Historia e komunitetit rus në Shqipëri, nga periudha e Ahmet Zogut, deri në ditët e sotme-

Për një rus, Shqipëria është një nga vendet më misterioze të Evropës, e cila shpesh lidhet me luftën në Kosovë, mafian shqiptare, “gjuhën shqipe”, por jo me Shqipërinë e vërtetë. Në Rusi, pak njerëz e imagjinojnë me të vërtetë se çfarë lloj vendi është. Republika e Shqipërisë, ndodhet në perëndim të Gadishullit Ballkanik dhe është ndër vendet më të varfra në Evropë.

Në të njëjtën kohë, shqiptarët janë një nga kombet më të lashta të Evropës, me një histori të vazhdueshme, prej më shumë se dy mijëvjeçarësh, duke jetuar në tokën e tyre dhe duke folur gjuhën e tyre amtare, gjatë gjithë kësaj kohe. Shumë kohë përpara themelimit të Romës dhe Luftës së Trojës, shqiptarët erdhën në Gadishullin Ballkanik, duke u bërë ndoshta indoevropianët e parë në Evropë. Ata zmbrapsën fushatat e ushtrisë së Aleksandrit të Madh dhe vetëm pas luftërave të gjata, u bënë pjesë e Perandorisë Romake, duke e mbijetuar atë pa humbur gjuhën dhe kulturën e tyre.

Pas rënies së Perandorisë Romake, Shqipëria u bë pjesë e Bizantit, më pas këto troje ishin pjesë e mbretërisë bullgare, mbretërisë serbe, Republikës së Venedikut dhe Epirit. Në vitin 1389, në Betejën e Fush-Kosovës, forcat e bashkuara të serbëve dhe shqiptarëve, u mundën nga një armik i ri – turqit, por Shqipëria u bë pjesë e Perandorisë Osmane, vetëm në fund të shekullit të XV-të. Në të njëjtën kohë, Porta e Lartë, u detyrua të bënte lëshime: shqiptarët shërbenin në ushtrinë turke në baza vullnetare, kishin përfitime dhe privilegje tregtare. Nga ana tjetër, pikërisht në vitet e sundimit turk, u përhap në Shqipëri islami.

Si pjesë e Perandorisë Osmane, shqiptarët quheshin zakonisht Arnautë (rrugët “Bolshaya” dhe “Malaya Arnautskaya” në Odessa, të lavdëruara nga Ilo dhe Petrov, janë emëruar pas tyre). Vetë banorët e Shqipërisë në mesjetë, e quanin vendin e tyre “arbër”, kurse veten “arbër”. Në fund të shekullit të XVIII-të, etnonimi “shqiptarë” u zëvendësua me një të ri – “shkiptarë” (që do të thotë; “ata që flasin qartë, kuptueshëm”). Sipas një versioni tjetër, “Shkiperia” në përkthim do të thotë “Vendi i Shqiponjave” dhe vetë shqiptarët e konsiderojnë veten pasardhës të shqiponjave të malit. Ky vetë-emër ka mbetur edhe sot.

Mjaft e çuditshme, por për më shumë se një mijë vjet histori të popujve rus dhe shqiptarë, gjurma e Rusisë në Shqipëri gjendet vetëm në shekullin e XX-të. Kjo është kryesisht për faktin se Shqipëria, u bë një shtet i pavarur vetëm në fillim të viteve 1920. Në qershor të vitit 1924, në Shqipëri u zhvillua një revolucion borgjezo-demokratik, u dëbua nga vendi kreu i grupit feudal-pronar, kryeministri Ahmet Bej Zogu dhe erdhi qeveria e Peshkopit ortodoks, Theofan (Fan) Stilian Noli, me qeverisjen e tij të orientuar në mënyrë paradoksale, drejt Bashkimit Sovjetik komunist.

Pikërisht në vitin 1924, u ndërthurën për herë të parë fatet e Rusisë dhe Shqipërisë. Pas ardhjes në pushtet të Peshkopit të Kuq në Shqipëri, një mision sovjetik shkoi menjëherë në kryeqytetin e vendit, Tiranë, me në krye ish-revolucionarin socialist, i cili shkoi në shërbim të bolshevikëve në vitin 1920, një nga informatorët e parë sovjetikë, oficerët Arkady Anatolyevich Krakovetsky.

Emisari i Moskës, shpalli zyrtarisht qëllimin e misionit të tij në Shqipëri, për të vendosur një regjim komunist në vend dhe për ta bërë Tiranën, qendrën e bolshevizmit në Ballkan. Nga Shqipëria, Krakovetsky planifikoi të zhvillonte propagandën dhe “eksportin e revolucionit”, në vendet fqinje. Megjithatë, plane të tilla nuk ishin të destinuara të realizoheshin, përpjekjet për të reformuar vendin më të prapambetur në Evropë, duke përdorur metoda komuniste, dështuan. Politika e qeverisë Noli në vend, po bëhej çdo ditë e më pak popullore.

Në këto kushte, Ahmet Zogu, i cili ndodhej në azil politik në ish-Jugosllavinë e asaj kohe, vendosi të hakmerret. Duke planifikuar një grusht shteti, ish-kryeministri filloi të formonte një kontingjent ushtarak. Për këtë qëllim, në kufirin e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve (SHS), u krijuan çeta vullnetare shqiptare, të përbëra kryesisht nga fiset shqiptare matjane, që i nënshtroheshin Zogut. Por për organizimin e një baterie artilerie dhe një batalioni mitraljer, nën një kontratë për një periudhë tre mujore, u ftuan emigrantë rusë, që kishin përvojë luftarake dhe jetonin në Mbretërinë e CXC.

Një fakt interesant është se marrëdhëniet me Shqipërinë mes emigrantëve rusë, nuk u zhvilluan lehtë që në fillim. Qysh në fund të vitit 1921, mijëra ish-luftëtarë të Ushtrisë së Bardhë, duke iu bashkuar shërbimit kufitar serb, ranë në konflikt me banditët dhe kontrabandistët shqiptarë, që terrorizonin popullsinë vendase. Pavarësisht se pjesa shqiptare e kufirit serb, konsiderohej më e rrezikshmja në të gjithë gjatësinë e saj, rojet kufitare ruse, e kthyen shpejt në një zonë mjaft të qetë dhe kalimin e kufirit serb, e bënë një pushtim vdekjeprurës për shqiptarët.

Më duhet të them se rusët në Shqipëri janë të papëlqyer që në kohën e luftërave ruso-turke, në të cilat shqiptarët luftuan për Turqinë dhe ata e urrenin Serbinë fjalë për fjalë për shërbimin kufitar. Megjithatë, kjo nuk e pengoi Ahmet Zogun, të rekrutonte ushtarakë rusë të bardhë, pasi profesionistë më të mirë në Ballkan, vështirë se mund të gjendeshin. Me rekomandimin e palës serbe, komandant i çetës ruse, u emërua koloneli i ushtrisë ruse në shërbimin serb, M. Miklashevsky. Detashmenti përbëhej nga 102 persona, duke përfshirë 15 oficerë.

Një nga anëtarët e detashmentit, foli më vonë për motivet që i shtynë emigrantët rusë të bardhë, të regjistroheshin në forcat e Ahmet Zogut: një ushtri e paguar me ar (dhe jo “kerenks”), duhej të sillte në pushtet, Ahmet Beun! Si mund të mos interesohesha menjëherë për një gjë të tillë? Në ditët e fundit të dhjetorit 1924, filloi operacioni. Beteja kryesore, vendimtare, në të cilën mori pjesë aktive çeta ruse, ishte beteja për qytetin e Peshkopisë, ku ndodhej selia e mbrojtjes dhe rezervat e ushtrisë së Nolit. Për më tepër, forca kryesore goditëse, e cila përfundoi plotësisht detyrën, ishin pikërisht rusët.

Pas pushtimit të Peshkopisë dhe një pushimi të shkurtër të njësisë së Ahmet Zogut në pararojë, të gjithë me të njëjtin detashment rus, nisën sulmin ndaj kryeqytetit të Shqipërisë. Trupat e demoralizuara të Nolit, mundën të bënin pak rezistencë. Më 24 dhjetor, një çetë ruse, e drejtuar nga Zogu hyri në Tiranë.

Pas shpalljes së Shqipërisë republikë dhe Ahmet Bej Zogut, si president i parë, çeta ruse vazhdoi shërbimin e saj, por u shpërbë në vitin 1926. Radhëve të tij, iu ofrua një pension i përjetshëm në masën e pagës së marrë, por me kusht qëndrimi në vend. Në fillim, shumë efektivë të detashmentit përfituan nga kjo ofertë e favorshme – kështu u shfaq për herë të parë diaspora ruse në vend. Në të vërtetë, nuk zgjati shumë: gradualisht, duke iu referuar monotonisë së jetës, emigrantët e rusë të bardhë, filluan të largoheshin nga Shqipëria. Nga fillimi i vitit 1939, vetëm 19 persona mbetën, nga ish-kompania.

Ndërkohë, në prill të vitit 1939, Shqipëria u pushtua nga Italia fashiste, dhe në vitin 1943 (pas kapitullimit të Italisë) nga Gjermania naziste, e në këto kushte, fati i “shqiptarëve rusë” u zhvillua në mënyra të ndryshme. Disa i qëndruan besnikë Zogut dhe shkuan në çetat partizane që luftuan kundër italianëve dhe komunistëve në të njëjtën kohë. Të tjerët, pas marrjes së Shqipërisë nga Italia, hynë në ushtrinë italiane, në të cilën luftuan në Frontin Lindor, kundër Bashkimit Sovjetik.

Më pas, fati i shpërndau në mbarë botën, pjesëtarët e detashmentit rus, por pati edhe nga ata që pas luftës, mbetën në Shqipëri, dolën në pension, ose u transferuan në shërbimin civil. Ndonëse ishte shumë e vështirë për ish-Bardardistët të përshtateshin me kushtet e reja shqiptare, fakti është se pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria hyri në një epokë të re historike. Në vjeshtën e vitit 1944, Ushtria Nacionalçlirimtare e Shqipërisë, e udhëhequr nga komunistët, çliroi vetë të gjithë vendin nga pushtuesit.

Më 29 nëntor 1944, në vend erdhi në pushtet Partia Komuniste (më pas Partia e Punës), e kryesuar nga Enver Hoxha. Në vitin 1946, Shqipëria u shpall Republikë Popullore. Duke u mbështetur në mbështetjen politike, ushtarake dhe ekonomike të Bashkimit të Republikave Socialiste Sovjetike, udhëheqja shqiptare nën kryesimin e Hoxhës, iu vu drejt ndërtimit të socializmit. Dhe sërish fatet e Rusisë dhe Shqipërisë u kryqëzuan.

Bashkimi Sovjetik, ndihmoi në mënyrë aktive Shqipërinë e prapambetur agrare në krijimin e një ekonomie socialiste. Qindra specialistë civilë dhe ushtarakë sovjetikë, u dërguan në Shqipëri për të ndihmuar popullin në mënyrë vëllazëror. U shpalos një shkëmbim i gjerë kulturor dhe studentor: mijëra shqiptarë (kryesisht burra) shkuan për të studiuar në BRSS.

Gjuha ruse, u bë e detyrueshme në shkollë dhe qëndrimi ndaj rusëve, nuk ka qenë kurrë kaq pozitiv në historinë e Shqipërisë. Sipas statistikave që disponohen në Arkivin Qendror të Shtetit Shqiptar, në periudhën nga viti 1947, deri në vitin 1961, janë regjistruar rreth katërqind martesa të përziera, midis burrave shqiptarë dhe grave ruse. Shumica e grave ruse, u shpërngulën përgjithmonë me burrat e tyre në Shqipëri.

Në fakt, vetëm nga ai moment mund të flitet për shfaqjen e një diaspore të plotë ruse në Shqipëri. Është karakteristikë se shumë nga qytetarët sovjetikë, dhanë një kontribut të madh në zhvillimin e ekonomisë dhe kulturës shqiptare. Për shembull, Luiza Evgenievna Papajani (emri i vajzërisë së Melnikova) në vitet 1950, drejtoi një grup avokatësh sovjetikë, që krijuan nga e para Laboratorin e parë të Mjekësisë Ligjore në Shqipëri. Ajo u bë edhe spikerja e parë ruse, në Radio Tirana Shqiptare.

Bashkatdhetaria jonë tjetër, Taisia Uzlova, luajti një rol të madh në zhvillimin e mjekësisë së syve (Okulistikës) në Shqipëri; Tani e vetmja qendër e kirurgjisë së syrit në vend, që përdor teknologjinë e Fedorov, mban emrin e “Uzlova”. Një tjetër shtetase sovjetike, që jetoi për gati pesëdhjetë vjet me bashkëshortin e saj në Shqipëri, Nina Mula, është nëna e këngëtares së njohur të operës Inva Mula, me famë në të gjithë Europën e më gjerë.

“Muaji i mjaltit” i miqësisë sovjeto-shqiptare nuk zgjati shumë. Në fund të viteve 1950-të dhe në fillim të viteve 1960-të, situata filloi të ndryshojë. Udhëheqja shqiptare, e kryesuar nga Enver Hoxha, pranoi me dhimbje kritikat e Niktia Hrushovit, për kultin e personalitetit të Josif Visaranoviç Stalinit, si dhe normalizimin e marrëdhënieve midis BRSS dhe Jugosllavisë, të cilat Tirana, e konsideronte burim kërcënimi për veten. Shqipëria shkoi drejt afrimit me Kinën, me të cilën BRSS-ja, nga ana e saj, përkeqësoi marrëdhëniet dhe në Tiranë filluan të kritikojnë kursin e Moskës zyrtare.

Në vitin 1961, udhëheqja sovjetike iu përgjigj kësaj kritike, duke tërhequr këshilltarët dhe specialistët e saj nga Shqipëria. Në nëntor 1961, Moska dhe Tirana, shkëmbyen sulme të forta, pas të cilave Bashkimi Sovjetik, tërhoqi ambasadorin nga Shqipëria dhe ndërpreu marrëdhëniet diplomatike me të. BRSS-ja, filloi me urgjencë nxjerrjen e qytetarëve sovjetikë në Shqipëri, duke braktisur të gjitha pronat. Që nga viti 1962, Shqipëria është kthyer në vendin më të mbyllur dhe më të izoluar në Evropë.

Megjithatë, për arsye të ndryshme, rreth pesëdhjetë gra ruse mbetën me burrat e tyre në Shqipëri, duke u shkëputur plotësisht nga vendlindja. Madje, të gjithë ata që kanë studiuar në Bashkimin Sovjetik, si dhe familjet e tyre, janë shpallur spiunë e agjentë, nga autoritetet shqiptare. Shumë prej tyre u burgosën (dhe vuajtën pesëmbëdhjetë a njëzet vjet), u dërguan në punë të rënda, ose u internuan në zonat e thella malore të Shqipërisë.

“Çdo korrespodencë ishte e ndaluar, ishte e pamundur të bëhej një telefonatë, ishte e pamundur të lëvizësh nga një qytet në tjetrin, sepse ka vetëm një rrugë dhe kudo ka postblloqe, deri rreth maleve. Të gjitha ne (gratë ruse. – A.N.) humbëm plotësisht kontaktin me vendin e tonë, e gjetëm veten të izoluar nga bota dhe nga të afërmit e tanë. Dhe në kushte të tilla, më duhej të mbijetoja, të rrisja fëmijë, të shpresoja për kohë më të mira”, kujton Luiza E. Papajani.

Sot në Shqipëri janë rreth njëzet gra ruse të atij brezi. Pjesa tjetër ose vdiq, ose emigroi në Itali, Greqi dhe Gjermani me familjet e tyre, në vitet nëntëdhjetë. Ata që mbetën, morën një shtetësi të dytë – ruse. Qeveria shqiptare, meqë ra fjala, u premtoi se do t’u paguante dëmshpërblim monetar grave ruse, për vuajtjet që pësuan në burgjet politike dhe internime.

Në përgjithësi, sot diaspora rusisht-folëse, në më shumë se tre milionë banorë në Shqipëri, ka vetëm rreth 300 njerëz; Në pjesën më të madhe, këta janë shtetas rusë, që janë martuar me shqiptarë në pesëmbëdhjetë vitet e fundit. Pozicioni i bashkatdhetarëve tanë, vështirë se mund të quhet pa re. Pra, në vend, nuk ka as një oborr të Kishës Ortodokse Ruse, nuk ka asnjë tempull të vetëm, ku do të kryhej adhurimi në sllavishten kishtare!

Probleme ka edhe me mësimin e gjuhës ruse. Edhe pse pas vitit 1962, vazhdoi të studiohej në shkollë edhe për gati 15 vite të tjera, numri i banorëve rusisht-folës të Shqipërisë, sot është i vogël: rreth 20 mijë vetë; Për më tepër, që nga viti 1990, ky numër është ulur me 2.5 herë. Adhurues dhe dirigjentë tradicionalë të kulturës dhe gjuhës ruse në vend, janë shqiptarët që kanë studiuar para prishjes së marrëdhënieve diplomatike sovjeto-shqiptare, në Bashkimin Sovjetik.

Ka deri në 2000 aktivistë të tillë, në të gjithë vendin. Në Shqipëri, gjuha ruse mësohet në Shkollën e Gjuhëve të Huaja “Asim Vokshi”, ku e studiojnë 50 persona. Gjuha ruse, studiohet gjithashtu në 7 universitete të Shqipërisë (përfshirë Departamentin e Gjuhës Ruse të Fakultetit të Gjuhëve të Huaja të Universitetit të Tiranës), ku e mësojnë rreth 40 studentë.

Pavarësisht situatës së vështirë të diasporës ruse në Shqipëri, mund të vërehen edhe aspekte pozitive, që janë shfaqur kohët e fundit. Kështu, më 17 shkurt 2007, në qytetin shqiptar të Korçës u bë hapja e Vitit të Gjuhës Ruse në Shqipëri. Zgjedhja e vend-ndodhjes nuk ishte e rastësishme: Korça njihet për traditat e saj të thella shpirtërore dhe kulturore, monumentet historike të kulturës orthodokse, koleksionin më të pasur të ikonave në muzeun historik lokal; këtu jetojnë një numër i konsiderueshëm intelektualësh shqiptarë.

Prej kohësh në Korçë ka pasur interes dhe respekt të madh për kulturën dhe gjuhën ruse, ka një degë të Shoqërisë së Miqësisë “Shqipëri-Rusi”, një klub “Moska” në qytet, jetojnë bashkatdhetarët tanë. Në fillim të vitit 2007, ambasadori rus në Shqipëri A. L. Prishchepov, i dhuroi Bibliotekës Qendrore të Qytetit në Korçë, një përzgjedhje prej më shumë se 30 vëllimesh të letërsisë klasike ruse, të marra nga “Shtëpia e Bashkatdhetarëve të Moskës”.

Ky hap i ambasadës ruse, mori një reagim të gjerë në Shqipëri – ceremonia e prezantimit të librit u transmetua në televizionet lokale dhe u përsërit vazhdimisht në njoftimet e lajmeve. Aktivitetet lidhur me Vitin e Gjuhës Ruse në Shqipëri, vazhduan në kryeqytetin Tiranë, si dhe në qytete të tjera të vendit. Kështu, ka shpresa për një përmirësim të situatës së diasporës ruse në Shqipëri. E cila, natyrisht, nuk mund të mos gëzohet…! Memorie.al