VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Optikë kritike për TRAGJEDINË “ JUDA MAKABÈ” TË FISHTËS, KRYETEMË A T D H E U – L I R I A – F E J A – Nga Mexhit Prençi

By | January 13, 2020
1 Comments
  • author avatar
    Anonymous 3 months ago Reply

    palidhje

Komentet

SIMFONIA PUKJANE… – Nga LULZIM LOGU

 

 

Frrok Gjoni aktualisht është punonjës policie në Tropojë, por ka studjuar edhe për biologji dhe kimi, vite më parë.Unë e kam njohur si artist, një instrumentist i shkëlqyer, pjesë e ansamblit të mrekullueshëm pukjan të Ndue Shytit , ikonës së çiftelisë dhe jo vetëm. Vazhdon traditën me disa kolegë të tij, duke dashur ta ruajë si vlerë të shtrenjtë, si thesar të traditës krijimtarinë dhe mënyrën e rrallë të interpretimit.I angazhuar në Qendrën Kulturore “Dardania”, në projektet kulturore të saj, me mbështetjen e mjeshtrit Skender Doshlani, ai ndihet aq mirë, i përkrahur dhe i dashur si në qytetin e tij, në Pukë.

Së bashku, mbështetur edhe në përvojën e krijuar nga “Klubi i Shkrimtarëve dhe Artistëve “ Tropojë, me dashamirësi dhe respekt ka bashkëpunuar drejt një projekti ambicioz, të themelimit dhe rritjes së Shoqatës Kulturore “Kçira” fshat i Pukës nga kanë dalë dhjetra figura të rëndësishme të artit,kulturës,arsimit, por dhe nga shumë fusha të tjera si ekonomistë, juristë të shquar, prokurorë të republikës, kryetarë bashkie etj.

Puka sot më shumë se në çdo epokë tjetër është shndrruar në një destinacion të bukur turistik, për shkak të pozitës gjeografike dhe pasurive natyrore, të një relievi tërësisht alpin, por edhe për trashëgiminë e saj të shquar kulturore, nga traditat që vijnë të gjalla dhe aktive që nga ilirët e këtej.

Kçira ka luajtur rol të rëndësishëm gjithmonë në Pukë ndër 7 bajrakë, në luftë e kuvende dhe si një vend me pozitë gjeografike të favorshme dhe me njerëz të besës e burrnisë qysh në kohën e Gjergj Kastriotit dhe Lekë Dukagjinit, e cila ishte nën zotërimin e këtij të fundit.

Për fshatin Kçirë të Pukës , nëse kerkon në internet gjen një përshkrim të vitit 1916, kur fshati tërësisht katolik kishte tre kisha, 105 shtëpi e 800 frymë. Një pjesë e mirë e banorëve jetojnë duke punuar për punishten e reçelrave, mjaltit, pijeve, bimëve mjekësore, të cilat eksportohen deri në Vatikan.Familjet e  Kçirës mbjellin e mbledhin fruta e bimë me punë sezonale.Historia e Kçirës sipas studjuesve të zones daton që në vitin 1529, përshkruar kryesisht nga Profesor Xhemal Meshi, Mjeshtër i Madh.

Në kujtesën e komunitetit pukjan, debutuesit e pare të Ansamblit “Puka” si valltarët Avdulla Laçi,Demush Pema, Mehmet Rrapushi, Ram Selimi, Mark Maluta, instrumentisti virtuoz Ndue Shyti, Artist i popullit dhe Qytetar Nderi i Pukës, udhëheqësja artistike e këtij ansambli Sabrie Nushi, rapsodi popullor Frrok Haxhia, i nderuar me medaljen e artë në Festivalin Folklorik Moskë ,regjisori i talentuar Fran Vukaj, koreografi me pervoje Riza Hoxha, studiuesja e muzikës e folklorit prof. Yllka Selimi  përpunuan dhe ngritën në art, nëpërmjet artistëve të ketij ansambli, vlerat kulturore me të spikatura te artit popullor pukjan.

Orkestra me vegla popullore të krahinës, drejtuar nga Ndue Shyti, kishte në përbërjen e saj instrumentistë të shquar si Fran Zefi, Pjetër Nimani, Mark Shyti, besnik Haxhia, Sadri Lleshi, Gjovalin Ndreca etj, u bë e njohur brenda brenda dhe jashtë vendit për mjeshtërinë artistike të saj.

Bash në këtë rrugë, me synime të qarta të promovimit të këtyre vlerave kulturore, por duke u përqëndruar tek roli dhe kontributi i Kçirës si pikë referimi e zhvillimit kulturor dhe më gjërë, një grup artistësh dhe intelektualësh kanë formuar Shoqatën “Kçira” e cila ishte dhe mikpritëse e një grupi kulturor nga “Klubi i Shkrimtarëve dhe Artistëve” Tropojë dhe Qendra Kulturore “Dardania”, me inisiativën e Frrok Gjonit, në Bar” Univers”.

Aty u bashkëdiskutuan alternativat e mundshme të funksionimit të organizmave mbështetës dhe promovues të traditave, të trashëgimisë së përbashkët kulturore të dy trevave, Pukës(përkatësisht Kçirës) dhe Tropojës, sensibilizimin e strukturave shtetërore, të shoqërisë civile dhe të individëve me reputacion, në mënyrë që kultura, kjo ambasadore universale, të lidhë dhe fuqizojë marrëdheniet kulturore dhe ti përfaqësojë ato në nivele më të larta brenda dhe jashtë vendit.

Kçira e 9 klerikëve të njohur patriotë, e vëllezërve Tonin e Simon Rrota, e muzeut të njohur historik, kufiri i ndarjes së bajraqeve, i lahutës dhe zamares, i Tringës së maleve ka çfarë të kontribojë në këtë takim.Këtë thanë në fjalën e tyre kryetari i Shoqatës “Kçira” dhe kryetari i “Klubit të Shkrimtarëve dhe Artistëve” Tropojë,profesoret Ndokë Seferi dhe Hilë Boci, prokurori Arjan Ndoi, kryetari i Bashkisë Fushë Arrëz Frrok Tuci,Durim Seitaj nga Mallakastra, Lad Luka e plot të tjerë.

Spikatën dhe emocionuan të pranishmit orkestra popullore me çifteli , ku vëllezërit Gjergj e Sadri Lleshi gati të hipnotizonin me meloditë e tyre, ndërkohë që interpretimi me bilbil i Gjovalin Ndrecës na dhuroi çaste të mrekullueshme.Poeti dhe artisti i njohur Gjovalin Dushai interpretoi vargjet e tij të bukura, tashmë tekste kengësh të njohura kenduar nga këngëtarë të njohur nga Puka, Tropoja, Shkodra, Kosova etj.

Një takim i mirëseardhur dhe shumë miqësor, anipse në kushte të sigurisë shendetësore prej Covid 19, i cili vertet deshmon se artistët dhe njerëzit e kulturës, kudo që ndodhen mund dhe duhet të bashkëpunojnë në të mirë të zhvillimit dhe prosperitetit të saj, sidomos në kushtet e sotme kur sfida më e rëndësishme ka qënë dhe mbetet ruajtja dhe lançimi i vlerave të traditave tona të përbashkëta etnokulturore. Duke nisur që nga një vend, qoftë edhe fshat i vetëm si Kçira, që shërben si një model për tu admiruar…

 

Pukë, 30.07.2020

Letërkëmbimi – Camaj i shkruan Krujës: Kam ndêjë dy dit me Arshi Pipën i cili u nis drejt për Detroit

LETËR – KËMBIM KRUJA – CAMAJ

 

 

Romë, 18 /II/ 1958

 

Fort i dashuni Mustafë,

Tash mora letrën Tuej dhe po Iu përgjegjem menjiherë. Jam kenë marak si nuk Iu përgjegja deri tash letrës Suej. Posë punës rreth revistës që po na del për hundësh Prof. Koliqit dhe mue, unë pregadis dhe nji speçjalizim n’Universitet që do të mbarojë me mprojtjen e nji teze filologjike. Kryeneçsisht punoj prap mbi Buzukun. Drejtimi i studimeve mbi ket auktor që ndiqet prej Çabejt etj. nuk më mbushet mendja se âsht i drejtë. Interesimi i em tash për tash asht eskluzivisht mbi grafín. Tash po ju dërgoj dhe nji studim temin botue prej Bariqit që më pat drejtue në këto probleme. Po më tokon mirë që mos të humbi kohë sa të rrij tue pritë emigrimin për Amerikë, që do të shkojë pak gjatë për arsye t’operacjonit të Ninës, që tash asht mjaft mirë.

Gencit [1] i shkruej  rregullisht dhe prej të gjithë shokëve të mij që kam pasë deri në sod âsht mâ i dashtuni. Na kanë afrue disa momente në jetë dhe nji afinitet karakteri ndoshta. Qëllimi kryesor âsht të mbrrijë atje dhe të fillojmë ndoj aktivitet për sigurimin e jetës pse vjetët kalojnë.

Punën që më porositët do ta kryej sa mâ parë: nuk besoj se ka nevojë përmirsimi përkthimi i Juej, mbas çka pashë në të parin shikim, por sidoqoftë do ta shikoj me vemendje. Prof. Koliqi asht jashta Rome dhe në këto dit kthen. Më tha se do t’Iu shkruente. Artikulli i Juej âsht në shtyp.

Përfundoj tue Ju përqafue për së largu.

I Juej Martini

Të fala shumë Angjeles si nga Nina ashtu nga unë

[1] Genc Kortsha, biri i Prof. Xhevat Korçës (shënim i Eugjen Merlikës)

 

 

 

Romë, 21 /IV/ 1958

 

Fort i dashuni Mustafë,

Më fal pse po Të  përgjegji prap vonë, pse gjithmonë për Ty kërkoj mâ tepër kohë të lirë që të përgjegji përgêshëm dhe jo maje në maje. Tash dy javë punoj në revistë që gjindet në shtyp. Artikullin Tând e shtime krejt në kët nr. (njizet e sa faqe) dhe të gjithë, por sidomos Dr. Vuçani që âsht shumë i kujdesëshëm, orvatemi që të dalë pa gabime, gjâ që âsht shum e vështirë pse “shtypâjt” tue ndreqë nji gabim bijnë në tjetrin edhe mâ të madh. A jeni të kënaqun me nr. 1-2? Në kët numër po qes nji lloj artikulli për drejtimin e letërsís shqipe në Tiranën e sotshëme. Dëshiroj shumë që të kem ndonji ide dhe prej Teje mbi ato pak mendime. Jam i mendimit që të flasim pak, herë mbas here, dhe për aktivitetin e atyne horave atje.

Të dërgova dhe at studimin tem të vogël mbi –h në grafín e Buzukut. Gjithnji jam i mendimit se mâ parë e mâ dalë se të flitet për Buzukun në përgjithsí duhet skjarue grafía e tij. Tezën e kam po mbi kët temë, të cilën e kam përpunue gadi dy vjet rresht me Bariqin, i cili ka qenë shum i kënaqun me mue. Jam përpjekë me u vû në gjendjen e Buzukut ase të ndokuj tjetër para tij dhe nga kjo pozitë me e kundrue problemin e të shkruemit në shqipe. Me randësí âsht se si mbas tezës seme Buzuku e ka ndigjue dhe shkrue ë-n dhe kësaj gjâ ia ka dalë nëpërmjet të h-es, si mbas sistemit të grafís hebrajke. Asht gjâ e provueme se përkthyesat e ungjillit në gjuhën sllave të vjetër, për tingujt që nuk ekzistojshin n’alfabetin grek, kanë marrë shêje e mënyrna t’alfabeteve të gjuhëve orjentale. Deri tash kam zgjidhë problemin e vokalizmit buzukjan. Puna eme tepër gjurmuese e gjenezës së grafís së Buzukut sigurisht ka me marrë dhe nji karakter polemik nesër me pikpamjet e Resulit dhe të komisjonit të Tiranës. Bariqi i shkretë më thonte gjithmonë: “ mos u tremb! Vijo punën tande! “ Ortografija e Buzukut, mandej âsht shum e influencueme prej ortografís të teksteve biblike dalmatine  të XIV-XVII shekull. Kam disa lloj provash  se Buzuku ka njoftë sllavishten e se prandej në punën e tij ka pasë para sysh dhe tekste sllave. Dhe historikisht  Dalmacija e Shqipnija n’at kohë kanë qenë nën nji administratë fetare. Edhe Bogdani shum mâ vonë ka pasë nën juridikcjonin e vet dhe nji pjesë të Dalmacís. E keni dhe librin e Radoníć-it që T’a kam pasë dergue.

Por mjerisht këto studime të gjitha ka me m’u dashtë me i këputë sa t’a marr specjalizimin në të cilin punoj. Në Ballkan mandej (Tiranë dhe Beograd) âsht tue u punue shumë në kët drejtim dhe vetëm  me ndjekë punën e tyne duhet kohë e kohë shumë.

Prof Koliqi ka qenë në spital dhe sod më duket se del. Ka pasë nji operim të vogël në bazën urologjike. Si âsht tash djali Yt? Më shkruen shokët  nga Detroit-i për darsmën e Gencit. Më ka ardhë mirë tejet që ke marrë pjesë edhe Ti në kët gëzim. Genci mbas hesapit tem, âsht nji djalë i rrallë. Gëzohem se ka marrë dhe nji nuse si kush.

Tash po përfundoj  tue u dërgue të fala të përzemërta Z. Angela dhe djalit Tand.

Përqafime

Martini

Shum të fala dhe nga Nina

 

 

 

 

Roma, 30 /X/ 1958

 

Fort i dashuni Mustafë,

Shum Të lutem që të më falish për vonesë të përgjegjeve të mija, që u shkaktuen mâ parë pse nuk dijsha drejtesën tuej të sigurtë dhe së dyti, tash së fundi, pse isha i xanun me dy provimet e vështira që dhashë mbi filologjín romane e sllave që bâjnë pjesë në sprovat e specjalizimit tem. Tash kam me mbrojtë nji tezë, e cila duhet të ketë nji peshë shkencore që të jetë e dêjë për t’u botue.

Nga ky sukses apo dështim mvaret shum për sistemimin tem n’Amerikë, pse të drejtën me Të thanë kisha me dishrue shum që kur të vij atje të kemë dishka në dorë që të më sigurojë së paku ndonji vend bibliotekari në ndonji institut që merren me këso problemesh. Megjithse Nina âsht mirë tash me shëndet, kam hala pengesa rreth vizës: duhet të kalojë pak kohë nga operacjoni.

Si Të kam pasë shkrue nji herë mâ i zoti për ndreqje bocash ndër né âsht Vuçani, por shkrimet në shênj të revistës i shikojmë gjithmonë të tre (Koliqi, Vuçani e unë). Ka nji herë na bâhet kryet dhallë mund të na shpëtojë ndonji gabim, të cilin kur ta shof mbas daljes së revistës, më bân maraz sa nuk e xen besë!

Kam ndêjë dy dit me Arshi Pipën i cili u nis drejt për Detroit. Më pëlqei, pse unë nuk e njifsha. Ishte shumë i pregatitun, posaçe në poezi. Më shprehi mendimin e naltë që kishte për Ty dhe më erdhi mirë. Kemi nevojë që të mblidhemi të gjithë rreth kulturës për të bâ dishka në këto dit të vështira për të gjithë.

Ju përshëndesim përzemërsisht si unë si Nina, Ty dhe Angjelën.

Martini

[1] Genc Kortsha, biri i Prof. Xhevat Korçës (shënim i Eugjen Merlikës)

Kadare: Solzhenicini, kampion i të drejtave njerëzore

Laureati rus i çmimit Nobel, Alexander Solzhenicin, autori disident shkrimet e të cilit ekspozuan tmerret e kampeve të internimit të periudhës sovjetike, u varros sot me një ceremoni që i ngjante një funerali shtetëror, në një varrezë historike të Moskës. Solzhenicini vdiq të djelën në moshën 89 vjeçare. Aleksandër Solezhenicin në veprat e tij përshkroi dhe denoncoi sistemin stalinist të ish-Bashkimin Sovjetik. Për të diskutuar mbi jetën dhe rolin shkrimtarit disident Zëri i Amerikës kishte ftuar për një bisedë telefonike shkrimtarin Ismail Kadare.

Zëri i Amerikës:Zoti Kadare, Solzhenicini u bë simboli i luftës kundër diktaturës, ai ishte njeriu që denoncoi botërisht sistemin më të ashpër totalitar dhe bëri publike kampet famëkeqe të internimit, të ashtuquajturit Gulagë sovjetikë. Çfarë ndikimi patën veprat e tij në ato vite?

Ismail Kadare:Natyrisht, që mendimi unanim botëror është se Solzhenicini është një figure kolosale e shekullit, është një shkrimtar emancipues, në shkallë planenetare, ai ai lojti një rol në gjysmën e planetit, që ishte bota komuniste, por edhe në botën tjetër, ku vepra e tij rrezatoi gjerësisht. Ka qenë një shkrimtar i pakrahasueshëm në demaskimin e krimeve të Stalinit, një proces që ende vazhdon sot në botë, me dënimin e krimeve të komunizimit, një proces që ende vazhdon sot në botë, pra është një proces ende i pambyllur. Siç ndodh shpesh me figurat e mëdha, të gjithë duan të përfitojnë prej tyre, Rusia zyrtare, që pamë edhe ceremoninë, e nderon atë, mendoj unë për të tjera arsye që e nderon Rusia demokratike dhe liberale. Opinioni botëror çmon tek ai mbi gjithshka veprën e tij të madhe letrare artistike dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut që ai bëri në shkallë botërore, si rrallë kush. Edhe në qoftë se vihet re ndonjë rezervë, siç ndodh me shkrimtarët e mëdhenj, kjo ka të bëjë pikërisht me të drejtat njerëzore, kampion i të cilave ai qe. Është vënë në dukje kohët e fundit afrimi i tij me Putinin, që ka luajtur një rol në mendimet e tij, të cilat patën rënë disa herë ndesh me veprën e tij, siç ishte rasti i Kosovës, kur për fat të keq, e përsëris, për fat të keq, ai u pajtua me mendimin e Rusisë zyrtare, kundër forcave të lirisë në Ballkan. Disidentët rusë kanë patur për këtë arsye një polemikë me të dhe Kosova u bë, si të thuash, një pikë ndarjeje midis tyre. Por kjo ndodh jo rrallë me shkrimtarët e mëdhenj dhe të shquar, që jo rrallë, parimet që ata mbrojnë në veprat e tyre, bien disa herë ndesh me mendimet që ata kanë në një periudhë të caktuar të jetës së tyre. Por, në fund, është vepra ajo që mbetet dhe që çmohet dhe janë këto mendime kalimtare, të cilat harrohen dhe pa dyshim, dhe figurën e tij kolosale nuk do ta cënojë kjo gjë në tërësi, ato mendime kalimtare do të harrohen dhe vepra e tij do të jetojë përgjithmonë.

Zëri i Amerikës:Pra, ai mbetet një figure komplekse në historinë e letërsisë botërore…

Ismail Kadare:Nuk mund të thuhet komplekse, figura e tij është në përgjithësi e qartë, por që thashë unë, është një incident…

Zëri i Amerikës:Ju keni patur rastin ta takoni Aleksandër Solzhenicinin. Në ç’rrethana e keni njohur dhe cilat janë disa nga mbresat tuaja për të?

Ismail Kadare:Po, unë kam patur rastin ta njoh në Paris,para se të instalohej përfundimisht në Rusi, ai bëri një udhëtim në Francë. Ne të dy, kemi të njëjtin editor dhe botues francez, dhe në mjediset e Shtëpisë Botuese “Fayard”, ku ai u prit, kam patur rastin të njihem me të dhe të bisedoj me të, ishte një njeri jashtëzakonisht i komunikueshëm, kishte dëshirë të fliste, një dëshirë që ndoshta ishte e theksuar nga jeta e tij tepër e vetmuar, qoftë në burgjet e Stalinit dhe në internim, qoftë në një farë jete të izoluar që ka bërë më vonë. Ai ishte tepër i komunikueshëm.

Zëri i Amerikës:Duke bërë një paralelizëm me ish Bashkimin Sovjetik, në se do të flitej për një disidencë, apo nje Solzhenicin të Shqipërisë, në mend të vjen emri juaj, megjithëse ju vetë jeni shprehur se nuk keni qenë disident. Sa e vështirë ishte disidenca në radhët e intelektualëve shqiptarë gjatë periudhës së komunizmit?

Ismail Kadare:Një here dua të them, se nuk ka figurë në letërsinë shqipe, në kulturën shqiptare, ose në mendimin kulturor shqiptar, të krahasueshëm me Solzhenicinin në atë kompleksitetin e tij, si njeri i madh i letërsisë dhe i lirisë, nuk ka. Nuk ka dhe nuk mund të kishte në Shqipëri, sepse edhe në Rusi, Solzhenicini doli në atë periudhë që quhej periudhë staliniste, dmth ai kishte vite, vite që shkruante, por u deshën të kalonin 8 vjet nga vdekja e Stalinit, që ai të botonte faqet e para. Kaq e rëndë ishte hija e Stalinizmit, në Rusi, ku qe përmbysur ndërkohë. Tani mendoni se si kanë kjo hije e Stalinizmit tone dhe e kishim gjallë Stalinin deri në rrëzimin e komunizimit. Pra, ishte praktikisht dhe teorikisht e pamundur, që në Shqipëri të kishte disidencë. Në Shqipëri nuk ka patur dissidence, në kuptimin klasik të fjalës, që disidenca konsiderohet si një kundërshtim publik ndaj shtetit, si një kundërshtim, një sfidë, një dalje publike kundër shtetit që sundon. Ne këtë e dimë dhe shpesh thuhet se vërtet ka qenë në Shqipëri kaq e ashpër kjo shtypje e kulturës, e jetës shoqërore, apo ndoshta shkrimtarët mundet që e teprojnë pak për të justifikuar faktin që ata nuk arritën dot të bënin atë disidencë që i bëri ata që si në Rusinë e Solzhenicinit, se dhe atje për një kohë të gjatë nuk u bë disidenca. Unë them se shtypja ka qenë reale dhe mjafton të kujtoj jo vetëm vitet e para të terrorit, kur terrori kundër intelektualëve, elites intelektuale, ishte një praktikë e ditës në Shqipëri, ishte një sport i ditës, si të thuash, por të marrim vitet e fundit, në mes të viteve ’70, është thënë disa here, në Shqipëri u pushkatuan dy poetë, Vilson Blloshmi dhe Genc Leka. Mendoni, të pushkatohen dy poetë në mes të viteve ’70, kur ndërkaq kishte një lloj emancipimi në mbretërinë komuniste të botës; por unë do t’ju them një shembull tjetër, edhe më të pabesueshëm. Pasnesër, më 11 gusht, mbushen 20 vjet nga varja e një poeti, unë po e përsëris fjalën, nga varja e një poeti shqiptar, një poet shqiptar me emrin Hazi Mela. U var në mes të Kukësit dhe kur, në vitin 1988. Është e pabesueshme, një poet shqiptar varet dy vjet para rënies së komunizmit dhe mbahet tre ditë i varur në sheshin e Kukësit, për të terrorizuar qytetin. Ja pra, çfarë persekutimi dhe çfarë terrori ka patur në Shqipëri. E megjithatë, mund të thuhet, se letërsia shqipe, jo në këtë formë kaq radikale si Solzhenicini, por në forma më të përmbajtura si Pastërnaku, os esi Bulgakovi, ka arritur të shkruajë vepra që kanë shprehur rezervën e tyre të thellë kundër regjimit komunist.

Zëri iAmerikës:A u bë i famshëm Aleksandër Solzhenicini për shkak të disidencës së tij dhe pasqyrimit të komunizimit rus me tërë ashpërsinë e tij, apo edhe për faktin e vlerave artistike të veprave të tij?

Ismail Kadare:Solzhenicini është një shkrimtar i rrallë në fatin e tij, ku vepra letrare dhe dokumentare kanë pak a shumë, një peshë të barabartë. Janë të dyja tepër të rëndësishme, janë të dyja tepër të fuqishme, sepse rrallë ka ndonjë shkrimtar që të ketë kryevepra letrare, si ta zemë, “Pavioni i kancerozëve”, që është një roman, pra thjesht një roman artistik dhe të ketë një vepër dokumenetare, ose më mirë një dëshmi tronditëse, si “Arkipelagu Gulag” dhe është shumë e vështirë për lexuesin të vendosë se cila është më interesante, qoftë dhe nga ana e realizimit artistik, se janë të dyja jashtëzakonisht të bukura, veç që janë tronditëse dhe të thella; janë edhe të bukura, lexohen me një frymë. Prandaj, ai është një shkrimtar që e ka të ndarë veprën në dy korpuse, që do të thoja, pak a shumë të barabartë.

Zëri i Amerikës:Zoti Kadare, ju faleminderit për intervistën.

26 shkurt 2010

Frati i vogel i Shqypenís – Poezi nga FILIP SHIROKA


Veshë me zhgûn, me litar njeshun,
U thaçë prindve lamtumirë:
Sot prej gzimesh të botës i zdeshun,
Te Françesku gjeta hìr;
Dhe po shkoj në Shkollë të vorfenìs
Me u bâm Frati i Shqypenìs

Edhe atje, si të kemi msue,
Dhe kur të bâhemi Meshtar,
Do të dal shqyp me predikue
Gjithkahë janë vllazen Shqyptarë,
me u msue ligjen e dashtnìs,
Se jam Frati Shqypenìs.

Kam me u thânun: Vllazen jeni,
(Dhe pse të liqt 1) na paten da);
Hapni historen… me pa keni
Çë fe shqyptari pasun ka:
Vllazen; libri i Historìs
Flet si Frati i Shqypenìs.

Kam me i msue se sa ka hjekun
Ai qi boten ka krijue;
Se per ne Ai në Kryq ka dekun
Pse ka dashtë me na shelbue:
Do t’u prîjë n’udhë të shêjtnìs,
Frati i vobtë i Shqypenìs.

Pasanikut kam me i thânun
Epi bukë atij qi s’ka;
Zoti të mirat na i ka dhânun,
Si për tye, si për tand vlla:
Flet prej gojet të Perendìs
Frati i vobtë i Shqypenìs.

E me të mjerët, qi rrijën tuj kjá
Perbrî të keqit qi bân pallë,
Njatë kashatë bukë kam me e damun
Qi bâmirsit ma kanë falë:
Të mjerët janë birt e Perendìs
Vllazen të Fratit të Shqypnìs.

Kam me u lutë, kam me njinue
Kam me lypë hìr per ketê dhé;
Si Paliqi me dekë due
Edhe un per shejten Fé,
Dhe Françesku prej LumnísBekon Fratin e Shqypnìs.

SHQYPRIA – Poezi nga FILIP SHIROKA

Shqypria n’koh t’kalueme

Ushtore e madhe asht kenun,

Fama e saj e nderueshme

Gjithkah asht e pëmendun;

Me emen t’Shqypes thrritet,

Qi atje nalt rehve afritet,

Ku tieter shpend s’kalon.

 

 

Si po prishet gjuha shqype?… – Poezi nga FILIP SHIROKA

Gjyshat tonë, eh paçin dritë!
Njerz koktrashë, kurgja s’kanë dijtë:
……….Jan kenë t’hutuemun!…
Ata t’mjerët s’kan dijtë athera,
as buon giorno,1) as kali spera,2)
as sabah sherif teheir-ollsun!3)
Na sot jem për t’u lavdue,
dijmë me folë, me bisedue
……….nga mendja jem holluemun!
çojmë n’dhe t’huej djalin m’u msue,
kombin tonë m’e përparue,
……….dhen tonë m’e nderuemun;
rri n’shkollë djali pesë – gjashtë vjet,
kur vjen n’Shkodër, shqyp nuk flet,
……….Shqypen ka harruemun!!!!
Kur flet shqyp, asht çud m’e ndi
Gjys-për-gjys tue e përzi
……….me fjalt t’gjuhve t’hueja!…
Thotë: me thanë la verita4)
ktu në Shkodër sot diçka
……….jan civilizuemun…
La gioventu5) ka studiue
di me folë, me ragionue6)
……….po m’vjen mirë: bravissimo!
Veramente,7) n’shkolla t’hueja
me kenë me studiue dhe grueja,
……….kish me u ndritë il popolo,8)
Se n’dhe t’huej asht rispettata,9)
grueja asht emancipata,10)
……….nuk asht schiava11) e burrave!…
Dhe kah ana e Toskenis
ku janë shkollat e Greqis,
……….çud asht me i ndigjuemun;
atje Toskat t’thotë gjithehera:
mirëmbrëma, kali mera12)
……….si ta kam, kalla mu ise?!13)
Thuej: ç’po bahet nga Greqija?
T’thotë: atje është elefterija,14)
……….bota është e gëzuarë!!!
Nga Jakova e nga Pesrendi,15)
n’Stara Serbia(?!) ku i kishteni
……….msohet n’shkolla t’serbëve,
tue folë shqyp t’thotë me pahir:
si ja brate16), nadja e mirë,
……….dobro itro, kakoti?…17)
E kshtu gjuha po shëmtohet,
dhe kshtu kombi po mjerohet
……….nga shkollat e hueja!…1898

______
1) Mirëmëngjes (italisht)
2) Mirëmbrëma (greqisht)
3) Në kuptimin: Mirëmëngjes, të vaftë mbarë (arabisht)
4) E vërteta (it.)
5) Rinia (it.)
6) Në kuptimin: të arsyetojë (it.)
7) Vërtetë (it.)
8) Populli (it.)
9) E nderuar (it.)
10) E emancipuar (it.)
11) Skllave (it.)
12) Mirëmëngjes (greq.)
13) Mirë më je (greq.)
14) Liria (greq.)
15) Prizreni
16) Vëlla (serbisht)
17) Mirëmëngjes, si je (serb.)

SHKJENIA DHE SHQYPNIJA NË EPOPENË SHQIPTARE TË FISHTËS (1937)* – Nga Armin Hetzer (Bremen, FRG) – Përktheu Agron Tufa

 

Në një pamje të reduktuar kulturën mund ta përkufizosh si shumë dijesh dhe vlerash. Në një shoqëri të zhvilluar këto përmbajtje përcillen në familje dhe në shkollë; në shoqëritë patriarkale tradita gojore folklorike luan një rol të veçantë. Në disa vende të Evropës jug-lindore, në radhë të parë ndër sllavët e jugut, folklori letrar rezulton si dukuri jashtëzakonisht e gjallë. Ende në shekullin e 20-të bardët përhapnin këngët e tyre epike, dhe, nga një pikëpamje pragmatike, ligjërimi poetik ka qenë mjet efektiv i shprehësisë.
Në lidhje me përmbajtjen mund të veçosh dy sfera tematike: (a) subjektet legjendare, (b)ngjarjet historike. Kufirin ndërmjet tyre nuk është krejtësisht i qartë, sepse publiku nuk e dallonte njërën sferë prej tjetrës ashtu, sikundërse e bën këtë vëshguesi i ditur dhe kritik. Subjektet legjendare mund të përmbajnë bërthamë historike, dhe këngët historike mund të jenë të drejtuara për kah tiparet legjendare. Flasim për për subjekte historike, nëse përsonazhet e epopesë historike janë të konfirmuar. Në gjuhën gjermane përdorim nocionin Heldensagen (gojdhëna për heronjtë), kurse në letërsinë e huaj, ndër to atë shqiptare, ndeshim nocionin “legjenda” dhe “legjendar”, anipse fjala është për veprat në vargje.
Duke pasur parasysh se folklori letrar gjer në kohët më të reja ka qenë dukuri e gjallë e krijimtarisë, atëherë dhe letërsia artistike e popujve të Evropës jug-lindore shfrytëzonte subjektet dhe format e epopeve heroike. Përkundër ndarjes në skena, “Kurora e maleve” (1847) e Petar Njegoshës konsiderohet epope apo “poemë liriko-epike”. Xhuzepe Skiro i vjetri (Zef Skiroi), njëri nga arbëreshët italo-jugorë, rreth vitit 1922 krijoi epopenë “Kthimi” – Il ritorno, e cila, megjithatë, u botua vetëmse në vitin 1965. Gjithashtu greku kretas Nikos Kazanzaqis krijoi “Odisa-n” e tij. Në vigjilje të viteve 20-të Gjergj Fishta krijoi epopenë nacionale shqiptare “Lahuta e Malcis”, e cila përfundimisht sosi në vitin 1937. Njegosha dhe Fishta kanë ndikuar jashtëzakonisht në vetëdijen nacionale të serbëve dhe shqiptarëve, por “Odisea” e Kazanzaqis-it del jashtë kornizave të temës që na intereson ne. Në këtë poemë nuk janë pasqyruar konfliktet vendore prej historisë së atdheut të poetit, porse temat gjithënjerëzore në formën e palinodisë (ose parodisë) së Homerit. Personazhi Odise, prej të cilit Penelopa dhe Telemaku shmangen të frikur, si prej përdhunuesit, nuk janë të volitshëm për modelet e vetëdijes nacionale. Ndërkaq që pikërisht në këtë gjë qëndron funksioni i epopeve të tjera: ata paraqiten si pika kristalizimi të nacionalizmit bashkëkohor dhe prandaj u duhet servirur masave të gjera të popullsisë mundësia e identifikimit.
Punimi i mëposhtëm është një kontribut në imazhologji dhe në studimet për të ashtuquajturin “alternitet” (angl. Otherness). Më parë ka qenë folur në shkencë për idealet kolektive apo stereotipat. Në çdocilën rrethanë fjala është për standartizimin e arsyetimit, ndjeshmërisë dhe veprueshmërisë, rezultatet e së cilës i kemi quajtur më lart vlera të përbashkëta. Personazhet letrare përfaqësojnë sjellje model, dhe formulat e tyre ligjërimore shprehin kufijëzimin e të “tyres dhe së huajës”. Më poshtë do të hulumtojmë kuptimin e fjalëve shkjeni-a, me të cilat shqiptarët e veriut për-caktojnë fqinjët e tyre sllavë si një kolektiv të huaj.

1. Vetflijimi për shkak të vetëdijes së detyrës

“Lahuta e Malcis” përmban 30 këngë, të ndarë në tri pjesë joproporcionale: (1) mbrojtjen e kështjellës së Vraninës në bregun perëndimor të liqenit të Shkodrës (1858-1862, këngët I –V), (2) mbrojtjen e qyteteve Plavë dhe Guci (1878-1880, këngët VI – XXV) dhe (3) periudhën e xhonturqve (1908-1913, këngët XXVI – XXX, që përmbajnë fushat e Shqvqet Turgut Pashës kundër fiseve të shqiptarëve të veriut dhe luftën e parë Ballkanike). Kësisoj, epopeja e Fishtës përshkruan konfliktet ushtarake më të rëndësishme, të cilat, në fund të fundit, mundësuan shkëputjen e Shqipërisë nga perandoria Osmane. Prandaj gjer në luftën II Botërore, “Lahuta e Malcis” quhej epopeja nacionale e shqiptarëve, që glorifikonte çlirimin prej sundimit shumëshekullor turk. Ndërkaq, gjatë kohës së komunizmit kjo vepër artistike ka qenë e ndaluar si brenda vetë Shqipërisë, ashtu edhe në Jugosllavi. Kjo shpuri në atë që, pothuaj nuk ka literaturë bashkëkohore mbi “Lahutën e Malcis”; gjer më sot punimet e Maks Lambercit konsiderohen si fundamentale.
Në folkloristikën shqiptare dallohen Epika legjendare dhe Epika historike. Në të dyja rastet kemi të bëjmë me këngë të shkurtra, të cilat mund të jenë pjesë e ciklit të njohur, por që kurrënjëherë nuk u bashkuan në një një epope të madhe të vërtetë. Krijimi i një epopeje të tillë është meritë vetëm e Gjergj Fishtës, i cili shfrytëzoi elementët e të dyja zhanreve folklorike, të epikës legjendare dhe historike. Legjendarja shprehet, ndërkaq, me Frymët (Zanat dhe Orët e bestynive popullore shqiptare) që bashkëshoqërojnë luftën e heronjve (IV. 208-275). Elementi historik ka të bëjë me faktin që ngjarjet dhe personazhet, qoftë dhe pjesërisht, janë të dëshmuara historikisht.
Nëse përqëndrohemi në fashikullin e parë të Lahutës së Malcis që përmban luftën dhe vdekjen e Oso Kukës (kënga I-V0, atëherë, në vështrim të parë, paraqitet Shqipëria viktimë e grabitqarisë malazeze. Kështjella e Vraninës ka qenë forpost i perandorisë Osmane kundër fiseve malazeze që depërtonin në rrafshultë. Në një situatë pa shtegdalje Oso Kuka u hodh në erë bashkë me kullën e barotit, përveç kësaj vdiq edhe një pjesë e madhë e mësymësve malazes. Një heroizm i këtillë ndeshet jo pak në folklorin ballkanas. Të paktën njëra nga këngët heroike për Oso Kukën është dëshmuar që në shekullin e 19-të. Pikë zanafillore e Fishtës rezulton skena idilike, ku ‘turq e sllavë” bashkekzistijnë në paqe (urtë ma ndejun Turk e Shkjá. I, 364). Së këndejmi, grabitqaria malazeze relativizohet. Knjaz Nikolla, i ngucur prej carit rus, është shkaku i veprimeve luftarake, se, sipas fjalëve të poetit, ai sheh me sy të keq gjendjen paqësore mbi liqen, dhe thërret serdarin Vullo për mësymje. Nga ana tjetër, dhe vetë shqiptarët nuk janë të prirur për luftë. Pas mësymjes së malazezve pashai turk Avdi që udhëhiqte trevën e Shkodrës, ankohet që shqiptarët nuk qëndrojnë burrnisht. Puna është se, nuk ndjejnë ndonjë shkulm të brendshëm të luftojnë për hesap të një pashai të huaj, por Oso Kuka nuk mundet të mos e marrë mbi vete detyrën e mbrojtjes së kufijve, kur pashai pëshpërit që shqiptarët janë frikacakë. Mandej një tradhëtar i njohur, sllavi Zeliç Gjoka (V. 182) u heq udhë malazesve në Vraninë, por vritet i pari në luftë.
Kjo, thënë shkurt, është një veprim, ndërsa poeti e zbukuron atë me përshkrimin e virtyteve dhe cilësive luftarake të heronjve. Pjesërisht epitetet e sllavëve dhe shqiptarëve janë po ato: ‘trim i çartun’ – si serdari Vullo (I. 280), ashtu dhe Oso Kuka (II, 155). Për Jovanin poeti thotë, se është “sokol mali me tre zemra” (III, 236). Megjithatë ka edhe dallime. Përshembull Vullo grabit luftëtarin e rënë (III. 52), çka i vë njollë reputacionit të tij. Lexojmë mendimin e përgjithshëm se sllavët nuk janë të denjë për tu zënë besë dhe s’janë njerëz ku mund të mbështetesh (e thonë Shkjau se besë nuk ká. V. 169).
Mund të thuash në përgjithësi se sllavët që marrin pjesë aktive në betejë, nuk janë marrë nëpër gojë prej poetit. Megjithatë është krejt normale që ai, në rradhë të parë, u kushton vëmendje bashkëatdhetarëve të vet dhe aplikon të gjitha krahasimet e reja për të nënvizuar burrërinë e tyre dhe glorifikimin e cilësive të tyre: heronjtë krahasohen me gjarprinjtë (drangue), poshtë krahëve ata kanë tri flatra të arta (apo pendë, IV. 26). Oso Kuka shkëndrit si vetëtima (II. 111; 142) ose buluret si luan (si ulani, III. 195). Kaçel Doda dhe Kerni Gila – janë si dy re të zeza (II. 138; III. 223). Për sfondin politik lexojmë, se shqiptarët jetojnë 500 vjet nën zgjedhën turke (I. 4), por ende nuk janë nënshtruar (si ‘i dem, vu n’lavër spari. I. 12). Për besimin fetar poeti-murg thotë, se shqiptarët kristianë dhe myslimanë jetojnë në paqe e harmoni (III. 340) dhe se kurrë ata s’kanë për ta pranuar zgjedhën e gospodarit malazes (IV. 66). Rreziku që u kanoset shqiptarëve, – është krijimi i një teritori të pandarë sllav nga Deti i Bardhë gjer në detin Mesdhe nën udhëheqjen “Moska” (IV. 85-91):

(. . . ) mbasi Shkjetë e Ballkanit (. . . )
të kenë lidhë besë ndërmjet vetit,
ka m’iu dhanë Shkjenisë e mbara,
ka m’iu shtrue ura përpara
det e m’det m’u kapë Moskovi (IV. 85-91)

2. “Sllavjanin” në vend të Gjaur

Të vetmet për-kufijëzime konkrete të armiqve që u kundërvihen shqiptarëve, janë malazestë, ndërsa poeti shpesh i quan ata me etnonimin malazestë. Nga ana tjetër shqiptarët – gjithashtu nën etnonimin e letërsisë së tyre quhen shqiptarë:

Malazestë të gjithë e dijnë
Se n’Shqipni ka djelm si Zana (IV. 122)

Se për t’gjallë rodi i Shqiptarit
S’i bjen n’dorë kurrë Gospodarit (IV. 34-35, 66-67)

Megjithatë ndeshen edhe emërtime të tjera që lypin shpjegime. Në citatin e sipërpërmendur shohim shqetë ‘sllavjnët’ (në numrin njëjëz: shkja-u), Shkjeni-a si fjalë përmbledhëse, Moskovi ‘Moska’, Shkina ‘sllavjanka’ (në shumicën e rasteve: zogu i shkinës ‘biri i sllavjankës’ I. 290). Në fund të fundit ndeshet edhe një varg, në të cilin shqiptarët quhen “turq”: urtë me ndejun Turk e Shkja. I. 364. Ndërsa kjo fjali i përket ligjëratës së drejtë të knjaz Nikollës, mund t’ia atribuojmë gjuhës së folur bisedimore serbo-kroate (të cilën Fishta e zotëronte).
Emërtimet Moskov-i dhe Shkja-u/Shkina janë marrë prej poezisë popullore shqiptare, përshembull, në vargun Moskovi kërkon xhaminë,/ në Stamboll Agjosofinë – (Epika Historike, Vol. 2.,nr. 426). Fjala Shkja-u, Shkina gjenden shpesh në përmbledhjen Epika legjendare, v. 1 (1966); këtu do të desha të ndërmendqë në gjuhën rumune shkjau asheau, shumës, shkej schei – janë forma të ligjerimin bisedimor, me të cilat shenjoheshin, në rradhë të parë bullgarët, por edhe ortodoksët në përgjithësi1. – Shqip. Fjala Shkjenia ndeshet aty vetëm një herë: Tanë shkjeninë sot e koriti (Nr 24. Vargu 276) . Duket se Shqenim –i me affiksin –nim rezulton variant dialektor. Çfarë domethënie pra ka kjo fjalë dhe ç’prej kuri aplikohet?
Në shek XX Shqipni-a/ Shqipëri-a rezulton emërtimi zyrtar i vendit Albania, pra emërtim gjeografik. Në këngët heroike edhe tek Fishta kontrastojnë Shqipnia dhe Shqenia, dhe mund të hamendësojmë që ky nuk është rezultat i rastësishëm i fjalëformimit paralel me sufiksin – ni. Duhet supozuar që të dyja fjalët kanë në zanafillë kuptim të dyfishtë: (a) përmblëdhës që shenjojnë një popull të caktuar (apo nacionalitet), (b) emërtimin e teritorit të një populli të dhënë. Një formim analogjik ekziston dhe në gjuhët e tjera, për shembull, në gjuhën polake, në të cilën Niemcu do të thotë (a) ‘gjermanët’ (b) ‘Gjermania’. Në mënyrë të ngjashme edhe Arnavutluk, nuk do të thotë vetëmse teritor gjeografik, por mund të shenjojë dhe karakterin shqiptar, d. m. th. cilësi abstrakte në kuptimin e veçorisë nacionale. Presupozohet që përmendja më e hershme e fjalës shqipe Shqeni-a ndeshet në fjalorin e Francisk Bardit (Frang Bardhit) në 1635 në faqen 144: sclauonia – Schienia. Sikundër Sclavonia, Schiavonia nuk është fjalë përmbledhëse, në rastin e dhënë kemi të bëjmë me emërtim gjeografik, anipse jo në kuptimin bashkëkohor. Sepse në kohën e republikës venedikase duhet të mendojmë për bregudetin dalmat, jo si për Sllavoninë bashkëkohore ndërmjet Savës dhe Dravës. Pa kontekst është vështirë të thuash, çfarë kishte pikërisht ka pasur parasysh Frang Bardhi në 1635, por, ashiqare, në rradhë të parë jo atë, për çka ka shkruar Fishta. Së këndejmi, duhet të përcaktojmë domethënien e fjalës Shqeni-a në kontekstin e epopesë sonë dhe burimet e saj, epikës popullore.
Te Fishta Shqipnia, së pari, nuka ka më domethënie gjeografike dhe, së dyti, Shqenia në vendin e sipërpërmendur (IV. 85-90) nuk ka lidhje me ndofarë toke. Sipse nuk ka të tillë vend, i cili të mund të shtrihej nga Moska gjer në detin Adriatik. Shqenia në kuptimin jo-specifik mund të kishte qenë “toka e sllavjanëve”, një shtet tërësor i papërcaktuar. Fill pas Maks Lambercit në rastin e dhënë është më e mira ta përkthejmë këtë fjalë me shprehjen “të gjithë popujt sllavë”. Po përse pra fjala bie vetëm për popujt sllavë, ndërkaq që malazezët kanë një profil mjaft të qartë, që të mund të jenë të kategorizuar kësodore?
Mund të hamendësohet se shpjegimi qëndron në faktin se Fishta përdor këtu fjalëpërdorimin e epikës heroike, më saktë imiton ciklin e Mujit dhe Halilit. Kjo dëshmohet bindshëm, nëse marrim parasysh jo vetëm episodin për Oso Kukën, por edhe këngë të tjera, në të cilat krijesat mitike marrin pjesë në veprim (këngët XVI, XXIV). Ata e mabajnë lidhjen me këngët legjendare më të qartë, sesa baladat historike. Fishta krijoi sintezën e dy zhanreve; veçse subjekti në epoponë e tij është historik; formësimi poetik imiton dukshëm epikën legjendare. Tani të hyjmë në një sferë të diskutueshme, përderisa Maks Lamberci – dhe mbas tij folkloristika zyrtare shqiptare – këmbëngulin për lashtësinë e ciklit të Mujit dhe Halilit. Sikundërse supozohet, konflikti rreth Mujit dhe Halilit pasqyron luftën në lidhje me migrimin (dyndjen) e ngulimin në gadishullin ballkanik në shek. VI të erës sonë. Atëherë, pra, ardhacakët sllavë lufton vazhdimisht me “ilirjanët” autoktonë.
Mirëpo në shkencë tashmë ka kohë që është evidentuar ngjashmëria e ciklit shqiptar me ciklin e sllavëve të jugut për Mujin dhe Halilin. I fundit është regjistruar në shekullin XIX në Bosnje. Stavro Skëndi, shqiptar, i cili vonë ka qenë lektor në SHBA, vërteton imtësisht, që cikli shqiptar varet prej atij boshnjak dhe që ai nuk mund të jetë më i vjetër se 300-400 vjeç. Për këngët heroike shqiptare Skëndi shkruan: “Rrjedhimisht, rapsodët nuk mund të konsiderohen më të vjetër se shekulli XVIII”. Arshi Pipa, një tjetër shqiptar, që jep leksione në SHBA, ka shkruar madje që cikli shqiptar e ka zanafillën në dhjetvjeçarin e fundit të shekullit të kaluar. Zgjidhja e kësaj çështjeje do të kishte qenë për ne pa interes, nëse në ciklin boshnjak të kontrastonin Turak dhe Sllovenin. Porse në ciklin boshnjak nuk ka vargje me etnonimin “sllavjanin”; përmenden veçse emërtime sociale si vllah, raja etj. , të cilat i kundërvihen “turku-t” .
Fjala vllah shpesh përkthehet në kuptimin e arumunit, d. m. th, të fiseve të romanizuara paleoballkanike. Në rastin e dhënë kushërinjtë rumunë të përtejdanubit nuk dalin si personazhe të këngëve epike. Vëlla në ciklin boshnjak shenjohen serbët që janë ngulmuar në territorin e republikës venedikase (më vonë dhe austro-Hungarisë). Fjala raja rezulton emërtim zyrtar i nënshtetasve myslimanë të sulltanit. Kjo do të thotë që në përgjithësi nuk ka emërtime nacionale në këngët boshnjake, pse të gjithë personazhet – janë sllavët e besimeve fetare të ndryshme. Më shpesh nga të gjitha ndeshet kontrasti, turrak apo turçin, respektivisht kaurr (turrak – gjaur), d.m.th. ai që i beson të pafeut. Veçantia e ciklit shqiptar qëndron në faktin që përsëpari, paraqitet kontrasti jo mbi bazën religjioze, por sipas përkatësisë nacionale. Ajo çka ka qenë gjaur në ciklin boshnjak, në këngët shqiptare u zëvendësua funksionalisht me personazhin sllavian – shkja-u. Skëndi (1954, fq 128) rezymon hulumtimet e tij me fjalët e mëposhtme
Thë Bosnian fights against the kauri and vlasi (Vlachs), both being Christian subjects of the German Emperor or of the Doge of Venice. The Christian citizens within the boundaries of the Ottoman Empire are called in their songs raja (Rayah). The Albanians wage wars on the Shkje and the kaurr (infidel). The terms vllah (Vlach) and raja are uesd in their songs, bur they are rare, particulary the former.

Këngët heroike shqiptare kanë qenë regjistruar, si rregull, në fiset katolike të malësisë; prandaj termi gjaur/kaur “i pafe” nuk vlen për shenjimin e armikut. Por ekzistojnë këngë në të cilat aplikohet fjala kaurr, afër me fjalën shkje apo shkjenin. P. sh. , në këngën e sipërpërmendur “Halili i qet bejleg Mujit” naga rajoni Shkrel, gjen vargjet:
Me i dhanë Mujit laikun e dekës/e me hjek havalen e kaurrit “ që ta ndëshkojë Mujin me vdekje, që ai të rënkojë nga hidhërimi nga ana e kaurrit”. Në po atë tekst ndeshim dhe fjalët vlladika dhe popi në anën sllave. Ndoshta janë zbukuruar këtu sfondet e njohura nga epika mitike me realitetin empirik, konflikti luftarak me serbët ortodoksë (kënga është regjistruar në Kosovë). Në këtë rast, do të kishim punë me eklektikën e mitikes dhe elementit historik, si edhe në “Lahutën e Malcis” së Fishtës.

3. Nuk ka armiqësi të trashëguar

Etnonimet te Fishta shkja/ shkina dhe malazez, më pak apo më shumë, janë sinonime, megjithëse konotacioni i fjalës shkja është mitik, ndërkaq që termi malazez është i pamallkuar dhe neutral. Shkjeni si fjalë përmbledhëse ndeshet mjaft rrallë, dhe atëherë me kuptimin që del prej kufijve të fqinjësisë gjeografike. Kështu shenjohen sllavët në përgjithësi dhe me ta, shqiptarët veriorë zor të kenë pasur kontakte të drejtpërdrejta. Më fashikullin për Oso Kukën, emëruesi i përbashkët shkjeni nuk luan rol përveçse si njësi politike e largët që u kanoset. Shqiptarët përcaktohen si jo sllavë në bazë të kolektivit etnik, pa nuanca religjioze. Fjala turk do të thotë si rregull mysliman, siç del nga vargjet e mëposhtme (III. 338-341)

por kur Shkjau t’na ngasë n’vend t’Parëve
për ketë besë, fara e Shqiptarëve
turk e i k’shtenë – merr vesht or djalë –
kanë me u gjetun krejt me ‘i fjalë

Fishta nënvizon që knjazin malazes e cyt cari në Moskën e largët dhe poeti nuk propogandon urrejtje. Tragjedia historike qëndron në atë që për shqiptarët mbrojtja e atdheut në të njëjtën kohë do të thotë mbrojtje e kështjellave kufitare të perandorisë osmane. Vetëm se ndërhyrja e Fuqive të Mëdha në fatin e popujve të vegjël i bën shqiptarët armiq me fqinjët e tyre sllavë. Nga pikëpamja e kulturologjisë, fjala shkjeni përmban nocion privat të për-kufizuara prej “të huajit”, në kuptimin e “alteritetit” (angl. otherness). Por ky nocion rezulton i papërcaktuar. Poeti nuk u kundërvë vlerave pozitive të kolektivit personal, që dallohen me tipare të prera apo me simptoma të kolektivit të huaj. Kontrasti është i dobët, sikundërse në përgjithësi malazezët dhe malësorët në shumë gjëra janë afër njëri-tjetrit.

* (ky studim u mbajt në rusisht në Akadaeminë e Shkencave Ruse gjatë konferencës së studimeve ballkanistike me 3 mars 1999, organizuar nga Instituti i Sllavistikës dhe Ballkanistikës. Kumtesën e kam përkthyer nga kopja që ma tha vetë Dr. Hetzer.)

Literatura
(Blanchus, Francisus) Bardhi, Frang: Fjalor latinisht –shqip 1635. Reprinting hrsg. von E. Sedaj. Prishtina: Rilinja, 1983, S. 226 (Biblioteka Lingusitikë)
Fishta, GjergjLahuta e Malcis. Romë. Qendra e katolikëve shqiptarë jashta atdheut, 1991, XXXXI, 520 (3) S. – dt. Übers. Die Laute des Hochlandes, Übersetzt, eingeleitet und mit Ammerkungen versehen von Max Lambertz. München: Oldenbourg 1958, 312 S. (Südosteuropäische, Arbeiten, 51)
Fjalor Enciklopedik Shqiptar. Tiranë, 1985, S. 569 (s. v. Kuka, Oso).
Hansen, Klaus P. (1995): Kultur und Kulturwissenschaft. Ein Einführung. Tübingen und Basel:Francke 221 S. (UTB 1846)
Istorija Jugoslavii. Red. Ju. V. Bromlej & al. Moskau: AN SSSR, Bd. I.,1963, S. 605-607.
Istorija Juvoslavije. Hrsg. Ivan Bozic & al. Beograd: Prosveta, 21973, S. 259.
Istorija literatur zapadnych i juzinych slavjan, Bd. II (Red. S. V. Nikol’skij. Moskau: Indrik 1997. ISBN 5-85759-058-2.
Kadare, Ismail: Dosja H. Roman. Tiranë: Naim Frashëri, 1990, 230 S.
Kazantzakes, Nikos: Odyssee. Ein modernes Epos von Nikos kazantzakis. Übertragen in deutsche Verse von Gustav A. Conradi. München: Desch 1973 xviii, 770 S. – Griech. Original: Odysseia. Athen.: Ekdoseis El. Kazantzake, 1974, 898 S.
Lambertz Maximilian (1949): Gjergj Fishta und das albanische Heldenepos Laute des Hochlands. Eine Einführung in die albanische Sagenwelt. Leipzig : Harrasowitz, 76 S.
Murko Matija (1951): Tragom srpsko-hrvatske narodne epike. I. Knjiga. Zagreb, S. 272 (Djela JAZU, 41).
Narodne pjesme Muslimana u Bosni i hercegovini. Iz rukopisne ostavstine Koste Hormanna. Redakcija, uvod i komentar Denana Buturovic. Sarajevo: Zemaljski muzej BiH, 1966, 230 S.
Njegos, Petar Petrovic: Gorski vijenac. Luca mikrokozma. Beograd 1984 (Celokupna dela Petra II petrovica Njegosa, 3).
Pipa, Arshi (1984): “Serbocroatian and Albanian Frontier Epic Cycles”, in: Studies on Kosova. Ed. By A. Pipa & S. Repishti. New York: Columbia University, S. 85-102 (East European Monographs, No. CLV)
Schirò Giuseppe, sen. : Këthimi – Il ritorno. Poema postumo con introduzione e a cura di Giuseppe Schirò Junior. Firenze: Olschki 1965, 24, 260, S. (Studi Albanesi. Studi e Testi, II).
Skendi Stavro (1954): Albanian and South Slavic Oral Epic Poetry. Philadelphia, S. 29 (Memoirs of the Mmerican Folklore Society, Vol. 44), Kraus-Reprint 1969.
Slovar literaturovedceskich terminov. Hrsg. L. I. Timofeev & S. V. Turaev. Moskau: Prosvescenie 1974, S. 472 ff. (s. v. epopeja, epos)

Cili mëkat ju ka dëbuar prej qiejsh? – Cikël poetik nga ANA BLANDIANA – Përktheu AGRON TUFA

 

RËNIA

Profetët u shuan në shkretëtirë,
Engjëjt me krahë të zgërlaqur
Po i mbledhin njëshkolonë nëpër sheshe.
Së shpejti ata do t’i gjykojnë.
Do t’i pyesin: cili mëkat
Ju ka dëbuar prej qiejsh?
Cili faj? Cili krim? Çfarë gabimi?
Ata, të përgjumur, të mefshët,
Do të na këqyrin me dashurinë e mbrame
Dhe nuk do ta kenë guximin e dreqërve
Të pranojnë faktin, se rënia e engjëjve
Ndodh jo për shkak të mëkatit,
Jo për shkak të mëkatit,
Po për shkak të lodhjes.

ELEGJIA MËNGJESORE

Në fillim premtova të hesht, por mandej, në ag,
Ju pashë tek portat, duke bartur ndër grushta hirin,
Hirin që mbillet, siç mbillet gruri.
Nuk u përmbajtja, brita” Çfarë po bëni?
Për ju kam qenë tan natën bora që bie mbi qytet,
Për ju e lëbardha natën; o sikur ta dinit,
sa e vështirë është me qenë borë që bie!
Mbrëmë, sapo u shtritë, unë flatrova me erën,
Qe ciknë dhe errësirë. Me lejohej
të fluturoj deri në atë sinor, nga ku
Shkretëtira nis me i vërtitë rreth vedit trupat qiellorë,
Atje më takonte me shpërthye fakurimë për një grimë,
Me u kthye mandej tek ju në flokëbore të bardha.
Çdo fjollë e mendoja, e peshoja, e provoja,
E gdhendja, e vulosja me sy
Dhe tani, teksa kridhem në gjumë,
Më ndizet zjarrmia prej rraskapisë.
Ju shoh tek mbillni pluhurin e flakës përvëlonjëse
Nëpër krijesat e mia të bardha, dhe unë, buzagaz
Jua shpalos sekretin:
Do vijnë pas meje të tjera borërënie, më të mëdha,
E krejt bardhësinë e Universit mbi ty do ta shprazin.
Ligjësitë e tyre gjakoni me i kapë që më parë,
Të tjera borërënie do të vijnë pas nesh,
Dhe juve nuk do t’ju mjaftojë më hiri,
Fëmijët do mësohen me i derdhe prajtë flokëboret,
Një asi dëbore të pastër, shkëndritëse

NGARJA E TUFËS SË DHENVE

M’ë shtirën tufa dhensh,
Që kurrë s’i kam parë,
Më shtiren si zbresin prej malesh
Dhe më kalojnë përskej,
pa më vënë oroe,
E më ngjan sikur zgjohem
Aso jete, kur paraardhësve të mi
U erdh sihariqi
I lindjes sime.
Po delet ngasin e ngasin,
Pa më njohur mua,
Dhe nuk di ç’të bëj,
Çfarë t’u them,
Dhe mbetem vetëm me malet,
Shuhet kumbi i këmborëve,
Dhe nuk e kuptoj, përse
S’po e përballoj dot
Disfatën e natyrshme –
Të lëshohem dhe unë
Me shpirtrat e deleve në rrafshultë.

ALTERNATIVA
Sa shumë, sa shumë kohë
I duhet Zotit,
Që të pranojë
Ekzistencën e Satanait!
Një tundje e thjeshtë koke –
Dhe beteja do të ishte e fituar.
Mjaft që Ai të thoshte,
Se Vetë e ka krijuar,
Të pranonte balancën vendimtare,
Në të cilën
Pesha e Satanait
i Jep Atij jetën e amshueme
Në fund të tabelës,
Së mbartur lart.

DO TË KISH QENË DASHTË…

Do të kish qenë dashtë që pleq të kishim lindur,
Që të ishim të zgjuar,
Që të ishim në gjendje t’i zgjidhnim vetë fatet tona,
Që të dinim, si t’i shmangnim rrugët e ngatërruara.
E mandej, do fillonim të rinoheshim, të rinoheshim,
Që me t’u bërë të pjekur, të ishim në lulen e forcave krijuese,
Që mandej, fare të rinj, të hynim në mbretërinë e dashurisë,
Që të ishim fëmijë në momentin e lindjes së fëmijëve tanë,
Që ata të ishin më të vjetër se ne atëbotë,
Që fëmijët tanë të na mësonin të flisnim
Dhe të na përkundnin gjersa të na zinte gjumi.
E mandej, pak nga pak, do të bëheshim gjithë e më të vegjël –
Sa një kokërr rrushi, sa një kokërr bathe, sa një farë lulëkuqjeje.

Përktheu nga rusishtja: Agron Tufa

Ana Blandiana (emri i vërtetë – Otilia Valeria Coman, 25 mars 1942, Timishoara) – poete rumune, eseiste. Pseudonimin e mori nga fshati i lindjes së nënës së saj në Transilvani, zhudec Alba. Për shkak të fatit të babait, një ish i burgosur politik, ajo e pati të vështirë rrugën e botimit. Në vitin1967 shpërngulet në Budapest. Në vitet 1975—1977 ka punuar si bibliotekare në Institutin e Arteve Pamore. Nga viti 1976 poezitë e saj përkthehen e botohen jashtë Rumanisë. Deri në rënien e rregjimit të Çausheskut ndiqej nga Sigurimi i Shtetit si disidente. Pas revolucionit të vitit 1989 merr pjesë aktive në jetën shoqërore e politike. Poezitë dhe proza e Ana Blandianës është përkthyer në shumë gjuhë të botës, përfshij gjuhën kineze. Është presidente nderi e PEN-klubit rumun, presidente e fondacionit të të drejtave të njeriut, ka qenë që në fillim drejtore e Institutit të Viktimave të Komunizmit. Anëtare e Akademisë poetike Stefan Malarme, e Akademisë Europiane e Botërore të Poezisë. Fituese dy herë e çmimit “Herder” (1982, 1988), çmimi i Festivalit të poezisë në Vilenicë Slloveni (2002),Kryqi I Legjionit të Nderit (2009), etj, etj.

ËNDËRR – Poezi nga BORIS PASTERNAK – Shqipëroi Agron Tufa

M’u shtir vjeshta me qelqet dritëpakë,
Ti me miq në hoka e kuvende,
Dhe si fajkua, që qiejsh gjuan gjak –
Zbriti zemra në pëllëmbën tënde.

Por kalon koha, tek plaket dhe tretet,
Serm të zi korniza shtron prej zorit,
Agu që nga kopshti zbulon qelqet
Me lotët e përgjakur të shtatorit.

Por iku ajo kohë, u plak. Si akull
Mëndafsh’ i kolltukëve u brejt anash
Dhe ty, zëri t’u bor e befas heshte,
U mek ëndrra ime si jeh kambanash.

U zgjova. Ag’ i errët, si ditë vjeshte,
Dhe era merr në karro me gjithsej
Shiun ikanak prej fijesh kashte –
Kreshtat e mështeknave nëpër qiej.

1913-1928

“Lyrika evropiane” – Shënim nga Arshi Pipa

Poezitë e mbledhura në këtë vëllim u morën nga nji fletore jo ma e madhe se nji kuti shkrepësesh, me përmasa 45mm, 33mm dhe 20 mm. Kjo fletore me titullin “Lyrika të zgjedhuna” iu la amanet shokut të rinisë, Ruzhdi Çoba, në shtator të vjetit 1957, disa orë para se t’arratisesha në Jugosllavi. Ruzhdiu – dhe familja e tij mbasi aj u burgos – e ruejtën këtë fletore gjatë plot nji breznie njerëzish, tue ma dorëzue në korrik të 1992-së, kur vizitova Shkodrën, qytetin ku linda dhe u rrita. Shkronjat me laps plumbi janë ruejtë mjaft mirë.
Fletorja në fjalë përmban edhe nji parathënie, “Mbi përkthimet poetike”. Mendojsha atëherë, si mendoj edhe sot, se përkthimi i vargjeve në prozë asht punë bjerrafate, tue qenë se struktura e poezis dallohet prej asaj së prozës ashtu si nji tempull artistik dallohet prej nji banese së rëndomtë. Struktura e poezisë qëndron te theksimi i rregullshëm i disa rrokjeve në vargun poetik dhe në radhitjen e vargjevet në strofa. Ndërtohet kështu nji strukturë rythmike që ash fort e ndryshme prej strukturës diskurseve të prozës (diskurseve në vështrimin litarel të fjalës: discursus, rendje tutje e tëhu), baza e së cilës asht të folurit e zakonshëm. Rythmi asht shpirti i poezisë, pa të cilin poezia cvetnohet tue humbë natyrën e vet…
Me ndryshime minimale të përcaktueme prej natyrës së metrikës shqipe, përkthimet e ktij vëllimi respektojnë strukturën rythmike t’origjinalit. Auktori asht rrekë me respektue edhe rimën, por jo pa lëshime. Përshembull, në strukturën e tingëllimit asht ndjekë trajta angleze e rimës së reduktuese; vargu aleksandrin frëng asht dhanë me shtatëshe të dyzueme; dhe ndonjiherë në vend të rimës asht përdorë asonanca.
Lexuesi të ketë parasysh se zgjedhja e poezive asht subjektive në masë të fortë; poezitë në fjalë janë caqe, gur kufini, n’edukimin poetik t’auktorit. Kriteri i rreshtimit të poezive asht gjeokronologjik. Aj nisë me humanizmin italian (Dante, Petrarca) dhe sosë me aventurën revolucionare të shekullit XIX të përfaqsueme nga treshi freng Baudelaire, Verlaine, Rimbaud. Përkthimet janë ba në dy gjuhët letrare shqipe: në gegënishten tradicionale të themelueme nga Bogdani dhe toskënishten e reformuese të Konicës. Tekstet origjinale janë në pesë gjuhë: italisht, anglisht, rumanisht, dhe frëngjisht (mungon teksti rusisht, alfabeti i të cilit asht cirilik).

QYSH UNË TË DUE – Poezi nga Elizabeth Barrett Browning – Përktheu Arshi Pipa

Qysh un të due? A e thonë kte shembuj fjale?
Të due aq thellë e nalt e gjanë sa s’mundet
shpirti me ndie veç i prirun kah fundet
e Qënies vetë, kah hiret ideale.

Të due njisoj me diell e me qiri,
si nevojën e qetë t’ajrit përditë.
Pastër si burr qi lavdinë neveritë,
lirshëm si trimi n’luftë për drejtësi.

Të due me besën e vashnisë, të due
siç tallazin e brëngavet qysh motit.
Të due me at’mall qi u duk se pat prendue

me shënjtët e prenduem, me gaz e lotë,
me frymë e me gjith shpirt. E n’se prej Zotit
asht thanë me vdekë, ma fort do t’due atbotë

Arshi Pipa në një sfidë përkthimi nga Lirikat Europiane Moderne, prej Dantes te Rimbaud-i, të përmbledhura në veprën 4, “Lyrika evropiane moderne”. Janë përkthime që Pipa ia pati lënë shokut të tij pak orë para se të arratisej. Përkthimet, siç shpjegon vetë autori, janë bërë në dy dialekte, në gegërishten tradicionale të themeluar nga Bogdani dhe toskërishten e reformuar të Konicës. ExLibris