VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

PËLLUMBESHA – Poezi nga RAFAEL ALBERTI – Përktheu FASLLI HALITI

By | October 13, 2018

Komentet

KOHA S’KA VARRE – Poezi nga ATDHE GECI

 

Ulqin e Tivar e Kotorr jemi tërësi e jona

Ulqin e Tivar e Kotorr  e kemi  një emër

Tallazet e detit tonë nuk i prishin brigjet

Jemi  gjaku e zemra dhe shpirti  i arbërit

Jemi deti dhe kujtesa e të gjithë lumnjve…

Jemi të natyrshëm në qytete  dhe fshatra

 

Hijet e mollës  sot  ndjehet  të  vetmuara

Shumë valë të detit llapuqitin tek brigjet

Ulqini  ndihmon   vëllain  e  vet  Tivarin

Teutë e Kotorrit në Kotorr ka ca shkrime

Në faqe gurësh të  të  folmes  së  shqipes

 

Zemërim-miri  Ulqin, e  nderuara   kohë

Ky qytet me det dhe  me  flatra  epokash

Do të duhej të ishte qytet  i  të  lumturve

Do  të  duhej  të  ishte  qytet  më  krijues

Do  të  duhej  të  ishte  qytet  i dashurisë

Do të duhej të ishte  më Ulqin  s’e është!…

 

Dielli,  koha  dhe  ajri  nuk   kanë  varre

Flet Teutë e Kotorrit, i  shtrin dorën e tij

Qytetit t’Ulqinit! Teutë Kotorrit ligjëron

Luftat e Romës i kam parë se  si  vdiqën

Para  paqes  dhe  para çmendurisë së saj!

 

Koha deri tek  unë  dhe  deri  tek  ti, dhe

deri tek  e  nesërmja, është  një  përudhë,

një hapësirë dhe një gjerësi e gjerë,

është një thëllimë  e  zbrazëti  e  pafund

që s’matet me vogëlima të  së voglës

dhe as me madhësi  të  së  madhes  botë.

 

 

Të panumrueshëm në dëshirat tona

në dashuri  të ditës, të natës, yejtes

por, të rrallë  dhe  shumë  të  rrallë

në çështje të humbur  me  vetveten…

Mikja e ime e  zemëruar  më  thotë:

lavdi  askushëve   dhe  kurkushëve,

lavdi gjithëkushëve  e mjerkushëve,

lavdi zbrazkushëve e asgjëkushëve

do ishte  loti im që mua më dhemb!

 

Unë e Ajo  u  njohëm  në Ulqin, në

një pasdite të qershorit me  vetima

ne i morëm  çastit  ç’ jep  dashuria

i dhamë njëri- tjetrit puthje,qafime

fjalët i shndërruam  në ëndërra, në

tregime, në  shpresërima  kohërash

Por, ndodhi  e  kundërta, e  vërteta,

në Ulqin, Tivar, Kotorr  e n’Malësi

koha s’ ka varre në asnjë  shkronjë

konfirmoi deti  dhe Qyteti i Ulqinit!…

 

Atdhe Geci – Prishtinë, 15. 06. 2019

KOSOVË, CILA ËSHTË DHEMBJA DHE KRENARIA JOTE…! – Poezi nga SEJDI BERISHA

(Në 20-vjetorin e çlirimit të Kosovës)

 

1.

Kosovë

Numëroi plagët nëse mundesh

Edhe tradhtitë që të janë bërë

Numëroi dhembjet që t’i kanë shkaktuar

E sheh sa plagë e varrë i ke në trup

E dikton se ato edhe tash të kullojnë

Dot nuk po të shërohen…

 

2.

Kosovë

Cila është bukuria jote

Cila është shëmtia që ta kanë ngarkuar…

 

3.

Kosovë

A e di sa gjaku është brenda teje

E toka edhe tash i druan ngjyrës bojëgjake…

 

4.

Kosovë

Sa herë të kanë therë pas shpine

Sa herë nga lapidari janë përpjekur të të zbresin

Farën për ta humbur

Historinë për ta shtrembëruar

Edhe këngët për t’i varrosur…

 

5.

Kosovë

Edhe njerëzit tu sa herë të kanë mashtruar

Sa herë të kanë tradhtuar

E ti gjithmonë për këtë ke lotuar…

 

6.

Kosovë

Të lutëm më trego

A e di këtë matematikë

A di ta tregosh pikë për pikë këtë ligësi

Sepse edhe mua të gjitha këto

Fjalën po ma rrënojnë

Këngën po ma përdhosin…

 

7.

Kosovë

A e di sa ke duruar e po duron

Ndoshta dikur do bëhesh bajrak ndër shekuj…

 

8.

Kosovë

Kam dëshirë gjithmonë të udhëtojmë së bashku

Sepse kështu tregojmë e flasim më shumë

Kështu dritën e diellit e vëmë në gjoks të botës

E hënë e yll në ballë të saj

Për të mahnitur me bukurinë…

 

9.

Ti Shqipëri, Iliridë e Çamëri

Ti Tivar e Jeni Pazar

Ti Mollë e Kuqe e ti Çakorr

Ti oj toka ime

T’i kanë vjedhë edhe grimcat e dheut

Por tapitë nuk vdesin

Ato kanë çfarë për të treguar

Sot, nesër ose dikur…

 

10.

Ty, oj toka ime po të pyes

A je dhembje apo krenari

Kush mund t’i shpjegojë këto barrë kaq të rënda

Ato janë legjendë

Që askush dhe kurrë drejtë nuk do t’i tregojë

As mirë as sinqerisht dhe as njerëzisht…

 

10.

Por ti, oj Toka që flet ilirisht

Rri ashtu legjendë e popullit tim

Se je si burimi i ujit që nuk shteron

Se je si vullkani që kurrë nuk shuhet

E flaka e djegë edhe detin

E uji e merr edhe pasurinë e mbretit

Oj e madhja Toka ime

Që të kam e të mbajë edhe në zemër edhe në shpirt…

 

(Pejë, 14 qershor 2019)

ish ajo e veshur me një fund të shkurtër – Poezi nga ANNA MATTSSON – Përktheu ALISA VELAJ

Anna Mattsson (1966) është poete, romanciere dhe përkthyese suedeze. Shfaqet për herë të parë në skenën letrare më 1988. Prej asaj kohe Mattsson ka publikuar 10 libra me poezi e prozë, si  edhe përkthime të ndryshme. Anna Mattsson ka studiuar letërsi krahasuese, filozofi dhe gjuhët nordike. Për disa vjet ajo punoi si përkthyese për Këshillin Nordik të Ministrave, veçanërisht midis Faroishtes dhe Suedishtes. Ndërmjet viteve 1990 dhe 1993, Mattsson ka jetuar në Ishujt Faroe ku ka studiuar Gjuhët Nordike në Universitetin e Torshavnit. Prej vitit 2001, përfshihet në shkëmbimin kulturor midis Suedisë dhe Kamboxhias. Mes  viteve 2003 dhe 2006 (por edhe aktualisht herë pas here) ka jetuar në Phnom Penh. Ndër të tjera, ajo ka botuar një përkthim të romanit për fëmijë “Pipi Çorapegjata” në gjuhën khmerishte (kamboxhiane). Libri i fundit i botuar më 2013 është përmbledhja poetike “Udha e Dritës” (Ljusgatan).
ANNA MATTSSON
(Shqipëroi nga anglishtja: Alisa Velaj)
ish ajo e veshur  me një fund  të shkurtër
tek qëndronte para tij mes drurëve
ajo e veshur me një fund të shkurtër dhe një buzëqeshje
një hije përmbi të aspak e dëshiruar
kur ajo shëtiste pranë tij
po a shëtiti ajo pranë tij
pa përdorur dhunë
a shëtiti ajo një hap para apo prapa tij
po klithur apo ngritur dorën
një herë të vetme kundër tij
a veshi ajo një fund të shkurtër
një fund të gjatë apo një pale xhinse
thonj elegant pantallona të shkurtëra të zeza e veshi ajo
a u pagëzua ajo me emrin lavirja me lulkë
a u valëvit lulka e saj nëpër fjalimet popullore
a ishte nënvetja reputacioni I saj
ishte ajo e hedhur në një livadh
me gjenitalet shqyer copë e çikë
sikur të ish një akt krejt i ligjshëm
gjendej atje një tribunë për ekzekutimin e asaj
që askurrë nuk e hodhi vështrimin nga toka
Nga Alisa VELAJ
ANNA MATTSSON, POETJA QË APELON DRAMAT SHOQËRORE PËRMES VARGJESH RRËNGJETHËSE
Heronjtë mitikë mbeten normalisht vetëm të tillë, ashtu te veshur me petkun mahnitës së mrekullores, ndërsa heronjtë e vërtetë, ata që përveç dëshirës njerëzore i lind ideali dhe koha e shpirtit, shndërrohen jo rrallë në heronj mitikë. E tillë mbetet figura e heronës franceze Jeanne d’Arc, simboli i ëndrrave franceze për liri në Francën e shekullit të XV . Simbol i vetsakrifikimit dhe i një vdekje qe e turpëron dhe sot mirënjohjen njerëzore. Ajo çka u dhemb idealistëve, apo atyre që e shohim botën me sytë e dhimbjes dhe optimizmit, ajo që i therr në shpirt një poeteje aq drithëruese si Anna Mattsson, për fatet tragjike të femrave në shoqëritë plot probleme social-ekonomike, është fakti se Jeanne d’Arc-at vazhdojnë të jetojnë ende, por të fshehura nga sytë tanë. Janë Jeanne d’Arc-at të heshura, larg triumfeve të shoqërive kaotike luftarake, por heroina të kohëve moderne, ku tragjikja fshihet shpesh nën të tjera pamje, në shikim të parë jo dhe aq kaotike sa koha e Mesjetës,  por që në thelb zbulon se ne njerëzit modernë, që flasim aq hapur për liritë dhe të drejtat e njeriut, mund të jemi edhe më të rrezikshëm se qenia mesjetare.
Atyre kohërave të errëta, kur me termin luftë i referohemi Luftës dhe me termin paqe i referohemi Paqes.
Kemi si të thuash një lloj optike për të ndarë të mirën nga e keqja, ndërsa sot me termin paqe, mund të pagëzojmë jo rrallë një luftë të turpshme, të ashpër, të pamëshirshme dhe të mezidukshme, ku e keqja që zë fill në shpirtërat e atyre që i shkaktojnë këto luftëra, të ketë një dukje mashtruese, duke na u shfaqur si e mirë, ose akoma edhe më keq, duke na u shfaqur, po të huazojmë një shprehje të Heminguejit, si një vend i pastër e plot dritë, ku nuk ndodh asgjë. Dhe luftrat e mezidukshme ngjizin heroina të heshtura, që shuhen shpesh pa bujë, madje edhe pa i marrë vesh fare se diku në X vend kanë frymuar. Anna Mattsson përpiqet të jetë dhe ia arrin të jetë në mënyrën më të mirë të mundshme zëri i këtyre Jeanne d’Arc-ave të heshtura.
ajo e veshur me një fund të shkurtër dhe një buzëqeshje
një hije përmbi të aspak e dëshiruar
Anna Mattsson i çjerr maskën hipokrizisë, duke na mësuar të lexojmë vuajtjen në fytyrat e Jeanne-ve që i kemi mes nesh dhe nuk e dimë se i kemi. Ajo na rrëfen plot kurajë se jo çdo buzëqeshje mund të jetë etalon lumturie dhe dritë shpirti. Ka buzëqeshje të improvizuara me dhunë, ku zemra së brendshmi pikon gjak. Buzëqeshje që lindin hijeve! Gjithashtu poetja jo rastësisht tregon shëtitjen e vajzës në mes të drurëve apo në një pyll dhe e përfundon   me vargjet:
gjendej atje një tribunë për ekzekutimin e asaj
që askurrë nuk e hodhi vështrimin nga toka
Po t’i referohemi Umberto Ekos, pyjet janë një metaforë për narracionin e një teksti, jo vetëm për tekstin e një përralle, por të çfarëdo lloj teksti. Në fillim të kësaj poezia përfytyrojmë drurët mes të cilëve shëtit heroina tragjike, ndërsa në fund mësojmë për tribunën ku ajo është ekzekutuar. Miti i Jeanne d’Arc-ës del këtu fare hapur, duke pranëvënë dy kohë, mesjetën dhe bashkëkohësinë, që i bëjnë aq të ngjajshme të njëjtat dukuri; moskuptimi dhe dhuna. Virgjëresha e Orleanit akuzohet për herezi, dhunohet dhe më pas digjet në turrën e druve, pa qenë në gjendje ta shijonte kurrë lirinë që i solli popullit të saj, ndërsa Jeanne d’Arc-at tona janë viktima të një tjetër dhune dhe drurët ku ato shëtisin me funde të shkurtëra dhe thonj të gjatë, janë “lënda e parë” që do të ndërtojë më pas tribunën e tyre të turpit. Tribunë ku do të hipin ata që ua shkaktuan dhe përdhosën lirinë ende pa e njohur tërësisht atë, ose ata që nuk e njohën kurrë në thelb dramën e tyre të vërtetë. Pra, drurët si simbol jete kthehen këtu në simbol vdekje, duke na nënkuptuar turrën e druve apo tribunat e turpit. Në prag vdekje Jeanne d’Arc puth kryqin. Jeanne d’Arc-at e sotme kryqëzohen në heshtje me veprime të turpshme që i kryen jo se ishin lavire në shpirt, por se i çuan në atë rrugë mjerimi dhe skamja. Skamja e tyre materiale dhe skamja shpirtërore e atyre që i dhunojnë pa kurrfarë humanizmi, këto krijesa me vështrimin e kthyer përherë drejt hapësira ku është atdheu i tyre shpirtëror.
Në përgjithësi poezitë që trajtojnë dramat shoqërore kërkojnë një nivel të lartë të talentit të krijuesit, në mënyrë që lidhja e fortë me realitetin të mos e reduktojë poezinë në një rrëfim të thjeshtë, ku arti poetik të vihet në funksion të asaj që përben ndodhi faktike.  Anna Mattsson arrin të ndërturë në mënyrë të mrekullueshme ndodhinë me poezinë. Realja përpunohet përmes një regjistri të lartë të gjuhës së poezisë, ku drama jetike dhe ajo poetike përjetohen të dyja me të njëjtin intensitet. Poezia ka një gjuhë lakonike, ku mes pak vargjeve rrëfehet shume më shumë nga ç’mund të rrëfehet në dhjetëra faqe. Intensiteti i emocioneve dhe shpirti i  revoltës ngjizen përmes një gjuhe simbolike që mund ta servirë veç një krijuese me potencial të lartë artistik. Pasi vetëm në këtë mënyrë arti arrin të bëhet një zëdhënës i fuqishëm i dramave shoqërore.

UDHA E BJESHKES – Poezi nga ZEQIR LUSHAJ

 

                  Maja e Hekurave, pika më e lartë e bllokut të Jezercës, në Alpet e Veriut,

                                 (Ketu autori i kësaj poezie i ka kaluar të 20 verat e para të rinisë së Tij).   

                                                                                                                          Nga: Zeqir Lushaj

   -Udhëtoj shpesh, (me mend), me karvanin e  vrritarëve, për në bjeshkë…,në Shtyllë të Grisë-

…!

Ta duam këtë emër:-Shtylla e Grisë,

Dije mirë,kallxoja gjithëkujt, o djalë:

-T’ja dijmë kimetin…, është hyjnore,

Aty jetohet…,bash si në  përrallë.

1.

Kalojmë,vijën e Dubravçit,mbi Kishë,

Marrim hijen,gështenjave përpjetë,

Flladitem njëherë,në Gurrën e Grisë,

E besoj:-Jemi nisur për në bjeshkë.

2.

Ku dahen rrugët, pushimi i parë,

Aty mblidhet karvaji i katundit,

Kokrrohet, avash, brijës Muzi Kurtit,

Nusja ma e re, gjithmonë,e fundit.

3.

Kah e Rrzuemja e Çutës,(kujdes),

Aty asht’ terr, edhe në mesditë,

Në Shtek,tu bojlia e Baram Zmajlit,

Mbarojnë gështenjat, hapen sytë.

4.

Në Fushë-Llozhën, dalim prej hijes,

Mrizi i thotë: -lamtumirë vrrinit,

Prroni i Territ, Lejthia gurbardhë,

Një test i fortë, starti i fillimit.

5.

Të jeshë sa të duash djalë i zoti,

Me korin e gjinkallave përpjetës,

Te Kroni i Morajës, del i djersitur,

Kah’ Molla e Idhët e Ara e Çelës.

Aaah, Ai-Krue don shumë kujdes,

Rinia, këtë punë mire nuk e di (!),

Edhe kali i shkumuem-buzëtharë,

Aty,(menjëheri),rrezikohet kur pi.     1)

“Si plajm bore reshë rreth majës,

Dhamtë, t’i pinë kroni i Morajës…”

(Këto dy vargje, diku i kam shkrue,

Për Kronin e bjeshkës-ujëbekue).

6.

Mbi Kodër të Morajës, leqe-leqe,

Në Tella të Poshtme duhet pushimi,

Lugut Dikçorit, Rogave të Gabelëve,

Hap-mbas-hapi,vjen rritet freskimi.

7.

Rrasa mbi Dikçur, len sherbelen pas,

Aty,nis e fry, flladi i bjeshkës Epër,

Muret e Gashit, pushimi i fundit,

Nën Qafë-Shtyllë,thik’ të përpjetës.

Gurrcin e Epër,lamë në të djathtë,

Në të majtë, Rrasën e Sukbukurit,

Lugut të Qafës, mbi ortiqet e borës,

Teferig i hollë frynë, i bjen përçukut.     2)

8.

Të rinjëve griçorë, dua tua kujtoj,

-Kujdes nën Qafë, tu Shkalla e Keqe,

Aty,kuajt ndihmohen që të ngjitën,

Patkonjtë-gaca e flakë nëpër leqe.

9.

Aaah, dhe vetëm 100 metra ma nalt,

Ndihesh Mbret, sapo shkelë në Qafë,

-Hallall,-ju thue ortigjeve ku u ngjite,

Sheh përpara një botë të pahesapë.

…!

Nga këtu, syri gjënë hapsirën e vet,

Shpirti, fort gufon, don me fluturue,

Një pushkë-haber, kërcet nga gëzimi,

Orët e bjeshkës në pritje i ka ftue…!

10.

Për gjysëm ore, në Rudinë të Liqenit,

Ndalojmë-ulim kryet kuajve,uji me pi,

Shtrihemi rudinës së butë, jeshil-llek,

Ndjehemi të lumtur, dehur,(pa raki!).

11.

Kijet byraten në stomije të rudinës,

Plisatë, me brina i gjuejnë përpjetë,

Kumona e dhenve, përcillet shpatit,

Trokaça e dhive, ushton nëpër çetë.

12.

Tani bjeshka merr një fytyrë tjetër,

Mbushur bar e lule, si nuse na pret,

Ndër breza, griçorët krushqit e saj,

Krenarë…, mbi shtratshpirtin e vet.

…!

Ta duam këtë emër: -Shtylla e Grisë,

Dije mirë, kallxoja gjithëkujt,o-djalë,

T’ja dijmë kimetin…, është hyjnore,

Aty jetohet…, bash si në  përrallë.

./.

1) Në kronin e Morajës,gjithmonë duhet me pushue pak, përpara se të pish uji.

   2) Perçuku = bar i gjatë dhe i fortë, që del nëpër shkembinj, grumbuj-grumbuj.

`                                                                                 ./.

-Nga libri “Duhama e Valbonës”, Kristalina KH, Tiranë 2016-

DISTIKË TË NJË BURRI TË MOSHUAR – Nga Përparim Hysi

1. Po harrova të ligën, le të më nxjerin njërin sy
Po harrova të mirën, të m’i nxjerrin  që të dy.
2. Gruaja me lulen ngjajnë sa pika me pikën
A nuk “fishken” e “thahen” të dyja, po nuk u “vaditën?!”

3.Ky që hiqet trim, thërret e bërtet
Kur duhet  trimëria, i shkojnë nga tetë.

4.Pyes shpesh:-Pse fjala”turma”
Rimon me”zhurma?!”.

 

5.Ty xhepi të ka,por nuk ndihmon dikë
I ngjet njeriut që ka pus,po për të pirë nuk të lë.
 
6.Po klasifikove njerëz të paditur
Ta dish që vendit varrin i ke ngritur.
 

7.Mos i beso kurrë atij që të flet në veshë
Se që të nesërmen është gati të të shesë.
 
8. Mos prit mend nga një i paditur
Në tasin bosh nuk gjen gjë  për të kollofitur.
 

9. Nëse  miqësi ti mban me një hajdut
Ta dish që jetën do ta mbyllësh me turp.
 
10.Nëse fyen a rreh një femër,se hiqesh burrë
Për mua nuk je burrë,por je pulë.
 
11.Po pe një krim,por ke frikë e nuk  flet
A nuk është mirë që i gjallë të futesh në dhetë!
 
12,Borxh,po more, mbi supe ke vënë një mal të rëndë
Dhe, kur borxhin e shlyen,ndihesh i lehtë pëndë.
 

13. Nëse merr borxh dhe borxhin nuk e ktheve
E ke hak mallkimin:-Qafën pse s’e theve?
 
14, Nëse dhe budallanë e vlerëson nga kuleta,
Është njësoj si gomarit, t’i thosh:-Tungjatjeta!
 
15.Atdheu është në rrezik dhe ti rri në “hije”
Unë them:- Po ku je, o moj pikë që mbi kokë s’të bie?
 
16. Dëmtove të pafajshëm se je”sytë e veshët e mbretit”,
Është mirë,-them unë,- që me dorën tënde të pish kokrrën e helmit.
 
17. I dituri kurrë nuk thotë që di
Se kokën mban ulur,i rëndi kalli.
 
18. Kurrë të fuqishmit mos i dil në krah,
Nesër, me të dobtin, dhe ty të”ha”.
 
19. Kush bën “tregëti” me”mishin e bardhë”
Tërë jetën në burg, ta shkojë se është djall.
 
20. Kush bën”lodra të ndyra” me fëmijët a nxjerr fitime
Tërë jetën në urg, ta shkojë me mundime.
 
                               Tiranë, 10 qershor 2019

Qeshja e fundit… (E kujt?) – Esé nga REX KASUMAJ

1.
Fuqia nuk është vetëm fizike. Rrallë veç e këtij lloji. Sidomos kur është armë shteti. E sundtarëve. E politikës së përceptuar si intrigë: një darkë e gabuar, një helm në vesh, një Reichstag i djegur… Është, ndaj shpesh, përtej saj. Njëmijë herë e tillë. Fuqia e përbetimit, mbështjellë njëj ideje joshtare ngjan, ashtu, e epërme, tejshpuese dhe, madje, përfundimtare.

2.
Kosova vijon me qenë poligon i demonstrimit të fuqisë. Pak nga shqiptarët që kanë atë truall jetik për djepin, bukën e varret dhe shumë prej serbësh që yshten nga delire zgjërimi në hapsirën e huaj. Pastaj, poaq, orbitash të jashtme nga të cilat, lindorja ruse gërrith, me thonj të vjetër e shërbime të fshehta, për të mos humbur gjithmonë gadishullin strategjik.

Tani cila palë, sepse Kosova gjithnjë ka dy palë, do të dilte e fituar? Ajo që, këto ditë, vuri në sprovë aparatin e forcës apo, tjetra, që ftilloj ose u bë shpejt pjesë e teatrit?

Mirëpo një ndërrim rolesh, tashmë, ka ndodhur. Është, me gjasë, vetë shkolla e saj. Natyrisht, jo shkolla e lirisë. Serbët nuk janë të segreguar askund në Ballkan. Përkundrazi. Është lektyra e mjeteve për të arritur pikën, epilogun e Kosovës në Jugosllavinë e dytë pa tagrin e gjakut.

Madje, ndryshmërinë e dy kohëve politike në favorin serb e betonon fort konteksti rrethanor: ndërsa fundamenti juridik i Autonomisë së vitit të largët ’74 kje një kompromis intern i kaneve politike – subjektiviteti i pritshëm i Veriut do ketë format traktati ndërkombëtar, e pra të përpjetshëm e të pakthim…

Dhe e gjitha, prandaj, merr ngadalë këtë itinerar apo tabllo politike: shqiptarët me ndërhyrje policësh, kurse banorësia serbe me rezistencë civile. Ndërkaq, sublime apo makabre, në zemër të qendrestarisë është përherë ideja. Dhe ajo nuk vritet dot!

3.
Danezët qeshin të fundit, më rastisi të lexoj tek libri “Matanë Brukselit”. Në Asamblenë e Europës qarkullon një babël gjuhësh. Dhe poaq përkthyes rreken të transmetojnë kuvendim, ekspoze, replika, përfundime…Por, ndonjëherë, në çaste të rralla prehëse, dhe ndonjë dromcë të lehtë humori.

Aherë, të shtendosur, të gjithë qeshin. Por, meqë ndërmjetësit e tyre vonohen, danezët qeshin të fundit.

Ndonëse njëj kuptimi pak të ndryshëm, megjithatë: kush do qesh i fundit në Arenë? Sepse shfaqjes, Asamblesë së Lirisë pa kalë-trojën serbian brenda saj, akoma s’i përhihet rënja e gjatëpritur e perdes. Që, mandej, të përligjet e drejta e frymëmarrjes së thellë çliruese pas shekullit të lig përplot makthe dhe mort…

Tri poezi nga RENE SHAR – Përktheu FASLLI HALITI

 

  (René Char)

    1907-1988

 

 

 

Rene Char, (Paris, 14 qershor 1907 – 19 shkurt 1988 ), ka qenё poet francez.  Disa nga veprat e autorit janë përmbledhur  nё vëllimin  Poezi dhe prozё, zgjedhur dhebotuar, mё 1957.

Vepra e tij poetike ka ngjallur interesa tё konsiderueshme edhe nga  ana e poetit hebre të gjuhës gjermane, Poul Celan i cili i kushtoi Rene Sharit njё nga poezitë e tij tё famshme, e titulluar Argument dhe heshtje, qё pёrqёndrohej nё kuptimin e fjalёs poetike tё rezistencёs

 

 

 

INTELIGJENCA DHE ENGJËLLI

 

 

 

Inteligjenca dhe engjёlli – mendimi ynё  i lashtë.

( Engjёll: ajo qё nё thellёsi tё njeriut

mban distancё nga kompromisi fetar,

fjalё e heshtjes sё lartё, tё njё mendimi tё paçmueshёm.

Harmonizues frymёmarrjesh

qё praron bistakёt jetёsorё tё sё pamundurёs.

Njeh gjakun, injoron qiellin.

Engjёll: drita

qё priret drejt veriut tё zemrёs.)

 

LUFTËTARËT

 

 

 

E errët m’u duk dhe, bajate,

nё qiellin e njёrёzve

buka e yjeve.

Megjithatё nё shtrёngimin e duarve tё tyre

Unё zbuloja mundimin te atyre yjeve

qё na thёrrasin tё tjerë

ndёrsa shtegtojnё pёrtej urёs

ende ëndërrimtare.

Mblodha prej tyre djersёn e shkëlqyer

Dhe nё lëvizjen time toka

hoqi dorё nga vdekja.

 

 

 

 

VIGJILENCË E HESHTUR

 

 

 

 

U shtrёnguan nё mur dhe shkёmbinj, gurёt

dhe njerёzit u ushqyen me myshk.

E thellё ishte nata dhe nё armё.

Gratё nuk lindnin mё.

Poshtёrimi

kishte fytyrёn e njё gote uji.

Iu bashkova guximit tё disa njerёzve

dhe jetova me furi,

pa plakur , misteri tim midis tyre.

Dridhesha

nga ekzistenca e  gjithё tё tjerёve

Si njё barkё shfrenuar

çkredhur nga thellёsitё e mbyllura.

Mjerim kulturor serbian… – Nga REX KASUMAJ

Njeriu politik serb shfaqet herë-herë në pamjen e tij reale. I tillë, pa vezullinë e maskës mashtruese, shfaqet sidomos kur hidhtësia e humbjes i mposhtë atij taktikat, zhbirimin a fshehjen e qëllimit të largët.

Vulin, si prototip i tij, thotë shpesh këtyre ditëve, “shiptari”. Dhe kështu përpiqet të përçojë sens të lig pezhorativ.

Kjo, në fakt, është kultura e tij. E kombit që ai përfaqëson denjësisht. E ultë. Primitive. E urrejtjes parake, poashtu. Po, ende më shumë, është trishtim për disfatën, vdekjen e shtetit serb në Kosovë.

Kurse shqiptarët që më shumë përbuzin, e më pak urrejnë i quajnë pjestarët e popullit të tij, thjeshtë, serbë. Si rrënjës të lashtë, banorë të parë t’këtij Dhéu, emërtimet e tyre për ardhacakë janë tëpër të sakta. Aksiomatike. Dhe, që këtej, nuk pretendojnë ofendim. Edhe ata kanë, prandaj, një emërtim të vjetër. Është emërtimi krejtësisht natyral: Shkije!

Megjithatë, shqiptarët në asnjë paraqitje publike nuk i cilësuan serbët burimisht kështu. Madje, as në mesnatën e errtë të pushtimit, luftës dhe etnocidit barbar…

Ndaj dhe, anipse emërtim i vërtetë, shprehës e përthekues, ata, fisnikë e të epërm, kursehen dhe nderojnë ndjesinë e fyerjes së ngulimtarëve të vonë.

Dhe ja, ky është dallimi i thellë qytetnues: mes Nesh e Atyre.

Mirëpo ç’ti bëjmë Vulinit të gjorë. Atavizmit, mjerimit kulturor të tij. Robert Kagan qarkullonte ( në një libër mbi relacionet e Fuqisë) termin “kulturë strategjike”. Veçse, rrjedhimisht, “kultura strategjike” serbe, si rrallëkund, është negative. Lumnojnë në okupime, gjak e fatkeqësi të tjetrit. Dhe e kundërta: vuajnë e vajtojnë kur të tjerët në fqinjësi gëzojnë pranverat e tyre.

Shqiptarët, ndërkaq, nuk janë me faj që kanë djegur ëndrrat fantazmagorike serbiane për tokë e det të huaj.

E, prandaj, ata s’mund t’ua kthejnë humbjen në fitore. Zymtinë në hare. Dhe as zinë në festë!

Vendlindja e lirisë është lufta. Dhe këtë nuk e rikthen dot si pajë pajtimi dhe nuk e falë askush!

Më 18 qershor 2010 u nda nga jeta shkrimtari nobelist portugez José Saramago

VOAL – José de Sousa Saramago ka lindur në Azinhaga, Portugali, më 16 nëntor 1922. U zhvendos në Lisbonë me familjen në moshë të re, i braktisi studimet e tij universitare nga vështirësitë ekonomike, duke u marrë me punë të ndryshme. Ai në fakt ka punuar si një farkëtar, projektues, lektor, përkthyes, gazetar, gjersa u punësua në mënyrë të përhershme në botimet, duke punuar për dymbëdhjetë vjet si redaktor letrar.

Romani i tij i parë, “Toka e mëkatit”, i vitit 1947, nuk do të ketë një sukses të madh në Portugalinë obskurantiste të Salazarit, diktatorit ndaj të cilit Saramago nuk e ka ndaluar luftën, duke u përballur me censurën sistematike të shkrimeve të tij gazetareske. Në vitin 1959 ai u regjistrua në Partinë Komuniste Portugeze që vepron në fshehtësi, duke ikur gjithmonë nga kurthet dhe intrigat e Pidës famëkeqe, policisë politike të regjimit. Në fakt, duhet të theksohet se për të kuptuar jetën dhe punën e këtij shkrimtari nuk mund të injorojmë angazhimin e vazhdueshëm politik që ka qenë gjithnjë në çdo aktivitet.

Në vitet gjashtëdhjetë, ai u bë një nga kritikët më të rëndësishëm të vendit nëpërmjet edicionin të ri të revistës “Seara Nova” dhe më ’66 publikon përmbledhjen e tij të parë të poezive “Poezi të mundshme”. Ai bëhet drejtor në një shtëpi botuese dhe, nga 1972 deri 1973, është redaktor i shtojcës kulturore dhe editoriale të gazetës “Diario de Lisboa”, deri në shpërthimin e të ashtuquajturit Revolucionit i Karafiltë në vitin 1974. José Saramago boton librin poetik “Ndoshta lumturia”, 1970, kronikat “Për këtë dhe botën tjetër”, 1971, “Bagazh udhëtar”, 1973, “Mendime që DL kishte” 1974, drama, novela dhe romane. Saramago (zëvendës kryeredaktor i gazetës “Diario de Noticias” më ’75 dhe shkrimtar me kohë të plotë) e çliron letërsinë portugeze nga kompleksi i mëparshëm dhe krijon një brez post-revolucionar.

Në vitin 1977 shkrimtari José Saramago publikoi romanin e gjatë dhe të rëndësishëm “Manual i pikturës dhe kaligrafisë”, ndjekur më tetëdhjetë nga “Një vend i quajtur Alentejo,” fokusuar në revoltën e popullit të rajonit në lindje të Portugalisë. Por me “Përkujtimorja e manastirit” (1982) më në fund merr suksesin e shumëpritur.

Në gjashtë vite botoi tri veprat me ndikim të madh (përveç Përkujtimores, “Viti i vdekjes së Richard Reis” dhe “Rafti i gurtë”) duke marrë vlerësime të shumta.

Vitet Nëntëdhjetë e kanë shenjtëruar atë në skenën ndërkombëtare me “Rrethimin e Lisbonës” dhe “Ungjillin sipas Jezusit”, dhe më pas me “Verbërinë”. Në vitin 1998, duke ngjallur polemika sidomos nga Vatikani, ai u nderua me çmimin Nobel për letërsi.

José Saramago vdes më 18 qershor, 2010 në banesën e tij në Lanzarote, në qytetin e Tías, në Ishujt Kanarie.

Akoma s’kam qarë për Babain … – Poezi nga Albert HABAZAJ

 

Baladë për Mësuesin, Këngëtarin dhe Babain tim Rexhep Sh. Abazi

 

Dhembjen e kam të nxehtë e të njomë,

Lëmshi në grykë më bëhet mal,

Mezi i mbaj lotët, mos bëhen Amazonë,

Me lotët e paderdhur mund të bëj hidrocentral.

 

Dhe pse s’jam fetar, e kam një shenjt,

Shenjti im është im atë përjetësisht,

Mësuesi, këngëtari, burri për kuvend,

Autoritet dhe elegant njëkohësisht.

 

Fjalën ia kam flori në gjak, në shpirt,

Ia kam diell me dritë të ngrohtë në sy,

Ku ta kap të uruarën, ta ndjej atë dritë?

O Baba, si duroj unë 10 vjet pa ty?!

 

Fjalën tënde e kam udhëzues,

Para teje s’përfill asnjë hero legjende,

O shenjt që më ke ikur, i dashur mësues,

O Baba, për ty s’kam qarë ende…

 

Vlorë, 13 Qershr 2019

Më 13 qershor 1888 lindi poeti avantgardë portugez Fernando Pessoa

VOAL – Fernando António Nogueira Pessoa ka lindur në Lisbonë më 13 qershor 1888 nga Madalena Pinheiro Nogueira dhe Joaquim de Seabra Pessoa, kritik muzike për një gazetë lokale. Babai i tij vdiq në vitin 1893. Nëna e tij bashkohet në një martesë të dytë në vitin 1895 me komandantin Joao Miguel Rosa, konsull portuguez në Durban: Fernando e kalon kështu rininë në Afrikën e Jugut.

Në kontinentin e zi Fernando Pessoa plotëson të gjitha studimet deri në provimin pranues në Universitetin e Cape Town. Kthehet në Lisbonë në vitin 1905 për t’u regjistruar në kursin e Filozofisë të Fakultetit të Arteve: pas një aventurë katastrofike editoriale, gjen punë si korrespondent për anglisht dhe frëngjisht për kompani të ndryshme tregtare, punë të cilën do ta vazhdojë gjithë jetën. Me 1913 ai filloi të bashkëpunojë me revista të ndryshme, të tilla si “A Aguia” dhe “Portugalia Futurista”, ku boton shrime të rëndësishme dedikuar posaçërisht për romantiket angleze dhe Baudelaire; aktivitetin letrar e filloi kur ai ishte ende një student në Universitetin e Cape Town, i cili përbëhet nga prozë dhe poezi të shkruar në gjuhën angleze.

Nga 1914 shfaqet me emra të tjerë (heteronime) Alberto Caeiro, Ricardo Reis dhe Álvaro de Campos. Janë autorë fiktivë (ose pseudoautorë), të cilët kanë personalitetin e tyre: “Krijuesi” i tyre është quajtur ortonim. Tek Pessoa i periudhës së fëmijërisë paraqitja e karakterit të parë imagjinar ishte ajo e Chevalier de Pas, përmes të cilit i shkruan letra veten së tij, siç thuhet në letrën heteronime në Casais Monteiro.

Në vitin 1915 me Mario de Sá-Carneiro, Almada Negreiros, Armando Cortes-Rodriguez, Luis de Montalvor, Alfredo Pedro Guisado dhe të tjerët, Pessoa i jep jetë revistës avantgardë “Orpheu”, e cila përfshin përvojat futuristic, pauliste dhe kubizëm; revista do të jetëshkurtër, megjithatë ngjall polemika të mëdha letrare në mjediset portugeze, duke hapur perspektiva të reja për poezinë portugeze.

Pason një periudhë në të cilën Fernando Pessoa tërhiqet nga interesa të fshehtë dhe teozofike që kanë thellësisht ndikim në veprën e tij. Në vitin 1920 fillon aventura sentimentale e jetës së poetit. Emri i saj është Ophelia Queiroz, punonjëse në një nga kompanitë e import-eksportit, për të cilat punon Fernando Pessoa. Pas një ndërprerjeje prej disa vitesh, marrëdhënia konsolidohet në vitin 1929.

Në një intervistë me një gazetë në kryeqytet në vitin 1926, pas grushtit ushtarak që i jep fund republikës parlamentare dhe ia hap rrugën regjimit salazarian, Fernando Pessoa fillon për të shpjeguar teoritë e tij të “Perandorisë së Pestë” e, që konsiston në profecitë e Bandarras (këpucari i Trancoso) shkruar në gjysmën e parë të shekullit XV; sipas këtyre profecive mbreti Don Sebastian, i nisur për të vdekur në 1578 në Betejën e Alcazarquivir, do të kthehet me trupin dhe shpirtin për të krijuar një regjim të drejtësisë dhe të paqes. Kjo është “Perandoria e Pestë”, në të cilën Portugalia është e paracaktuar. Kjo perandori do të ishte thjesht kulturor dhe jo ushtarake apo politike si perandoritë klasike të së kaluarës.

“Mensagem” (Mesazhi) është titulli i vetëm mbledhjen e poezive në portugisht përgatitur personalisht nga poeti i publikuar në vitin 1934 mori një çmim të qeverisë prej 5.000 Escudos. Vepra përfshin shkrimet në teologji, okultizëm, filozofi, politikë, ekonomi si dhe disiplinat e tjera.

Pas një krize të mëlçisë, shkaktuar me sa duket nga abuzimi me alkoolin, Fernando Pessoa vdiq në një spital në Lisbonë më 30 nëntor 1935.

Ndërsa gjatë jetës Pessoa kishte ushtruar pak ndikim, ai do të imitohet gjerësisht nga poetët e gjeneratat e mëvonshme.

Visar Zhiti: Në Poloni me Maks Velon, atje ku s’bëhet show me vuajtjen e të persekutuarve

Visar Zhiti me bashkëshorten, Edën dhe Maks Velon

Në Varshavë pak ditë më parë u mbajt një takim ndërkombëtar me rëndësi për kujtesën e njerëzimit, ndërsa te ne, nga shkaku i kujtesës së keqe, ka një krizë të rrezikshme ngaqë s’ditëm të përballemi me të shkuarën diktatoriale, me pasojat e saj, me të tashmen e korruptuar e të vjedhur, që nuk sjell të ardhme, por kthim të dëshpëruar pas.

Në Varshavë u mblodhëm dhe folëm në senat ish-të burgosur politikë nga të gjithë vendet e Europës Qendrore dhe Lindore në Samitin e Kryetarëve të Parlamenteve të këtyre vendeve, duke filluar nga Polonia, vendi pritës dhe organizator, nga Hungaria, Sllovenia, Kroacia, Sllovakia, Çekia, Serbia, Gjermania, Bosnja, Bullgaria, nga Rusia dhe ish-republikat e ishBashkimit Sovjetik, Ukraina, Armenia, Azerbajxhani etj.. Patjetër që ishim dhe nga Shqipëria, ku nuk kemi dhe aq zë, i cili tradhtohet gjithnjë e më shpesh.

Samiti i Varshavës ishte organizuar nga Parlamenti dhe Senati i Polonisë me rastin e 30-vjetorit të zgjedhjeve të lira të vitit 1989, duke e konsideruar atë si “Vitin e Lirisë së Popujve dhe Fitore të Fjalës së Lirë”, teksa te ne nuk dimë të bëjmë zgjedhje, sepse na vetëzgjidhen ata që i çorodisin zgjedhjet për interesa që “ikin në drejtim të paditur”, veç jo të vendit.

Visar Zhiti me bashkëshorten, Edën dhe   ministri Jacek Czaputowicz

Në Varshavë u shpalosën përvojat kolektive e vetjake nëpërmjet fjalës dramatike të ish-të burgosurve politikë në perandorinë komuniste, e gjitha kjo për një njohje më të gjerë e më të thellë të së shkuarës së përbashkët, për një përballje ndaj sfidave të kohës moderne, që politikanët e të gjitha vendeve të dinë të veprojnë më mirë e më drejt, u tha atje.

Po këtu, ç’bëjnë politikanët tanë? Shihet dhe ajo që nuk shihet, por nuk po bëhet ajo që duhet… Por po flas për takimet në Poloni, mbase ndihmohet dhe kujtesa jonë për më mire.

Të gjithë të ftuarit si fillim shkuan në Ministrinë e Punëve të Jashtme, ku u takuam zyrtarisht me ministrin Jacek Czaputowicz, ish-i burgosur politik. Ju jeni ministrat e vërtetë,- u tha ndër të tjera ai miqve nga bota e persekutimit.

Më pas, pritja ceremoniale në Parlamentin e Republikës së Polonisë nga kryetari i Parlamentit, z. Marek Kuchcinski, dhe kryetari i Senatit, z. Stanislaë Karczeëski, me parakalimin e rojeve të nderit me flamur dhe shpata dhe himne, e gjitha në nderim të qëndresëtarëve dhe heronjve në përballje me diktaturat. Në radhën hijerëndë të flamujve, në krye ishte dhe flamuri shqiptar. Mes të ftuarve të shumtë aty takuam dhe znj. Mimi Kodheli, përfaqësuese nga Parlamenti shqiptar, si dhe ambasadoren e Shqipërisë në Poloni.

Ne ekranin e Senatit duke folur

Pastaj dy seancat e samitit në senat, me dëshmi dhe ide, me dramacitet dhe hijen e zhgënjimeve, me kundërvënie e shpresë, ku përhiteshin telat me gjemba dhe rrezet e ditës… teksa më vinte një si rrapëllimë, mos dëgjoheshin protestat e Tiranës deri këtej? Jo, ishte zhaurima e butë e tramvajeve, të cilët në fushata zgjedhjesh premtoheshin, por që nuk kanë nisur ende te ne, janë harruar dhe as që e kanë radhën ata, madje as vetë zgjedhjet.

KUJTESA NË TË SHKUARËN:

Si të burgosur politikë të dikurshëm nga Shqipëria e sotme, së bashku me Maks Velon ishim të ftuar dhe unë me Edën. Do të desha të thosha ca fjalë për Maksin, që sadopak e di që marrin domethënie dhe tregojnë jo vetëm atë, por dhe të tjerët përreth, shoqërinë, qëndrimin ndaj vuajtjes njerëzore dhe vlerave që krijohen, ku ai është ndër më të shquarit.

Maks Velo është personalitet i kulturës sonë, krijues dhe veprimtar, me njohje më përtej, në Europë dhe Amerikë, do të thosha. Arkitekt me profesion, me vepra të njohura në Tiranë si “pallati kubist” i shkrimtarëve, për të cilin dhe u kritikua dhe që do të ndikonte në dënimin e tij, piktor ndërkohë, i veçantë, pararendës i modernes, ku përzihej antropologjia shqiptare me avangardizmin europian, tradita me risinë, “njolla e zezë” e artit me fatin… veprat e tij në pikturë do të digjeshin me vendim gjyqi si abstrakte, që nxinin realitetin socialist… te Maksi ka dhe muzikë, ai ka marrë mësime pianoje që nga fëminija, muzikë të heshtur dhe linja e gjeste valleje të ngrirë e ajo përzihet me marshet funebre të kohëve të mëpasme ashtu si dhe rrëfimi i tij, i shndërruar në letërsi, prozë, poezi dhe dokument.

Me Maks Velon, te muri i pushkatimeve në burg

Bashkëvuajtës me të në të njëjtin burg, në Spaçin e tmerrshëm, ku vazhdimisht revolta e dikurshme e ’73-shit e trandte tokën nën këmbët tona, Maksin e njoha atje, ku edhe pse i burgosur, spikaste aristokracia e tij, qoftë dhe në hutimet në rresht apo në humorin e zi. Edhe në të ngrënë në mensën e ferrit kishte qytetari. Dinjitet në përballjen e urisë kombëtare brenda telave me gjemba.

Edhe aty me Maksin bisedohej për artin, librat dhe jetën e antijetën, për tiraninë dhe neverinë e rënies morale përreth, vjedhjet dhe spiunimet dhe injorancën shtetërore, e shënjuar me gardianët e deri lart. Si arkitekt ai thirrej në përmirësimin e mjedisit, që ç’mundej e kthente në dobinë e të burgosurve.

Kujtoj që në burg unë kisha maninë t’i ruaja tregimet dhe poezitë që lexonim në revistat që na lejoheshin, i grisja prej tyre që të mund t’i rilexoja kur dilnim nga miniera, nga puna e rëndë prej skllavi. Fletët i bashkoja, ia jepja këpucarit të burgut të m’i qepte me gjilpërën e trashë të opingave dhe pastaj Maksi u sajonte kopertinat, tjetër vepër kjo me “mjetet rrethanore”, me një figurinë nga revistat, me germat që i priste nga gazetat, i ngjiste një nga një duke krijuar titullin e veprës, emrin e autorit. Ende ruaj dy antologji të tilla, një me poezi dhe një tjetër në prozë, Maksi më bëri një kopertinë elegante për dramën “Jerma” të Lorkës, po kështu dhe me pjesët e romanit të mëvonshëm të Kadaresë “Dosja H”, botimi i parë i së cilës iu bë në burg nga ne, unikal, vetëm në një kopje, që ia dhurova Kadaresë pas burgut.

Maksi në liri bëri hakmarrjen më të bukur me vepra dhe art, ekspozita pikture brenda dhe jashtë vendit, me albume e studime, poezi e tregime, që kanë tërhequr vëmendjen dhe janë përkthyer dhe botuar dhe në vende të tjera.

Maksin e shohim në ekranet e televizorit, në debate e protesta, në avangardë, por dhe të tërhequr, të zhgënjyer, të urtë, por dhe shpërthyes befas, i acaruar me gjithçka që i duket e padrejtë.

Ndërkaq, Maksi udhëton shumë. Ftohet si ish-i burgosur dhe si artist, që tashmë i janë bërë një e vetme. Përvojë dha art. Po shkonim në Poloni, por duhej të ndërronim avion në Vjenë.

– Të tjerë vuajtën burgun dhe të tjerë bëjnë festën, – i thashë pa të keq znj. Jonila Godole, veprimtare e kujtesës, të cilën e takuam rastësisht në aeroport.

Para ca ditësh kishin përkujtuar me nderime dhe bujë dy revoltat tona, në burgjet e Spaçit e të Qafë-Barit, të vetmet në të gjithë perandorinë komuniste, e pikërisht atë, Maksin, arkitekt në burg, që mund të jepte ide të vlefshme më mirë se kushdo se si mund të shndërrohet në muze, kishin harruar ta ftonin, edhe mua, që atyre qosheve infernale të burgut kisha shkruar poezi, ca dhe të bëra me mend në fillim, që i fshihnim vrimave, në kashtën e dyshekut apo nën tokë, madje pata fatin t’i nxjerr poezitë para se të dilja dhe vetë nga burgu, i kam botuar shumicën dhe janë përkthyer. Në revoltën e Qafë-Barit isha brenda. Kam shkruar dhe një libër mbi 500 faqe për burgun e Spaçit, “Rrugët e ferrit”, dhe po aq për Qafë-Barin, “Ferri i çarë”.

Natyrisht, në ato manifestime përkujtimore në Spaç e QafëBari ishin bashkëvuajtës nga tanët, miq plot, dhimbja jonë dhe ne u ndjemë së bashku me ata dhe i mbartim si shqetësim dhe atje ku po shkonim. Në Varshavë.

Aspak nuk i harrojmë ndryshimet e vendit për mirë dhe ç’është bërë për ne, jo pak, dimë të jemi mirënjohës, por të burgosurit shqiptarë kanë bërë shumë e më shumë për vendin, themele në baltë dhe vepra, kujtesë dhe art dhe shpërdorimi i të persekutuarve të diktaturës është shpërdorim i lirisë, i ndërgjegjes, i kohës dhe i vetes.

Sipas një shkrimtari nobelist, i qenë dhe në kampin e Aushvicit, çdo qeveri, institucion e individ, kuptohet se ç’janë nga qëndrimet që mbajnë ndaj vuajtjes njerëzore, “burgut”, tashmë të shndërruar dhe në kulturë, po sipas tij.

Pak a shumë biseda të tilla po bënim me Maksin, por kishim nevojë për ca qiell më shumë, që vetëm avioni na e jepte, Pegasi modern prej duralumini. Sa alumin kemi nxjerrë në burg? Bakër më shumë, pirit i përzier me flori. I gjithë për të tjerët, i vjedhur…

E shikoja me adhurim Maksin, kishte një si re të bardhë mbi krye, leshrat e zbardhura në moshën e thyer të burrit, trupmadh, diçka mes Hemingway-it dhe Anthony Quinn, me çantën e lëkurës mbi sup, sportiv, ashtu siç mund ta ndeshim duke vrapuar në parkun e Tiranës, edhe pse 84 vjeç, i urtë si një akademik, gjaknxehtë si ai që ka të drejtë, artist dhe në gjeste, bisedon dhe për gratë ashtu si për pikturën dhe artet.

Megjithatë, midis reve lart po flisnin dhe për burgun, ferri ngjitet dhe atje ku s’e prêt, për shoqatat e shkatërruara të të burgosurve, për krizën shqiptare, zgjedhjet pa zgjidhje, zgjidhjet pa zgjedhje, politikën, shpërdorimin e vuajtjes të mijëra e mijëra të persekutuarve, edhe institucionalisht, edhe parlamentarisht, edhe presidencialisht, edhe nga ne vetë, nga ata si ne që duhej të na përfaqësonin përtej narcizizmit të përgjithshëm, biznesit me vuajtjen e të tjerëve apo persekutimin që vazhdon me format e një demokracie trashanike, me korrupsion të përditësuar, edhe moral… dhe buzëqeshim hidhur.

KUJTESA NË TË ARDHMEN:

Në aeroportin “Frederic Chopin” në Varshavë na pritën befas te salla VIP, pa asnjë radhë për pasaportat, siç duket ne i kishim kaluar radhët e gjatë që më parë, ato të të dënuarve, tani vazhdonte mirënjohja edhe në vend tjetër e nga të tjerë. I them këto jo se ne e donim, por shoqëria jonë duhet të dijë të nderojë… vuajtjen si dhe vetveten.

U takuam me të tjerë si ne nga Europa Qendrore e Lindore. Mikrobusin tonë rrugëve të gjera të Varshavës, mes blerimeve “qytetare” gjithandej, e paraprinte makina e policisë. Prapë me policë? Për të na ruajtur, dikur si “të rrezikshëm”, tani nga “rreziqet e rrugës”.

Nga “Regent Hotel” shkuam në “Muzeun e ushtarëve të mallkuar dhe të burgosurve politikë të Republikës Popullore të Polonisë”. Brenda në Varshavë, në qendër a afër saj. Ushtarë të mallkuar apo e përktheva gabim? Që këtu fillon dënimi i diktaturës. Telat me gjemba, porta të larta, qeli, por me tualetin brenda. Muri i pushkatimeve, kurorat me lule. Nën tokë, qelia e varjeve. Deri në vitin 1956, pastaj komunizmi polak u zbut, veç në Shqipëri mbeti diktaturë e egër staliniste, një gjysmë shekulli paranojë me Enver Hoxhën.

Autobusët komodë me makinat e policisë para dha pas ndalën në “Kështjellën Mbretërore”. Dreka me gjithë të ftuarit nga Europa. Në mbrëmje në Teatrin Wielki, Opera Kombëtare Polake. Ndër më të mëdhatë në botë. Shkallë mermeri, kolona, katet e lozhave. Shoh programin: “Moniuszko – Mazurka nga opera “Halka”… Fryderyk Chopin, Fantazi… Górecki, “Tre valle për orkestër..”.

Vezullime të ylberta dritash, duartrokitje të gjata. Nga burgu, në opera. Nga kujtesa e tronditur, në muzikë qiellore. A ka pasur në Tiranë ndonjëherë shfaqje për spektatorë të tillë? Nëpër mend… kujtoj drama të tjera.

Në takimin me ministrin e Jashtëm të Polonisë, Maksi tregoi një ngjarje me të burgosur që i kishte njohur, një grup armiqësor, i sajuar me agjentë polakë, që prej torturave pranuan, ndërsa kryetarja e grupit, një grua polake, e martuar një Shqipëri, nuk pranoi, Qeveria polake atëherë mbajti peng një anije shqiptare në Gdans në port. O lironi qytetaren time, – iu drejtuan me ultimatum qeverisë shqiptare, – o… po qytetarët shqiptarë, kush mund t’i mbronte nga qeveria e tyre, as avokat s’kishte, s’lejohej…

Edhe në Senat, fjala e Maks Velos bëri përshtypje. Mes duartrokitjeve ai u ngrit dhe shkoi në krye, u dhuroi kryetarit të Parlamentit dhe kryetarit të Senatit nga një album të vetin, shenja këto që në Shqipëri vuajtjen ai e kishte shndërruar në kujtesë arti, në vlerë për të gjithë.

Dhe unë në tri minutat e mia fola për poezitë e burgut si dëshmi dhe për revanshin e nostalgjikëve të komunizmit, të oficerëve të diktaturës, të konvertuar dhe e mbylla fjalën time duke thënë se në Shqipëri nuk është aq i madh rreziku i rikthimit të komunizmit, sepse nuk ka ikur rrënjësisht, gjendet në mendësi dhe bëma, në simbole dhe tekste…

Shumë nga folësit cituan dhe papën polak, Shenjtin Gjon Pali II, e citova dhe unë, i pari papë që ka vizituar Shqipërinë,- thashë,- në dy mijë vjet krishterim dhe shenjtëria e tij porosit se nuk na duhet një demokraci pa virtyte. Ai u dha zemër polakëve dhe jo vetëm, që të guxonin të ngriheshin. Dhe Muri i Berlinit, që ndante botën dhe njerëzit, u shemb. Ra dhe perandoria komuniste.

Po në mjediset e Parlamentit, të gjithë së bashku pastaj, vizituam ekspozitën “Shtypi klandestin” në komunizëm, broshura, libra, bojëra, makineri dore, gazeta e deri te Solidarnosti.

Dhe në Shqipëri kanë shpërndarë trakte, kanë guxuar. Ne bëmë dhe një letërsi të fshehtë dhe krijuam lexuesin tonë të fshehtë në burg. Por që të kujtohesh te ne, zakonisht o duhet të jesh i huaj, o i pushkatuar.

Pasdite Maksi dhe unë ishim të ftuar në Universitetin e Varshavës, u intervistuam për studentët nga pedagogu Adam Balcer, dinte dhe shqip.

Maksi paraqiti nga grafikat e tij një golgotë vuajtjesh, kryqin dhe monstrat e dhunës, mundimin e qëndresës, një cikël marramendës, estetika e zhgjunjëzimit krenar, me shenjtëri njeriu…

Unë fola për gjuhën në diktaturë se si u godit gjuha liturgjike, teksa po sundonte gjuha e ftohtë, ajo e sloganeve dhe e urrejtjes si drapër dhe çakan dhune etj., etj..

Shëtitjet e fundit në Varshavë. Andej nga Qyteti i Vjetër, i rrënuar i tëri gjatë Luftës II Botërore nga bombardimet dhe i ringritur siç ishte, me rrugët me kalldrëm, me kishat. Edhe Tirana jonë, modernizuar dhe bërë metropol i Ballkanit, duhet ta dojë më shumë vetveten e hershme, rrugicat, urat, ngrehinat, teatrin, shtëpinë e Musine Kokalarit etj., etj., ta ruajë fort kujtesën e saj prej guri.

Eda gjeti Kishën e Kryqit të Shenjtë, futemi këtu, na tha… ku është murosur zemra e muzikantit të madh me kërkesën e tij, teksa vdiste larg. Vetëm zemra, se trupi i prehet në Paris.

Polonia ka zemrën, po, po, ka zemër të madhe Polonia, plot me dashuri dhe muzikë, me art dhe kujtesë zemre, me poetë e shkrimtarë nobelistë, ka një popull heroik me histori, me kulturë të fuqishme katolike, europiane, me njerëz të zakonshëm gjithë edukatë e dinjitet, sheshe të bukura e të pastra, parqe natyrale pa kufi, dritë nga qiell sublim verior.

Dhe më vjen zëri i tim eti, që thoshte se Shqipëria është krijuar për të plasur zemrat e shqiptarëve, e ka thënë Dedë Gjo Luli,- shtonte.

Ndjeva rektima të shpeshta, duhej të ishin emocionale. Përsëri në sallën VIP të aeroportit “Frederic Chopin” në Varshavë, sikur të ishim brenda në zemrën e Shopenit. Teksa pinim çaj, Maksi po na fliste për “Pllakatin Polak”, që është shumë i arrirë, ndoshta më i suksesshmi në botë dhe mua befas në etazherin e madh përballë, mes librave të shumtë më kapi syri një album pllakatesh. E nxora prej andej dhe po e shfletonim. Maksi na tregoi nja dy autorë, i kishte njohur, madje dhe i kishte shoqëruar gjatë vizitave të tyre në Tiranë. Teksa na shpjegonte linjat, gjetjet, kumtet, ngjyrat, shoqëruesja polake tha se po mësonte prej Maksit dhe për artin polak dhe se ku shkoi, veç kur u kthye duke buzëqeshur e i tha Maksit se albumin mund ta merrte si dhuratë nga aeroporti.

Avioni doli sipër reve të bardha në qiejt e Polonisë. Zbritëm në Vjenën perandorake dhe, pasi humbëm avionin, në fakt ai na humbi ne, ndërruam disa aeroporte për të ardhur në Tiranën e pasmesnatës, me gjurmët e protestave rrugëve.

Taksia kaloi pranë ambasadës polake dhe m’u nëpërmend takimi me ambasadorin Karol Bachura, që pasi na dha kartëvizitën e tij e unë i thashë që s’kam, ai u përgjigj: S’ka gjë, ju jeni vetë kartëvizita e Shqipërisë.

E kishte fjalën për të përvuajturit, ish-të burgosurit politikë. Po, po, por ne jemi kartëvizita e humbur…