VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

PËLLUMBESHA – Poezi nga RAFAEL ALBERTI – Përktheu FASLLI HALITI

By | October 13, 2018

Komentet

Më 18 mars 1842 lindi Stéphane Mallarmé, poeti i shquar francez që ia kushtoi jetën “librit absolut”

VOAL – Pozitivizmi që përshkon Europën në gjysmën e dytë të shekullit të nëntëmbëdhjetë, hasi së shpejti rrymat e mendimit që ishin armiqësore me racionalizmin shkencor dhe prireshin, përkundrazi, drejt spiritualizmit dhe misticizmit. Tërësia e lëvizjeve të tilla të ideve, të lindura brenda letërsisë franceze, quhet “Dekadentizëm”. Termi i referohet qëndrimit apatik dhe të dobët të supozuar nga poetët dhe shkrimtarët të cilët shprehin humbjen e ndërgjegjes në lidhje me disiluzionet e kulturës pozitiviste.

Bërthama origjinale e dekadentistëve përfaqësohet nga të ashtuquajturit “poetë të mallkuar”, një përkufizim që rrjedh nga titulli i veprës eponime nga Verlaine dhe e cila, duke filluar me Baudelaire, përfshin vetë Paul Verlaine së bashku me Arthur Rimbaud dhe Stéphane Mallarmé, parnassianizmi i të cilit do të rezultojë më vonë në simbolizëm.

I lindur në Paris më 18 mars 1842 nga një familje nëpunësish dhe zyrtarë të Zyrës së Regjistrimit, Stéphane Mallarmé u bë një fëmijë pa nënën në moshën pesë vjeçare, një ngjarje që do të ndikonte shumë në jetën e tij dhe do të luante një rol të rëndësishëm në zhvillimin e ndjeshmërisë së tij. Ai u rrit dhe përfundoi studimet e tij në kolegjin e Auteuil dhe, më 1857, motra e tij e vogël Marie gjithashtu vdiq.

I punësuar pa ndonjë kënaqësi në Zyrën e Regjistrimit, ai kërkoi horizonte të reja duke thelluar njohuritë e tij për gjuhën angleze në një qëndrim në Britaninë e Madhe më 1862, ku lexonte dhe analizonte veprat e John Keats, të AC Swinburne, të Edgar Allan Poe (prej të cilit ai do të përkthejë tetë krijime) dhe mendimin e G. Berkeley dhe GWF Hegel. Këtu ai u martua me Maria Gerhard, një gjermane, shtatë vjet më e madhe, me të cilën pati dy fëmijë. Kur u kthye në Francë, ai krijoi poezitë e para të botuara, në mes të 1862 dhe 1866, në revistat “Le Papillon” dhe më pas “Parnasse contemporaine”. Ndërkohë, Mallarmé u mundësua të jepte mësim anglisht duke u bërë profesor në Shkollën e Lartë të Tournon; këtu fillon shkrimi i poemës “Herodias”, e konsideruar kryevepra e shkollës parnassiane për përpjekjen për të shpikur një gjuhë të re dhe ekskluzive për poezi, të aftë për ta lejuar atë të shpalosë misteret e universit. Shkrimi i tij pastaj vazhdon në Besancon dhe në Avignon, në të cilin Liceu është transferuar.

Në vitin 1867 filloi të shkruante tregimin “Igitur, ose çmenduria e Elbehnonit”. Në vitin 1871 ai arrin në Paris, ku më në fund mund t’i japë fund predispozicionit të tij intim për reflektim dhe thellim kulturor. Në vitin 1876 boton “Mesdita e një fauni”, të cilën kompozitori Claude Debussy do ta vendosë në muzikë më 1894. Ai themeloi dhe drejtoi revistën “La derniere mode”, e cila do të ketë një jetë të shkurtër. Mallarmé bëhet popullor – falë përveç punës së lartpërmendur nga Verlaine – tek Joris Karl Huysmans (autor natyralist, i cili së bashku me Émile Zola, Guy de Maupassant, Gustave Flaubert dhe Edmond de Goncourt, është pjesë e grupit të njohur të “Pesë”), e cila e bën atë autorin e preferuar të protagonistit të romanit të tij “Së prapthi”, më 1884.

Kjo i lejon atij të rritet në konsideratë të ambienteve kulturore pariziane që fillojnë ta shohin atë si një lloj udhëheqësi. Bëhen të famshme “Takimet e së martës” që ai organizon në shtëpinë e tij dhe për të cilën shkruajnë shkrimtarët më të shkëlqyer të kohës, përfshirë Verlaine, si dhe Oscar Wilde, Paul Valery, André Gide.

Më 1887 ai botoi “Poezitë”, tonet hermetike të të cilave janë treguesit e parë të simbolizmit të tij. Në moshën 51 vjeç ai arrin të marrë një pension. Qetësia e jetës pariziene që ndryshon me atë të shtëpisë së tij në Valvins krijon kushte ideale për poezinë e tij që do të provojë inovacion dhe revolucionar: ai do të largohet përfundimisht nga “poetët e mallkuar” parnasianë për të kaluar në simbolizëm – duke u bërë një nga Eksponentët evropianë – ku  shpërtheu më 1897 me poemën enigmatike “Një hedhje e zarit nuk do ta fshijë kurrë çështjen”, në të cilën ai tani përdor “gjuhën e shpirtit” të tij. Në të njëjtin vit boton “Poezi në prozë” dhe “Largime”.

Një vit më vonë, më 9 shtator 1898, pas një refluksi të papritur gastro-faringal, Stéphane Mallarmé vdiq në Valvins, vetëm 56 vjeç.

“Aventura e bukur”, siç e quajti Verlaine “misionin” e poetëve të mallkuar, për Mallarmen ka një qëllim të paarritshëm: “libri absolut”, puna që ai gjithmonë ka ëndërruar të shkruajë, në fakt nuk do ta shohë dritën sepse ideja e përsosjes që e shoqëron është në vetvete një ide e pamundur.

Me stilin e tij, Mallarmè shkatërron modelet në të cilat po debatohet poezia romantike duke ngritur një mënyrë më të lirë për të shprehur veten, duke dëbuar rime dhe sonet dhe duke u dhënë fjalë një kuptim më të thellë dhe më autentik. Qëllimi i tij është që “të mos e lyej gjënë, por efekti që prodhon”. Madh është ndikimi që ai ushtron mbi poetët e shekullit të ardhshëm dhe që gjendet mbi të gjitha në autorë si Apollinaire, Rilke, Valery, Geroge dhe, ndër italianët, Ungaretti dhe Montale.

Më 18 mars 1948 lindi Vilson Blloshmi, poeti i talentuar që u pushkatua për poezitë e tij

Vilson Blloshmi lindi më 18 mars të vitit 1948 në Bërzeshtë te Librazhdit. Ai ishte vetem nje poet gje qe i kushtoi edhe jeten. Vilson Blloshmi bashke me Genc Leken u pushkatuan mesnatën e 17 korrikut të vitit 1977, për të vetmin “faj”, se kishin lindur poetë. Jeta e tyre u fik nga plumbat e xhelatëve, ndërsa trupat e njomë u flakën në të njëjtën gropë. Të dy poetët e kallur nën dhe` u lanë në harresë deri në shembjen e diktaturës, ndërsa poezitë e tyre u shpallën heretike. Diktatura i groposi, por të dy poetët kishin skalitur pavdekësinë me krijimtarinë e tyre, poezinë. Ata ishin poetë të lindur dhe i këndonin bukurisë, njeriut të thjeshtë.

Vilson Blloshmi, ishte mësues dhe poet i talentuar që aspiroi për liri dhe demokraci, për një jetë më të mirë. Ndaj tyre u organizua një gjyq politik i inskenuar. Komiteti i Partisë së Librazhdit kishte bërë një plan masash për gjykimin dhe dënimin e Vilson Blloshmit dhe Genc Lekës. Pra, në Komitetin e Partisë merreshin vendime për pushkatimin e poetëve. Edhe diskutimet që do të bëheshin në gjyqin politik, ishin përgatitur në Komitetin e Partisë dhe aty ishin caktuar gjashtë vetë, për të diskutuar ato që ishin përgatitur në Komitetin e Partisë. Në planin e masave të Komitetit të Partisë, thuhej se: “Gjykatat Popullore punojnë për të realizuar vendimet e Kongresit të 7-të të PPSH”. Akuzat ishin të rënda për “krim, sabotim ekonomik, agjitacion dhe propagandë”.

Vilson Blloshmi rridhte nga një familje patriotike. Ai fliste frëngjisht dhe anglisht në mënyrë të shkëlqyer. Shkruante poezi, por edhe përkthente poetët më në zë perëndimorë, sidomos ata francezë. Akuza kryesore ndaj tij, ishte poezia “Saharaja”, ku ai e simbolizon Shqipërinë të shkretë dhe pa miq e pa shokë, por Vilsoni u akuza edhe pse kishte thënë se, “që të bëhesh njeri i afirmuar, duhet të dish edhe gjuhë të huaja”. Regjimi nuk i donte njerëzit që dinin gjuhë të huaja. Megjithëse dinte gjuhë të huaja, ai shikohej me sy të keq nga Partia e Punës dhe qeveria komuniste. Në aktakuzë thuhej se: “Vilson Blloshmi e ka filluar që në bankat e shkollës, në Normalen e Elbasanit, veprimtarinë armiqësore”. Ai i kishte thënë një shoku në shkollë se, “vendi nuk ka literaturë të bollshme dhe njerëzit nuk marrin dije”…

DOLLI E PËRMOTSHME – Poemë nga STÉPHANE MALLARMÉ – Përktheu MUHAMED KËRVESHI

Hija e kobshme e fatit, jet’ e syrgjynosur!
Ik nga marrëzia e shabakimi në të sosur.
Shpresës magjike në korridor më nuk i beson
Ta ofroj kupën time t’zbrazët ku drita gjëmon!
Pamja jote më duket e huaj kudo: e me rend
Shumë qirinj do të fiken shpejtas në tjetër vend.
Në çdo shpatë, që po hap varre të shpeshta, vonë
E njohim pak, e kemi zgjedhur për kremten tonë
Do ta këndojmë thjeshtas papraninë e poetit.
Brenda në përmendore është gjëmim i detit.
Kjo është lavdi e një përpjekjeje të lartë,
Që e prek hirin kur ky flet me gjuhë të zjarrtë,
Nga xhami shihen flaka e drita duke zbritur,
Nga zjarri e fryma e diellit n’heke të rritur!

E mrekullueshme, tërësisht e heshtur, e vetmuar,
Dridhet krenaria e rrejshme e njeriut, e rënduar,
Kjo turm’ e egër thotë: jemi hije e rënd’
E shajnive tona t’ardhmen që presin në çdo kënd.
Stema e zisë vezullon në mure, në botë
E urreja llahtarinë që ecte nëpër lot.

Kur i shurdhët në vargim tim hyn e paraqitet
Udhëtari, ah i verbër, memec lebetitet
Mysafir në qefin të madh të dritës së praruar
Shndërrohet në hero të pastër t’pritjes së vonuar
Humnera e madhe hapet me mjegull të dendur
Fryn gjatë era zemërake e fjalës së endur
Hiçi këtë Njeri nga e kaluara e mërgoi:
“Kujtime të horizontit n’Tokë kush ju dërgoi?”
Çirret kjo ëndërr, e kjo dritë zërin e ndërron,
Hapësira e ka shkop klithjen: “Nuk di se ç’mendon”!

Madhëria në sy të saj ka rrugë në çdo anë
Në të parajsa tokësore duket e paanë
Dridhja e mbramë, në zërin e tij shumë rritet
Nëpër Lule fshehtësia e një emri zvarritet
Nga fati nuk do të mbete më asgjë, vërtet jo?
Ju të gjallët, harroni besimin e kotë, po!

Gjeniu i ndritshëm e i amshueshëm nuk ka hije,
Lutjet tona më shqetësojnë, ndjej dhembje n’ije
Duhet ditur se kujt i bie të fikët në punë
Ideali i ushqen kopshtet e yllit, di unë,
Mbijeton për hir të këtij rrënimi të qetë
Veprimi madhështor në freskun e fjalëve fjet’
Të përpurta të dendura me kupë të plotë
Në diamant shikimi i tejdukshëm lëviz imzot
I vetmuar rri afër Zambakut e Trëndafilit
Që nuk vyshken kurrë, pranë erë e tërfilit,
I shtrirë në mesë t’kohës e rrezeve të dritës!

Poeti i njeh të gjitha vendkalimet e ditës,
Në zabele të panjohura rrugë të reja
Në ëndrra të tyre s’hyhet kur zgjohet rrufeja:
Mëngjesi kërkon pushim të merituar për heshtjen
Pra edhe vdekja e dikurshme për poetin – Gotjen
S’i kishte sytë e çelur në heshtje, në pritë,
Dilte prapë nga rruga e huajtur në mesditë,
Varri i madh ku u varros çdo gjë na shikon,
Qetësia koprrace, me pesh’ të natës, na mundon.

PËRTËRIRJE – Poezi nga STÉPHANE MALLARMÉ – Përktheu MUHAMED KËRVESHI

Pranvera e kotur pik’llueshëm dimrin përcolli
Stin’ e artit të pastër, dimrin plot psherëtimë,
Edhe në shpirtin tim të zymtë diç të re solli
Pamundësia nga unë tërhiqet me gogësimë.

Muzgjet vakojnë, takohen afër kafkës sime
Shtrëngojnë zinxhirët fort si një varr i vjetër
Unë po bredh prapa një ëndrre plot jetë time
Por nëpër fusha të pastra më pret jet’ tjetër.

Bie i dehur pastaj nga aroma e drurit t’ri,
Dhe me duar të mia çel unë varre n’ëndrrën time,
Të ngrohtë dhe ha ku zambaku rritet bukuri,


Hetoj rrugës m’ik mërzia, e keqe dhuratë,
– Por Kaltërsia e ëmbël i buzëqesh në agime
Zgjimit të zogjve që i këndojnë diellit gjatë.

“KREJT FATI…” DHE FAKTI I LULZIM LOGUT N`LOJË – Ese nga Hasan Muzli Selimi

Shpeshherë dhe gati gjithmonë ndodh që, kur fillon të shkruash për dikënd që ke simpati, ose ndonjë afërsi tjetër je shumë subjektiv. Në rastin tim sot më del për detyrë të jem sa më afër realitetit, pasi poeti Lulzim Logu më bëri trim të përballem me lexuesin. Ndodhi atë pasdite të verës së dytë të vitit 2014, kur më dha viston të botoj. Krejt serioz qe miratimi. Unë dola në fushën e betejës pa mburojnë Ilire, por me trimërinë e besuar prej fjale. Kështu ndodh shpesh, kur njeriu e rimerr fatin e përcjellë atë në rrugëtimin e panjohur e që unë shpesh i them eksperiencë e re.

Në natën e datës 14.03.2019 lexova krejt nëpër gjumë poezinë e poetit Lulzim Logu “Krejt Fati…” -Një mikut poet që shkoi befas…-. Nuk e mori vesh askush, pse miku poet shkoj beftë. Pati edhe nga ata që e pyetën kush ishte poeti. Simbolikë kjo, e fshehur deri në amshim. Kështu gati ia thashë në komentin tim. Nuk mu prit derisa ta lexoj zgjuar. Leximi në gjumë është si pema në dimër që flenë në kontakt me tokën si barrë e pamirënjohje. -Padyshim një nga poezitë më të fshehta të këtyre ditëve. Këtu përcjellë gjithçka që lind e rritet e pastaj kalon në qënien dhe gjendjen njerëzore. Normalisht zbret nga rrepinat e dredhueshme që s`ka guxuar t`i shikoi as në ëndërr poeti. Ai këtu i shfaq guximshëm me një spekullim brilant dhe pastaj i thithë ato në simbolikën e papërcaktuar, që zor se ndonjë lexues e kupton trillin artistik. Duke njohur gjuhën si trillin e simboleve artistike poeti luan me ne në fushën e gatuar prej tij. Në vend të metaforave zbardh gjelbërimin, që jetës i jep jetë në fillim marsi ngadalë-ngadalë si rritja e filizit të ri në degën e pjergullës. Në këtë pip ai përfytyron e pastaj e shikon se si zbret lëngu i euforisë së shpirtit blerues edhe në acarin idhnak të fund dhjetorit, kur gjumi i gjithësisë i falet tokës për mundin e kohës. E kjo përulje ka kohën e saj në fund marsi. Poeti në honet dhe humnerat e shpirtit derdh flakën e dashurisë dhe mallit bashkë për mikun poet, që nuk jeton, por edhe për atë që mund të mos jetoj mot. Cili poet është gjallë dhe nuk flet për këto shndërrime të fuqisë natyrore? Ai flet dhe hesht, pra pëson atak. Nuk jeton përpara kësaj bukurie që unë ia dedikoj Hyjt. Atak pëson edhe stina në zevendësim me stinen tjeter. Poeti duhet falenderuar për këtë shpirt të derdhur në faqen e zbardhur të blerimit jetë në të dy anët e kohës panjohur.- Kështu foli në atë kohë të turbullt Zarathustra. Foli, para, apo pas Platonit, kjo është çështja. Çështje që duhet zbërthyer në kohën e vet dhe spekullimeve duhet dhanë rrugë.

Pas këtij komenti studiova në qetësi poezinë e poetit Tropojan dhe vendosa të flasë me gjuhën time prej lexuesit frymor që frymëzohet edhe në gjumin e parë pranveror. Thonë se gjumi në pranverë është më i ëmbël se gjumi në stinët e tjera. Mua më ëmbëlzon gjumi edhe në vjeshtë. Pa lere ma, kur mbi çati është zgjatur bora ardhë me erën që ne i themi veri. Bardhësia e së cilës futet në dritaren e xhamtë dhe përcjell qetësinë e pritur të dimrit idhnak.

Po lere mallin e dikujt që kujton vitet dhe kalim vitet, por t’i kthehem Krejt Fatit… të Lulzim Logut. Në shpjegimin mistik dhe atij teologjik shpjegohet se fat do të thotë: Marrëdhënie me ngjarjen, rrjedha e të cilës përcakton edhe rrethanat që duhet të ndodhin në botë, ose në jetën e njeriut, e parapërcaktuar dhe e paravendosur nga një qënie e mbinatyrshme, ose siç e pranojnë njerëzit Perëndi. Fati mund të përshkruhet edhe si një fuqi, apo veprues i papërballueshëm që përcakton të ardhmen e gjithçkaje si edhe të një individi të vetem. Ky koncept bazohet në besimin se ka një rend natyror të paravendosur në gjithësi. Me një fjalë ka një projekt fillestar dhe ky projekt ka një prejardhje fillestare që përcaktohet nga Hyj. E duke e çuar atë deri në kuptimin më të thjeshtë fati sjell faktin e pakundërshtueshëm. Në këtë botë as kërrkund nuk ka rastësi.

      Ngjyrimet letrare sipas figurave në këtë poezi vijnë si morali modern i papërseritshëm në jetën e këtuhit. Vet rrotullimi i përcaktuar në këtë poezi autorit i sjell ngadalë-ngadalë një trill artistik, që mundesh ta krahasosh me analizën e kozmosit, që pret nga ajo një fat, ose fakt natyror në sherbimin tënd. E ky fat që duhej ba fakt nga një forcë mbinatyrore përcjell edhe trishtimin tek balada e gati pretendon të bëhet poemë që përcjell një monolog me veten . Themë me veten, sepse kur njëriu bisedon me veten ai përballë e në brendinë e tij ka Hyjn, ose natyrshëm sipas religjioneve thirret edhe Perëndi.

“Krejt fati dikur na buzëqesh” Kështu deklaron poeti në vargun e parë dhe kapitalizohet me fatin bujar. Parafytyron edhe Buzmin Bujar rit Ilir i ekujnoksit. Ai shpreh mirënjohjen si e vetmja pasuri shpirtërore poseduese në jetën e radhës nga një njeri që e njeh fatin dhe faktin si mundësi jete pa dallim. Vëzhgon se të gjithë njerëzit lindin me mundësi për të qenë në fakt gjeni. Gjeni në fusha të ndryshme. Por në fakt ndryshon, pasi ai fati nuk bëhet fakt pa një fuqi të papërballueshme. Këtu simbolet përplasen me baladat, që tentojnë të kalojnë në mite poetike dhe ku duan të ngjiten e të bëhen fasada natyrore përtej reve të murrme, ose të përhime. Edhe pse poetit i pëlqen të ketë re të bardha. Kështu është edhe një shprehje popullore. Metaforë e një trilli mbinjerëzor. “Fluturon tek retë e bardha”. Në asnjë varg nuk ka hiperbolizime, ose krahasime të pa imagjinueshme edhe nëqoftëse del bukur si fjalë poetike. Sipër reve shikon dritën vezulluese. Ai nuk e kupton as vet se është vetëtimë, apo meteor që shkëputet në fillim hëne të re, por shikon buqeta, apo tufa lulesh që derdhen në livadhe, kur nuk ka guxuar t’i shikoi as ëndërr. “Veç çastin e beftë të goditjes në zemër, kur frika shkund ditët tona dhe na mëson ti rishikojmë dashuritë…” Pas kësaj vjen çasti i frikëshëm. Askush nuk e don ikjen. Jeta është e ëmbël. Por dimri tani lejon gjithçka të japin mirënjohjen tokës. Të kthehet nga idealja gjumë në materialen jetë. Dikush përpiqet të nxjerrë një psallm nga Bibla, drejt rrëfimit dhe të përcaktojnë se cili ishte mekati e cila ishte dashuria. Nganjëherë ngatërrohen edhe baladat. Përcjellin fjalët drejt baladave duke nxjerrë bilancet e dashurisë, të mungesës dhe humbjes. Kush nga ne e ka përfunduar këtë bilancë. S`besoj.

Gjuha këtu është thjeshtë një sistem simbolesh, është arbitrare e pa mëshirëshme për atë është harta e gjithësisë. Poeti si Aristoteli shpreh se gjithësia është një rend koncept i shpikur, ndoshta është gabimi yni ose një shpikje e njohjes tonë mbi gjithësinë. Ja, edhe poeti ngjitet me konceptet e ikjes dhe e bën gjuhën gjithësi simbolesh të shpikura nga ai vet. Ka një ndryshim që vet autori porosit ta rikëndojmë baladën, të mos e harrojmë, të mos e bëjmë kujtim, por histori, të nxjerrim mësime dhe të takojmë poetin që nesër mund të mos e kemi, mot mungon patjetër. Ta mbajmë si eposin gjallë në odat tona. Ta mbajmë poetin në qoshen e bukurisë së fjalës, bashkë me trillet, bashkë me spekullimet e gjuhës së pamëshirëshme. “Ndërkohë që dikush na tund dorën e ëmbël të joshjes
Në tunelin e fundit ku drita guf si zog parajse, Ti kthen kokën kah toka dhe qëniet e dashura”. Pas kësaj dhimbje e ferri bashkë, pasi poeti e njeh rregullin, dhimbjen dhe tronditjen e rrëfimit thërret në skenë optimizmin. Ai imagjinon se zogu i parajsës është shpëtimi, ose lajmëtari i gëzueshëm. Nga gjithë rishikimet dhe numërimet e dashurive vjen bilanci, sjell një gëzim, sjell dorën e ëmbël e të ngrohtë të dashurisë vërtetë. Natyra bujare me diell e ngrohtësi. Tani lulet drejtohen nga retë në livadhe. Kaq shumë e thekson poeti këtë optimizëm sa e detyron fatin të kthehet nga ai edhe në ditën e kobshme e të beftë të atakut përfundimtar. Këtu lind një imazh lidhur me simbolin, duke kërkuar, nëse simboli është koncept i pandashëm i intuitës artistike, apo është vet intuita që ka karakter ideal. Shpeshherë simboli i mbivendosur dhe koncepti i tij abstrakt është alegori, është një shkencë ose art që imiton shkencën. Edhe këtu ai nuk del me pluhurin e luleve të verës, as me buqetën e lulëzuar mbi re, sepse është tokësore dhe ideale bashkë e që të dyja bëjnë berthamën e materiales se supozuar.

Poetët kanë kurthe dhe bëjnë kurthe. Ka herë që bien në kurthe. Dalin prej kurthit dhe e bëjnë veten viktimë të krijesës tyre kurth. Paralajmërojnë tragjedi, bile në poezitë e tyre nuk kapërcejnë rregullat, por e bëjnë atë frymë dhe nxjerrin prej saj frymë. Edhe ky symbol i konceptuar. Në disa raste poeti Lulzim Logu ka marrë argat nga koncepti i tij simbol me metaforen që e rrethon dhe lulen artisike e kthen në gardh zemre. Kaq brishtësi i jep gjethes së gjakut sa të bën të dridhesh nga stina e verës në stinën e dimrit. Djeg etapat stinore e kalon në pranverë pa vjeshtë.

Poeti në  “Fatin Krejt Fat…” harron ditët. Aq shumë ka dal nga koha, bile është nda me nocionin kohë sa elementin kohë e njeh si një ditë, ndoshta të përzier me gjithëfarë ngjyrash. E harron vjeshtën. Nuk don ta barazojnë me shpirtin i cili ka shumëllojshmëri ngjyrash. Vjeshta dhe shpirti ngjasojnë përkah ngjyrat, por poetit nuk i pëlqen barazimi. Loti ia ka zënë krejt horizontin sa i duket dita me shi e në fakt fati ka nxjerrë ditën krejt qelq me diell. Ndoshta është në ditën e kobit të dashurisë, ndoshta është në diten e lumtur të dashurisë së vjetëruar. E këndon vargun e autorit në Fatin Krejt Fat… dhe kupton simbolin e lojës e cila është edhe kjo simbol i ikjes nga këtuja dhe rrugëtimi drejt atjehes ku ne nuk e kemi të mundur njohjen.

Lulzim Logu në vargun e kësaj poezie radhit lojën e qiellit dhe të tokës në fazën e ditës së verës dhe qendron në pritjen e njëzet e dyshit si datë e kthesës së madhe, atë të ekuinoksit. Mbi ëndrra ai përcjell pluhur dhe këndon vargje të mallta në gjumin e largët dimëror. Nganjëherë poetët kërkojnë kujtime. Ata janë të prirur që korifejt e filozofisë kanë sjell filozofinë moderne dhe atë ideale, ose mistike nëpërmes kujtimeve e fenomeneve biologjike pa ngarkesa e parime strikte. Gjithkund me fjalën pse.

Ndodh shpesh që në zhurmën e njerëzve nuk dëgjohet as fjala, as porosia. Në vorbullën e botimeve dhe të shkrimeve pafund zhurma për jetën dhe formën në mos formë, në lindjen, gjumin dhe zgjimin deri në ikje duke mos patur mundësinë të kujtosh kthimin ka edhe përplasje idesh edhe përplasje eksperiencash, por kurrë nuk duhet të këtë neglizhencë të takosh poetin që jeton. Tokësor je or njeri. Je i vdekshëm dhe do jesh plotësisht i drejtuar nga vdekja duke e dremit të gjallen. “Ti shkove befas, ani pse shpresoje, Për një raund tjetër loje në marrëmendje ngjyrash”. Kapërcen nga ikja në marrëdhëniet me ngjyrat që pret tani poeti me padurim pranverën. Si mjeshtër hajku autori zanafillon me një varg hajku lojën e madhe natyrë. Me gjethen e fundit ndryshon stinët dhe vitet.

Ai nuk dyshon as në natyrën e joshur prej lojës së madhe, por nuk dyshon as në rregullatorin e plotfuqishëm duke iu drejtuar me një grusht pellgut të zemrës. Ndoshta për të nderuar parakalimin e bukurive stinë, ndoshta për të marrë në laps vitet që shkoqen nga një gjethe çdo kalim viti. Pesha e dhimbjes së poetit për kohën që po humbim ka një ankth që shpjegohet vetem me dhimbje dhe mall bashkë. Poeti në këtë poezi autor si mjeshter hajku lidh veten me jetën në një gjethe të gjelbërt që këputet në fund yjesh. Ai ngadalëson hapin për kah kthimi dhe ardhja me ngjyra.

 

 

 

KREJT FATI…
Një mikut poet që shkoi befas…

Krejt fati dikur na buzëqesh
Përtej një fasade resh të bardha dhe lulesh drite vezulluese
Në livadhin që s’kemi guxuar kurrë ta shohim andërr
Veç çastin e beftë të goditjes në zemër
Kur frika shkund ditët tona
Dhe në mëson ti rishikojmë dashuritë
Dhe ta rikëndojmë baladën e humbjes dhe mungesës…
Ndërkohë që dikush na tund dorën e ambël të joshjes
Në tunelin e fundit ku drita guf si zog parajse
Ti kthen kokën kah toka dhe qeniet e dashura
Aq të brishta dhe pafund tokësore
Që të mbërthejnë në çastin e mbramë të dilemës
Në kurthin e vetëm ku mbesin poetët
Me gardh zemre dhe gjethe gjaku…
A ishte e diel apo e premte
Ditë me shi apo lojacake era
Askush s’ka për ta ditër çastin që drithëron
I cili në fund të fundit asht pjesë e lojës
Lojës mes qiellit dhe tokës, andrrës dhe pluhurit
Vetmisë së netve dhe vargjeve të mallta
Ditëve të zhurmshme ku njerëzit kujtojnë
Se janë thjesht të pavdekshëm
Dhe pulisin sytë në dremitjen e së gjallës…
Ti shkove befas ani pse shpresoje
Për një raund tjetër loje në marrëmëndje ngjyrash
Me dorën grusht në pellgun e zemrës
Ku gjethja e fundit ra si fund stine
Si një varg i vetëm hajku
Me krejt kuptimin e jetës tende
Rifillim i gjelbër padyshim…

LULZIM LOGU
MARS 2019

HISTORIANËT POLAKË – Ju rrëfejmë NDRE MJEDËN në Krakov – Nga Tadeusz Czekalski*

Vitin e kaluar u botua në shqip libri me autor historianin polak, teologun dhe filozofin, profesorin e Akademisë IGNATIANUM të Krakovit, Stanislsaw Cieslak SJ (Stanisllav Çieshlak) me titull “Ndre Mjeda dhe jezuitët e tjerë të Provincës së Venecies në Krakov”.
Historiani i njohur polak Tadeusz Czekalski (Tadeush Çekalski), autor i shumë librave për Historinë e Shqipërisë, profesor në Universitetin e Krakovit, ka shkruar Recenzën e mëposhtme për këtë libër, botuar në fund të vitit 2018 në BALCANICA POSNANIENSA, nr. XXV, botim i Akteve Shkencore të Universitetit “Adam Mickeviç” të Poznanit.

RECENSË e librit me autor Stanissaw Cieslak me titull: “Ndre Mjeda dhe jezuitët e tjerë
të Provicës së Vencies në Krakov”, përkthyer në shqip nga Leonard Zissi,
botuar në Tiranë në vitin 2018.

Kohët e fundit, në sajë të një pune intensive të bashkëpunimit kulturor polako-shqiptar, në raftet e librarive shqiptare kanë dalë shumë publikime që u krijuan me iniciativën e mjedisit të shqiptarëve që në të kaluarën kanë qenë absolventë të Universiteteve polake, të cilët vazhdojnë të jenë plotësisht të angazhuar në promovimin e gjuhës dhe literaturës polake në Atdheun e tyre. Shumica e këtyre publikimeve janë iniciativa personale të përkthyesve shqiptarë, të cilat rrallë janë publikime të reja që do të ishin rrjedhojë e një bashkëpunimi të autorëve bashkëkohorë polakë dhe atyre shqiptarë. Një shembull i veçantë i një sipërmarrje të tillë të suksesshme polako-shqiptare është publikimi i ri i priftit jezuit Stanisaw Cieslak, historian, teolog dhe filozof, profesor i Akademisë Ignatianum të Krakovit, veprimtaria shkencore e të cilit përmbledh një sërë publikimesh kushtuar historisë së jezuitëve, me theks kryesor veprimtarinë fetare të tyre lidhur me mjedisin e Krakovit.
Punimi i tij për pelegrinët jezuitë të Provincës së Venecies në Krakov, në periudhën 1881-1894, i cili për herë të parë u botua në gjuhën shqipe nga Shtëpia Botuese FLESH, është njëherësh edhe një shembull tjetër i bashkëpunimit të jezuitëve të Krakovit me përkthyesin Leonard Zissi. Në sajë të përpjekjeve të tij, tematika polake prej shumë vitesh është e pranishme vazhdimisht në shtypin dhe në raftet e librarive të Tiranës. Bashkëpunimi i jezuitëve të Krakovit me përkthyesin shqiptar e ka fillesën nga viti 2014, vit në të cilin u bë e mundur që lexuesi shqiptar të njihej me punimet e misionarit katolik polak Marcin Czermisski (Marçin Çerminjski), që pak njihej jashtë Polonisë, i cili në vitin 1893 botoi një nga publikimet e tij të para kushtuar Shqipërisë.

Ky libër, ashtu si edhe botime të tjera të këtij autori që ishin relacione të tij nga udhëtimet në Dalmaci, Mal të Zi dhe Bosnjë Hercegovinë, në përkthimin e Leonard Zissit, u bënë bestsellerë të tregut shqiptar të botimeve, duke konfirmuar njëkohësisht edhe origjinalitetin dhe vlerat e shoqërisë shqiptare që la pas vetes jezuiti i Krakovit 1).
Padyshim, inspirimi për botimin e këtij libri për të cilin po bëjmë këtë recenzë, është publikimi në shtypin shqiptar nga L.Zissi i dokumenteve të Arkivit të Kolegjit Jezuit të Krakovit kushtuar Ndre Mjedës (1866-1937)2). Ky klerik, politikan dhe poet ishte një nga figurat më të spikatura të skenës politike shqiptare të viteve 20 të shekullit XX. Edukimin e tij e filloi në një familje shkodrane, për t’i vazhduar ato në shkollat dhe kolegjet jezuite në Valencë, Romë dhe Chieri në rrethinat e Torinos. Në vitin 1891, pas katër viteve të studimeve në Kremona, Ndre Mjeda erdhi në Krakov për të vazhduar në Kolegjin Jezuit të atyshëm dy vite studimesh për teologji. Pas largimit nga Krakovi, u emërua profesor në Kolegjin Jezuit të Kraljevicës të Kroacisë. Në vitin 1898, u largua nga Urdhri Jezuit dhe si klerik laik u përqendrua në shkallën më të lartë në veprimtarinë politike dhe pedagogjike3). Mjeda i përkiste grupit themeltar (bashkë me vëllain e tij, Llazarin) të Shoqatës “Agimi” që patrononte botimin e dispencave dhe teksteve letrare në gjuhën shqipe. Gjatë punimeve të Kongresit të Manastirit në vitin 1908, Mjeda bënte pjesë në grupin prej 11 vetëve të Komisionit të Gjuhës Shqipe që përgatiti projektin e njësimit të alfabetit të gjuhës shqipe4). Në vitet 1921-1925 Mjeda ishte deputet në Parlamentin Shqiptar, ku u angazhua në përgatitjen e akteve të reja juridike, përfshirë edhe Rregulloren e Punimeve të Parlamentit. Nga viti 1923, në sfondin e rritjes të krizës politike, u bë një nga figurat udhëheqëse të opozitës demokratike, të përqendruar rreth Fan Nolit. Në dhjetor të vitit 1924, pas rëzimit të qeverisë së Fan Nolit, Ndre Mjeda u tërhoq nga veprimtaria politike, duke iu përkushtuar veprimtarisë letrare fetare. Nga fundi i jetës dha leksione për seminaristët në Kolegjin Papnor në Shkodër. Në vlerësimin e prodhimshmërisë së tij jetësore, një vend të rëndësishëm zë plotësimi i boshllëkut letrar, veçanërisht vëllimthi i tij i parë poetik me titull “Juvenilia” që i referohet stilit të poezisë italiane të shekullit XIX. Më pas, në vitet 20 të shekullit XX, botoi vëllimthet me tituj emrat e qyteteve të lashtë të Shqipërisë (Lissus, Scodra, Dyrrachium, Apollonia)5).
Përshkrimi i periudhës të qëndrimit të Ndre Mjedës në Krakov në librin e Prof. S. Cie?lak , përbën një nga pjesët e biografisë së tij më të panjohur deri tani6). Pika hyrëse për botimin e këtij libri për Mjedën dhe jezuitët e tjerë të Provincës së Venecies, u bë historia e disa dhjetra klerikëve të cilët, në fund të shekullit XIX, nga Provinca e Venecies u arsimuan në Kolegjin Jezuit të Krakovit, ku mbi njëzet prej tyre u shuguruan si priftërinj nga kardinali Albin Dunajewski. Në bazë të dokumenteve dhe dorëshkrimeve të grumbulluara në Arkivin e Shoqatës Jezuite të Polonisë Juglindore në Krakov, mund të studiohet pjesëmarrja e secilit student në leksionet dhe debatet teologjike, si dhe formave të tjera të veprimtarisë të tyre si brenda mureve të Kolegjit, ashtu edhe në jetën publike.
Libri përbëhet nga Hyrja, shkruar nga përkthyesi, si edhe prej tri pjesëve të veçanta7). Pjesa e parë i kushtohet historisë të prezencës së jezuitëve në Krakov nga fundi i shekullit XIX, si dhe përmban informacione kushtuar qytetit dhe shoqërisë së tij. Pjesa e dytë paraqet historinë e kontakteve të jezuitëve të Krakovit me ata të Provincës së Venecies, përfshirë këtu edhe ato të dyzet jezuitëve nga kjo Provincë të cilët studiuan në Krakov8). Pjesa e tretë që është edhe pjesa më e madhe e librit, përqendrohet në situatën dhe zhvillimin e studimeve teologjike të Ndre Mjedës në Krakov. Kësaj i shërben paraqitja e programit të studimeve, ajo e siluetës së profesorëve të Kolegjit në formën e një fjalori biografik, si edhe veprimtaria e heroit të librit si pjesëmarrës në debatet teologjike. Në plotësim të panoramës të studimeve në Krakov, autori përshkruan gjithashtu programin e ekskursioneve për njohjen e rrethinave të Krakovit, që organizoheshin për klerikët gjatë kohës së lirë. Në libër nuk gjejnë konfirmim tezat e studimit të literaturës shqiptare të Robert Elsie-së se në Krakov Mjeda u njoh për herë të parë me veprat e filologëve dhe albanologëve Gustav Meyer-it dhe Holger Pedersen-it, të cilët patën një ndikim të theksuar në veprimtarinë e tij poetike dhe letrare9).
Një recenzë dinjitoze duhet të marrë parasysh edhe disa mangësi të një libri të botuar. Konceptin e këtij libri e përcakton masa e burimeve të të dhënave të grumbulluara, duke bërë prej tyre një fjalor biografik, shoqëruar këto me fotografitë e periudhës së shkollimit jezuit të Ndre Mjedës në Krakov. Një mungesë fotografish mund të jetë margjinalizimi i një pjese deklamative që do të kishte një ndikim të rëndësishëm në rritjen e vlerave njohëse të këtij libri. Zgjedhja e gjuhës bazë të këtij libri të krijon bindjen se konsumatorët kryesorë do të jenë lexuesit shqiptarë. Duke marrë parasysh mungesën në tregun shqiptar të librave të historisë së Polonisë, publikimi i këtij libri për studimet e Ndre Mjedës në Krakov, krijon një situatë të favorshme që, nëpërmjet figurës së studentit shqiptar t’u afrosh në një masë të madhe bashkëkombasve të tij konteksin shkencor polak të pelegrinëve, si dhe paraqitjen e shoqërisë polake në mbarim të shekullit XIX. Forma përmbledhëse që autori ka trajtuar konteksin e studimeve të Mjedës, mund të përbëjë një problem të qenësishëm për lexuesit që e njohin pak historinë e Polonisë. Specifika e Krakovit si një qendër intelektuale, veçanërisht e rëndësishme gjatë periudhës së autonomisë që gëzonte në kuadër të Galicisë, të mundëson të gjykosh se studentët jezuitë, përveç debateve teologjike që bëheshin në një mjedis të mbyllur, u poqën njëkohësisht edhe në atmosferën specifike të “Atenasve polakë”. Libri i priftit profesor Stanis?aw Cie?lak, ashtu si edhe përkthimi i veprave të Marcin Czermi?ski-t në gjuhën shqipe, hap perspektiva të reja kërkimore për të dy popujt tanë, të cilët ndonëse larg gjeografikisht nga njeri tjetri, nuk i ndërprenë kontaktet midis tyre, rrënjët e të cilave i kanë që nga shekulli XIV dhe luftës së përbashkët kundër Turqisë Osmane.

*Përktheu: Leonard Zissi

R e f e r e n c a t:
1. M.Czermi?ski, Shqipëria. Përshkrime historike, etnografike, kulturore dhe fetare, Tiranë 2014;
I njëjti autor, Në Dalmaci dhe në Malin e ZI, Tiranë 2016; I njëjti autor, Nga udhëtimi nëpër Bosnjë
dhe Hercegovinë, Tiranë 2017.
2. L.Zissi, Dokumentet e panjohura për Ndre Mjedën, “Gazeta Shqiptare”, 2.VIII.2017, http://www.g.sh.
al/2017/08/02/dokumentet-e-panjohura-për-ndre-mjedën[data 12 I 2019].
3. R.Elsie, A Biographical Dictionarof Albanian History, I.B. Tauris 2013, faqe 315.
4. F.Trix. Alfabeti i Stambollit i Shemsedin Sami Beut: pararendës i reformës turke të shkronjave, “Përpjekja”
25: 2008, faqe 266.
5. Sh.Islamaj, Ndre Mjeda-mjeshtër i gjuhës dhe i stilit, “Gjurmime Albanologjike-Seria e shkencave filologjike” 2011/41-42, faqe 119-132.
6. Në gjuhën shqipe deri tani është botuar vetëm një biografi e Mjedës-shih R.Idrizi, Ndre Mjeda, Tiranë 1980 (botim i dytë i plotësuar në vitin 2017).
7. Autori i Hyrjes është përkthyesi i librit Leonard Zissi, ndërsa Parathënia është përgatitur nga historiani i Kishës-
Prifti Dom Nik Ukgjini. Përveç bibliografisë së gjërë, në libër janë publikuar gjithashtu edhe faksimilet më të rëndësishme të dokumenteve kushtuar personazhit kryesor.
8. Në biogramat e paraqitur në libër, përveç emrit të Ndre Mjedës del edhe emri i një personi tjetër, i cili më pas u lidh me Shqipërinë – Antonio Maria Zannoni (1863-1915), i cili u shugurua si prift në Krakov nga kardinali A.Dunajewski. Ai vazhdoi veprimtarinë e tij shpirtërore baritore në Shkodër, aty ku botoi edhe gramatikën e gjuhës shqipe.
9. R.Elsie, Albanian Literature: A Short History, I.B. Tauris 2005, faqe 99.

MONOLOG I DIJESËS – Poezi nga ATDHE GECI

I këndoj shqiptarët në 5 shtete,
këtu jam prej 15 mijë vjetësh,
jam zonjë moderne dhe e lashtë,
këtu e kam të shkruar historinë.

Kosovë, kam mësimin e epokave,
urtësinë e të mençurit dhe trimit,
Dijesa jam, bija e jote! Me rrezet
tua po bëjë këngën e bashkimit!…

Prej 15 mijë vjetësh jam Pellazgji
jam mbjellëse e grurit, shqiptare,
të gjakut e kam Homerin, Eskilin
dhe 4 Papët tanë të krishterimit.

Shqipëri, Tokë-Mëmë e atdheut,
thuaje fjalën e të paurtës tënde,
Dijesa jote është pakëz rebele,
jetën e dua me të gjitha të mirat.

Të mirat duhet t ́i ndajmë njëjtë,
papunësia është ende e frikshme,
Atdhe, kam mësimin e epokave,
dhe jam e paurtë në tokat e mia.

Atdhe Geci – Dortmund, 2019

STUHI E NDRYRË – Cikël me poezi hajku nga QAZIM SHEHU

STUHI E NDRYRË

 

Stuhi e ndryer në një zemër

Aty shuhet,

Pa perlën e vjedhur

+++

Tek një gur dominoje

Pleqtë mblidhen

Sizifi kujton se e ngritën.

+++

Tëmthat u thinjën

Pa e kupturar

Nginjën rininë e vonuar.

+++

Një vetëbesim kolektiv

Injektohet nga udhëheqësi

Miell i pashkundur thesi.

+++

E vërteta si molla

E Njutonit tek bie,

Graviteti e humneron.

+++

Këmbët e tua ngulen

Në portikë dorikë,

Psherëtijnë skulptorët antikë.

+++

Përroit të Kostenjës

Ndërtova aq fole

Ti i mbulove me re.

+++

Kruspullohet në skutë

Një hije,

Ndjen dhimbje mënie.

+++

Kjo vajzë këmbëzbathur

Iku nga Bërnsi

E pret benzi.

+++

Gurra qet

Një llërë ujë

Syrin e tokës të vuajë…

+++

Nga xhelozia

Mitikja histori

Rri si pikë pa i…

+++

Ngjyroset dita

Me praninë tënde

E gjitha pigment.

+++

Tufat e barit

Paruke të reja

Në ballon e erës.

+++

Fryhet gjoks i tokës

Nga rrëkezat e fshehta

Pijnë zëra të nxëhta.

+++

Aq mizori thuret

Bota zvogëlohet

Jeta vonohet.

+++

Mendimi me krahë

Sa universi

Zvoglohet para pikës së vesës

+++

Elipse sensuale

Buzët e ngrëna

Në puthjen e shitur.

+++

Qesëndi migjeniane

Në kohë ndrin,

I vetmi rubin.

+++

Mes meje e teje

Ndrydhet mungesa,

Pres ardhjen tënde.

+++

Për ty rilind bukuria,

Aq humbe prej saj

Sa e vure në faj.

+++

Ky zog pingëron,

Mbi fletën e drobitur,

Bota shkon duke u venitur.

+++

E thirra një libër

Nga rafti ,vetiu

Shfleton fletët në erë…

+++

Ti gjithnjë e di çfarë bën

Arrite të kuptosh se jeta

Prej nderit të shkoi dëm.

+++

Fluturojnë çastet ,

Minuta të traumatizuara

Nga një ngërdheshje.

+++

Turravrap Shkumbinit

Ndoqa një valë,

Shkrofëtinte si kalë.

+++

Lodroj në vite

Të gjej joshjen e ikur,

Si rrezja yllin e fikur.

+++

Nuk dua të jem

Ai që s`jam

Boll veten e kam.

+++

Më tha dikush

pulë e huaj është më e madhe,

Kur gruan tjetër pashë.

+++

E marr natën

Në verbërinë e saj të nënshtruar,

Ajo hedh lule uniforme

+++

Kurdo që të kujtoj

Arratisem dikund

Atje ku mund të vije.

+++

U tradhtova përherë

Nga një sinqeritet plagosës,

Pa dellin goposës.

++

Fshehtësia e së shkuarës mban

Të sotmen në këshëri,

E ardhmja gjymtyrët na mpi.

+++

Brigjet hapen si flatrat

E një bolle të ujtë që rrëshqet,

Qielli qelqon fytyrën mbi lumë.

+++

Endem e përendem,

Në ndjesitë e përvëluara

Dashurive të harruara…

+++

Këto shkrepa shkëmbinjsh

Trembin skifterët,

Shtigje hapin njerëzit.

+++

Mantel në supe zonjash

Si reja mbi hënë.

Shkëlqimi tradhtohet në zemër.

+++

Vanë mendtë e mia vanë

Tutje bregoreve të panjohura

Ku mbolli lule koha.

+++

E ngrita këngën

Lart e larg e përcolla,

Udhëtare të përditshme.

+++

Dua të jem me ty,

Në bulëzën e shpërthimit
Kur shuhesh duke u dridhur.
+++

Shprishen retë nga një furkë shtrige,

Tjerrin fije në maja borige,

Të bëjnë një triko për qiellin.

FLAKA

Flaka si gjuhë e dheut,

Përqesh dobësinë tonë;

Gjuhët e vdekura në të lëngojnë.

RRUDHAT E GURIT

Guri në qoshe të shtëpisë,

E mbajti kullën.

Lektisja ia mbylli rrugën.

LUGINA

Nga trandje e malit lugina

Ia thotë bekimin fatmirë,

Mali lëshon orteqe pa mëshirë.

DIHATJE

Dihat mbrëmja në gushën e një zogu;

Flatrat ulen në një pikë qetësie;

Mendimi mblidhet ,mbi të bie.

VËRSHIM

Vërshuan ujërat pranverore

Prej akujsh të shkrirë,

Zemrën për ta përpirë.

KAPËRTHIME

Kapërthime të kithta vijash

Të muzgut të plakur.

Nën mantel të flakur.

ÇFARË

Çfarë jam unë, ti nuk je,

Short i vështirë na bashkon;

Plotëria nuk hijeshon.

ECËN

Ecën rruga dhe mbërrin në një rrugë,

Shtjellur në një fjollë dëbore;

Fundin njeriu s`ia gjen.

LEJOMË – Poezi nga AVNI MULAJ

(Kosovës time të lirë)

Mbi kokën e lartë krenare
Të vë kurorën e lirisë-
Lejomë.

Martirëve panumër
T’u bie në gjunjë
Lejomë

Lejomë
të vdes e të ringjallem
Në gazmendin e sharkive

Të mbaj plisin tënd të bardhë
Të krenohem me ty
Lejomë

Të mbaj zemrën tënde
Mes duarsh pishtar
Të çoj shekujve lajmin e fitores

Lejomë!

Përqafimi i dy kundërshtarëve – Poemë nga Hekuran Zhiti

me ilustrime nga piktori shkodran Guljelm Mosi

Gulielm Mosi: Poema “Përqafimi i dy kundërshtarëve”

Shkruan për këtë poemë Studjuesi i letërsisë dhe poeti Agim Vinca:

Hekuran Zhiti poet, aq sa duket naimian dhe romantik, është dhe realist, me muzgjet dhe agimet e përgjakura të vendlindjes. Ndërkohë ai solli dhe një mesazh të ri.
Ja ç’zbulon studiuesi dhe poeti Dr. Agim Vinca në veprën: “Struktura e zhvillimit të poezisë shqipe (1945-1980)” në kapitullin “Poezia si akt moral” Prishtinë 1997:
“Një krijim interesant i kohës së luftës, antipod i poemës “Epopeja e Ballit Kombëtar” të Shefqet Musarajt, mund të konsiderohet poema “Përqafimi i dy kundërshtarve” e Hekuran Zhitit, (Hekuran Zhiti, “Përqafimi i dy kundërshtarëve”, “Jehona” nr. 3, f. 53 Shkup, 1994), e cila, njësoj sikurse dhe autori i saj, njihen fare pak, për të mos thënë aspak. Kjo poemë(…) luftën dhe antagonizmat e saj në Shqipëri nuk i sheh në planin ideologjik dhe politik, por në atë kombëtar. Siç e thotë edhe vetë titulli i saj, ajo kërkon përqafimin e kundërshtarëve, pra pajtimin kombëtar midis palëve në konflikt: partizanëve dhe ballistëve…
Poema është konceptuar si dialog i individualizuar i dy kundërshtarëve politikë: partizanit dhe ballistit dhe është e ndarë në shtatë pjesë. Në këngën e parë jepet “Peizazhi i luftës”. Me pak vargje, pra në mënyrë sintetike, jepet atmosfera rrëqethëse e kohës së luftës në Shqipëri. Është tejet sugjestive figura e pemëve që “shkulin flokët”: “Pemët shkulin flokët, thërret kroji mjerë./ Vaji i Shqipërisë po hapet në erë.” Në dy këngët vijuese, të dytën dhe të tretën, hasim monologun e “djalit me yll në ballë” dhe atë të “birit tjetër të dheut”. Pas fjalëve shkëmbehen dhe plumbat: Lufta vazhdon. Në përpjekje e sipër të dy taborëve kundërshtarë vëllai vret vëllanë dhe kur merr vesh ç’ka bërë, ai nxjerr revolverin dhe vret veten. Pastaj shfaqet “Fantazma e Ajkunës” si personifikim i nënës shqiptare nëpër shekuj. Dramaciteti dhe tragjizmi i poemës rritet: përmbi trupat e bijve të vrarë bie edhe mëma e mjerë! Pason pjesa me titull: “Vajtimi i shqiponjës”, që shkoqitet me fjalët e vëna në parantezë (që do të vazhdojë edhe mbas luftës). Autori e parandjen se përçarjet dhe vëllavrasjet që filluan gjatë luftës do të vazhdojnë dhe pas saj. Shqiponja është simbol i flamurit dhe i atdheut. Ajo lë dhe dy porosi, me anë të të cilave kërkon bashkim e përparim për Shqipërinë dhe përmend Kosovën dhe Çamërinë e robëruar.

Guljelm Mosi: Vaji i Ajkunes

Peizazh lufte (autori)

Mbi shtëpitë që nxijnë është përhapur
Tmerri.
Ç’është kjo që ndjejmë? Po rënkon dhe
Dheri.
Parmenda u ndryshk…
Plumbat breshërima.
Mandata po shkon, filloi ulërima.
Pemët shkulin flokët, thërret kroi’i mjerë,
Vaj’i Shqipërisë po hapet në erë.

Djali me yll në ballë (monolog)

Zbathur edhe xhveshur
Në erë e në shi,
Me buzë duke qeshur
Thërret: “… ja liri!
S’më hyn në sy jeta,
jam një partizan,
Se botë e vrerosur
zgjedhën më s’e mban.
Yllin përmbi kokë
e kam
si një shpresë,
me këtë në ballë
çdo djalë
do të vdesë!
Kush po ma cënon,
dorë e tij iu thaftë!
Rëntë si kufomë,
Plumbi
im
e vraftë!”

Biri tjetër i dheut (monolog)

Që nga ana tjetër një çetë po qaset,
Me flamur’n e Gjyshit… mbi borë po përplaset,
Thotë:
“Dua Atdhenë e dua Flamurë,
Për lirinë e Kombit
Do ndehem mbi gurë.
Kush cënon këto
që m’i la Dëshmori,
Do shkojë nga unë
Si shkon tradhëtari.
Rruzullit s’i dua, ja, veç këtë pjesë
Që na fali fati…
Bota e pabesë!
Të vdesim të gjithë, ta mbrojm’ këtë vatër!”
Lufta vazhdon (dialog plumbash)
Bomba
dhe malheri,
sa herë shtie,
një copëz atdheu përpëlitet,
bie!
Të dy kundërshtarët
Janë të vendosur,
Prandaj po luftojnë
Me shpirt të handakosur.
Vështro n’atë majë!
Shih,
Dy kundërshtarë,
Dy petrita mali
Luftojnë
Si shqiptarë.
Që të dy të fortë
dhe nga zemra trima.
I shkëmbejnë plumbat
porsi vetëtima.
Çetat kundërshtare,
Forcat i largojnë.
Po të dy skifterët
Ende po sulmojnë.
Po derdhet ky luani
Luanin të mbulojë.
Jepet shenj’e heqjes. Bie
dhe boria.
Beteja e zezë…
me të bukurat shkëndia…
Në dushkun e dendur
Njëri shpejt afrohet.
Dhe nga plumb’i hidhur tjetri na rrëzohet…
Gjaku
i kullon
në faqe,
në gojë,
Kundërshtari… qaset…
do… që ta… bekojë…
Kufomën e ktheu, (kishte rënë përmbys),
Po ju sterrua jeta si fytyra që iu ngrys.
Iu drodhën duar e këmbë, i tëri u verdh,
Ra përmbi kufomë, me puthje iu derdh,
E puthi në ballë, e puthi në sy:
“Oh, vëllakua im, qysh më ngjau me ty!
Kjo përpjekje ashpër me ty më qëlloi;
Tani si një vrasës dot unë do të rroj!?
Vëlla,
ç’t’i them nënës,
që vetë unë të vrava,
Ah, vëlla i dashur, shpirtin tim e thava!
Loken fatëzezë dhe shtëpinë nxiroj,
Vëlla, e vendosa, kështu dot nuk rroj!”
Nxori revolverin.
Kafkën e shpërtheu…
Dhe me gjysmë shpirti,
Shpirtin-vëlla rrëmbeu.
Të dy të qafuar,
Djaj dhe engjëllorë,
Po flenë në Gjumë
Ende nën dëborë.

Fantazma e Ajkunës

Shfaqet mëm’e mjerë malit si një hije,
Si kufomë e gjallë pyllit po i bije.
Poshtë dhe përpjetë bijt’e saj kërkon,
Ah, të dridhet mishtë,
zëri kur gjëmon.
Vaji,
Drithërima
Dhe gurin lëndon,
Me mijëra grima zemrat i copton!
“Ah, moj Perëndi, ç’i kam bërë fatit,
Të mbetem si qyqe mu në mes të fshatit…
Oi, oi!
Burri im i mjerë ra për Mëdhenë,
Unë hëngra të ritë me dy djemtë që mbenë.
Ooiii, oooiiii!
Me mundim i rrita, të gjithë e dinë…
Po tani në mal
Njëri tjetrin shtrinë…
Ooooo, iiiiiii…”

* * *
(Si shkuan dy diej, sapo ishte gdhirë,
gjetën mbi kufomat dhe nënën e ngrirë.
Me krahët e hapur si një kryq i ftohtë.
Shkoi dhe mëm’e mjerë, kush e di në ç’botë!)

Vajtimi i Shqiponjës

(që do të vazhdojë dhe mbas luftës)
Një shqiponjë e murrme,
e shkëmbtë,
po qëndron,
me sy të përgjakur
malet i vajton.
U zbulon dëborën, meket duke qarë!
“Ah, o bijtë e jetës, pse kështu përçarë!
Qoftë i mallkuar kush s’do t’ju bashkojë!
Pse e bëtë zhgabën si ju të vajtojë,
Pse e bëtë Atdheun me vrer të rënkojë,
Pse e bëtë Kombin në greminë të shkojë?
Shqipëria juaj,
Fatzezë,
Kërcure!
Ah, ç’po heq mjerime, të zitë e ullirit,
Duke qenë nën zgjedhë, n’hallka të zinxhirit!
Lidhni, bijtë e mi, një besë, një fjalë,
Se bota po shkon me dallg’-ankth-e-valë!
Bota është çmendur në tym e në flakë,
Prandaj e qafoni Shqipërinë plakë.
Dhe ta mbani mirë, me besë si trima,
Se ndryshe ju la në rrugë jetima,
Pa Atdhe e nder,
Pa tokë e pa pjesë,
Se botë e mallkuar
qenka e pabesë.
Sot të fut në radhë dhe si shok të fton,
Po kush e di nesër zemra si rënkon
Për ty e për mua,
Se s’jemi të lirë…
Dhe vajtimet tona bëhen hapësirë.
Si i ngjau Kosovës, Çamërisë së shkretë?
Ëndërruan lirinë,
u bënë ëndërr vetë.

Porosia e Parë:
Ndritni historinë
Me fletët e arta!
Shqipërinë e dashur mos e fshijnë nga karta.

Porosia e Dytë:
Mos mendoni shumë për Botën e Re,
Se barra e madhe është tjetër mbi ne.
Po botës së gjerë plot qytetërim,
Asaj i takon që të bëjë ndryshim,
Jo krahina jonë, një ditë me kuaj,
Një fushëz e vogël, q’e shkel çdo i huaj.
Po shkoi Bot’e Vjetër e tëra në greminë,
Do ta marrë me vete edhe këtë lëndinë…
Po të kuqet bota, rruzulli të ndrijë,
Shqipëria jonë
Vetëm nuk do nxijë.
Drapri dhe çekani, po u ngrit mbi dhe,
Çdo flamur prej kombi të hyjë në muze,
Atëherë unë, zhgaba, që banoj në flamur,
Po ju them me besë, do kem një kusur…
S’ka si të valojë, po s’valoi një tjetër,
Mbahi pakëz, djema, Bota është e Vjetër!

Mosi – Hekuran Zhiti e Gjergj Fishta

Amaneti

Për shpirt të dëshmorve, Zhgaba po ju thotë,
Të mos bëni nënat
të treten në lotë.
Qofshi tok, të lirë, si bijtë e një fisi,
Se përndryshe, dijeni,
Fati na gremisi.
Nën hije të Flamurit si në gji të babës,
Si bijtë e një mëme rreth e rrotull Zhgabës!

Piktori Guljelm Mosi (1939)

Piktori shkodran, profesor Guljelm Mosi me banin në Itali tani, me rastin e 100 vjetorit të lindjes së Hekuran Zhitit, i frymëzuar nga poema “Perqafimi i dy kundërshtarëve”, ka realizuar një triptik në vaj, në njërën është Nëna Shqipëri me dy djemtë e saj luftëtarë, partizani me ballistin krah për krah, ashtu siç duhet të ishin, me në sfond flamurin e kuq kombëtar, teksa jepet kushtrimi për liri, por dy vëllezërit i ndau historia a antihistroia.
Në tablonë e dytë Nëna Shqipëri është kryeulur, vajton mbi dy varret në borë të djemve të rënë në luftën vëllavrasëse, kurse shqiponja ka dalë nga flamuri dhe ka ngritur flatrat dëshpërueshëm, edhe qielli i duket i shkretë.
Në tablon e tretë janë Poeti kombëtar Gjergj Fishta me Hekuran Zhitin, ata vërtet janë takuar njëherë në Shkodër, Hekurani ishte student, por piktori i ka dhënë pamjen e tij të mëvonshme dhe duket sikur po i lexon Homerit shqiptar poemën e vëllavrasjes, gjithë pikëllim, në pritje të një mesazhi të ri. Në sfond është dhe busti i Skënderbeut dhe harta e Shqipërisé etnike. Në tryezë janë dy filxhanë të porsapirë. Dëshirojmë të mos ketë qenë kafe e përzishme. Tabloja na kujton dhe thënien e shkrimtarit Nonda Bulka që “Hekuran Zhiti është Fishta i Toskërisë”.
Piktorat e Guljelm Mosit janë plot me imagjinë dhe pathos patriotik, që përçojnë me forcë mesazhe paqeje.
E risjellim poemën të ilustruar me triptikun e ri.
Përgatiti Eda Agaj

13 poezi nga INDIANËT E AMERIKËS – Përktheu FASLLI HALITI

 

Black Elk (Heaka Sapës)

         (1863-1950)

 

Gjithçka që bën Fuqia e Botës e bën në rrethore

 

Gjithçka që bën, Fuqia e Botës e bën në rrethore. Qielli është i rrumbullakët, kam dëgjuar gjithashtu se toka është e rrumbullakët si një top dhe se, kështu janë edhe yjet. Era, kur është më e fortë, vërtitet në shtjella. Zogjtë bëjnë foletë e tyre në ovale, sepse feja e tyre është e njëjtë me tonën. Dielli gjithmonë lind dhe perëndon në një rrotullim. Hëna bën të njëjtën veprim, dhe që të dyja janë të rrumbullakë. Edhe stinët formojnë një rrotullim të madh në ndërrimin  e tyre, dhe gjithmonë do kthehen në pikën e nisjes. Jeta e njeriut është një qarkullim nga fëmijëria në fëmijëri dhe, e njëjta gjë ndodh me çdo send ku lëviz një pushtet. Çadrat tona ishin të rrumbullakta si foletë e zogjve, dhe tonat gjithashtu ishin të ngritura  në rrethore , rrethi i  kombit, një fole me shumë fole, ku Shpirti i Madh  donte  që ne të ngrohnim të vegjëlit tanë.

 

 

 

 

  1. LUTJE

 

 

Shpirti i Madh,

zërin e të cilit e dëgjoj në erëra

shpirtin i të cilit i jep jetë botës mbarë,

dëgjomë!

Unë jam i vogël dhe i  dobët.

Kam nevojë për forcën Tënde dhe diturinë Tënde.

Lejomë të eci midis gjërave të bukura

ndihmomë që sytë e mi të admirojnë perëndimin e kuq, të artë të diellit

Më mëso që duart e mia të respektojnë gjithçka që ke krijuar Ti

dhe veshët e mi të jenë të mprehtë për të dëgjuar zërin Tënd.

Më bëj të mençur, që unë t’i njoh gjërat

që Ti ia ke mësuar popullit tim,

mësimet që ke fshehur në çdo gjethe e shkëmb.

E kërkoj forcën, jo që të jem mbi vëllezërit e mi,

por që të jem i aftë  të luftoj armikun tim më të madh: veten time.

Më ndihmo që unë të jem gjithmonë i gatshëm të vij tek Ti.

Me duar të pastra, dhe sy të çiltër,

që kur jeta të venitet si drita në perëndim,

shpirti im të arrijë të vijë tek ti pa turp.

 

 

 

  1. FIKË NGA DASHURIA

 

                  Këngë – Fox-

 

Nuk jam trembur kurrë nga një egërsirë mizore

gjatë gjithë jetës sime

s’jam trembur kurrë nga një pëllumbeshë

gjatë gjithë jetës sime ,

s’jam trembur kurrë nga një flutur

gjatë gjithë jetën sime ,

s’jam trembur kurrë nga një lule fushe

gjatë gjithë jetës sime

 

  1. PAQJA

(Nohawh)

 

Paqja nuk është vetëm

e kundërta e luftës :

paqja është më shumë se kaq.

Paqja është ligji i jetës njerëzore .

Paqja është ajo

që kur ne veprojmë siç duhet vepruar,

Paqja është ajo kur mes çdo qenie njerëzore

mbretëron drejtësia.

 

 

 

  1. SHPIRTI

  Lutja – Sioux –

 

Trupi vdes .

Trupi është thjesht

ai që shpirti zotëron materialisht,

Trupi është këmisha e Shpirtit.

Shpirti vazhdon jetën e vet.

 

 

  1. UNË JAM VETËM NJË NJERI

     ( Kintpuash dei Modoc )

 

Unë jam zëri i popullit tim .

Unë jam vetëm një njeri .

 

Sido që të jenë ndjenjat e tyre ,

Unë  them.

Nuk e dua luftën.

Unë dua të jem thjesht njeri .

Ju më mohoni të drejtën e një njeriu të bardhë . Lëkura ime është e kuqe,

zemra ime është si zemra e njeriu të bardhë,

Por unë jam një Modoc .

Nuk kam frikë të vdes.

Nuk do të bie mbi shkëmbinj.

Kur të vdes, armiqtë e mi do të jenë poshtë meje.

Ushtarët tuaj më sulmuan kur po flija buzë lumit Lost .

Ata më shtynë mbi këta shkëmbinj si një dre të plagosur .

 

( Kintpuash dei Modoc)

 

 

 

 

 

  1. VEJUSHA

Këngë – Sioux –

 

Natën

kur bufi tregon ëmbëlsisht

historinë e vdekjes tënde

dhe gjithë njerëzve të vdekurve

të popullit tim ,

ëndërroj të të gjej

në fund të horizontit të perëndimit,

dhe të ulem pranë teje dhe të këndoj kështu:

” Pse ike kaq shpejt, kaq larg që këtu?

 

 

 

  1. ERA FRYN NGA DETI

– Këngë Papago –

 

Nga uji dhe rëra thith erën e detit;

Që andej vjen veriu

dhe fryn mbi tokën tejembanë.

Nga uji dhe rëra thith erën e detit ;

Që andej vijnë të gjitha retë

dhe mbi tokë bie shi.

 

 

 

 

  1. BEKIMI I TË SAPOLINDURIT

Këngë – Apache –

 

E ke filluar jetën tënde të re

në një tokë me fat,

E ke filluar jetën tënde të re

duke veshur mokasinë të mirë,

me dantella ylberi

Të qëndisura me rreze dielli.

E ke filluar jetën tënde të re

në mes të bollëkut.

 

  1. LINDJA E TË GJITHA GJËRAVE

– Apache –

 

Kur u krijua toka ,

u krijua edhe qielli.

Këto male

nga maja deri në fund,

u ngritën në këmbë

plot jetë,

duke iu ofruar popullit tonë.

Lindi kështu kënga e parë ,

në një rrjedhë jalësh.

 

 

  1. SHIU FOSHNJË

Këngë – Navaho –

 

Në Gruan – Gurrë,

bie edhe një pikë e Burrit-Ujë- ,

i jep jetë takimit,

Shiut-Foshnjë

 

 

 

  1. 11. GUGATJA

Tail Yellow

 

 

Të gjithë indianët e dinë që dhe kafsha më e vogël

ka një rëndësi të madhe e mund të na mësojë

shumë gjëra,

saktësisht siç janë të rëndësishme

të gjitha njohuritë e vogla që mësojmë çdo dite.

Për më tepër, çdo ditë e çdo çast

të jetës sonë janë plot me gjëra të vogla .

Pikërisht për s’duhet ta kemi mendjen tonë

mbi ngjarjet e mundshme të mëdha të së ardhmes,

por duhet të veprojmë për të kryer sa më mirë

detyrat tona të përditshme.

Kështu ne do të tregojmë

respekt për Shpirtin e Madh

dhe gjithçka që Ai ka krijuar .

 

( Tail Yellow ) – Crow

 

 

 

  1. JETOJE JETËN TËNDE

 

Jetoje jetën tënde në atë mënyrë që frika e vdekjes

të mos mundet të futet kurrë  në zemrën tënde.

mos sulmo askënd  për fenë e tij ;

respekto idetë e të tjerëve, dhe kërko që edhe ata të respektojnë të tuat.

Duaje jetën tënde, përmirësoje atë,

Stolisi gjërat që të  jep ajo.

Kërko që të jetosh gjatë

dhe të kesh si qëllim t’i shërbesh popullit tënd.

Përgatit një këngë fisnike vdekjeje

për ditën kur të ecësh drejt ndarjes së madhe.

Këmbe përherë një fjalë me një të huaj kur e sheh

që është i vetmuar diku.

Trego respekt për të gjithë njerëzit

dhe mos iu përul askujt.

Kur zgjohesh në mëngjes falëndero

për ushqimin dhe gëzimin ejetës.

Nëse nuk ke arsye për falënderim,

faji bie vetëm mbi ty.

Mos abuzo për asgjë e me askënd,

për të këmbyer gjërat e urta me të marrat

dhe hiq shpirtin e vizioneve.

Kur të të  vijë çasti për të vdekur,

Mos u bë si ata, që i kanë zemrat plot me frikë,

dhe kur të vijë koha e tyre, ata do të qajnë

dhe do të luten që të kenë dhe pak kohë për ta jetuar jetën ndryshe.

Këndo këngën tënde të vdekjes

dhe vdis si një hero që kthehet në shtëpi. “

 

 

 

Capo Tecumseh

 

 

 

  1. MJEGULL

– Këngë – Papago

 

Unë thërras mjegullën,

mjegulla vjen

të lagë tokën.

ndërsa unë eci,

zhytem pak në të tani.

Po rri në mes të fushave .

Mendoj për gjërat e mira, të bukura.

 

 

Përktheu: Faslli Haliti