuha shqipe në atë polake dhe anasjelltas.
I ndjeri Saneja ka afruar dy letërsitë e lartëcekura, për çka dhe është shpërblyer në Poloni me çmime presticgjoze. Po ashtu për vlerat e tij krijuese poetike ka fituar çmimin kryesor të mitingut- libri më i mirë i botuar ndërmjetë dy mitigjeve dhe disa shpërblime të rëndesishme në vend!
Ndarja e krijuesit fizikisht nga jeta lë zbraztirë, mungesën e së cilit e plotëson krijimtaria e shumtë dhe me vlera të çmuara, që lë pas. Edhe “Loma” do të kujtohet me vargjet e tija plot vlerë dhe përkthimet e tija të poeteve më të shquar polakë në gjuhën shqipe dhe atyre shqiptare në gjuhën polake.
Në emër të Klubit letrar ” Gjon Nikollë Kazazi dhe në emrin tim e të anëtarëve të Klubit, i shpreh Ngushëllime të sinqerta familjës së të ndjerit, miqëve të tij dhe mbarë komunitetit letrar që e njohu!
Qoftë i paharruar Mazllum Saneja! Shpirti i tij u prehtë në paqe!
Lamtumirë!

blank

Letërsia dhe Psikoanaliza Nga Iris Halili

Cili është kuptimi që mbart ky titull?

Cili është senci konvencial dhe tradicional?

E verteta është se ekziston një lidhje e fortë midis letërsise dhe psikoanalizës. Ky konkludim mbështetet tek disa arësye:

⦁ Pikë së pari kjo lidhje gjendet tek marrëdhënia shumë vjecare, madje shumë shekullore që shoqëron këtë raport. Duhet të sqarojmë se lidhjet midis letërsisë dhe psikoanalizës nisin në fillim të shekullit të 20th me shkëputjen e psikologjisë nga filozofia, kjo si rezultat i lindjes së Frojdizmit (psikoanalizës). Por duke patur parasysh lidhjet e vjetra të letërsise me ish binjakët filozofi -psikologji, bindemi se historia e lidhjes mes tyre është rezultat i nje tradite të provuar në kohë. Kujtojmë këtu Simpoziumin e Platonit, ku autori përpunon teorinë idealiste të dashurisë.Si një vepër e krijuar mes filozofisë dhe letërsise, ky simpozium prezanton diskutimin idealist të dëshirave dhe merr formën mespërmes fjalëve, që arrijne kulmin në këngët e Sokratit, ku ai i këndon dashurisë dhe filozofisë në të njëjtën kohë.

⦁ Nuk mund të mos afrosh letërsinë me psikoanalizën, po të kihet parasyh se vetë Frojdi ka një studim jo të vogël rreth procesit krijues të artistit dhe shkrimtarit. Dr. Frojd si asnjë tjetër deri më sot është përpjekur të argumentojë: Pse shkruajmë? Çfarë na shtyn të shkruajmë? Ku arrijmë apo shkojmë duke shkruar? Dr. Frojd nuk konkludon por propozon dy lloje hipotezash për shprehjen e natyres poetike si proces në vetvete. Këto hipoteza ai i karakterizon “Si teknikat e mposhtjes së ndjenjës së kundërshtisë, e cila ka mbyllur me barriera ato arësye mes një egoje të vetme dhe të tjerave”. Sipas teorisë frojdiane, shkrimtari vuan karakterin egoist të fantazisë, duke e ndryshuar apo degustuar atë. Në ketë mënyre ai krijon nje pastërti të formës, që është një kënaqeësi estetike, të cilën na e ofron me praninë e fantazisë së tij. Kështu, gjithmonë sipas Frojdit na krijohet mundësia e një qetësimi dhe kënaqësie, që zanafillen e errët e ka fizike.

⦁ Një moment tjetër ku shfaqet lidhja midis letërsisë dhe psikoanalizës, është mbështetja e teorive me të sukseshme frojdike mbi analiza mitesh apo veprash letrare. Duhet thene se teoritë me dominante të psikoanalizës e kanë bazën apo burimin tek kryeveprat e letërsise. Kështu kemi teorinë psikonalitike të kompleksit të Edipit, mbështetur në mitin e Edipit që në një akt të pavetedijshëm vrau të atin dhe u martua me të emen, mit që na vjen gjithashtu përmes tragjedisë së famshme të Sofokliut. Kemi teorinë psikoanalitike të Narcisit mbështetur në mitin me të njëjtin subjekt, kemi studimin frojdian mbi Hamletin, sipas të cilit e gjithë drama hamletiane nuk është gjë tjetër vetëm një përpjekje me vetveten e Shekspirit të cilit sapo I kishte vdekur i jati.

Po të studiosh historinë e lindjes së psikonalizës mund të themi se prej fillimit të hershëm letërsia ka qenë për psikoanalizën jo vetëm një fushë vazhdimi, por edhe një pikë fillimi për zbulimin e më të rëndësishmeve analiza psikoanalitike!

⦁ Një këndvështrim të lidhjes midis letërsise dhe psikoanalizës e sjell profesoresha e Universitetit të Jelës, Shoshana Felman. Në argumentet e saj ajo parapëlqen të bëjë një paralelizem midis punës së psikonalistit dhe asaj të kritikut letrar. Ajo i gjen këto profesione si shumë pranë njeri -tjetrit, të tillë që sikur përballë psikoanalistit ndodhet pacienti, edhe perballë kritikut letrar ndodhet teksti letrar sikur është përcaktuar apo ofruar nga autori. Profesoresha Felman shkon deri në ekstrem tek konkludon se një kritik letrar e zgjedh këtë profesion ose duke qenë mosdashës ose i pazoti të bëjë psikoanalistin. Sipas saj “Në të njëjtën kohë kur psikoanaliza flet për pavetëdijen në letërsi, letërsia si kompensim mbetet pavetëdija e psikoanalizës”.

Përpos argumentave që shtruam më sipër, padyshim duhet thënë se letërsia dhe psikoanaliza nuk janë e njëjta gjë, ndonëse mes tyre ka një lidhje sa të brendshme aq edhe të jashtme. Ato janë njëkohësisht sa të ndryshme nga njera -tjetra aq edhe të “përqafuara”me njera- tjetren. Ajo çka i intereson më tepër letersisë nuk është sa dhe si qëndron lidhja mes saj dhe psikoanalizës, por si psikoanaliza e ndihmon letersinë në kuptimin dhe interpretimin e tekstit dhe karakterit letrar si dhe procesve që ndodhin brenda ngjarjes letrare.

Eshte pranuar tashmë se së pari psikonanaliza i vjen në ndihme letërsisë në të kuptuarit të asaj që ajo e quan “lexim frojdik i një vepre letrare”. Ka shumë argumenta pro dhe kundër kësaj teorie, nëse është e rreme apo është e vërtete, mbetet korrekte apo jo korrekte. Ndoshta mund të pranohen të dyja bashkë sikur thuhet: “Leximi frojdik është i vërtetë, por jo me i vërtetë se pozicioni opozitar, i cili është në kontraditë me të”.

Dr. Frojd ka jo pak teori që kanë qenë pikë së pari zanafilla e të ashtuquajturit “lexim frojdik”. Leximi frojdik ka qene provuar edhe nga Jasques Lacan (1901-1981), që mbahet edhe lideri i psikonalizes francese si dhe një ndër korifejte e psikoanalizës që krijoi gjithashtu shkollën laciane të psikoanalizës. Më i shquar se kudo Lacan ka qënë tek punimet “Katër konceptet themelore të psikoanalizës” dhe ‘Studimi për Hamletin”. Për shkollen lacaniane pavetëdija është “Jo vetëm cfarë mund të jetë e lexueshme, por gjithashtu parësore në atë cka lexon”. Për Lakanin letërsia nuk paraqiste asnjë interes tjetër për aq kohë sa ajo nuk ilustronte një metodë apo koncept psikoanalitik. Duket se Frojdizmi dhe Lacanizmi kanë një të përbashkët përsa i perket afrimit dhe interpretimit të teksit letrar nëpermjet psikoanlizes së krijuar nga dr. Frojd. Sot “leximi frojdik” është i mirënjohur dhe shumë i zbatuar nga studiues të shumtë , vecanërisht autorë amerikanë dhe franceze.

Por le ti hyjmë argumentin më thjeshte. Çdo të thotë lexim frojdik i nje vepre letrare? Cfare është leximi frojdik dhe cfare nuk është ? Cfarë është teksti ftues dhe cfare në një tekst mund ti qëndrojë një interpretimi psikoanalitik ? Në çfarë rruge letërsia e autorizon psikoanalizën të bashkëpunojë në diskutimin rreth letërsisë dhe në cfarë rruge bën letërsia skualifikimin e këtij diskutimi?

Pyetjet mund te konceptohen edhe ndryshe. Përshembull, cfarë teoria psikonalitike ka për të thënë rreth teksit letrar, por në të njëjtën kohë edhe cfarë letërsia ofron për psikoanalizën? Në cfare pike një fillim leximi nis të bëhet “frojdik i mjaftueshëm”?

Një karakterizim i përgjithshëm na thotë se “Leximi frojdik është insistimi i leximit në anën seksuale dhe të pavetëdijshme të tekstit, kur këta të fundit luajnë një rol vendimtar në të”. E gjithë analiza psikoanalitike mbështetet në natyrën e brendshme erotike të metaforës dhe simbolit. Sipas kritikës psikoanalitike teksti letrar është i përcaktuar me tri mënyra të ndryshme:

⦁ Përmes retorikës

Kjo do të thotë se vlen per tu vecuar në një tekst pjelloria e metaforës erotike dhe simboleve jo direkte, “emri i vecantë” i natyrës së tyre seksuale.

⦁ Menyra e dytë është “kenaqësia tematike”. Kjo ka të bëjë me ngjarjen anormale të tekstit, elementit fantastik ose manifestimeve të cuditshme.

⦁ Përcaktimi i tretë është përmes strukturës narrative, e cila synon ti përngjaje një enigme. Në lidhje me narracionin në kritikën psikoanalitike pyetja nuk është “cfarë do të tregojë historia?”, “Por si tregon historia?”

Le të ndalemi tek seicila pikë më sipër.

Çështjes së retorikës Dr. Frojdi i përgjigjet me shpjegimin dhe interpretimin e asaj që përbën apo na sjell “emrin e vecantë” në tekst, kuptimin letrar të këtij emri dhe metaforën apo simbolikën qe mbart ky “emër i vecantë” Për ta kuptuar më mirë retorikën e “emrit të vecantë” sipas leximit frojdik unë jam ndalur në novelezën “Qershia” të Migjenit. Në veçanti krijmtaria e Migjenit do të përbënte një shëmbull shumë të kënaqshem për leximin frojdik. Në novelezen “Qershia”prologu apo nisja ecën shumë shpejt dhe në përgjithesi kritika psikoanalitike e paraqet këtë hap si një proces të veshtirë për t’u kapërcyer. Kështu tek që në fjalinë e parë lexojmë: “Qershitë janë pjekur, janë bërë të kuqe si gjaku dhe në malësoren e re është pjekur fruti i dashurisë”. Fjala e parë e fjalisë së parë do të përbënte “emrin e vecantë” të leximit frojdik. Ky symbol I fshehur nënkupton epshin e ngjallur tek malësorja në vitin e parë të martesës. Tek Migjeni natyra e fshehur e simbolit ( çka është dominant në një lexim frojdik) i humbet vlerat e plota, pasi vetë autori gjatë rrëfimit bën zbërthimin e tij.

Raste tipike të retorikës që mbartin “emrin e vecantë” pas të cilit fshihet një simbol apo metaforë që kërkon zbërthim apo analize frojdike kemi me shumicë në letërsi, përralla apo mite. Ajo që e bën më interesante interpretimin frojdik në mite apo në përralla është se në to në kundershtim psh me Migjenin pothuaj kurrë nuk gjejme përgjatë rrëfimit zbulimin e simbolit apo metaforës së fshehur pas “emrit të veçantë”.

Duhet shënuar se gjithcka që përmbledh analiza përmes retorikës sipas leximit frojdik është zbërthimi I simbolit dhe metaforës së fshehur të cilat në vetvete janë shfaqe të pavetëdijes së protagonistit në tekst apo të pavetëdijes së vetë autorit. Këtu na vjen ndër mend edhe shprehja e Ernesto Sabatos sipas të cilit ëndrrat, mitologjia dhe arti nuk janë gjë tjetër vecse shfaqje të pavetëdijes.

2. Në lidhje me tematikën leximi frojdik ka për qëllim zbulimin e elementit fantastik përmes një diagnoze. Psh kafka e babait në dorë të Hamletit si dhe gjithë dilemat e tij në monologjet e tragjedisë nuk janë tjetër vetëm se shprehje e hapur e kompleksit të Edipit, që ka për qëllim zëvendësimin e vendit të babait tek nëna.

3. Ndërsa çështjes së narracionit, leximi frojdik i përgjigjet me nevojën e shoshitjes së botës apo nëpërmjet shoshitjes së misterit. Ketu leximi frojdik dallon rastet e narracionit ku bën pjesë vetëm një narrator si dhe rastet e narracionit me më shumë se një narrator, kur ky i fundit ndërtohet nëpërmjet narracionit zinxhir i cili fillon dhe përfundon me prejardhjen e vetë historisë. Pikërisht në ndërtimin e narracionit zinxhir komplikohet prejardhja e historisë.Te tregosh orrigjinën e historisë sipas kritikës historike është si të tregosh historinë e asaj orrigjine të zhdukur. Gjithashtu në një narracion të tillë vihen re hapësira të brendshme dhe të jashtme të historisë. Alkesander Jones na meson se vetëm së jashtëmi zmadhohet brendësia e historisë, duke sjellë brenda saj rrëfyesin, narratorin dhe lexuesin.

Duke vazhduar analizën për cka thamë duhet gjithashtu të theksojmë se ajo që duhet patur parasysh në një lexim frojdik janë edhe dy momente të tjera.

⦁ Gjatë një analize frojdike apo psikoanalitike të vepres letrare e kemi të pamundur të bëjmë sqarime të plota, duke u ndalur vecas në retorikë, në narracion apo në tematikë.

⦁ Gjithashtu gjatë një leximi frojdik seksualiteti do të përbëje thelbin e interpretimit kritik. Sipas këtij parimi edhe një tekst sado i vogël letrar ka “provokimet” e veta dhe fsheh prapa tij shumë pasione, kontraversione energjike si dhe shumë interpretime.

Mbështetur në cka më sipër , në mënyre që ta prezantojë sa më natyrshëm si realizohet një interpretim frojdik apo një lexim frojdik unë po sjell në analize disa përralla popullore shqiptare, e bindur se vlera e një punimi varet pikë së pari nga vlerat e materialit që ai ka marrë në analizë. Kështu në volumin e parë me titull “Përralla popullore shqiptare” botim I vitit 1963 , më tërheqin vëmendjen tri përralla me titull “ Vajza e mbreit dhe koka e të vdekurit”, ‘Gjarpri dhe e bija e mbretit “ si dhe “ E bija e mbretit dhe i biri i Diellit”. Të trija këto përralla, por vecanërisht e fundit ka një ngjashmëri të madhe me mitin e famshëm të mitologjisë Greke “Psika dhe Erosi”, mit ky i njohur gjithashtu në versionet e dhëna sipas “Metamorfozës” së poetit latin Ovid si dhe “ Gomari i artë” I Apoleut te Madaurës (shekulli 2 para erës sonë).

Në të tria perrallat duket sikur kemi një tematikë të njëjtë me elemente fantastike që do të gjejnë shpjegimin frojdik: vajza e vogël e mbretit duhet të martohet me një ‘emër të vecantë’ prapa të cilit fshihet një simbol që kërkon interpretimin nëpërmjet një leximi frojdik. Në përrallën e parë vajza e vogel e mbretit duhet të martohet me një imazh që vjen si koka e një të vdekuri, në të dytën me një imazh që shfaqet si koke gjarpri dhe në të tretën me një paimazh. Për rrëfimtarin apo rrëfimtaren e të trija përrallave, këto “emra të vecantë” përcjellin një lemeri gjë që nuk vihet re tek vajzat e mbretit. Detyra e kritikes letrare psikoanalitke është që nëpërmjet leximit frojdik të zbërthejë simbolin që fshihet pas këtyre ‘emrave të vecantë’ si dhe shkakun e lemerisë që ngjallin ato tek rrëfimtari apo edhe mungesën e lemerisë tek vajzat e vogla të mbretit. Detyra e leximit frojdik është pra të gjejë “diagnozën” e kësaj lemerie. Sipas psikoanalizës frojdike femra shfaq një formë fobie apo lemerie ndaj c’virgjerimit I cili gjithmonë sipas Dr. Frojd “provokon një reagim arkaik të armiqësisë kunder burrit, armiqësi që shpesh merr forma patologjike”. Kjo na con në analizen frojdike që rrëfimtari apo me saktë narratori në të trija përrallat i bie të jetë një femër që ka kaluar këtë moment psikologjik në forme traumatike dhe e sheh burrin /partner si lemeri, ndaj e përfytyron atë në perrallen e parë si koke të vdekuri, në të dytën si kokë gjarpri dhe ne të treten si vete hije apo makth. Në kundërshtim me rrefimtaren të trija vajzat e vogla të mbretit nuk shfaqin lemeri ndaj partnereve të tyre apo aktit seksual me to dhe kjo sipas leximin frojdik do të thotë se tek ato po ndodh procesi i kundërt i lemerisë, pikërisht në vend te revoltes tek ato po vihet re ndjenja e robërimit i cili gjithmonë sipas psikoanalizës frojdike është një reaksion tjetër që mund të shfaqet tek një grup femrash pas aktit të parë të c’virgjërimit . Vetë zhvillimi i ngjarjes në të trija përrallat na bind për këtë, pasi në përfundim koka e gjarprit, ajo e të vdekurit apo dhe paimazhi janë kthyer në njerëz të vërtetë.

Në të trija përrallat gjejmë edhe një tjetër moment interesant që nuk do të mund të kalonte pa vëmëndje në leximin frojdik. Në çastin kur vajzat e mbretit kanë shpallur funksionimin e raportit të tyre në çift , artificialisht është krijuar një ndarje jo e vogël në kohë mes ciftit. Sipas frojdizmit është e domosdoshme një ndarje mes ciftit. Edhe kur ajo nuk është e motivuar, ajo duhet me patjetër të provokohet pasi teoria e provuar e psikoanalizës na meson “Forca e një instikti rritet me mosfunksionimin e tij “.

Ajo që kap gjithashtu vëmendjen e leximit frojdik në këto përralla është përgjigja e pyetjes: “Përse të treja protagonistet, vajza të mbretit, njëlloj sikur Psika me Erosin në mitin e lashtë Grek, krijojnë një marrëdhënie intime të fshehur?” Duket sikur përrallat duan të na japin një leksion jete në lidhje me këtë leksion që vetë Dr. Frojdi do e shprehte në këtë citim në leksionin e tij “Mbi psikologjinë e jetës dashurore”: “Dashuria i humbet vlerat kur për të e kanë marre vesht të tjerët. Nganjëherë ky motiv bëhet i mbifuqishëm dhe mund të pengojë fare zhvillimin e aftësisë dashurore në bashkeshortësi”.

Sikur shihet nga më siper kritika psikonalitike apo leximi frojdik të ofron shumë interpretime dyert e të cilave mbeten gjithmonë të hapura. Marrja e seksualitetit si primar në këto analiza nuk ti mbyll shtigjet, por përkundrazi të con deri aty ku vetë ti se ke imagjinuar. “Të kuptosh anën seksuale në një vepër letrare, sipas Dr. Frojd, këtu çështja ka të beje më pak me seksualitetin dhe më shumë në kompleksin midis seksualitetit dhe kuptimit. Ky nocion nuk është thjesht i varur prej kuptimit letrar, por një problem i literaritetit si të tillë”.

Kritika letrare e ortodoksisë frojdiane ka lindur me vetë shembujt e Dr. Frojd, sikur ai shënon: “Ishte pikërisht letërsia që e shpuri atë tek psikoanaliza”. Baza e kritikës letrare frojdiane është qëndrimi ndaj kategorive individuale të karaktereve në letërsi si dhe duke vënë theksin në seicilen kategori. Vetë procesi i shkrimit letrar është një proces i kalimit nga pavetëdija në vetëdije, një proces sublimimi, kështu që interpretimi i këtij procesi është vetë interpretimi i teksit si te tille, me te gjitha ngjarjet, narracionin, karakteret, “emrat e vecantë” , retorikën ku të gjitha se bashku nuk janë gjë tjetër vetëm se pavetëdija e hedhur në letër dhe si e tillë më mirë se psikoanaliza dhe leximi frojdik asgjë nuk mund t’i shpjegojë ato deri në detaj. Kjo na con në konkluzionin që psikoanaliza ka shumë për të na mësuar rreth letërsisë, ndërkohë që letërsia mbetet një burim i pashtershëm për psikoanalizën.

Gusht 1996

 

 

blank

PETJA… – Nga XHAHID BUSHATI

-Kujtime shkodrane për njeriun e mirë, buzagaz, shpirtflori, poetin e talentuar Petrit Ruka (21 gusht 1954 – 06 korrik 2021)-
Petrit Rukën e njoha afro 49-vjet më parë. Vinte nga Turani i Tepelenës, student në Shkodër, në degën Gjuhë shqipe-Letërsi. Unë isha i Vendlindjes, po në degën Gjuhë shqipe-Letërsi. Unë në grupin e pestë, ai, në mos gabohem në grupin e tretë apo të katërt.
Ishim të rinj e plot ëndrra. Ngaqë vinte nga një fshat i largët, Shkodra ishte e panjohur për të. Ndoshta disa poetë shkodranë mund t’i kishte lexuar nga tekstet shkollore. Mbase kjo ishte lidhja e parë… Por, me natyrën kureshtare e fisnike që kishte, shpejt do ta njihte Shkodrën, do të krenohej me të, do të ishte entuziasti i bukurive dhe mahnitjeve të saj. Do të dashuronte traditën e saj, po aq dhe bashkëkohësinë. Nuk do të kalonim shumë ditë e pak muaj, kur ai me të qeshurën e tij magjike e përrallore, shumë shpejt do të bëhej “shkodran”. Shumë shpejt do të njihte, atë apo ato, që disa vendali nuk i dinin.
E gjithë kjo arkivë e traditës dhe arkivë e bashkëkohësisë, bën që Petja të kishte një kulturë solide e të admirueshme. E, erdhi një ditë e…,kur e njohën; kush nuk donte të rrinte me të, të fjalosej, të bisedonte ëmbël e shtruar, të lexonte e të fliste plot afsh për poezinë shkodrane, shqiptare e botërore dhe të ëndërronte nën qiellin shkodran me yje e pa yje, me hënë e pa hënë, mureve të gurta të Kalasë me emër gruaje apo brigjeve, aty, ku bashkohej Drini me Bunën, ku udhëtonin bashkë një cope rrugë…
Shpesh mbrëmjeve, i vetmuar kthehej në konvikt, gjatë gjithë rrugës përsëriste në heshtje vargje poetësh lirikë… Përsëri me zë dashurie ata vargje mbresëlënëse, tek merrte në të majtë të rrugës “Zdralej”, pastaj në të djathtë, ku e priste godina me drita të ndezura… Petja nuk ishte një student i vonuar, harrakat apo trazovaç. Jo, ishte një student zemërçiltër, i brishtë, i ëmbël, me ndjesi të holla filigrami të një bukurie të pashoqe… Ai ishte poet, poet i vërtetë. … Për këtë rrugë ishte nisur… Koha, më vonë, e vërtetoi këtë fakt.
Shpesh Petjan e takoja mbrëmjeve na lagjen “Zdralej”, sepse ishte kjo rrugë që duhet të bëja për të shkuar në shtëpi. Bisedonin në mënyrë të atillë, sikur po çmalleshim… I uronim njëri-tjetrit ‘Natën e mirë!’ Në atë ‘natë të mirë’ çelte përherë si një lule ndjesia e tij poetike aq e bukur dhe mahnitëse. Ecja rrugës dhe “këtë lule…” nuk doja të ma trazonte kush…
Petja ecte e nuk bënte zhurmë. Petja ecte e puthte qetësinë. Nuk e trazonte atë, por e dashuronte atë! I falte shpirtin lirik e poetik. Ky ishte poeti Petrit Ruka. Ëndërrimtari, pasionanti, i vërteti, njerëzori dhe dashamirësi i pakufi! Ky ishte Petriti, që shumë shpejt nuk e thërrisja me emër, por Petja. Gjithëherë: Petja kur takoheshim. Edhe sot, edhe mot. Dhe… kur mora lajmin e papritur që nuk doja ta besoja, mbeta i pikëlluar sa më s’ka për ikjen e tij të parakohshme! Sa herë që do përmend emrin e tij, sa herë që do lexoj poezitë e tij apo kur do të shoh filmat e dokumentarët e tij, pikëllimi do të jetë bashkudhëtari im…
Kur u takuam përherë të parë, e kam të freskët, dita ishte me diell dhe qielli ishte i kaltër. E qeshura dhe drita e syve të Petritit këtë ditë e bënin më të bukur. Edhe qiellin e bënin më të bukur. Ishte pakëz i ndrojtur. Kjo ‘ndrojtje’, ishte e kuptueshme, do ta shoqëronte edhe për disa ditë udhëve të Shkodrës. Por Shkodra shpejt do t’ia hiqte ‘ndrojtjen’ sepse zbuloi ardhjen e një talenti që zakonisht nuk vjen shpesh, të një frymëzimi me një gamë të gjerë motivesh që i gurgullonte herëpas here, e që i dilnin nga shpirtin i tij i pastër – kristal.
Ditët studentore kalonin një nga një… Sa herë që takoheshim, dhe takoheshim çdo ditë, vija re se ndrojtja i largohej si pakuptuar, ishte arratisur për t’u mos u kthyer më. Sytë kishin një dritë si të Petjas. Buzëqeshja po ashtu si të Petjas. Pasuri e vyer e Petritit! Fliste tërë gjallëri dhe e shoqëronte atë me lëvizje duarsh dhe me buzëqeshje pafund… E kuptova, dhe nuk isha gabuar Petja ishte bërë, tashmë, 100% Shkodran.
Me Petjan jo vetëm ishim miq e bashkëstudentë, por edhe anëtarë të rrethit letrar të Institutit, rreth, i cili ku drejtohej me kompetencë dhe pasion nga pedagogu i paharruar Hasan Lekaj. Kur bëhej gati numri i ri i poezive për gazetën e murit, çuditërisht, merrnin pjesë dhe dy pedagogë të tjerë. Poezitë e Petjas kishin ngjyra e motive talenti, ku dridhërima e poezisë së veçantë bashkëjetonte me drithërimin e shpirtit nazik e delikat. Kalonin pa vërejtje, me pëlqim unanim. Më “problematiku” ishte poezi Visar Zhiti. E kujtoj një mbledhje të gjatë diskutimesh për poezinë e tij të guximshme, të bukur e simbolike të titulluar “Shtriga”. Mbaj mend këto vargje: “Shtriga mban në duart e saj dy net të ndezuara”. Gjatë diskutimeve, shikoja edhe frikë në sytë e pedagogëve për poezitë e Visarit, i cili po shfaqej në letërsinë shqipe si një zë i ri, i panjohur deri atëhere, duke thyer kanonet e mediokritetin e poezisë uniforme. Poezia e tij kishte prirjen e një talenti të veçantë që i frikësonte të tjerët, veçanërisht të paaftët, mendjengushtët e të pakulturuarit.
Më vonë, Petjan e ftoi që të bëhej dhe anëtar i rrethit letrar i Klubit të Rinisë “Heronjtë e Vigut”. Aty mblidheshin kryesisht krijues-studentë: të talentuar dhe që çdo ditë emri i tyre ishte i pranishëm në gazetat letrare të kohës. I kujtoj ato ditë si momentet më të bukura të jetës sime. Sigurisht këto i kujtonte dhe Petja, që i bisedonim herëpashere. Bisedat tona kishin shijen e një gëzimi të veçantë, të një ëndrrërrimi të bukur që premtonte fluturime të reja letrare. Ato biseda me Petjan i kujtoj dhe tani me mall. Disa që më kanë mbetur në kujtesë, i përsëris me dashuri edhe sot. Nuk mund t’i harroj ata diskutime plot kulturë të krijuesve të talentuar, atë mjedis dashurie që na e krijonte Drejtori i atëhershëm zotni Nardi. Kështu e thërrisnim atëherë. Kështu e thërrasim edhe sot. Dhe ky ishte Ferdinand Bushati.
Zotni Nardin e takoj shpesh. Këto ditë e takova me mikun tim të çmuar Astrit Fani . E pimë kafenë në një lokal afër shtëpisë së tij. Po e ndiqja me vëmendje teksa po vinte. Ndonëse vitet kanë bërë punën e tyre, vëreja hapin e tij, ishte hapi i një djaloshi që nuk donte të mplakej. Çdo hap i tij është gjurmëlënës dhe ka moshë rinie, edhe pse shumë dekada vitesh kanë kaluar. Ecte trupdrejtë. Pse të mos ia kisha zili! Gjatë bisedës kujtuam me mall e nostalgji vitet e Klubit të dashur… Kujtuam shumë histori, ngjarje e batuta…, dhe shpesh shpërthenim në të qeshura herë të lehta e herë me zë të lartë. Teksa zotni Nardi qeshte, e kuptoja se rinia nuk i kishte ikur. Ajo rini i jetonte ende në shpirt. Sa bukur! Për aq sa ndenjëm dhe jo pak, kuptova se isha takuar me një Djalosh Ëndërrimtar…
Duke rendur në gjurmë vitesh, u kujtova se Klubi i Rinisë “Heronjtë e Vigut” botonte almanakun “Shtigje të çelura”. U botuan numrat 1, 2, 3… I katërti që pritej të botohej, nuk u botua. U ndalua dhe u tha, se në poezitë e të rinjve shfaqeshin nota modernizmi. U hidhëruam, por fluturimin nuk na e ndaluan, as ëndërrimin, as shtigjet e çelura që i hapëm me talentin tonë.
Gjatë bisedës, kujtuam dhe disa poetë që sot nuk jetojnë më, si: Agim Spahiun, Dodë Kaçajn, Novruz Shehun (Noken), Simon Vrushon, Vasil Tabakun, Vasil Deden… dhe tani, së fundi Petrit Rukën. U përlotëm, dhe zotni Nardi, në një moment, tha: “Petriti sapo vinte këmbën në klub, thërriste me një zë poetik dhe fllad pranvere: “Zotni Nard, erdha unë! Kjo ishte shprehja e tij. Dhe buzëqeshte pafund… Dhe sytë i lëshonin dritë pafund… Kurrë nuk e pashë atë djalë një herë, së paku një herë të vetme të nervozuar apo të zemëruar. Jo, i takonte rinisë së Klubit që mbante emrin: Klub Rinie…”
Petja, me poezitë e tij që po botonte kishte filluar dhe po bëhej interesant si poet në gazetat “Drita”, “Zëri i rinisë” e revista “Nëntori”. Filloi të botojë edhe librat me poezi. Unë isha një nga dëshmitarët e pakët e të fillimit që dëgjoja poezitë e tij që m’i recitonte me aq zemër e, që më vonë do të botoheshin në librin poetik “Rinia ime” (1978). Edhe pse libri i parë poetik, ishte mrekullidhënës; sepse mrekullidhënës ishte dhe vetë Petja. Ishte njeriu që rrëfente bukur e që falte dashuri pa kursim. Ishte njeriu fisnik dhe poeti i shpresës dhe i dashurisë. Shpirtëmbël dhe ëndërrimtar. Ishte nga ata njerëz që të keqen ta hiqte me qerpik syri, siç themi ne nga Shkodra. Fjalosej bukur dhe ti kishte dëshirë të rrije sa më gjatë me të. Kishte dëshirë të mos mbaronte kuvendimi. Kishe dëshirë të ktheheshe përsëri e përsëri tek ai si te një strehëz dashurie… (Teksa them këto fjalë, pikëllimi im për të, bëhet më i madh… Më i madh se qielli. Se Petja i takonte poetëve Qiellorë!)
Një moment i rëndësishëm i jetës së Petjas gjatë viteve studentore, ishte dhe një shtëpi karakteristike shkodrane, që në themelet dhe palcin e saj kishte të mbrujtura motive atdhedashurie, e që ndodhej në lagjen “Zdralej”. Ishte një shtëpi me aromë dashurie e mirësie, ku jetonte Nana Dritë, e cila kishte të birin poet. Dhe ky ishte Bedri Islami. Në këtë konak, Petja hynte si djalë shtëpie; rrethohej nga drita e mikpritjes e mirëpërcjelljes së Nana Dritës. Petjan, djalin nga Tepelena, e rrethonte një dashuri e Nëne fisnike shkodrane. Dashuri që dinte vetëm Nana Dritë ta jepte. Dhe po të kalosh edhe sot pranë asaj shtëpi, ti do të ndjesh përqafimin e dritës mëmësore, që dhuron Nana Drita.
Bedriu e kishte shok të ngushtë Petritin. Pasditeve, apo mbrëmjeve në atë shtëpi recitoheshin vargje nga Esenini, Lasgushi dhe Rreshpja… Shkruheshin lirika e shtegtonin ëndrra rinie…
Ajo shtëpi, ajo Nënë me emrin e shtrenjtë Dritë, Bedriu poeti i talentuar… do t’i dhurojnë Petjas, dashuri e ngrohtësi. E, vetë, Petja, në kujtimet e tij, këtë shtëpi prindërore gjithmonë e ka quajtur ‘të shenjtë’.
***
Petjan e takova…
Pas disa vitesh, dhe është fjala për vitet 1985 – 1986, Petjan e takova në Tiranë. Ai kishte ardhur për studime pasuniversitare për dramaturgji filmike, pranë Akademisë së Arteve të Bukura; ndërsa unë kisha ardhur për studime pasuniversitare për kritikë letrare. U takuam dhe u çmallëm. Kujtuam dhe gjithçka kujtuam… Ai mes pyetjeve, më pyeti edhe për shëndetin e Nana Dritës. Unë i thashë: – Është si Dritë!” Ai përsëri më tha: “M’i bëj shumë të fala! M’i ço shumë shëndete!” Sigurisht që amanetin ia kreva.
Petjan e takova…
Pas shumë vitesh, përsëri në Tiranë. U ulëm në një lokal afër Teatrit të Kukullave dhe pimë kafe. Kujtuam shumëçka… Kur u ndamë, më dhuroi librin e sapobotuar “Vërtitu, kokë e prerë!” (2000).
Petjan e takova…
Pas shumë viteve, në Shkodër, në promovimin e librit poetik të poetit të talentuar Bedri Islami. U takuam dhe shumë u çmallëm, dhe hapëm dritare kujtuam për Shkodrën. Me ne ishte dhe Nana Drita. Nuk e harroi atë përqafim të Petjas me Nana Dritën! E kam të vështirë ta përshkruaj! Ç’të them… Ishin Nënë e Bir!..
Petjan e takova…
… kësaj radhe te libri me balada. Në ka poet në Shqipëri që Baladën e ka lëvruar me dinjitet dhe zotësi, ai është Petrit Ruka. Në ka poet në Shqipëri që është stilist dhe magjiplotë në lëvrimin e Baladës, duke e vendosur atë në Panteonin e Kulturës shqiptare me kurorën e saj rrezëllitëse, ai është Petrit Ruka.
Petjan e takoj…
Xhahid Bushati, Shkodër, më 29.07.2021
blank

Krushq të shkrirë… (Mbi fronin e poshtërimit) – Esé nga REX KASUMAJ

Verë, 2021 Berlin

 

1.
Dikur moti, në kohët që, më pas, do të përbuzen me neveri e mallkim, femra e viseve shqiptare martohej me ndërmjetësim. Sidomos në rrezen alpine a kanunore të tyre.

Dashuria ishte ndaluar. Por më parë se mëkat, për vajzërinë arbërore hirësi e saj bënte një rrezik. Mnerin vetë. Matej shpesh me hijen e vdekjes.

Ndaj, gjithçka përfundonte në dorën e një plaku të shuar shpirti për ndjeshmërinë e vrullit rinor.

Ishin tjerrë norma morale, madje juridike të Kanúsë së lashtë, që përfilleshin rreptë. E, natyrisht, dhe institucioni i ndërhyrjes për t’i bashkuar në lidhjen e jetës ata që nuk ishin njohur kurrë.

Ndërmjetësi quhej shkues ose mësit (në Kosovë), kurse puna e kryer ishte shkuesi, mësitni apo mblesëri.

Peshore për shkuesinë nuk kishte, por shpërblesa pasonte përpjestimisht me gjendjen ekonomike të nuselypësit, rangun e mikut të ri dhe, sigurisht, nga bukuria e vashës që priste orën e saj.

Ndonëse shpesh në pritje ankthi se ç’i kishte rezervuar fati, martesa e kryehershme e vajzës sërish ndryshon themelsisht nga një shfaqje e saj e vonë.

Atëbotë nusja gatiste pajën e mbështjellë me qenar dhe, prapë, megjithë shtrëngesën, gëzohej tek shihte dasmorët rrethit malit…E kur vente në oxhakun e tjetrit, ulej në tryezën e virtytit dhe i jepte dëshmi tokës së vjetër ilirike.

2.
Ndër vite pastaj, sistemi tjetër shoqëror, njëj të drejte e kulture të re, ligjëroi vullnetin e lirë të femrës për dashurinë.

Tirania patriarkale fironte ngadalë. Dhe femra merrte pjesë drojshëm në fatin e vet.

Tani, ndërkohë, si një substitut i shkuesisë, janë themeluar kudo forma mondane të saj. Rrjete socialë, e sidomos, grupe kontaktimi të veçantë, afrojnë dertarë në bashkëjetesë mes tyre.

Megaqytetet e paskaj ku ndjehesh i përhumbur, anonimiteti dhe vetmia sociale, sikur i japin nëvojshmëri kësaj instance mësitnore të motit të ri…

3.
Mirëpo, midis tyre qerthullon një mblesëri hibride: merr nga të dyjat, por anët shëmtuara të tyre.

Madje, ka një përmasë dramatike për etninë dhe përtëritjen e saj jetike.

Të ngrirë qindra vjet, krushqit tashmë janë shkrirë…Veçse pa flamuj, djalë qerreje e krushkaparë…

Në vend të tyre, së fundmi janë fantazmat që shfaqen me ftyrë të këndejme tokësore shesheve të mizorisë. Vajza nga Shqipëria veriore martohen në Serbi (disa për serbë Kosove!) me ofertë agjencish dhe, kësodore, duke braktisur tharkun, lëkurëndyrët ngrejnë mbi kurorën fatkeqe kullën e kamjes plot shkëlqim.

Sepse, ndryshe nga shkuesia e hershme që shpërblehej simbolikisht ose fare, tani ndërmjetësi ka një tarifë të prerë për mundin kontraktual. Njësoj si për mallin e tregtuar: miell, tjegulla, perime, hekur, llokume, teknikë sanitare. E të tjera.

Rrjedhimisht, femra shqiptare, thjeshtë, shitblehet. Ka çmimin fillestar, por pazari, si rëndom, mund t’a ndryshojë atë. Sidoqoftë, kontrata nuk dështon asnjëherë dhe udhët çojnë gjithnjë andej, në thellësitë e tretura të Serbisë!

Më kujtohet kur, po kështu, shqiptarët e Dukagjinit blinin gra në pjesën malazeze të Sanxhakut boshnjak. Kur i pyesnin pse atje, thoshin atë shprehjen e njohur bajate: e mora lirë mbas bjeshke! Në fakt, ato qysh në brezin e parë ose të dytë pararendës rridhnin shqiptare. Kishin shpirtësi e kujtesë të tillë që rikthehej shpejt në gurrën e humbur…

Martesa e femrës shqiptare në Serbi, ndërkaq, është e një natyre a përmase krejt tjetër: as njëjtësi me mblesëritë e shqiptare, as me “nuset e mbasbjeshkës” boshnjake.

E pra, është një fatkeqësi e dyfishtë. Një shtrat përlindës ndër fshatra serbe që i vret murtaja e bardhë dhe, poaq, poshtërim kombëtar, më i ulti i të gjithëve.

Kanë shnjerëzuar femra në Kosovë, e tani serbët blejnë e, poashtu, shnjerëzojnë femra të Shqipërisë. Dhe shkallëzimi i së ligës është kaq komplementar në pikëllimin e vet. Ndërsa shnjerëzimi i t’parës kryhej në tymnajë lufte, i të dytës ushtrohet vullnetlirshëm në trajtën e ftohtë merkantile.

Duke përtallur gjakun e të rënëve shqiptarë, ato – sa trishtim – nxitojnë drejt klasit të dytë qytetar dhe një roli makine që prodhon brez pasrendës për vrastarët e tyre. Çfarë deshpërimi të imagjinosh tek, si çobaneshë e devotë, ajo ruan derrninë pranë një varreze masive ku nën dhéun e zi fshehen gëzime t’pajetuara fëmijësh të gjuhës dhe kombit të vet martir!

Por ja që dhimbja tyre, sheh më mirë se sytë nusërorë dhe balta veshtullore e udhës së largët që rëndon hapat vragëthellë…Ah, ju t’pagojë në pluhnajën armike dhe ju robina të shekullit të ri! Ç’takim ironik në tragjikën e tij: pa prekje, pa përqafim, pa fjalë, pa lot, pa ndjesë, pa lamtumirë e pa kujtesë!

Po ç’thonë serbët për këtë fron krushqie të pabesë? Heshtin? Jo, asnjëherë! Të etur gjithmonë për vuajtje arbnore, ankohen rrejshëm se Shqipëria e madhe kërcënon sërish: ka nisur të shtrijë kthetrat në hullitë e Rashës.

Poashtu, si plotësim mozaiku të ironisë, një vjehërr diku afër Prizrenit bën vaj që nusja shqiptare u flet fëmijëve në gjuhën e vet…E kjo domethënë, e gjora paskësh shkelur ndonjë dispozitë të kontratës së lumnisë. Ose kodin e traditës serbiane…

Një kod i kthyer mbrapsht qëmoti: aherë kur zotërinjtë e parë shndërroheshin në shërbëtorë të vonë!

4.
Deri kur, vallë, shqiptarët do urrejnë qenien e vet?!

Të pushtohesh, digjesh e dëbohesh nga trualli është një fundbotëshmëri…E përjetuar në Rende e nga armiqë të ndryshëm tejendanë truallit etnik. Dhjetra herë. Së voni, në mbarim mijëvjeçari që purpuroi horizontin e lirisë.

Mirëpo, të shkretohesh vetë, duke shitur (si Antonio i Shekspirit që kthente borxh me copëra nga trupi i tij) jetë nga trungu etnik në ditë qetësie të gëzuar, është për të qarë me njëmijë palë lot..!

Aspak e çuditshme, ndaj, pse shtohen librat e gënjeshtrës në Bibliotekë. Pothuajse çdo bibliotekë paskësh një repart të tillë. Por ngreha e bestiarëve të gënjeshtrës në bibliotekën serbiane, është, padyshim, më e bujshmja e botës.

Tepria është mëkat. Veçse, si thotë Eko, jo vetëm tepria e fjalës, po dhe tepria e heshtjes!

R. K.

blank

Naum Prifti Kujton Poemthin Shën Gjikë Shqiptari – Një nga Perlat e Letërsisë Shqipe

 

Këtë poemth humoristik për një shenjtor shqiptar m’a dha ta recitoja në fund të vitit shkollor 1946 mësuesi im Kostë Cerja. Atëherë në shkollat fillore ishte traditë organizimi i aktiviteteve artistike ku ftoheshin të merrnin pjesë edhe prindërit e nxënësve. Mësuesi më tha se vjershën e kishte kopjuar nga një revistë e kohës, pa e shënuar emrin e autorit.

Sipas meje poemthi duhet ta ketë burimin nga pena e Kristo Floqit, autor i disa komedive dhe pjesëve me një akt, dhe një nga humoristët e shquar të pavarësisë. Poemthi i përngjan trashëgimisë letrare të Floqit si nga konceptimi, ashtu edhe nga gjuha e stili. Shenjti i parë i Shqipërisë shkon së pari në ferr dhe atje kërkon të lirojë nga mundimet gjithë bashkatdhetarët, duke kryer një akt të admirueshëm nga ana e tij. Rrëmuja që shkakton te portat e ferrit dhe vrasja e shejtanit që guxon të vërë në dyshim aftësitë e tij, ngjallin respekt te auditori. Meqë poemthin po e risjellë ashtu sic më ka mbetur në kujtesë qysh prej shtatë dekada e gjysmë përpara mund të ketë ndonjë pasaktësi aty këtu dhe nga fundi. Studiuesit e letërsisë shqipe janë të lutur të shfletojnë revistat që delnin në Korçë në vitet ’30 për të gjetur origjinalin e kësaj perle të letërsisë shqipe.

Shën Gjikë Shqipëtari

Që ka qënë nga Vithkuqi,

Kur dha shpirt jetë-mbari,

E shoqja në varr e vuri.

Por pa vdekur, trim’ i mirë

I pat thënë gruas së vet:

“Kur të vdes moj zemërdlirë

Me armë të më kallç n’dhet.

Mundet që të kem nevojë

Për armët e kësaj bote,

Mundet shpirti të ma dojë

Fuqinë e asaj të kote.”

Dhe e shoqja mbajti mend

Fjalët që i pat thënë Gjika,

Porositë ia mbarojti,

Ca nga turpi, ca nga frika.

Pallaskat dhe jataganë

Dhe koburet e ergjenta

Në qivurt ia vuri pranë

Gjikës siç ia kishte ënda.

Pranë i vuri edhe gjutën,

Që kish dymbëdhjetë pafilla.

Trajsën edhe tarkaxhiken

Ia mbushi me njëmij’ të mira.

Dhe si grua Shqipërie,

Me një nder shumë të madh,

Mbajti zi siç i kish hije

Dhe më s’u martua prapë.

           ***

Gjika vërtet ishte ngritur

Me emrin e Perëndisë,

Dhe nga varri kishte dalë

Shenjt’ i parë i Shqipërisë.

Dhe duke dalë nga varri

Me armët që kishte marrë,

U mendua nga t’ia niste?

Në xhehnem vajti më parë.

Shkoi në derë të xhehnemit

Dhe trokiti shumë herë,

Zë dëgjonte prej rrëmetit,

Por nuk i hapej derë.

Zu trokiste me furi

Dhe thërret me zë të prerë:

“Ju o djaj, djaj të zi

Hapmani, tha, këtë derë!

Dua ç’janë shqipëtarë

Që këtu brenda i mbani,

Dua jashtë të m’i qitni

Edhe më mos më mundoni”.

Ia prêt një djall me thikë:

“Gjë të madhe na kërkove,

S’e besonim nga ty Gjikë,

Të na dilje i kësaj radhe!”

Thelë-thelë se ç’e bëri

Atë djall që i foli ashpër,

E pat të thënë i gjori,

Që ta bënte Gjika lakër.

Verzevuli atje brenda

Gjithë djajtë i thërret:

“Si t’ia bëj atij shqiptari

Që në derë po troket?

T’i afroheni mengadalë,

E ta kapni me përdhunë,

Të ma sillni këtu përpara,

Pastaj di se ç’i bëj unë!”

Djajtë s’po dilnin përballë,

Se s’mbahen për trimëri,

Po një djall këmbë çalë

Bërtiti me lebeti:

“Ah, tha, ky është ay Gjika,

Që më theu këmbën mua,

Në Vithkuq kur iu qasa,

Që ta shtyja në përrua”.

Gjika jashtë po bërtiste:

“Pa plotësuar porosinë

Unë s’kam ndërmend të ik,

Pa në m’u mbaroftë dhe baruti,

Do t’u pres, tu grij me thikë!…

blank

Një portret i pashkruar… – Esé nga REX KASUMAJ

Korrik 2021, Berlin

 

Shumë vite më parë. Mjes i bukur veror. Nga të fundmit e shekullit të ikur që kryente ciklin e vet.

Isha nisur me punë në një zyrë senati. Shpejtoja për të zënë ritmin e ditës, por aty, tashmë, kishte plot njerëz që ishin zgjuar bashkë me diellin. Nga e gjithë bota. Mes tyre dhe vietnamezë.

U ula dhe unë e po prisja. Mërzia e paftuar shoqëronte orën e gjatë…

Por zonja, më në fund, filloi të thërriste sipas një rendi të ardhjes. Pasuan emra të ndryshëm, gjermanë më shumë, pastaj turq e të tjerë. E dija që isha vonë dhe nuk e dëgjoja aq kujdesshëm kur ajo shfaqej dhe ftonte dertarin e radhës.

Por, papritur, një emër më tërhoqi vëmendjen. Mbase jo emri, aq sa titullimi që i printe. Dhe kur zonja thirri: Herr Qen (se ashtu quhej njëri nga ata) ktheva kokën vetishëm për të parë kush ishte ky i bekuar. E supozoja pak. Emër i shpeshtë nga Azia e verdhë. Ndaj e shoh të nisej drejt nëpunëses një vijetnamez trupshkurtër e thatak.

Mezi mbajta të qeshurën. Një vel ironie të lehtë thuase mbulonte skenën. Posi në Teatrin e komedisë në Kurfürstendamm. Thashë me vete: ja dhe këtë e mora vesh. Paskësh edhe zotni edhe qen. Dmth. Zotni qen…

Pastaj ndër vite e mendoja një shkrim, një figurë kompakte latimi për një dorë vulgokratësh të Prishtinës.

Natyrisht, përtej zyrës berlineze me një “Herr qen” të harruar e t’pafaj. Si statuja të gjalla, ata njiteshin lartë dhe gëzonin të drejtën mbi gjithçka. Nëse familja është atdhe i zemrës (Mazzini), aherë, si pasojë e të drejtës së tyre t’pakufi, mijëra zemra shqiptare do të humbisnin atdheun…

Por koha rrodhi e unë, s’e di pse, nuk e shkrova ndonjëherë!

r.


Send this to a friend