VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

“Nuk ka monument kulture të parestaurueshëm”- Aurel Plasari: Ka një rrugë që kryeshërbëtori të tërhiqej me nder

By | July 30, 2019

Komentet

Intervista – Joseph: Nuk shoh shteg drejt marrëveshjes Kosovë-Serbi

Valona Tela

Edward Joseph, profesor në Universitetin Johns Hopkins në Uashington, thotë se në takimin e 12 korrikut midis Kosovës dhe Serbisë mund të priten hapa, të tillë si përmirësimi i tregtisë apo rritja e investimeve. Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, ai thotë se nuk sheh shteg drejt një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse dhe të detyrueshme. Joseph thotë se aktakuza e paraqitur kundër presidentit Hashim Thaçi është serioze dhe e ndërlikon tutje përfaqësimin e Kosovës në dialog. Sipas tij, arkitektura që ka ngritur Shtëpia e Bardhë rreth presidentit Thaçi është shembur.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Joseph, Kosova dhe Serbia duket se kanë një javë të ngarkuar përpara. Më 10 korrik, udhëheqësit e dy vendeve do të takohen virtualisht me ndërmjetësimin e presidentit të Francës, Emmanuel Macron, dhe të kancelares gjermane, Angela Merkel. Ndërkaq, dialogu i ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian do të rinisë më 12 korrik. A mund të presim hapa më të qartë drejt një zgjidhjeje në marrëdhëniet midis dy vendeve?

Edward Joseph: Është një pyetje e mirë. Por duhet të ndahet ajo që thoni. Ju thoni hapa dhe pastaj zgjidhje. Le t’i ndajmë. Hapa natyrisht se mund të presim. Mund të presim shumë të tillë, madje edhe pozitivë. Por, a mund të presim hapa që realisht do të çojnë në një zgjidhje, një zgjidhje të vërtetë? Mendoj se kjo është e pamundur. Tash për tash nuk shoh shteg për ndonjë zgjidhje përfundimtare.

Radio Evropa e Lirë: Cila pritet të jetë çështja më urgjente në tryezën e bisedimeve, marrë parasysh se palët nuk janë takuar qysh në fund të vitit 2018?

Edward Joseph: Mendoj se do të shohin mënyrat për rindërtimin e besimit dhe për disa përmirësime konkrete. Zëdhënësi [i Bashkimi Evropian] e tha që ‘ne duam që [dialogu] të çojë në një marrëveshje gjithëpërfshirëse detyruese’, që do të zgjidhë problemin rreth Kosovës. Ky është qëllimi, kjo është e nevojshme, por a ka shteg drejt kësaj? Nuk jam i sigurt. Shpresoj dhe pres të ketë disa hapa pozitivë, që janë të mirë, edhe nëse nuk i çojnë palët konkretisht në një zgjidhje.

Radio Evropa e Lirë: Cilët janë këta hapa, a mund t’i elaboroni më shumë?

Edward Joseph: Janë disa hapa. Mund të lëvizin në drejtim të rritjes së tregtisë. Kjo është sigurisht një mundësi. Ky është një vizion që ka pasur edhe [Richard] Grenell [i dërguari i Shtëpisë së Bardhë për dialogun Kosovë-Serbi]. Është mirë të përmirësohen tregtia dhe investimet. Pastaj, janë hapat që kanë ngecur në dialogun ekzistues. Le të kthehemi prapa këtu. Ky dialog nuk është i ri, ka nisur në vitin 2013 dhe ka dalë nga një bashkëpunim shumë i ngushtë diplomatik midis SHBA-së dhe BE-së. Kjo edhe ka çuar në Marrëveshjen e Brukselit më 2013. Por, problemi është se procesi, hap pas hapi, ka ngecur. Dhe, ka shumë hapa konkretë praktikë që mund të bëjnë ndryshime në jetën e njerëzve, që mund të adresohen, që do të ishin pozitivë dhe do të përmirësonin atmosferën dhe potencialisht marrëdhëniet. Por, a e arrijnë ata atë që BE-ja ka thënë se është qëllim: marrëveshjen gjithëpërfshirëse dhe detyruese? A arrihet kjo? Unë nuk e shoh shtegun drejt saj, ndoshta të tjerët po, por unë nuk shoh shteg.

Përse do të pranonte Vuçiq diçka më pak se territori?

Radio Evropa e Lirë: Kosova është e vendosur që të mos flasë për integritetin territorial dhe thotë se po hyn në këtë proces për njohje. Nga ana tjetër, presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, thotë se Serbia nuk do ta njohë pavarësinë e Kosovës. Ku e shihni kompromisin midis dy palëve?

Edward Joseph: Nuk e shoh. Dhe ky është problemi. Nuk shoh kompromis. Duhet theksuar se nuk është vetëm pala e Kosovës që ka thënë se nuk ka kompromis për integritetin territorial. Edhe i dërguari i posaçëm i Bashkimit Evropian, Mirosllav Lajçak, e ka thënë këtë. Edhe shefi i politikës së jashtme të BE-së, Josep Borrell, i cili do të jetë nikoqir i takimit, e ka përsëritur këtë. Pra, jo vetëm pala kosovare thotë se nuk ka kompromis për integritetin territorial. Këtë e thonë edhe ndërmjetësuesit. Çështja tani është te Beogradi. Çfarë do të pranonte Vuçiq dhe përse do ta pranonte? Le të kujtojmë se atij i është ofruar territor nga udhëheqja e mëparshme e BE-së. Duhet të pyesni se përse do të pranonte diçka më pak tani.

Radio Evropa e Lirë: Përse?

Edward Joseph: Nuk kam përgjigje.

Radio Evropa e Lirë: Pra, ku është qëllimi i dialogut?

Edward Joseph: Qëllimi është ai që e kanë deklaruar. Qëllimi është shumë serioz dhe i duhur. Mendoj se është pozitive dhe inkurajuese që BE-ja i ka vendosur këto standarde dhe kritere shumë të larta për qëllimin, që është zgjidhja gjithëpërfshirëse dhe detyruese e kësaj mosmarrëveshjeje. Ata mund të kenë thënë se duam proces të diskutimeve, por nuk e kanë thënë; ata kanë bërë thirrjen e duhur për qëllimin. Pyetja është: cila është rruga? Si e arrini atë qëllim?

Radio Evropa e Lirë: Dhe, si e shihni ju zgjidhjen e këtij problemi?

Edward Joseph: Të gjitha kryeqytetet që janë vërtet të shqetësuara për këtë çështje, duhet t’ia bëjnë vetes këtë pyetje seriozisht. Rreziku i këtij dialogu është të keni iluzionin e një procesi dhe të keni iluzionin e përparimit. Në fakt, mund të ketë ca përparim në aspektin e përmirësimit të marrëdhënieve tregtare dhe kjo duhet inkurajuar. Çdo gjë që mund t’i përmirësojë marrëdhëniet, t’i zvogëlojë tensionet, të përmirësojë ekonominë, të përmirësojë tregtinë, të krijojë vende pune, është e mirë, është pozitive dhe duhet të inkurajohet nga të gjithë. Por a i përgjigjen këto pyetjes themelore që ju shtruat? Nuk jam i sigurt që po, nuk jam i sigurt që çojnë në arritjen e qëllimit përfundimtar.

Radio Evropa e Lirë: Si e shihni përfaqësimin në dialog? Kryeministri i Kosovës, Avdullah Hoti, ka shumicën në kuvend me vetëm një ulëse më shumë, ndërsa Vuçiq ka festuar fitoren e bindshme në zgjedhje vetëm pak javë më parë. A luan kjo ndonjë rol?

Edward Joseph: Mendoj se është një faktor shtesë ndërlikues dhe është shumë serioz. Ju keni dy aspekte këtu. Nuk ka vetëm çekuilibër dhe mospërputhje në aftësitë e secilës palë për të negociuar. Nuk ka të bëjë vetëm me shumicën me një ulëse. Prishtina ka tani aktakuzën ndaj presidentit Hashim Thaçi [v.j. aktakuza për krime lufte është paraqitur nga Zyra e Prokurorit Special, por nuk është konfirmuar nga gjykatësi i procedurës paraprake]. Kjo situatë hedh hije mbi politikën e Kosovës. Kjo situatë e ndërlikon shumë aftësinë e kryeministrit Hoti për t’u angazhuar në dialog dhe negociata serioze. Pra, ekziston një klimë shumë e pasigurt politike në Prishtinë dhe kjo e bën edhe më të vështirë për kryeministrin Hoti. Nuk do të thotë se nuk do të diskutohet asgjë, nuk do të thotë se nuk do të arrihet pajtim për asgjë, por sigurisht që është një ndërlikim shtesë.

Radio Evropa e Lirë: Dhe, si e komentoni faktin që presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, nuk është i ftuar në Bruksel më 12 korrik?

Aktakuza është serioze

Edward Joseph: Kjo është normale. Kemi parë se për shkak të njoftimit për aktakuzën, ai nuk ka mundur të ndjekë takimin e planifikuar në Shtëpinë e Bardhë me Vuçiqin dhe ekipin e tij. Dhe, duke mos qenë në gjendje ta ndjekë atë takim, nuk ka arsye përse do ta ndiqte ngjarjen në Bruksel. Aktakuza, edhe pse nuk është konfirmuar, është serioze. Këto nuk janë çështje të vogla. Në një aspekt, ju mund të thoni se ai është i pafajshëm derisa nuk shpallet fajtor. Akuzat këtu janë aq serioze. Prokurori ka njoftuar se aktakuza përfshin akuza për mbi 100 vrasje. Edhe pse ajo nuk është konfirmuar, është e një natyre aq serioze saqë nuk është e mundur të kesh një lloj marrëdhënieje të drejtpërdrejtë me Thaçin.

Radio Evropa e Lirë: Disa kanë thënë se publikimi i aktakuzës ka qenë i motivuar politikisht. Pajtoheni?

Edward Joseph: Do të thosha se koha e aktakuzës është një mister, për të cilin nuk kemi përgjigje. Unë dhe shumë njerëz të tjerë kemi bërë këtë pyetje dhe jemi përpjekur të gjejmë arsyetimin për këtë. Ka një varg shpjegimesh, nga ato që nuk lidhen me takimin në Shtëpinë e Bardhë, deri te teoritë që thonë se lidhen drejtpërdrejt me të. Pra, keni një sërë teorish për këtë. Dhe për mua, në këtë pikë, kjo është gjithçka që janë. Janë teori. Duhet të presim dhe të shohim se çfarë informacioni del.

Radio Evropa e Lirë: Siç e thatë edhe ju më parë, aktakuza kundër Thaçit ka çuar në anulimin e takimit midis Kosovës dhe Serbisë në Shtëpinë e Bardhë. Disa e kanë përshkruar këtë si goditje mbi politikën e jashtme të presidentit amerikan, Donald Trump. Ju, si e shihni?

Edward Joseph: Mendoj se është e vërtetë. Është e rëndësishme të kuptohet përse është e vërtetë. Njoftimi për aktakuzën natyrisht se ka qenë një befasi për të gjithë, përfshirë edhe Shtëpinë e Bardhë. Por ajo që nuk ishte befasi, ishte arkitektura e ndërtuar nga Shtëpia e Bardhë përreth presidentit Thaçi, duke përfshirë ndihmën në krijimin e presionit që ka rrëzuar kryeministrin [Albin] Kurti, me të cilin Thaçi ka qenë në mosmarrëveshje. Ne mund ta shohim këtë si një njoftim që ka ardhur nga qielli dhe fatkeqësisht e anuloi këtë ngjarje. Duhet ta shohim këtë [edhe] në aspektin e arkitekturës që është aranzhuar dhe ndërtuar krejtësisht rreth presidentit Thaçi në anën e Kosovës dhe krejtësisht rreth Vuçiqit në anën e Serbisë. Kur ndërtoni një arkitekturë të tillë dhe keni një ngjarje të tillë të papritur, ku ka elemente që duken të errëta, dhe ajo arkitekturë shembet, mendoj se karakterizimi që ju bëtë është i duhur. Kjo është një pengesë për administratën Trump. Pjesa tjetër e kësaj është se administrata e ka promovuar këtë ngjarje, duke e quajtur historike – po e citoj ambasadorin Grenell.

Tani, çështja është se çfarë do të bëjnë? Në njërën anë, ka pasur sinjale se do të ketë disa lidhje ekonomike që do të avanconin lidhjet paraprake rrugore, hekurudhore dhe ajrore. Këto janë shumë pozitive dhe të mira. Por a është kjo historike? Kosova dhe Serbia tashmë tregtojnë. Nuk është se nuk ka tregti. Tarifat janë hequr dhe ka tregti midis vendeve. Andaj, nëse investoni në diçka dhe e quani historike dhe i përqendroni të gjitha përpjekjet rreth një personi, përfshirë ndihmën për të ndjekur kundërshtarin e tij politik, atëherë po, është një pengesë kur një aktakuzë vjen ashtu dhe ngjarja shembet.

Shtëpia e Bardhë ka dy zgjedhje

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se SHBA-ja do të këmbëngulë në një rol udhëheqës në dialog, sepse ambasadori Grenell ka paralajmëruar se do të ricaktojë një takim së shpejti…

Edward Joseph: Kjo varet nga Shtëpia e Bardhë. Ajo ka dy zgjedhje: të përpiqet ta ringjallë këtë aranzhim me kryeministrin Hoti, jo me presidentin Thaçi, dhe të përpiqet ta arrijë atë marrëveshje ekonomike, apo çfarëdo që të ketë qenë, ose të koordinohet nga afër me evropianët dhe të mbështesë përpjekjen e evropianëve për të udhëhequr. Të dyja janë të komplikuara për Shtëpinë e Bardhë, për faktin se është vështirë të grumbullohen të gjitha pjesët e kësaj ngjarjeje dhe për faktin se administrata dhe ambasadori Grenell në veçanti ka dalë nga rruga e tij, duke i përkeqësuar marrëdhëniet me Evropën në përgjithësi dhe me Gjermaninë në veçanti. Pra, Shtëpia e Bardhë nuk është tani në një pozitë të fuqishme për të lëvizur përpara në ndonjërën rrugë. Mund të shpresohet se ajo ka mësuar nga këto gabime dhe do të përpiqet të veprojë siç duhet, duke u koordinuar me aleatët tanë evropianë për të zgjidhur këtë mosmarrëveshje.

Dick Marty: Simpatia, vlerat, inteligjenca, mirësia e shqiptarëve nuk është prekur prej këtij raporti! – Intervistë me z.Marty menjëherë pas raportit nga Elida Buçpapaj

Kjo intervistë ekskluzive i është marrë zotit Dick Marty, anëtar i Asamblesë parlamentare në Këshillin e Europës në janarin e vitit 2011. Për interes të lexuesit po e risjellim.

Intervistoi: Elida BUÇPAPAJ

PYETJE:  Zoti Marti, ju ne konferencen per shtyp bëtë një krahasim te papershtatshem midis kryeministrit te Kosoves zotit Hashim Thaçi me diktatorin e rrezuar te Tunizise Ben Ali.
DICK MARTY
: Ishte nje konfrontim, ishte thjesht per te shpeguar sjelljen e politikes, të politikes që bën zgjedhje sipas oportunitetit, në vend që të bëjë zgjedhje të natyrës etike.

I njoh shumë mirë të dy rastet për të thënë se mund të konfrontohen. Nuk bëj konfrontim. Ajo që doja të thosha ështe se në të dyja rastet pranohet një situate për arsye oportuniteti, ne vend që të bëhet një zgjedhje  sipas natyrës së drejtësisë apo të etikës.

PYETJE:  Dje ne Keshillin e Europës u soll nje peticion me 250 mije firma, të firmosur nga shqiptarët e Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë, të cilat e konsiderojnë raportin tuaj të mbushur me shpifje, trillime dhe anti-shqiptar, çfarë mendoni për këto 250 mije firma zoti Marty ?
DICK MARTY:
Nëse të gjithë këta persona do ta kishin lexuar raportin, mendoj, se do t’i kisha pranuar këto firma. Por dihet shumë mirë se ata nuk e kanë lexuar raportin; dhe dihet shumë mirë se pjesa më e madhe e shtypit e ka instrumentalizuar këtë raport, duke evidentuar pjesë të tij dhe duke fshehur pjesë të tjera, e pra kësisoj është e thjeshtë të mobilizohen njerëzit kundër një armiku të jashtëm.

PYETJE:  Ju natyrisht që nuk jeni armik për shqiptarët, pasi në Zvicër jeton një komuniteti i madh shqiptarësh, prej 250 mijë vetësh, por ju për momentin nuk jeni në një pozicion interesant.
DICK MARTY:
Edhe në Itali televizioni i Berluskonit, jep informacione të pjesëshme, që janë të denoncuara nga shumë drejtime: Ajo që dua të them ështe se nëse njerëzit janë me të vërtetë të informuar, do të kenë ndofta një reagim tjetër.

Unë kam një eksperiencë me shumë shqiptarë, të cilët më kanë shkruar. Dhe ata që më kanë shkruar pa më fyer, unë i jam përgjigjur gjithmonë. Dhe reaksini interesant është, se te gjithë atyre që u kam kthyer përgjigje dhe u kam shpjeguar pozicionin tim, më kanë rishkruar përsëri dhe më kanë shpjeguar se nuk kishin ditur sa duhej, më kanë kërkuar ndjesë dhe më kanë shkruar, se tani ne prej teje kemi një ide ndryshe. Dhe kjo ka ndodhur veçanërisht  pas intervistës që unë kam dhënë tek albinfo në Zvicër.

PYETJE:  Pas konfliktit në Kosovë, menjëherë u deklaruan rreth 3600 shqiptarë të Kosovë të zhdukur, civilë, midis tyre gra dhe fëmijë. Gjatë këtyre 12 viteve pas konfliktit, janë zbuluar nëpër varrezat masive në Kosovë dhe Serbi, mbetjet e trupave të rreth 1800 viktimave, ndërsa vazhdojnë të mbeten të pazbuluara mbetjet e 1600 viktimave të tjera. Cili është opinioni juaj për këtë fakt tragjik dhe përse ju nuk e nisët raportin tuaj prej këtej zoti Marty, prej viktimave të Kosovës ?
DICK MARTY:
Zonjë e nderuar. Unë nuk jam ngarkuar që të bëj një raport për gjithë situatën në Kosovë. Detyra ime ishte e kufizuar në deklarimet e bëra në librin e zonjës Del Ponte. Dhe nëse ju shihni titullin, ishte ky misoni im. Dua t’ju njoftoj se për Kosovën janë bërë prej kolegëve të mij një sërë raportesh, por raporti im specifik merrej me këtë tip akuzash. Kështu pra, detyra ime ishte shumë, shumë e kufizuar.
Ju thashë, se nëse lexohet raporti, nuk mund të thuhet se është proserb, sepse në rekomandimet tona ju themi dhe serbëve që të përmbushin detyrimet e tyre.

PYETJE:  Po serbët nuk ua kanë dëgjuar rekomandimet tuaja aspak zoti Marty . Mlladiçi është i mbrojtur në Serbi.
DICK MARTY:
Nëse ju më jepni adresën do të jem i pari që do të shkoj për ta gjetur.

PYETJE:  Zonja Del Ponte e konsumoi madatin e saj si prokurore e përgjithëshme e Gjykatës Ndërkombëtare të Hagës pa zbuluar asnjë fakt që ka lidhje me pretendimet që ajo do t’i reflektonte më vonë në trillerin e saj titulluar “Gjuetia – Une dhe kriminelët e luftës”, pretendime që nuk kanë asnjë vlerë për drejtësinë. Shqiptarët kanë mendimin se raporti juaj, nuk është gjë tjetër veç pjesa e dytë e trillerit të Madam Del Pontes. Cili është opinioni juaj zoti Marty  ?
DICK MARTY:
Pyetja juaj është tendencioze, sepse ju në vend që të flisni për libër, flisni për “triller”. Pra, ju tashmë e keni një gjykimin tuaj në pyetjen që më drejtoni,  pra sipas meje, është një pyetje pak e pranueshme, sepse nuk është një pyetje objektive, pasi ju jepni gjykimin tuaj, të cilin unë nuk e ndaj.

Libri ështe shkruar nga një person që shkruan për eksperiencën e saj. Edhe unë jam habitur me faktin që zonja  Del Ponte i ka shkruar këto gjëra në libër dhe nuk i ka thënë më përpara, por nëse e egzaminon mirë problemin, zbulon se e ka një  shpjegim. Ishte ajo që i filloi hulumtimet. Ajo thotë se Shqipëria nuk ishte dakord për të vazhduar, sepse Gjykata Ndërkombëtare e Hagës nuk kishte kompetenca për territoret që nuk i përkisnin atyre të ish-Jugosllavisë, dhe se faktet lidheshin me periudhës pas konfliktit, kështu që nuk kishte kompetenca. Ajo ishte e shokuar për faktin se askush nuk ishte i interesuar rreth këtyre të dhënave, që kishin të bënin me trafikimin e organeve.

Unë jam shumë më tepër i saktë dhe e ridimensinoj akuzën. Unë flas për një numur të vogël rastesh, jo për qindra, por zonja Del Ponte është një profesioniste dhe të gjithë jetën e saj ka punuar si gjykatëse dhe nuk besoj se ka treguar simpatine minimale për serbët, apo të ketë demonstraur antipati për shqiptarët. Ajo është akuzuar gjithnjë si shumë antiserbe.

Dhe kjo është sipas meje situata. Unë besoj se Shqipëria, qeveria shqiptare, shoqëria shqiptare do të kishte interes që të bënte të pamundurën për të zbuluar të vërtetën, për faktin se nëse në territorin shqiptar kanë ndodhur krime, kjo nuk do të thotë se ky nuk është një krim i popullit shqiptar, nuk është një krim i shoqërisë shqiptare. Në Zvicër ndodhin çdo ditë krime, por nga kjo nuk do të thotë aspak që shoqëria zvicerane është kriminale. Besoj se duhet të dilet nga kjo gjendje mendore, sipas të cilës mendohet se kjo është një fyerje kundër vendit, kundër Shqipërisë.

Jo, simptia, vlerat, inteligjenca, mirësia e shqiptarëve nuk është prekur prej këtij raporti, në fakt kompromentohet nga këto qendrime për të mohuar gjithçka.

 

25 Janar 2011, Këshilli i Europës, Strasburg

Intervistoi: Elida BUÇPAPAJ

“Nuk mund të jeshë shqiptar, pa njohur dhe folur e shkruar mirë gjuhën shqipe!” – Nga FRAN GJOKA

 

(Me prof. Pajtim Xhelo: “Për gjendjen e sotme të gjuhës së folur dhe shkruar shqipe” )

 

 Duke parë gjendjen e sotme të gjuhës së folur dhe të shkruar shqipe në media dhe letërsinë artistike,  ç’mendim keni për përdorimin e saj?

Gjuha shqipe, gjuha hyjnore më e vjetër në Europë, gjuha e një populli  pasardhës i drejtpërdrejtë i Pelazgëve dhe Ilirëve, ajo që për mijëra vite u ruajt  si një mrekulli historike e pashembëllt, vetëm e folur, sepse ndalohej të shkruhej nga pushtuesit dhe armiqtë tanë të shumtë, gjuha për të cilën u derdh edhe gjak gjatë përpjekjeve heroike që nga Rilindësit tanë, deri në vitet e para të çlirimit( 1945) e më pas, sot është lënë për turpin e të gjithë shqiptarëve, si një  “hirushe” leckamane, e mjeruar dhe e pa “mëshiruar” nga askush. Këto tridhjetë vite të “demokracisë” së paqenësishme shqiptare, Akademia e Shkencave, Ministria e Arësimit dhe ajo e Kulturës, të gjitha Shtëpitë Botuese, Redaksitë e  gazetave, për të mbërritur deri te Kryeministria e Parlamennti, as që e kanë vënë ujin në zjarr për Gjuhën Shqipe, as që e kanë diskutuar të paktën një herë të vetme çështjen që ka të bëjë me të gjitha zhvillimet e tjera kombëtare, simbolin e Kombit tonë, Gjuhën. Një shoqëri si kjo e jona, në këto tridhjetë vite, e zhveshur nga morali, nga interesat kombëtare, e etur për të zhvatur pasurinë kombëtare, për të shkatërruar gjithçka të trashëguar nga e kaluara në emër të përligjies antikap që “e ka bërë diktatura dhe nuk ka ç’na duhet”, e udhëhequr në këtë  Revolucion “çartist” nga donkishotët e Politikës  të të gjitha kahjeve, që i humbën vlerat shpirtërore të shqiptarëve, duke i zëvendësuar ato me vlerat e “hajnisë” dhe  lënies “tokë e djegur” të gjithë jetës së virtytëshme, natyrisht nuk  kish si të ruante shenjtërinë e Gjuhës Shqipe në një Tsunam tërësor që shkaktoi “Revolucioni i përmbysjes së komunizmit”. Është e habitëshme braktisja dhe shpërfillja tërësore e ruajtjes tradicionale të Gjuhës Shqipe nga ata që ishin të lidhur drejtpërdrejt me fatin e saj, njerëzit e letrave, duke nisur që nga  Akademikët, deri te mësuesit, gazetarët, poetët, shkrimtarët. Madje ndodhi një çudi historike: Akademikë të fushave të ndryshme ju bashkëngjitën Politikës famëkeqe të shkatërrimit, duke braktisur jo vetëm misionin e tyre atdhetar për të çuar shoqërinë përpara drejt zhvillimit, por edhe duke u treguar  “bukëshkalë” me popullin, i cili kish  shpenzuar  djersën dhe gjakun e tij për të përgatitur këta njerëz që do ta udhëhiqnin drejt dijes. Ata i kthyen shpinën dijes dhe u puthën me politikën, për arësyen e vetme “të pasurimit të shpejtë në rrëmujën e paspërmbysjes së një sidtemi. Sa e kohës tingëllon sot poema e Shefqet Musarajit: -U mbyt gjemia me federalë, o burra, shpejto, kush mund të dalë. Paçet fashizmit e Vinçeremos, se iku koha e babaqemos! Po ç’duhet të ndodhte në Shqipëri, kur njerëzit që deri dje udhëhiqnin artin, historinë, gjuhësinë, arkeologjinë… Shpirtin e një kombi i braktisën ato për të bërë karierë dhe për t’u specializuar në Hajdutëri? Duhet të ndodhte ajo që ndodhi me fatin e Gjuhës Shqipe, që është katandisur keq e mos më keq.

Në se ndjekim lajmet në TV, shkrimet në gazeta, apo botimet letrare e shkencore, do ndeshemi me qindra gabime. Si do të  veprojnë, sidomos mediat, për të mënjanuar këto gabime?

Sigurisht, një sistem i tërë i dalë jashtë kontrollit të zbatimit të Drejtshkrimit me ligj, që deri para viteve ‘90 ishte në veprim, do të çonte në këtë ditë halli ku jemi sot. Në Shqipëri dikur ishte nën kontroll edhe emërtimi i dyqaneve, hoteleve, institucioneve, kësisoj nuk lejohej që të mos i nënshtrohej drejtshkrimit të miratuar në vitin 1972, asgjë që dukej, lexohej dhe shkruhej. As që bëhej fjalë pastaj për gazetat, botimet letrare e shkencore, të cilat kalonin në një “sitë” të imtë për Drejtshkrimin. Kështu ndodhte edhe për çdo shkresë zyrtare në të gjitha ndërmarjet, institucionet e të gjitha shkallëve. Sekretarët që përgatisnin përmbajtjen e shkresës, duhet ta ballafaqonin atë me Rregullat e Drejtshkrimit. Në institucionet kryesore kishte njerëz që kontrollonin këtë zbatim sidomos në Shtëpitë Botuese kishte “Korrektorë letrarë” ose “koregjues për drejtshkrimin”, puna e të cilëve ishte e kontrolluar imtësisht. Me pak fjalë, gjithçka kalonte në një sitë të pashmangshme. Deri aty shtrihej ky kontroll, sa në çdo libër të botuar, në faqet e fundit, cilësoheshin gabimet dhe jepeshin edhe përkatëset e duhura për to. Po sot ç’ndodh? Një “liri” dhe një moskokëçarje, që do ta ëndëronte edhe njeriu i epokës së hekurit, apo të bronxit, një papërgjegjshmëri tërësore, një përzierje çorbë, një sallatë alla ruse, një shpërfillje e ulur këmbëkryq. Dhe kjo ndodh ndërkohë që po ndërtojmë  të ashtuquajturin “Shtet Ligjor”  ose “Shtet të së Drejtës”. Sa buku! Shtet ligjor pa Ligj, ironia më e madhe që mund të shihet e të preket çdo ditë. Kush është fajtor? Kuptohet, shteti, qeveria, politikanët që kanë përhapur tentakulat e  të keqes skajore për të varrosur gjuhën dhe ndërgjegjen e kombit. Si do mënjanohet? Populli ka një shprehje: “Një budalla hedh një gurë në pus dhe dyzetë të mençur nuk e nxjerrin dot.” Është e vështirë të shkojnë gjërat në vendet që ishin, sidomos për Drejtshkrimin e Gjuhës Shqipe, të cilin e kanë masakruar dhe sakatosur, por asnjëherë nuk duhet të themi “kurrë”. Jemi në kohë që të bëjmë të duhurën, gjithnjë, duke i dhënë përparësi zbatimit të ligjit.

 

Në foto: Prof. Pajtim Xhelo

 

Kemi një Fjalor Drejtshkrimor të Gjuhës Shqipe të vitit 1972, si dhe sa do të jenë në gjendje me qindra specialistë të fushave të ndryshme, që mbarojnë shkollat e larta, që nesër, kur të jenë duke ngjitur shkallët e titujve shkencorë, të përdorin Ligjet e këtij Drejtshkrimi të detyruar në marrëdhëniet e tyre shkresore, në botimet e përfundimeve shkencore, etj.?

Është për të ardhur keq, e them me çiltërsi, që shkollat tona sot po nxjerrin analfabetë me diploma të shkollave të larta. Ata jo vetëm që nuk e njohin Drejtshkrimin e Gjuhës Shqipe, jo vetëm që nuk e zbatojnë atë në jetën e përditëshme, por e shtrembërojnë me forma të papërfytyrueshme. Po ju kujtoj një barcaletë të rëndomtë, po kuptimplote: -Një njeri u gjykua dhe trupi gjykues mori vendim për varje. Në vendimin e  zbardhur ishte bërë një gabim. Në vend që të thuhej “Falje e pamundur. Të varet!”, ishte shkruar “Falje. E pamundur të varet!”  Pra, një vendosje e pikës në vendin e gabuar e shpëtoi njeriun nga dënimi kapital. Me këtë doja të tregoja që edhe mençuria e popullit të thjeshtë e ngre Drejtshkrimin e Gjuhës në piedestal. Deri vonë në shkollat tona bëhej bukurshkrim, diktim (që barazohej me drejtshkrimin dhe hartimin, që sot është zëvendësuar me “ese”. Të tre këta përbërës brezat tanë i edukuan me të folurit dhe të shkruarit e Gjuhës sonë në bazë të ligjeve të drejtshkrimit. Sot në shkollat tona kërkohet vetëm “ese”, po duhet pranuar që edhe mësuesit e Gjuhës e të letërsisë nuk e njohin atë. Për mendimin tim ky nuk është përmirësim (me anë të thjeshtimit), por është keqësim, thjeshtëzim (humbje vlerash) me pasoja të rënda. Dikur prindërit tanë na kontrollonin për gabime drejtshkrimore, kurse sot prindërit e këtyre brezave as që e marrin mundimin ta bëjnë këtë, sepse nuk e njohin as vetë drejtshkrimin. Edhe diçka dua të përmend. Në kohën e Zogut (edhe unë po flas sipas traditës së krijuar për të emërtuar periudhat e kaluara), nuk pranohej asnjë nëpunës pa u provuar në bukurshkrim dhe drejtshkrim. Sot, pas njëqind vitesh, pse te ne është bërë kjo përmbysje fatale?

E gjithë kjo ushtri “injorantësh” me shkollë të lartë, kështu do të mbetet? Natyrisht që jo. Pjesa e shëndoshë e shoqërisë shqiptare nuk duhet ta kalojë në heshtje këtë “handikap” të krijuar këto tridhjetë vite. Intelektualët e vërtetë do të ngrenë zërin për t’i detyruar politikëbërësit donkishotë që të kthejnë kokën pas, për të parë ato që kanë harruar me ose pa vetëdije. Që të mbarosh shkollën e lartë dhe të mos dish të shkruash e të flasësh shqip, kjo është e pafalëshme.

Keni ndjekur shtypin dhe botimet artistike nga Shëpitë Botuese dhe e keni vënë re që shkarjet më të rënda në drejtim të shkrimit të Gjuhës shqipe standarde hasen rëndom  atje. Ky duket një përçudnim i Drejtshkrimit.

Për të gjithë popujt, dy janë simbolet që dallojnë njërin komb nga të tjerët: E para është Gjuha. Shqip flasin vetëm ata njerëz që jetojnë në mbarë botën dhe quhen “shqiptarë”. Në se dikush e ka origjinën nga ne, po nuk flet shqip, si mund të quhet shqiptar? Ti mund të zotërosh anglishten, frëngjishten, italishten, rusishten etj., mund të jeshë  akademik, mund të keshë marrë edhe çmimin Nobel, po kur nuk di të shkruash e të flasësh gjuhën tënde, si mund të jeshë i nderuar e i respektuar, si mund të bëhesh i dobishëm dhe i domosdoshëm për kombin tënd? Kjo bëhet akoma më  e detyrueshme për njerëzit e letrave, për gazetarët, poetët, shkrimtarët. Unë nuk e kam përtypur asnjëherë të qenit gazetar pa folur mirë shqipen, nuk e kam përfytyruar për asnjë çast  të qenit poet apo shkrimtar, pa njohur gjuhën shqipe dhe drejtshkrimin e saj. Më ka rastisur të takoj e të njoh poetë, shkrimtarë, kritikë letrarë që nuk njohin Drejtshkrimin e Shqipes, ose që përdorin në shkrimet e tyre “paçavure” në 100 fjalë, 90 fjalë jo shqipe. Të them të drejtën kam ndjerë neveri, po për të ruajtur normat e mirësjelljes nuk i kam fyer. Unë vetë nuk do ta merrja kurrë guximin të shkruaja, po të mos njihja fare mirë Gjuhën që më ka mësuar nëna ime. Nuk kam arritur kurrë të kuptoj se si këta njerëz fyejnë Kombin, duke shpërfillur gjuhën e tij. AS NUK KAM PËR TA NDRYSHUAR NDONJHERË KËTË MENDIM: AI QË NUK DI TË FLASË SHQIP, NUK MUND TË JETË AS  POET, AS SHKRIMTAR, AS GAZETAR! Natyrisht, një nga fatkeqësitë më të mëdha të këtyre tridhjetë viteve është  mungesa e Shtëpive Botuese të mirëfillta. Ato janë katandisur në  shtypshkronja të thjeshta, nuk kanë as redaktorë, as korrektorë letrarë, as recezentë të brendshëm e të jashtëm. Sot dhe asnjëherë kjo nuk ndodh dhe nuk ka ndodhur në asnjë vend tjetër të botës. Si mund të kërkosh një libër cilësor, një gazetë cilësore, kur atje do të ndeshësh një gjuhë shqipe të masakruar, çalamane nga të dy këmbët? Kjo është edhe një nga arësyet e rënies së interesit për librin. Sot libri çalon nga të dy këmbët, sepse: Së pari, autorët janë injorantë tërësorë të Gjuhës standarde shqipe. Së dyti, Shtëpitë Botuese vetë shtypin librin, pa mbajtur asnjë përgjegjësi për korrektim, redaktim, recensim. Kësisoj, ne marrim në duar libra të alienëve. Të njëjtën gjë mund të themi edhe për gazetat dhe median e folur. Nuk e tepëroj aspak po të them se arti i të shkruarit sot është kthyer në biznes të suksesshëm që po lulëzon për autorët mediokër, në kurriz të njerëzve të talentuar, gazetarëve, poetëve dhe shkrimtarëve të vërtetë, të lindur të tillë. Për mendimin tim fjalët redaktor, korrektor, recezent duhen hequr fare nga fjalori, derisa funksionet e tyre të jenë të qenësishme, të vërteta e jo mashtrime, si çdo gjë tjetër e kësaj kohe. Simboli i dytë, dihet që është flamuri dhe atij i këndohet himni në gjuhën e atij kombi, të cilin përfaqëson. Në gjuhën shqipe ky himn është i shenjtë.

Një shqetësim i veçantë në ditët tona është edhe përdorimi i fjalëve të huaja, sidomos nga politikanët, deputetët dhe intelektualët e fushave të ndryshme. Duhet të çojmë në vend fjalët e Konicës, që “kalanë e shqipes ta vërtetojmë me fjalë shqipe, sepse vetëm në këtë mënyrë ajo do të jetë e qëndrueshme edhe për brezat e mëtejshëm”. A mendoni se ka ardhur koha që të ndalohet me ligj përdorimi i fjalëve të huaja në vend të atyre të gjuhës shqipe?

Kjo dukuri është edhe më e prekëshme se shtrembërimi i drejtshkrimit të gjuhës sonë. Pastrimi i fjalorit të shqipes nga fjalët e huaja, sidomos ato të gjuhës turke, nisi me rilindësit, për të vijuar më pas me studiuesit e gjuhtarët në vitet tridhjetë dhe për të arritur në punën e pamohueshme të viteve pas çlirimit (pas Luftës së Dytë Botërore). Për të qenë të ndershëm, duhet të pranojmë që në vitet 1945-1985, për pastrimin e gjuhës sonë (fjalorit, leksikut) nga fjalët e huazuara u punua me këmbëngulje, me pasion dhe përkushtim, me ndërgjegjësim atdhetar e njerëzor nga të gjithë, madje edhe nga mësuesit e gjuhës shqipe, të cilët u jepnin detyra nxënësve që të merrnin nga prindërit fjalë të huazuara dhe t’i zëvendësonin me ato të gjuhës sonë. U arrit të bëhej pasurimi i fjalorit të shqipes në një shkallë mjaft të kënaqëshme. Po sot? Ka ndodhur e kundërta, gjuhën tonë me fjalë të ëmbla e tingëlluese e kanë dyndur fjalë dhe shprehje të panevojshme, që nuk kanë as bukurinë e shqiptimit të fjalëve tona. Kjo nisi nga pseudointelektualët për t’u pasuar nga politikanët injorantë e majmunë, papagallë, që arrinë të thonë edhe në foltoren e Kuvendit fjalë e shprehje në gjuhë të huaja. Ky handikap (në emër të modernizimit) arriti deri te Presidenti, Kryeministri, te gjithë administrata shtetërore. Shtetarët tanë, të cilëve nuk u lejohet edhe për protokoll të flasin në gjuhë të huaj në takime serioze me udhëheqësit e vendeve të tjera, flasin në gjuhën e atyre, për të treguar që janë të përgatitur edhe në këtë skaj të inteligjencës, pa e kuptuar që kanë marrë nënvleftësimin e të huajve dhe shpërfilljen e shqiptarëve të mençur. E theksova pak edhe më sipër, që pseudointelektualët tanë kanë arritur një majmunllëk të tillë, që në 100 fjalë të thëna, 90 i kanë në gjuhë të huaj. A mund të jenë shqiptarë ata që duhet ta mbronin e ta pasuronin gjuhën shqipe??? Atyre u do hequr me ligj edhe nënshtetësia shqiptare (de fakto, se de jure e kanë hequr vetë me dëshirë të madhe). Ajo që mua më shqetëson si intelektual atdhetar është që kjo sëmundje është shtrirë edhe në media, në  administratat e të gjitha shkallëve, te njerëzit e letrave, pse jo, në të gjithë shqiptarët. Po të jeshë në ambientet e moshave të treta, te të cilët duhet të kishim besim dhe shpresë se kjo nuk do të ndodhte, do vësh re që ata flasin me gjuhën e udhëheqësave të tyre shtetarë e partiakë… Kjo është çudia që të shqetëson, që nuk duhet të ndodhte kurrësesi. Ja që ndodhi për fatin tonë të keq. Në këtë situatë kaq alarmante, mendimi im është që përdorimi i fjalëve të huaja nga të gjithë institucionet që përmendëm duhet të ndalohet me ligj. Në fund të fundit, nuk ka ç’duhet një deputet, një ministër, një Kryministër, një President, një zyrtar i cilësdo shkallë administrate, gazetarë, poetë dhe shkrimtarë, Akademikë që nuk dinë të flasin shqip. Ne jemi shqiptarë dhe gjuha është ajo që na bashkon. Me ligj gjithashtu duhen detyruar Shtëpitë Botuese, redaksitë e gazetave të plotësohen me redaktorë, korrektorë, administratat qëndrore dhe kryesore të kenë punonjës të specializuar për detyrimin e  Drejtshkrimit të gjuhës shqipe në korrespondencat e tyre. Po kështu jam i mendimit që gjuhës shqipe t’i jepet rëndësi dhe hapsirë më e madhe në programet mësimore të shkollave tona, të futet diktimi në shkollën fillore dhe nëntëvjeçare, të shtohen punët me shkrim të gjinive të vogla (veç esesë) si detyrë shtëpie në shkollën e mesme. Të përsëritet provimi i detyruar i Drejtshkrimit për mësuesit e të gjitha lëndëve dhe cikleve, ashtu si në vitin 1975.

Duke marrë parasysh gjithë këto mangësi në përdorimin e gjuhës së folur dhe shkruar shqipe, a mendoni se tashmë ka ardhur koha për t’u zhvilluar një Kongres tjetër mbarëkombëtar për drejtshkrimin?

Një kongres mbarëkombëtar për Drejtshkrimin dhe jo vetëm është  i domosdoshëm dhe duket i pashmangshëm. Ka edhe disa probleme të tjera të afërimit të dy dialekteve, sidomos në fjalor, pse jo edhe në degëzimet e tjera të gjuhësisë. Gjuha është organizëm i gjallë, ajo ndryshon bashkë me njeriun në rrjedhën e jetës, kësisoj ka nevojë për t’u pasuruar, për t’u zhvilluar në gjerësi dhe lartësi. Gjithashtu ka akoma shumë për të bërë në krijimin e fjalëve të reja mbi bazën e fjalëve të parme, sidomos pasurimit me fjalë nga gegërishtja. Po e përfundoj me një aksiomë: “Nuk mund të jeshë shqiptar, pa njohur dhe folur e shkruar mirë gjuhën shqipe!”.

Ju faleminderit!

Intervista – Nikolla Pano: 30 vjet pas përmbysjes së komunizmit, Shqipëria është gjithnjë e më larg nga demokracia e vërtetë

Keida Kostreci

Historiani Nikolla Pano, një vëzhgues i hershëm i zhvillimeve politike në Shqipëri, thotë se tre dekadat që nga përmbysja e komunizimit kanë shënuar përparim por jo aq sa për të krijuar një demokraci funksionale. Ai ia atribuon problemet që e kanë mbajtur pas Shqipërinë, mungesës së traditës demokratike, një filozofie të ngulitur që fituesi merr gjithçka dhe polarizimit politik që pengon konsensusin.

Zëri i Amerikës: Prof. Pano, kanë kaluar pothuajse 30 vjet që nga ngjarjet që përfundimisht sollën përmbysjen e komunizmit në Shqipëri dhe sapo u përkujtua përvjetori i hyrjes së shqiptarëve në ambasadat perëndimore. Si do ta përshkruanit gjendjen tre dekada më pas?

Prof. Nikolla Pano: Shqipëria pa dyshim ka shënuar përparim në krijimin e një sistemi shumëpartiak, demokratik, një sistemi ekonomik të stilit kapitalist; ka bërë disa përparime në përmirësimin e kushteve shumë të mjerueshme ekonomike që ishin mbizotëruese në vend, vitet e fundit të regjimit komunist. Megjithatë ka akoma një rrugë të gjatë që duhet përshkuar. Një përvjetor tjetër që më vjen ndër mend, është ai i 22 qershorit 1991 i vizitës së Sekretarit të Shtetit, James Baker në Shqipëri. Në komente si për publikun shqiptar, edhe në Parlamentin e Shqipërisë, ai e vuri theksin tek disa objektiva që duhet të arrinte Shqipëria për të plotësuar aspiratat pët t’u bërë një shtet plotësisht demokratik. Ai theksoi nevojën për vendosjen e shtetit ligjor, ai u bëri thirrje shqiptarëve që të mbështesnin institucionet parlamentare dhe të vendosnin një drejtësi ekonomike që nuk kishte ekzistuar dhe për vendosjen e lirive civile, të gjitha këto elemente karakteristike të një shteti demokratik. Gjatë këtyre 30 vjetëve, në pamje të jashtme Shqipëria ka ngritur strukturën institucionale të demokracisë. Shqipëria ka parlament, ka zgjedhje, ka zgjedhje brenda partisë, Shqipëria ka krijuar një sistem gjyqësor që është i ngjashëm nga struktura me standardet perëndimore, ka pasur disa përparime drejt barazisë sociale. Të gjitha këto përbëjnë përparim. Por kur gërvishtim sipërfaqen, shohim se shumë nga problemet themelore që ekzistonin në fillim të tranzicionit, vazhdojnë edhe sot. Shqipëria ka një parlament ku një parti madhore nuk merr pjesë. Po ashtu ka mangësi të konsiderueshme në sistemin gjyqësor. Po ashtu nuk është shumë e qartë që shteti ligjor është ashtu siç kuptohet në demokraci më të pjekura në botën perëndimore. Ka pasur një shkallë përparimi ekonomik, por ka qenë i njëanshëm dhe ka ende hendeqe të mëdha në drejtim të barazisë socio-ekonomike. Pra Shqipëria i ka institucionet që përbëjnë një sistem demokratik, por i dimë dhe sfidat dhe këto sfida i kanë bërë shqiptarët shpesh të shprehin me forcë shqetësimet dhe kundërshtimin e tyre ndaj disa prej politikave arbitrare të qeverive, që i kanë bërë më largëta objektivat e një demokracie të vërtetë.

Zëri i Amerikës: Prof. Pano, pse mendoni ju se ndodh kjo? Pse vazhdojnë këto cikle politike, që kanë sjellë disa ndryshime por jo aq sa mund të shpresohej?

Prof. Nikolla Pano: Një nga përgjigjet është se shqiptarët nuk kishin një traditë demokratike, një qeverisje parlamentare, ka udhëheqës politikë shumë prej të cilëve u rritën gjatë regjimit komunist dhe disa prej tyre madje i shërbyen regjimit komunist. Pra kemi këto lloj sjelljesh të ngulitura, dhe një filozofi që fituesi merr gjithçka, që ose bëhen gjërat siç dua unë, o s’ka. Dhe kjo është parë tek disa nga udhëheqësit e tranzicionit. Sigurisht ishte karakteristike e pushtetit të Presidentit dhe kryeministrit, Sali Berisha. I sheh të reflektuara në shumë nga politikat dhe sjelljet e kryeministrit aktual, Edi Rama. Shohim disa nga zyrtarët komunistë, që janë ende aktivë jo vetëm në politikë, por edhe prapa skenave, në aspekte të ndyshme të jetës së vendit, përfshirë në ekonomi. Këtë mentalitet e kemi parë të reflektuar së fundmi, për shembull tek ligjet për median, propozuar nga kryeministri Rama. Ato sjellin një kontroll të jashtëzakonshëm nga shteti ndaj medias së vendit. Është shumë e rrezikshme dhe nuk ishte befasi që u dënua gjerësisht jo vetëm në Shqipëri, por tërhoqi vëmendje ndërkombëtare. Një faktor tjetër që mendoj se e bën tranzicionin më të vështirë është polarizimi i skajshëm politik që ka hedhur rrënjë në Shqipëri. Ne shohim gjithashtu një prirje për ekstremizëm politik në vende të tjera në Evropë dhe tani në shumë vende ish-komuniste të Evropës Lindore shohim rigjallërimin autoritarizmit dhe kjo prirje reflektohet edhe në Shqipëri. Të gjithë këta faktorë po e vonojnë realizimin e demokracisë së konsoliduar.

Zëri i Amerikës: Në Shqipëri po diskutohet aktualisht për reformën zgjedhore dhe partitë e mëdha po i rezistojnë idesë së zgjedhjes së kandidatëve me lista të hapura, që partitë e vogla e preferojnë. Si e analizoni këtë situatë dje çfarë mendoni se duhet të dalë si rezultat i saj?

Prof. Nikolla Pano: Për të sjellë një pjesëmarrje më të gjerë të partive dhe disa zëra të rinj në qeveri, unë do shpresoja që Shqipëria të kalonte tek sistemi hibrid, që ishte para sistemit të sotëm, me numrin më të madh të zgjedhur direkt dhe një pjesë nga listat. Dhe arsyeja kryesore do të ishte që votuesit në pjesë të ndryshme të Shqipërisë të marrinvëmendjen kryesore të të zgjedhurit të tyre. Dhe me një sistem më përfaqësues, sidomos në zonat jashtë Tiranës dhe qyteteve të tjera pranë saj, do të kesh mendime që janë pasqyrim më i mirëi popullsisë shqiptare në përgjithësi. Shumë nga anëtarët e parlamentit janë nën kontrollin e udhëheqjes së partisë. Udhëheqja dhe disiplina partiake janë të rëndësishme, por njëkohësisht përfaqësuesit në parlament duhet të reflektojnë interesat dhe shqetësimet e zgjedhësve të tyre dhe në shumë raste kjo nuk realizohet kur merren vendimet nga udhëheqja qendrore e partisë.

Zëri i Amerikës: Reforma në drejtësi vlerësohet si një arritje me rëndësi në Shqipëri, sidomos në luftën kundër korrupsionit. Megjithatë problemet mbeten, përfshirë me Gjykatën Kushtetuese dhe Gjykatën e Lartë. Cili është mendimi juaj?

Prof. Nikolla Pano: Është një reflektim i dobësisë së institucioneve në Shqipëri. Udhëheqësit politikë në Shqipëri, nuk kanë arritur në një konsensus për reformën ligjore dhe gjykatat. Atyre iu desh t’i drejtoheshin Komisionit të Venecias për opinion. Sidomos për këto çështe të ligjit dhe reformës së drejtësisë, ka pothuajse një paralizë. Ishte gjë pozitive që Presidenti Ilir Meta dhe disa të tjerë mbajtën një qëndrim më të përgjegjshëm. Përsa u takon gjykatave është jetike që Shqipëria të identifikojë gjykatës që e pranojnë nocionin se ligji sjell drejtësi në një vend. Duhen gjykatës me integritet. Shumë në Shqipëri mendojnë se sistemi ligjor nuk është i ndershëm dhe kjo duhet të zgjidhet. Edhe çështja e Gjykatës Kushtetuese duhet të zgjidhet. Ka akoma çështje që ajo duhet t’i zgjidhë. Dhe ky vendim duhet të ndërmerret nga shqiptarët, jo nga interesa të jashtme, ose interesa të posaçme brenda vendit.

Zëri i Amerikës: Kryeministri dhe partia e tij mund të thonë që shumica u ka dhënë votën dhe kjo u jep mandatin për të marrë vendime…

Prof. Nikolla Pano: Duhet të analizojmë se sa e përhapur ishte blerja e votave, a do te zgjidhen defektet e sistemit zgjedhor? A do të bëhet gjë për të depolizuar Komisionin Qendror të Zgjedhjeve? A do të ndalet frikësimi i zyrtarëve lokalë? Ka shumë probleme që janë identifikuar nga organizata ndërkombëtare dhe vëzhgues të politikës në Shqipëri. Këto çështje duhet të zgjidhen para zgjedhjeve të ardhshme në vend. Dhe nëse nuk rritet besimi tek integriteti i rezultatit të zgjedhjeve, do të vazhdojmë të kemi këto dyshime të vazhdueshme për efektivitetin e sistemit demokratik në vend.

Zëri i Amerikës: Si ka ndikuar mungesa në parlament e Partisë Demokratike në gjendjen e krijuar?

Prof. Nikolla Pano: Ishte një gabim i madh nga ana e Partisë Demokratike. Nuk është ndonjë kënaqësi të jesh pjesë e opozitës. Dhe e kuptoj këtë ndjesi. Por edhe ky veprim varet nga ideja që fituesi merr gjithçka. Parlamentarët në Shqipëri, me kalimin e viteve, nuk kanë krijuar një sistem kompromisesh dhe kjo zakonisht ka ndodhur për shkak të sjelljes së partisë në pushtet, në të gjithë parlamentet nga viti 1992, deri sot. Ka pasur një tirani të shumicës, si kur kanë qenë në kontroll demokratët, edhe kur kanë qenë socialistët. Duhet të krijohet një sens kompromisi për të mirën e vendit.

Zëri i Amerikës: A mendoni që udhëheqësit e Shqipërisë të kenë aftësinë apo vullnetin të bëjnë këto kompromise që sistemi të funksionojë më mirë dhe që të përmirësohet gjendja për qytetarët e Shqipërisë?

Prof. Nikolla Pano: Kjo është një nga frikat e mia më të mëdha. Nuk shoh aq shumë udhëheqës, politikanë shqiptarë me një mendim të pavarur, me një prirje për të menduar për vendin, që të kenë vullnetin të punojnë me palën tjetër. Nuk e shoh një gjë të tillë brenda struktures aktuale të sistemit parlamentar dhe elektoral të Shqipërisë. Prandaj udhëheqësit e politikës së Shqipërisë, duhet të fillojnë të punojnë për të realizuar një sistem të reformës zgjedhore dhe së dyti të përpiqen të zhvillojnë një lloj të ri marrëdhëniesh në parlamentin shqiptar. Duke pasur parasysh përvojat dhe sjelljet e ngulitura thellë që kanë mbizotëruar në Shqipëri, duke pasur parasysh prirjet për polarizim politik që po i shohim edhe në demokracitë e pjekura, nuk do të jetë e lehtë. Por në Shqipëri rrezikohet aq shumë nga kjo gjendje, saqë udhëheqësit shqiptarë do tëduhet t’i ndërmarrin këta hapa të rëndësishëm për të ruajtur vendin.

Intervista – James Ker-Lindsay: Jo dialog, por marrëveshje përfundimtare Kosovë-Serbi

Kestrin Kumnova

Kosovës dhe Serbisë i duhet një marrëveshje përfundimtare dhe jo vazhdim i dialogut në formatin që planifikon Bashkimi Evropian, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, James Ker-Lindsay, profesor në Shkollën për Ekonomi dhe Shkenca Politike të Londrës. Ai thotë se ndërmjet SHBA-së dhe BE-së nuk ka pasur bashkëpunim për procesin e dialogut, pasi të dyja palët kanë udhëhequr procese paralele në këtë drejtim. Sipas tij, procesi tash është në një rrëmujë të plotë dhe kjo situatë është duke e lënë Serbinë, por në veçanti Kosovën, në një situatë të paqartë.

Radio Evropa e Lirë: Profesor Ker-Lindsay, janë dy procese paralele që po zhvillohen për dialogun Kosovë-Serbi. Njëri në Shtetet e Bashkuara i udhëhequr nga Richard Grenell, dhe tjetri nga Bashkimi Evropian. Kjo është hera e parë që Uashingtoni dhe Brukseli janë të ndarë kur bëhet fjalë për proceset e paqes në Ballkan. Si i komentoni këto zhvillime?

James Ker Lindsay

James Ker Lindsay

James Ker-Lindsay: Mendoj se ne ende nuk e dimë se ku qëndrojnë për momentin këto procese. Dje kishim një diskutim të rëndësishëm me zyrtarë të lartë amerikanë dhe evropianë. Ata po mundohen të paraqesin një qëndrim se kinse dëshirojnë të punojnë së bashku, se nuk duan të jenë kundër njëri-tjetrit. Të paktën publikisht ata po mundohen të duken se nuk kanë ndasi të mëdha. Por në realitet ajo që kemi parë, janë dy procese shumë të ndryshme që janë zhvilluar ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara. Por, po e them prapë, problemi më i madh është se nuk e dimë se çfarë po ndodh.

Dialogu i udhëhequr nga evropianët gjatë viteve të fundit ka ngecur, por ata së fundit kanë emëruar një të dërguar të posaçëm për këtë çështje, Mirosllav Lajçakun, mirëpo ende nuk ka informacione se si BE-ja po mendon ta rifillojë dialogun. Në të njëjtën kohë Shtetet e Bashkuara thonë se po punojnë në këtë drejtim. Unë mendoj se SHBA-ja dëshiron arritjen e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse, por që aktualisht po flasin me fjalor më të kufizuar, siç është, ekonomia. Por, më lejoni të them se, tash për tash, është një rrëmujë. Një rrëmujë e plotë. Askush nuk e di se çfarë po bëjnë ata (BE-ja dhe SHBA-ja). Gjithçka ka qenë e organizuar keq, nuk ka pasur bashkëpunim. Ka munguar një analizë më e thellë se çfarë duan të arrijnë.

Problemi është se SHBA-ja nuk dëshiron që BE-ja të ketë sukses, dhe e kundërta, evropianët nuk duan që amerikanët të kenë sukses. Të dyja palët dëshirojnë t’i marrin meritat. Pra, siç e thashë, ata publikisht thonë se nuk kanë kundërshtime, por realiteti është se ata nuk kanë bashkëpunuar.

Njoftimi nga Haga, përmbysi një proces paqeje

Radio Evropa e Lirë: Javën e kaluar, Prokuroria e Specializuar në Hagë ka njoftuar se ka paraqitur aktakuzë kundër presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi, nën dyshimin se është i përfshirë në krime lufte dhe krime kundër njerëzimit. Kjo ndodhi vetëm dy ditë para takimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë në Shtëpinë e Bardhë në Uashington. Si e keni parë këtë zhvillim?

James Ker-Lindsay: Ky ishte një njoftim shokues. Ka pasur shumë spekulime. Disa thoshin se ndoshta evropianët në njëfarë mënyrë e kanë shtyrë prokurorin të bëjë njoftimin, pasi nuk kanë dëshiruar që të mbahen bisedimet në SHBA. Disa të tjerë kanë thënë se ndoshta vetë amerikanët e kanë bërë për të ushtruar presion ndaj presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi. Unë nuk mendoj se kjo përmban diçka reale.

Nga këndvështrimi im, prokurori ka qenë i shqetësuar se mund të ketë një marrëveshje për ndonjë lloj amnistie të mundshme, dhe ka dashur të sigurohet se diçka e tillë të hiqet nga tryeza. Por gjithçka që ai ka arritur të bëjë është përmbysja e një procesi të paqes. Megjithëse ne nuk e dimë se çfarë në fakt ka ndodhur, disa mund të gëzohen shumë që bisedimet janë anuluar.

Radio Evropa e Lirë: Për kë e keni fjalën?

James Ker-Lindsay: Bashkimi Evropian do të gëzohet shumë që bisedimet u anuluan. BE-ja nuk ka qenë e lumtur për këto bisedime në Uashington. Në anën vjetër, mendoj se Uashingtoni është shumë i hidhëruar për atë çfarë ka ndodhur.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se kjo ishte një rastësi, që para bisedimeve në Uashington të kenë një njoftim të tillë nga Prokuroria Speciale?

James Ker-Lindsay: Absolutisht jo. Nuk ka asnjë mundësi që dy ditë para se të mbahen bisedimet në Uashington, dikush të bëjë një njoftim të tillë, dhe kjo të quhet rastësi.

Radio Evropa e Lirë: Si e shihni rolin e Kosovës në dialogun me Serbinë pa prezencën e presidentit Thaçi, i cili për vite të tëra e ka udhëhequr këtë proces në emër të Kosovës?

James Ker-Lindsay: Për çfarëdo marrëveshje ju duhet të keni të gjithë shoqërinë të përfshirë. Proceset e paqes janë të vështira. Kërkojnë bashkëpunim për shumë gjëra që duhet bërë. Por mbi të gjitha kërkojnë lidership. Çdo proces i paqes kërkon njerëz që kanë vizion për arritje të marrëveshjes. Këta duhet të jenë gjithashtu njerëz që e kuptojnë se çfarë përfiton shoqëria dhe si mund ta bindin shoqërinë që ta pranojë atë. Procesi kërkon liderë vizionarë që kanë ide kreative. Pra, është paksa e komplikuar. Unë nuk do të bëja komente se kush është i rëndësishëm apo jo, por dialogu kërkon liderë që mund të negociojnë marrëveshje të mira dhe të zbatueshme. Marrëveshje, e cila pastaj do të kalonte në parlament për miratim ose përmes ndonjë referendum.

Radio Evropa e Lirë: Bashkimi Evropian po planifikon që shumë shpejt të mbajë një samit në Paris për dialogun Kosovë-Serbi, nikoqirë të së cilit do të jenë presidenti francez, Emmanuel Macron dhe kancelarja gjermane, Angela Merkel. Çfarë prisni nga ky takim dhe a mendoni se aty do të ftohet presidenti Thaçi?

James Ker-Lindsay: Unë kam punuar për një kohë të gjatë në çështjen e konflikteve. Njëri ndër rastet është Qiproja. Çështja e dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë po bëhet sikurse Qipro. Kemi gjithë këto deklarata që thonë se duhet t’i rikthehemi dialogut. Jo. Unë e kam parë se çfarë ka ndodhur me dialogun në Qipro. Është humbje kohe, ata po zhvillojnë dialog qe 50 vjet. Juve ju duhet një marrëveshje përfundimtare. Ju duhet një ujdi gjithëpërfshirëse, sepse në Qipro kanë provuar kështu, me disa masa të ndërtimit të besimit, por gjithmonë kanë pasur mosmarrëveshje.

Në rastin e Kosovës dhe Serbisë, dialogu sipas Bashkimit Evropian, ku palët vetëm flasin dhe arrijnë disa gjëra shumë të vogla, mbase mund të zgjasë përgjithmonë. I gjithë procesi do të mbetet peng i raporteve mes palëve në terren, sepse gjithmonë do të keni diçka të keqe që ndodh, siç mund të jenë sanksionet, apo paraqitje të terrorizmit, të cilat e kthejnë procesin prej fillimit. Ajo që është e nevojshme, sipas mendimit tim, është nevoja që të përqendroheni në arritjen e një marrëveshjeje. Bashkimi Evropian duhet të përqendrohet në këtë drejtim. Tash, ata sërish po flasin për rifillimin e dialogut. Jo, duhet të ketë një marrëveshje përfundimtare.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë duhet të bëjë Kosova në këtë situatë?

James Ker-Lindsay: Problemi është se në këtë situatë Kosova dhe Serbia kanë mbetur të bllokuara. Serbia nuk do t’i bashkohet BE-së nëse nuk arrin marrëveshje me Kosovën dhe Kosova nuk mund të bëhet anëtare të Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Ka shumë njerëz që janë gëzuar që bisedimet nuk po vazhdojnë pasi nuk kanë dashur të arrihet një marrëveshje, për të cilën është folur gjatë, por mirë, ku janë idetë alternative? E tërë kjo është duke i lënë Serbinë, por në veçanti Kosovën në një situatë të paqartë.

Intervista – Profesori suedez: Imuniteti ndaj COVID-19 mund të jetë më i lartë seç mendohet

Valona Tela

Një studim i kryer nga Instituti Karolinksa në Suedi tregon se njerëzit që nuk kanë antitrupa të koronavirusit, mund të kenë imunitet me qelizat T, të cilat i identifikojnë dhe i vrasin qelizat e infektuara. Studimi ka përfshirë rreth 200 persona. Njëri nga bashkautorët e tij, Hans-Gustaf Ljunggren, thotë se imuniteti me qeliza T duket se është shumë jetëgjatë. Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Ljunggren, profesor i Mjekësisë së Infeksionit në Institutin Karolinska, thotë se qelizat T po ashtu çojnë më pranë imunitetit të tufës.

Radio Evropa e Lirë: Profesor Ljunggren, një studim i Institutit Karolinska në Suedi – bashkautor i të cilit jeni edhe ju – tregon se njerëzit që testojnë negativë për antitrupa ndaj koronavirusit, mund të kenë akoma imunitet. Si është e mundur kjo?

Hans-Gustaf Ljunggren: Ajo që kemi vërejtur është se shumë pacientë që kanë qenë të infektuar me virus, kanë pasur reagim të fuqishëm të qelizave T, që është i pavarur nga përgjigjja e antitrupave.

Radio Evropa e Lirë: Përmendët qelizat T… Si funksionojnë këto qeliza, krahasuar me antitrupat?

Hans-Gustaf Ljunggren: Kjo është një pyetje e mirë. Qelizat T janë qeliza të bardha të gjakut dhe ato janë të specializuara në identifikimin e qelizave të infektuara nga virusi. Për dallim prej tyre, antitrupat janë të specializuar në identifikimin e grimcave të lira të virusit në trup. Qelizat T i vrasin qelizat që janë infektuar me virus. Në thelb, e eliminojnë ‘fabrikën’ ku prodhohen grimcat e virusit në trup.

Radio Evropa e Lirë: Si zhvillohen qelizat T në trupat e njerëzve?

Hans-Gustaf Ljunggren: Në çdo sekondë, në trupin tënd, në trupin tim dhe në trupin e secilit, gjenerohen miliona qeliza të reja T. Të gjitha këto qeliza T, në mënyrë të mrekullueshme, kanë aftësi të njohin gjithçka që trupi mund të hasë. Kjo do të thotë se të gjitha qelizat T kanë specifika të ndryshme. Nëse ne infektohemi me virus, si koronavirusi për shembull, disa prej qelizave T do t’i identifikojnë qelizat e infektuara. Ato do të ndahen me shpejtësi – do të jenë miliona sosh me këtë specifikë të veçantë, që do të luftojnë sëmundjen.

Dietë e mirë ushqimore, stërvitje, gjumë i mirë…

Radio Evropa e Lirë: A ka ndonjë metodë specifike apo ndonjë ilaç që mund të nxisë prodhimin e qelizave T?

Hans-Gustaf Ljunggren: E dimë në përgjithësi se për një imunitet të mirë duhet një dietë e mirë ushqimore, stërvitje, gjumë i mirë natën. E dimë se uria dhe mungesa e gjumit kanë efekte negative. Po ashtu edhe disa sëmundje mund të kenë efekte negative. Për shembull, kanceri mund të shtypë imunitetin dhe trupi i njeriut mund të mos jetë në gjendje të mirë për t’u mbrojtur nga infeksionet, përfshirë viruset.

Radio Evropa e Lirë: Përmendët një dietë të mirë ushqimore. Ta elaborojmë pak më shumë… Çfarë lloji ushqimesh u rekomandohet njerëzve të hanë?

Hans-Gustaf Ljunggren: Nuk jam i sigurt se mund të jap rekomandime specifike, por e dimë se në vendet ku ka varfëri, mungesa ushqimesh, uri… këto kanë efekte në sistemin imunitar.

Radio Evropa e Lirë: Le të themi se një person i caktuar ka qeliza T, a do të thotë kjo se ato do ta mbrojnë vetëm atë, apo po ashtu do ta pengojnë atë që ta transmetojë infeksionin te të tjerët?

Hans-Gustaf Ljunggren: Nëse një individ ka qeliza shumë të mira T, që mund ta luftojnë virusin, kjo do të thotë se ai nuk do të ketë përsëritje virale. Andaj, ai individ specifik nuk do të jetë në gjendje ta transmetojë virusin te të tjerët. Pra, përfundimisht, një përgjigje e mirë e qelizave T do të kontribuojë në përgjigjen e përgjithshme ndaj virusit dhe në aftësinë e individit për të përhapur virusin tutje.

Imuniteti me qelizat T mund të jetë jetëgjatë

Radio Evropa e Lirë: A keni ndonjë ide se sa mund të zgjasë imuniteti me qelizat T?

Hans-Gustaf Ljunggren: Kjo po ashtu është një pyetje e mirë. Në rastin e COVID-19 [sëmundjes që e shkakton koronavirusi], ne nuk e dimë këtë, sepse sëmundja është me ne që pesë ose gjashtë muaj – së paku në Evropë. Por, ajo që mund të bëjmë është të shohim epidemitë e tjera të koronaviruseve. Në vitin 2003 ka qenë një epidemi e madhe në Azinë Juglindore, por që nuk është përhapur globalisht.

Ka pasur disa studime për përgjigjen imunitare të pacientëve. Është interesante se përgjigjja e antitrupave te disa pacientë nuk ka zgjatur më shumë se dy-tre vjet. Por, disa njerëz që janë infektuar atëbotë, pra më 2003, ata edhe sot kanë qeliza T kundër atij virusi. Kjo na tregon se përgjigjja e qelizave T mund të jetë me të vërtetë jetëgjatë. Nuk e dimë se si do të ndodhë në këtë rast [të COVID-19], por ka indikacione për një rrjedhë të ngjashme.

Radio Evropa e Lirë: Ku mund të bëhen testet për qelizat T? Në çdo laborator? Njësoj si për antitrupa?

Hans-Gustaf Ljunggren: Jo. Kjo është një pyetje që na bëhet shpesh. Për fat të keq, testet e qelizave T janë shumë më të komplikuara. Ato kërkojnë një laborator të specializuar, një laborator të specializuar kërkimi. Nëse janë nga persona të infektuar, nganjëherë kërkojnë masa paraprake të sigurisë dhe teknologji e metodologji mjaft të përparuara. Pra, në këtë moment, ato mund të kryehen vetëm në laboratore kërkimore.

Radio Evropa e Lirë: Jo secili vend i ka këto laboratore?

Hans-Gustaf Ljunggren: Vendet, në shkallë të ndryshme, kanë laboratore të tilla, por ju duhet të keni edhe shkencëtarë të aftë për t’i kryer ato teste.

Radio Evropa e Lirë: A na afron imuniteti i qelizave T më pranë imunitetit të tufës?

Hans-Gustaf Ljunggren: Po. Jam absolutisht i bindur. Do të thosha se roli i qelizave T është mbrojtja nga infeksionet e viruseve, përtej të gjitha funksioneve të tjera. Kështu janë zgjedhur gjatë rrjedhës së evolucionit. Pra, po, ky është supozimi im absolut.

Radio Evropa e Lirë: Edhe një pyetje, Suedia ka ndjekur një rrugë tjetër në luftimin e koronavirusit, ndryshe nga vendet e tjera në Evropë. A keni të dhëna se sa ka zhvilluar imunitet popullata?

Hans-Gustaf Ljunggren: Sikurse edhe në vende të tjera, janë matur nivelet e antitrupave. Nuk ka pasur matje të gjera, por në Stokholm, për shembull, seropozitiviteti, apo niveli i konsiderueshëm i antitrupave, në matjet e një jave apo dy javëve më parë, ka dalë të jetë 15-17 për qind.

Por, ajo që ne kemi treguar është se shumica e njerëzve që kanë antitrupa, kanë qeliza T, por përveç kësaj, shumë njerëz kanë qeliza T dhe nuk kanë përgjigje të antitrupave. Pra, shkalla e imunitetit, së paku te popullsia e Stokholmit, ka të ngjarë të jetë më e lartë seç reflektohet në matjet e antitrupave.

Le Monde Diplomatique, Intervistë me Fatos Lubonjën: Çevropianizimi i Evropës

Ballkani Perëndimor është karrikaturë e Bashkimit Evropian, ku ideologjia neoliberal-globaliste është në fazën e krizës së saj. Narrativa e tranzicionit dhe e bashkimit të vendeve të paintegruara ballkanike, të cilat e kanë humbur forcën e tyre frymëzuese e besimdhënëse, po mbahen sot nga euroburokratët, të cilët e mirëmbajnë veten edhe duke i mbështetur liderët autoritarë në Ballkan. Kemi nevojë për një narrativë dhe sintezë të re. Ndërtimi i shtetit të së drejtës, me një kthim tek sociabiliteti (majtas) edhe komunitarizmi (djathtas), për ta kundërbalancuar peshën e një oligarkie që e ka kapur shtetin, mund të jetë alternativa progresive ndaj neoliberalizmit globalist, autoritarizmave konservatore dhe politikave nacionaliste.

ështimi i takimit të Washingtonit midis Kosovës dhe Serbisë, si rrjedhojë e njoftimit për ngritjen eventuale të aktakuzës për krime lufte ndaj Presidentit Hashim Thaçi, po interpretohet edhe si pasojë e përplasjeve gjeopolitike në Ballkanin Perëndimor. Përderisa në njërën anë mendohet se ka një përballje agresive midis Bashkimit Evropian dhe administratës amerikane në Ballkan, aktorë të tjerë vazhdojnë ta shtrijnë ndikimin e tyre në rajon, si Turqia, Kina, Rusia. Paralelisht, sovranitetet e shteteve të paintegruara në Bashkimin Evropian mbeten të kufizuara, integrimi evropian nuk shihet në horizont, e po fuqizohen njëkohësisht regjimet vendore autoritare, pa e harruar shpopullimin masiv të popullatës më aktive si mungesë perspektive për jetesë.

Në ç’drejtim po ec sot rajoni tridhjetë vjet pas rënies së Murit të Berlinit dhe çka po mbetet sot nga procesi i transformimit shoqëror dhe demokratik që e pati nxitur si një lloj ëndrre integrimi evropian? A jemi sot më afër një Evrope të bashkuar dhe demokratike, apo kthimit tek egoizmat nacionale dhe projektet konservatore e sovraniste? Cilat janë arsyet e kthimit të ideve etnike dhe territoriale? Ç’drejtim duhet ndjekur dhe cilat mund të jenë alternativat progresive, duke pasur parasysh aktualitetin e dominimit të politikave neoliberale globaliste dhe të alternativave konservatore nacionaliste e sovraniste?

Për këto tema, pas dështimit të takimit në Shtëpinë e Bardhë dhe teksa po paralajmërohet vazhdimi i dialogut Kosovë-Serbi pothuajse paralelisht nga Washingtoni dhe Brukseli, bashkëbiseduam me publicistin Fatos Lubonja.

– Dështimi i takimit në Shtëpinë e Bardhë midis Kosovës dhe Serbisë, si rrjedhojë e njoftimit për ngritjen eventuale të aktakuzës për krime lufte ndaj Presidentit Hashim Thaçi, po komentohet edhe si pasojë e vazhdimit të përplasjeve gjeopolitike, respektivisht midis SHBA dhe BE (sidomos Gjermanisë) rreth zgjidhjes së kontesteve në Ballkanin Perëndimor. Si e komentoni këtë dhe çfarë drejtimi mund të merr tanimë Ballkani Perëndimor, kontesti Kosovë-Serbi, në raport me BE-në dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës që është edhe në prag të zgjedhjeve presidenciale?

Fatos Lubonja: Jemi pak në fushën e hipotezave sepse kemi pasur një mungesë transparence në këtë histori, por që flet shumë për mëdyshjet dhe frikët e vetë protagonistëve. Për, mua, veprimi me nxitim dhe me njëfarë force nga ana e SHBA-së, ishte një aksion politik që synonte diçka përtej zgjidhjes së çështjes Serbi-Kosovë. Pikëpyetje ka qenë se cili ishte apo është akoma ky qëllim. A ishte se Trumpit i duhej para zgjedhjeve një sukses për t’ia paraqitur amerikanëve, apo diçka më shumë se kaq? Nuk besoj se publiku amerikan do të ishte kaq i ndjeshëm ndaj zgjidhjes së çështjes Kosovë-Serbi sa kjo të ndikonte në zgjedhjet. Nuk është sekret që Trumpi dhe të tijtë kanë qenë më afër lëvizjeve si Brexit apo partive sovraniste që kërkojnë një ridizenjim të Evropës. Për mua këtë vizion të Trumpit dhe këtë çarje me establishmentin evropian, për sa i përket rishikimit të kufijve, që prapë nuk artikulohet hapur, kanë dashur ta shfrytëzojnë, qoftë Grenelli për karrierën e tij, qoftë liderë ballkanikë si Vuçiç dhe Thaçi për qëllime të pushteteve dhe lojërave të tyre. Nxitimi i Thaçit për ta arritur sa më parë marrëveshjen nëpërmjet amerikanëve duke mbajtur një qëndrim  gati denigrues ndaj Evropës ishte një gabim dhe miopi e madhe politike e shkaktuar ndoshta nga halli i tij personal. Gjithsesi gjykoj se prokurori i Gjykatës Speciale nuk është shtytur nga qarqe evropiane anti-Trump. Madje as nga ato anti-Trump brenda SHBA. Më shumë besoj se ai e bëri publike akuzën për Thaçin, – sigurisht me qëllim para datës 27, – në mbrojtje të punës së tij për të bërë drejtësi, duke patur parasysh se, siç shkruan Carla del Ponte në librin e saj, qëllimet politike kanë penguar jo rrallë punën e Tribunalit të Hagës dhe se këto negociata minonin punën e bërë. Është një veprim politik që patjetër lehtësohet edhe nga fakti se gjen shumë aleatë. Uroj që kjo ngjarje të ndikojë që edhe politikanët ballkanikë por edhe Evropa edhe SHBA ta marrin shumë më seriozisht dhe më me përgjegjësi punën për marrëveshje dhe jo te tentohen marrëveshje të shpejta spektakolare që mund të hapin më shumë sesa të zgjidhin probleme.

– Dinamika e re Washingtonit në procesin Kosovë-Serbi, por edhe në ngjarjet në Shqipëri, po shpërfaq njëkohësisht edhe pafuqinë e Bashkimit Evropian i cili nuk po arrin t’i zgjidhë kontestet kryesore në rajonin e Ballkanit Përëndimor, duke qenë megjithatë donatori kryesor në Ballkanin Përëndimor? Si shpjegohet kjo?

Fatos Lubonja: Aktivizimi SHBA-ve lidhur me Shqipërinë nuk vjen nga ndonjë shqetësim  demokratik i tyre. Lidhet, më së shumti, me atë që thashë më lartë. Qeveria shqiptare dhe Edi Rama, si negociator indirekt, janë mbështetur nga administrata Trump, sepse ju duhet një Shqipëri jo kundërshtare e këtij projekti. Kaq mund të jetë angazhimi amerikan. Por edhe në qoftë se nuk qëndron kjo, nuk mendoj se Washingtoni ka demokracinë apo korrupsionin për shqetësim të parë në Shqipëri, sepse, po të ishte kështu, do të ishte sjellë shumë ndryshe nga ç’po sillen me qeverinë Rama. Temë tjetër është pafuqia e Evropës në proceset demokratizuese të Shqipërisë dhe Kosovës. Kjo lidhet me dobësinë e vetë Evropës. Dhe kur e them këtë, nuk e kam parasysh vetëm faktin se Evropa ka shumë probleme, që kanë të bëjnë me unitetin e solidaritetin brenda vetes, që i shfaqi më mirë se çdo tjetër pandemia. Unë ngulmoj edhe tek një arsye tjetër e kësaj pafuqie: euroburokratëve, që ju intereson ta mbajnë gjallë narracionin e tranzicionit, që formulohet në shprehjen: ‘Shqipëria ka bërë hapa paranë rrugën e duhur, po jo aq sa duhet’. Por duke njohur suksese atje ku ka dështime dhe rrugë të gabuar nuk mund t’i korrigjosh ato dhe të bësh përparim të vërtetë.

Drejtimi i gabuar

– Nga rënia e Murit të Berlinit, integrimi evropian është paraqitur realisht si e vetmja perspektivë politike që i ofrohej rajonit, me idenë se po mbyllej kapitulli i luftërave, nacionalizmave, etj. Por, sot gjendja është paksa paradoksale. Përderisa në njërën anë kemi regjime ballkanike gjithnjë e më autoritare që po shtrihen në rajon duke u paraqitur si “pro-evropianë” me mbështetjen e fuqive përëndimore në emër të një lloj stabilokracie; në anën tjetër kemi një shpopullim masiv të qytetarëve potencialisht më aktiv për ndryshime progresive drejt Bashkimit Evropian. Çka po mbetet sot nga procesi i transformimit shoqëror që e kishte nxitur si një lloj ëndrre integrimi evropian pas rënies së Murit të Berlinit? Sa ka kuptim sot projekti evropian?

Fatos Lubonja: Bashkimi me Evropën i vendeve të Ballkanit Perëndimor, si kalim nga një pikë në një pikë tjetër, ishte një narrativë frymëzuese, por që u bazua mbi dy ide shumë sempliste të asaj kohe. Njëra ishte ideja e Fukujamës për “Fundin e Historisë”, që nënkuptonte se Perëndimi e kishte arritur atë. Tjetra një ide e Huntington-it i cili, në kuadrin e “Përplasjes së qytetërimeve”, flet dhe për “vende të ndara”, duke pasur parasysh vende si Turqia, ku sipas tij elitat janë me mendësi perëndimore, por popullsia ka mbetur me mendësi orientale; dhe, sipas tij, këto elita pro-perëndimore në vendet ballkanike kanë për detyrë ta udhëheqin popullin e tyre drejt “Tokës së Premtuar”, Perëndimit (fundit, qëllimit të historisë, sipas Fukujamës). Elitat tona pro-perëndimore morën këtë detyrë, duke marrë edhe legjitimitet nga elitat e Perëndimit për ta kryer këtë tranzicion. Kjo ishte narrativa.

Fatos Lubonja

– Po flisni për vitet e ’90-ta?

Fatos Lubonja: Flas për vitet e ‘90-ta, por edhe për sot, ndërkohë që sot e konsideroj tranzicionin një mit që e ka humbur fuqinë inspiruese? Pse ? E para, sepse vetë Përëndimi nuk kishte prekur « fundin e historisë », por ishte dhe është edhe vetë duke ecur. E tregojnë këtë lëvizjet sovraniste,  Brexit, etj., por edhe fakti se në Përëndim sot flitet për post-demokraci. E dyta, sa i përket vendeve si tonat, pas gati 30 viteve, nuk mund të flitet më për hapa në një drejtim të drejtë, por për drejtim të gabuar, drejt instalimit të regjimeve autoritare. Tani pikëpyetja është: Pse Përëndimi apo euroburokratët vazhdojnë të thonë : keni bërë hapa para, por duhet të bëni edhe ca hapa të tjerë? Pse ata ngulmojnë akoma në narrativën e tranzicionit? Unë mendoj sepse kjo është narrativa dominante e pushtetit të establishmentit, që sundon në Përëndim rënia e së cilës do ta rrëzonte edhe këtë establishment. Aq më tepër kur ndaj kësaj narrative, kanë për kundërshtarë partitë sovraniste, që angazhohen për kthim te shteti-komb, të djathtët për arsye nacionaliste, të majtët, për të rifituar më shumë të drejtat sociale që janë humbur… Nga kush? Dhe këtu është problemi që shpjegon edhe mbështetjen ndaj liderëve autoritarë në Ballkan. Nuk mendoj se është thjesht stabilokracia shkaku. Një shkak më i thellë për mua është se sëmundja e neoliberalizmit dhe globalizmit ku politikanët janë shndërruar në menaxherë të interesave të bankave, të lobingjeve të mëdha, shkurt të një pakice, çka ka çuar në post-demokraci, ka përfshirë edhe rajonin tonë në formën më të shëmtuar. Establishmenti Perëndimor nuk do ta shohë këtë tek ne, sepse nuk do të shohë dështimin e këtij modeli. E mbështet një vend si Shqipëria që të mirëmbajë mitin e tranzicionit drejt këtij modeli.

Në Ballkan nuk e kemi përjetuar liberalizmin klasik, as demokracinë; ne kemi kaluar nga nacional–komunizmi në nacional–neoliberal-globalizëm, bashkime këto që të dyja paradoksale, por efikase për regjime autoritare.

– A jemi sot më afër mitit të tranzicionit apo mitit të bashkimit të Evropës?

Ideologjia neoliberal-globaliste e modelit evropian është në fazën e krizës së saj, prandaj dhe miti i tranzicionit drejt këtij modeli e ka humbur forcën e tij frymëzuese e besimdhënëse. Kemi nevojë për një narrativë të re, apo në terma hegeliane : për një sintezë të re midis anëve më të mira të këtij modeli dhe alternativave të propozuara ndaj tij. Nëse mund të flitet për afërsi apo largësi, mund të them se jemi të gjithë më afër ndërgjegjësimit për krizën dhe nevojën e kësaj sinteze.

– Duket se pafuqia e Bashkimit Evropian në Ballkanin Perëndimor i ka hapur rrugë aktorëve të tjerë në Ballkan, si Kina, Rusia, Turqia…, të cilët nuk kërkojnë shtet të së drejtës dhe respektim të minoriteteve. Nga ana tjetër kemi një përafrim të disa liderëve nacionalistë e konservatorë ballkanikë me vendet e Grupit të Vishegradit, apo edhe me rrymat si të Salvinit dhe të Orbanit, si në rastin e Aleksandër Vuçiqit. Si e shpjegoni paradoksin se sot kemi liderë evropianë sovranistë dhe konservatorë të cilët janë bërë pishtarë të zgjerimit evropian të Ballkanit Përëndimor?

Fatos Lubonja: Nuk më rezulton që këta të jenë « pishtarë të zgjerimit evropian të Ballkanit Përëndimor » sipas modelit aktual, sepse vetë sovranizmi dhe konservatorizmi nënkupton të kundërtën e një zgjerimi sipas modelit aktual. Ajo që i bashkon është fakti se në këta vende gjejnë sivëllezër në autoritarizëm. Por ka një ndryshim thelbësor midi këtyre sivëllezërve sipas meje në aspektin e qëndrimit ndaj ideologjisë dominante në Evropë. Ky ndryshim reflektohet edhe në faktin se Përëndimi është shumë kritik ndaj autoritarizmave në rritje në Hungari dhe Poloni, por, siç e thashë, nuk e shpreh asnjë fjalë për autoritarizmin në rritje në Shqipëri ose në Serbi. Pse ndodh kjo? Sipas meje, jo pse Orbani apo Kazinski janë më shumë autokratë sesa Rama apo Vuçiçi, por se të parët janë kundër modelit aktual evropian, që Rama dhe Vuçiçi nuk e prekin. Nëse keni vënë re, Orbanin apo Kazinskin i cilësojnë « liderë iliberalë ». Por ç’kuptojmë me « liberal », që sot është bërë neoliberal? Nënkuptojmë një sistem social ekonomik ku interesat e individëve apo grupeve ekomomike mbizotërojnë ndaj interesave të komunitetit apo shoqërisë, (mjaft të kesh parasysh transferimet e kapitaleve nëpër glob) por edhe promovimin e disa vlerave progresiste të së majtës që hyjnë në termin « recognition » (njohje) që promovojnë njohjen e respektimin e diversiteteve etnike, të ngjyrës, seksualiteteve, martesat gay dhe lesbike, feminizmin, lëvizjen e lirë të njerëzve etj. Duke shfrytëzuar plagët që ka krijuar ky sistem ekonomik, të tilla si pabarazia ekonomike në rritje, pasiguria e njerëzve etj. dhe duke e trajtuar fenomenin e emigracionit si rrezikim të sigurisë dhe të vlerave konservatore të vendasve, sovranistëtkonservatorë i mëshojnë nevojës për mbrotjen e komunitetit nëpërmjet mbrojtjes së vlerave konservatore të kishës, kombit, dhe godasin vlerat progresiste. Kurse Edi Rama psh., nuk e prish aspak projektin neoliberal global, në kuptimin ekonomik që ka çuar tek një pakicë që sundon mbi një shumicë të atomizuar pa mbrotje dhe pa komunitet dhe as nuk mbron vlera konservatore anti “recognition”. Madje herë pas here bën edhe mikëpritësin ndaj emigrantëve, siç e keni parë në disa raste. Kjo e bën më të pranueshëm si liberal, paçka se vendi ka rrëshkitur në fashizëm ekonomik.

Nacionalizmi si dështim i projektit evropian

– Është folur shumë për “deballkanizimin” e Ballkanit Perëndimor, në kuptim të relativizimit të ndarjeve etnike, nacionalizmave, pretendimeve territoriale, ndryshimit të kufijve etj. Por sot duket se ka një rikthim në këto parime politike?

Fatos Lubonja: Siç e thashë kthimin tek nacionalizmat, që nuk janë zhdukur asnjëherë në Ballkan e bile as në Evropë, e shoh më shumë edhe si një dështim të projektit evropian neoliberal globalist. Liberalizmi klasik që erdhi bashkë me industrializimin ka qenë emancipues dhe çlirues i njeriut nga shumë pranga, por në formën neoliberale globaliste të sotme ku njeriut i propozohet lumturia tek konsumerizmi i përditshmërisë dhe jo në projekte apo ideale që i përbashkojnë, ka krijuar shumë probleme. Ideja se po të punosh mirë për gardhin tënd, çdo gjë do të shkojë mirë për të gjithë ka dështuar në njëfarë kuptimi, sepse njeriu është edhe qenie sociale dhe ka nevojë jo vetëm për projektin individual, por edhe për një përkatësi. Kjo është në natyrën njerëzore.  Dhe këtë lloj përkatësie, njeriu e ka gjetur historikisht tek feja më herët, e tek kombi më vonë, por edhe në dy dështime tragjike si komunizmi dhe fashizmi. Ajo që shoh për momentin është se të djathtët e kanë më të gatshëm modelin alternativ: kthimi tek feja, kthimi tek kombi, tek një e djathtë sociale. Kurse ne në Ballkan nuk e kemi përjetuar liberalizmin klasik, as demokracinë; ne kemi kaluar nga nacional–komunizmi në nacional–neoliberal-globalizëm, bashkime këto që të dyja paradoksale, por efikase për regjime autoritare.

Ne kemi nevojë mbi të gjitha, të vendosim themelet, të kalojmë nga një shtet i personave dhe klaneve, në shtetin e së drejtës, ku në karrigen e pushtetit vendoset ligji, jo Edi Rama, Hashim Thaçi apo Albin Kurti.

– Ju thoni që e djathta e ka më lehtë sepse kthehet tek feja apo kombi. Por, në anën tjetër nuk është që edhe e majta, në këtë rast ballkanike, ka arritur ta ndërtojë një projekt alternativ, ku do ta mendonte një bashkësi përtej këtyre koncepteve. Sepse nëse e shohim, në Francë, Spanjë e gjetiu, kundërshtarët e neoliberalizmit, shpeshherë orientohen për kthim tek ideja e shtetit-komb dhe shtetit klasik sovran si alternativë, duke përdorur edhe strategjinë e asaj që po quhet popullizëm i majtë. Por, për t’u rikthyer tek Ballkani Perëndimor, nuk mungojnë forcat politike, edhe ato që thirren si të majta, që e shohin bashkimin e trojeve të tyre etnike në një shtet të vetëm, si kundërpërgjigje ndaj neoliberalizmit dhe globalizmit. Sa mund të flitet për përgjegjësi e së majtës vendore?

Fatos Lubonja: Përsa i përket vendeve ballkanike si tonat pyetja e parë është: a ka të majtë në këto vende? Duke u nisur nga përvoja e Shqipërisë, por ndoshta edhe e Kosovës, mund të them se tek ne nuk ka të majtë në kuptimin social ekonomik, që përfaqëson më shumë pjesën e brishtë të shoqërisë, që anon më shumë nga shteti social. Kjo për arsye historike, sepse e majta është demonizuar për shkak të regjimeve komuniste, por edhe për arsyet e imitimit të neoliberalizmit  në Perëndim ku ndërsa deri në vitet ’90-ta kishte një kapitalizëm që quhej borgjez dhe proletarë; në kuptimin që kishte parti të së djathtës me vlerat e borgjezisë dhe parti proletare, sindikata tani është ndërtuar nga një kapitalizëm post-borgjez, post-proletar, post-demokratik, me një pakicë lartë dhe shumicën e atomizuar poshtë, i të cilit ne jemi një karikaturë e keqe. Edhe në Perëndim e majta e ka më të vështirë ndërtimin e alternativës sepse, me një anë kthimin tek shteti-komb,  edhe pse në emër të rifitimit të demokracisë dhe të drejtave sociale shihet si një përparësi e së djathtës, e më një anë sepse duket shumë i vështirë transformimi i një evrope neoliberale në një Evropë sociale që është pak a shumë projekti i Varoufakis. Ajo që i ndodhi Syrizas në Greqi në këtë kontekst ishte shumë domethënëse.

– Po sa mundet të ndërtohen projekte të tilla në Ballkanin Perëndimor, me shtete që kanë sovranitete të kufizuara, apo që nuk e kanë traditën e organizimeve sindikale evropiane, institucioneve demokratike etj.?

Fatos Lubonja: Problem ynë i madh është se ne kemi kaluar nga diktaturat në post-demokraci, ndërkohë që Perëndimi ka pasur demokraci në mes, që do të thotë kishte partitë borgjeze dhe proletare, sindikatat etj. d.m.th. një traditë të një sistemi imunitar, që reagon, prandaj dhe aty ka, gjithsesi, përpjekje për alternativa. Kurse tek ne sovranitet i kufizuar nënkupton edhe mendim të kufizuar në kornizat e ideologjisë dominante.

Shteti i së drejtës

– Në kuptimin e një shtetasi ose qytetar ballkanik, ku gjindeni sot kundrejt shtetit-komb dhe Evropës sociale?  Ku do të duhej të orientohet një shtetas ballkanik me këtë Bashkim Evropian dhe me këto përplasje interesash gjeopolitike në rajon? Cili është drejtimi i duhur?

Fatos Lubonja: Drejtimi i duhur fillon para këtyre ndarjeve që folëm deri tani. Ne kemi nevojë mbi të gjitha, të vendosim themelet, të kalojmë nga një shtet i personave dhe klaneve, në shtetin e së drejtës, ku në karrigen e pushtetit vendoset ligji, jo Edi Rama, Hashim Thaçi apo Albin Kurti. Kemi nevojë për ndarjen e pushteteve, po ashtu. Mbi këto themele duhet të ngrihet pluralizmi i përfaqësimit; ku unë mund të kem projektin tim të majtë, dikush mund ta ketë projektin e vet të djathtë dhe të dialogojmë dhe të arrijmë sintezat më të mira.  Përsa i përket Shqipërisë e Kosovës shoh si imperativ kthimin si tek sociabiliteti (majtas) edhe komunitarizmi (djathtas) për ta kundër balancuar peshën e një oligarkie që e ka kapur shtetin. Në Shqipëri nuk shoh as njërën as tjetrën. Në Kosovë shoh Vetëvendosjen që kërkon t’i bëjë të dyja. Por këtë e shoh problematike pasi kështu eliminohet dialektika progresizëm – konservatorizëm, nacionalizëm – internacionalizëm. Veçanërisht për sa i përket nacionalizmi duhet ta kemi parasysh gjithmonë përvojën edhe të së kaluarës, sepse nuk mund të kthehemi tek një komunitet që e ndërton identitetin e vet kundër komunitetit tjetër, etnisë tjetër dhe që rreshton individët e tij në një identitet të vetëm. Prandaj mendoj se na duhet qoftë një parti e djathtë sociale, qoftë edhe një e majtë sociale dhe liberale, në kuptimin kulturor, jo ekonomik. Personalisht deri vonë kam qenë me idealin e një të majte, e cila kërkon një Evropë sociale. Me kohën, kam krijuar dyshime në mundësinë e transformimit të kësaj Evrope neoliberale globale në sociale, ajo që i refuzoj më shumë sistemit ekzistues është pabarazia e theksuar dhe njeriu i konsumerizmit, njeriu i alienuar. Kam qenë dhe mbetem për lirinë e individit për të drejtat e tij themelore, edhe atë të lëvizjes së lirë, por jam edhe kundër njeriut të çrrënjosur. E majta sovraniste në Perëndim, kur akuzon Sorosin, duke e konsideruar si kampion të neoliberalizmit global, e akuzon me idenë se lëvizja e lirë në formën e emigracionit i shërben kapitalit që ka nevojë për krah sa më të lirë pune e që kështu krijon një nënproletariat dhe jo atyre që emigrojnë që mbeten kështu njerëz të çrrënjosur nga vendi i tyre, pa mundësinë e ndërtimit të një jete autentike. Kjo për mua është një kritikë serioze që duhet marrë fort në konsideratë. Shqiptarët kanë nevojë ta rivlerësojnë bashkësinë dhe idenë e rrënjëve të tyre, vendlindja në kuptimin e “haimatit”, vendit ku ke lindur ti, qytetin, krahinën, atje ku ke kaluar fëmijërinë. Por, gjithmonë në kuptimin e atij dallimit që bën Derrida, kur flet për multikulturalizëm dhe multikomunitarizëm. Ai e bën një dallim. Me multikomunitarizëm ka parasysh komunitete të ndryshme që jetojnë të ndara nga njëri-tjetri. Kurse me multikulturalizëm ka parasysh shkëmbime kulturore, pra ekzistojnë kultura të ndryshme, por që shkëmbehen me njëra-tjetrën. Mendoj se ideja e kulturave të ndryshme kombëtare që ruhen, që nuk asimilohen nga neoliberalizmi në emër të një homologimit, siç e quan Passolini, është shumë e rëndësishme. A e keni parë se sa me lehtësi dhe papërgjegjshmëri po e shkatërron Edi Rama trashëgiminë kulturore për të ndërtuar ndërtesa simbol të neoliberalizmit globalist, të cilat mund t’i gjesh si në Kinë, ashtu edhe në Brazil edhe në Australi? E pra, mbrojtja e rrënjëve kulturore të përbashkëta është e lidhur ngushtë edhe me mbrojtjen e demokracisë, të drejtave sociale e kulturore, që neoliberalizmi globalist po i asgjëson në emër të interesave të pakicës.

Në qoftë se do të ketë ndryshime të rëndësishme në botë, ato do të na vijnë me vonesë dhe në mënyrë përçude, siç na kanë ardhur gjithmonë.

– A jeni duke thënë se edhe e majta vendore duhet ta privilegjojë ndërtimin e shtetit ligjor dhe shtetit të së drejtës?

Fatos Lubonja: Siç e thashë, çështja e ndërtimit të shtetit të së drejtës është themeli mbi të cilin duhet të ngrihet e majta e djathta apo çdo lloj përfaqësimi. Nuk mund të mendojmë se na vjen një parti e majtë që do të na ndërtojë shtetin e së drejtës. Unë përdori metaforën e themeleve dhe kateve sipër, sikur këta do të ngrihen njëri pas tjetrit. Në fakt metafora ka kufizimin e vet. Më e saktë është të thuash se po të lindë një parti e majtë që përfaqëson një pjesë të papërfaqësuar dhe krijon një dialektikë të vërtetë e majtë – e djathtë, kjo mund të shkojë paralel me ndërtimin e shtetit të së drejtës. Se, tek e fundit, shteti i së drejtës lind nga nevoja për të pasur drejtësi për të gjithë. Pra, ndërtimi i shtetit të së drejtës bëhet një punë dhe interes i përbashkët.

– Por sa ka gjasa të ndërtohen në Ballkanin Perëndimor shtete ligjore dhe shtete të së drejtës, në aktualitetin e agjendave gjeopolitike dhe politikave neoliberale e globaliste, si dhe të etnizimeve politike e pasioneve nacionaliste ? 

Fatos Lubonja: Po të shohim historinë tonë, ne kemi qenë gjithmonë periferi e perandorive. Dhe ndryshimet na kanë ardhur nga jashtë, si pasojë e ngjarjeve që kanë ndodhur në botë; qoftë lindja e shteteve-kombeve, qoftë rënia e komunizmit, apo edhe pavarësia e Kosovës. Kështu që për fat të keq, sot për sot ne jemi dhe do të mbetemi nën dominimin e sistemit ekzistues. Për momentin, unë shoh se autoritarizmat e bazuara mbi sistemin oligarkik do të mbizotërojnë akoma, me pasoja shumë të dëmshme. Në qoftë se do të ketë ndryshime të rëndësishme në botë, ato do të na vijnë me vonesë dhe në mënyrë përçude, siç na kanë ardhur gjithmonë. Cilat mund të jenë ato? Më shumë ka gjasa që ky sistem neoliberal globalist ta pësojë një goditje më së shumti nga sovranizmat. Pra, nuk është çudi që të kemi një Evropë e cila nuk do të shkojë drejt Evropës sociale, të kombinuar me liritë e individit, siç do të aspiroja unë, por, një kthim tek egoizmat nacionale, por në një formë tjetër, jo në formën e luftërave. Nuk përjashtohet edhe rreziku që ky sistem neoliberal globalist të avancojë edhe më duke i zhdukur shtetet kombe dhe qeveritë e tyre e duke marrë pushtetin dhe qeverisjen tonë multinacionalet e fuqishme që sot japin shenja të qarta të këtyre ambicieve – po të kesh parasysh personazhe të tilla si Bill Gates, e të tjerë. Tek ne, kam frikë se të dyja këto ndryshime do të shfaqen në mënyrën më përçude, siç u shfaq edhe komunizmi, edhe kapitalizmi.

– Jemi nën fatin e historisë? 

Fatos Lubonja: Për fat të keq, historia këtë na e provon. Vazhdimësi e historisë së një populli që nuk mëson nga historia.

Intervistuan për Le Monde Diplomatique: Shkodran Hoti dhe Belgzim Kamberi

Intervista – Petritsch: Mundësi për BE-në për të rikthyer rolin e udhëheqjes së dialogut

Dragan Shtavljanin

Wolfgang Petritsch, ish-i dërguari i posaçëm i Bashkimit Evropian për Kosovën në periudhën e viteve 1998-99, dhe shefi negociator i BE-së në bisedimet paqësore të Kosovës në Rambuje dhe Paris, ka thënë në një intervistë për Shërbimin e Ballkanit të Radios Evropa e Lirë se iniciativa amerikane për dialogun mes Kosovës dhe Serbisë, mund të konsiderohet e vdekur, pas zhvillimeve të fundit politike në Kosovë.

Eksperti për Ballkanin beson se në Kosovë duhet mbajtur zgjedhje të reja, dhe deri atëherë, Prishtinës zyrtare do t’i mungojë një përfaqësues i fuqishëm në procesin dialogues. Për dallim prej iniciativës amerikane, Petritsch beson se Bashkimi Evropian ka para vetes një mundësi të papritur për t’u kthyer në rolin udhëheqës të bisedimeve.

Radio Evropa e Lirë: Bisedimet e ndërmjetësuara nga Shtetet e Bashkuara, të caktuara për 27 qershor në Uashington janë anuluar sepse fillimisht presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi dhe më vonë edhe kryeministri, Avdullah Hoti kanë anuluar pjesëmarrjen në takim pasi Zyra e Prokurorit të Specializuar ka ngritur aktakuzë kundër Thaçit dhe ish-kryetarit të Parlamentit të Kosovës, Kadri Veseli për krime që supozohet se janë kryer gjatë ose pas luftës në Kosovë.

Aktakuza u është dorëzuar Dhomave të Specializuara në Hagë më 24 prill. Prokurori ka vendosur ta publikojë atë dy muaj më vonë. Si e komentoni ju gjithë këtë?

Wolfgang Petritsch: Për mua në fakt ka qenë befasi koha. Unë kam qenë jashtëzakonisht skeptik, nëse jo edhe negativ, për iniciativën e (të dërguarit të Shtëpisë së Bardhë për dialogun, Richard) Grenell sepse pa evropianët kjo gjë nuk funksion. Mënyra sesi është kryer kjo diplomaci amerikane nuk çon gjërat përpara. Në kohën kur nuk ekziston konflikt ushtarak në rajon, duhet ta shfrytëzoni kohën dhe të merrni gjëra nga të dyja palët.

Ana e vetme pozitive e kësaj qasjeje është se presidentët e të dyja vendeve, Prishtinës dhe Beogradit, kanë treguar gatishmëri për ta zgjidhur këtë çështje në mënyrë paqësore, përmes rrugëve politike dhe atyre diplomatike. Kjo mënyrë e gjetjes së një kompromisi në tavolinën negociuese është diçka e çuditshme për rajonin dhe kjo në njëfarë mënyre përbën përparim, që veçse është arritur nga Bashkimi Evropian në të kaluarën në procesin dialogues.

Por të kthehemi tek iniciativa amerikane. Pa palën evropiane nuk do të funksionojë sepse fundja janë ata që do të duhet të paguajnë, të investojnë imazh politik, por mbi të gjitha edhe të holla, dhe u takon atyre që Kosova të anëtarësohet në Bashkimin Evropian, nëse gjërat shkojnë në rrugën e duhur. Dihet qartë se duhen amerikanët, sepse në të kaluarën secilën herë që amerikanët dhe evropianët janë pajtuar për diçka, ajo ka funksionuar. Prandaj kam qenë skeptik se kjo qasje mund të funksionojë dhe për faktin se evropianët u përjashtuan. Por tani situata ka ndryshuar.

Radio Evropa e Lirë: Por, a ekzistojnë motive politike pas publikimit të aktakuzës tri ditë para nisjes së negociatave? Zakonisht njoftime të tillë bëhen pas aktakuza të konfirmohen, gjë e cila nuk ka ndodhur deri më tani.

Wolfgang Petritsch: Unë vetëm mund të hamendësoj sikur edhe shumë të tjerë pse kjo gjë ndodhi tani. Siç e thashë, koha është e shumë e pazakontë. Unë vetëm mund të supozoj nëse ekziston ndonjë konflikt i brendshëm amerikan në mes të Prokurorit, që është emëruar nga administrata (e presidentit amerikan, Donald) Trump, dhe shqetësimeve se Grenell mund të arrijë marrëveshje, që lidhet me Gjykatën Speciale. Kjo mund të jetë njëra mundësi. Në anën tjetër ka supozime, që për mua janë të dyshimta, se kjo mund të jetë iniciativë evropiane për të penguar dialogun e Uashingtonit.

Infografikë

Kosovarët që u përballën me aktakuza për krime lufte

Pra, sinqerisht nuk e di, mund të hamendësoj, çfarë ka pak vlerë, sepse ajo është publikuar tani. Kjo gjë tani përbën ndryshim në politikën kosovare. Tani është e qartë se evropianët kanë përpara një mundësi të papritur për t’u kthyer sërish në rolin udhëheqës në këtë çështje. Unë do të paralajmëroj Brukselin që të mos niset pa amerikanët. Ndoshta tani do të jetë jashtëzakonshme e vështirë për të bashkëpunuar me Grenellin dhe Trumpin, mirëpo në periudhë afatgjatë, sidomos pas nëntorit, evropianët duhet të përfshijnë sërish amerikanët në këtë proces.

“Herët apo vonë, do të ketë zgjedhje të reja në Kosovë”

Radio Evropa e Lirë: Ju thatë se ekziston mundësia që evropianët kanë synuar ta pengojnë takimin në Uashington. Ka pasur zëra se kjo mund të jetë hakmarrje e Gjermanisë për shkak të supozimeve rreth rolit të Shteteve të Bashkuara në rrëzimin e qeverisë së Albin Kurtit. Si mund të kenë ndikuar evropianët, apo gjermanët në veçanti që Prokurori i Specializuar të marrë këtë vendim?

Wolfgang Petritsch: Këto janë vetëm spekulime dhe nuk ekzistojnë fakte, andaj nuk dëshiroj që të thellohem në spekulime të tilla. Tani është më e rëndësishme që të fokusohemi në situatën e re të krijuar, të shohim se çfarë mund të bëhet, pasi besoj se (i dërguari i BE-së për dialogun, Mirosllav) Laçjak tani ka një mundësi fantastike që të paraqesë rregullat evropiane përgjatë ndërmjetësimit, dhe që të dyja palët, Beogradi dhe Prishtina, të arrijnë pajtueshmëri. Në Beograd shohim se (presidenti serb, Aleksandar) Vuçiq është më i fuqishëm për këtë qasje të re, por nuk kemi një partner tani në Prishtinë, sepse qeveria e (kryeministrit, Avdullah) Hoti është shumë e dobët. Ajo është sponsoruar nga Thaçi, andaj i bie që është e më e dobët tani, andaj herët apo vonë do të ketë zgjedhje të reja në Kosovë.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Hoti është takuar të enjten me zyrtarët evropianë, duke insistuar se dialogu nuk ka alternativë. Presidenti i Këshillit Evropian, Charles Michel ka thënë se dialogu mund të rifillojë në muajin korrik. Cili do të mund të ishte formati i dialogut dhe kush do ta përfaqësonte Kosovën në dialog? A do të ndihet mungesa e Thaçit në këtë proces?

Wolfgang Petritsch: Pozicioni i Kosovës do të dobësohet masivisht. Ka ekzistuar një lloj i besimit në mes të presidentëve Vuçiq dhe Thaçi dhe tani edhe Beogradi duhet të rishqyrtojë se kush do të jetë negociatori kryesor në anën e tij. Vuçiq dihet se ka më së shumti fuqi dhe ndikim, por sa i përket Prishtinës nuk e di. Para mbajtjes së zgjedhjeve në Kosovë, frikësohem se nuk do të ketë ndonjë partner të besueshëm.

Radio Evropa e Lirë: Si i shihni negociatat mes Hotit, kryeministër, dhe Vuçiqit si president, apo duhet të përfshihet kryeministrja serbe në vend të Vuçiqit, për aq kohë sa Kosova nuk do të ketë president të ri apo ekip të ri negociues?

Wolfgang Petritsch: Për këtë gjë duhet të vendosë Vuçiq. Marrë parasysh të kaluarën dhe protokollet, natyrisht se një president duhet ta ketë përballë një president dhe jo një kryeministër mirëpo sa i përket gjetjes së një zgjidhjeje pragmatike, Lajçak duhet të bisedojë me të dyja palët se çfarë mendime ekzistojnë në Beograd, sidomos në Beograd, por dhe në Prishtinë.

Plan për paqe për Ballkanin, sikurse ai për Lindjen e Mesme?!

Radio Evropa e Lirë: A do të vazhdojë dialogu i ndërmjetësuar nga Shtetet e Bashkuara? Grenell e ka mohuar se ka konflikt mes SHBA-së dhe BE-së në këtë proces. Ai ka thënë se negociatat me amerikanët do të fokusohen në çështje ekonomike derisa BE-ja vazhdon formatin politik? A mund të ndihmojnë çështjet ekonomike në arritjen e kompromiseve politike, apo ato janë zëvendësim i kompromiseve politike?

Wolfgang Petritsch: Dyshoj shumë se një qasje e tillë mund të funksionojë, përveç nëse ka pajtueshmëri politike se kush do të investojë, si do të realizohen këto investime të huaja në rajon, të cilat janë të domosdoshme. Arsyeja kyçe e këtyre zhvillimeve në mes të Beogradit dhe Prishtinës është zgjidhja e çështjeve politike, pra statusi i Kosovës, normalizimi, që është gjëja kryesore e dialogut. Kjo gjë duhet të arrihet në negociatat politike. Natyrisht se paralelisht ju mund të diskutoni për çështje ekonomike, mirëpo ato nuk kanë vlerë nëse nuk ka marrëveshje politike në fund. Pra është një strategji që nuk mund të funksionojë.

Frikësohem shumë se tani do të ekzistojë një plan për paqe për Ballkanin, sikurse ai i Lindjes së Mesme. Unë jam i mendimit që në këtë proces duhet të përfshihen të gjithë. Në çështjen e Kosovës duhet krijuar një marrëdhënie pragmatike me Moskën dhe Pekinin, sepse të dyja janë pjesë e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Prandaj amerikanët dhe evropianët mund të negociojnë ose të gjejnë një zgjidhje, por nëse nuk arrihet edhe pajtimi i Moskës në veçanti, Kosova nuk do të jetë kurrë pjesë e OKB-së.

Radio Evropa e Lirë: A besoni se dialogu i ndërmjetësuar nga Shtetet e Bashkuara do të vazhdojë pavarësisht kësaj situate? Shumë persona shohim nguti në qasjen amerikane edhe për shkak të zgjedhjeve të nëntorit në SHBA, në mënyrë që presidenti Trump të përmendë fitore ndërkombëtare.

Wolfgang Petritsch: Nuk e di, edhe mund të vazhdojë, por suksesi i tij është zvogëluar në mënyrë drastike dhe nëse flasim hapur, unë besoj se iniciativa amerikane është e vdekur.

Radio Evropa e Lirë: Kjo në aspektin e rezultateve të mundshme, por në aspektin e përpjekjeve, me siguri do të ketë tentime për ringjallje të tij.

Wolfgang Petritsch: Jam i sigurt se amerikanët tani janë duke e analizuar situatën, mirëpo nuk shoh mënyrë për të ringjallur iniciativën amerikane.

Radio Evropa e Lirë: Ju besoni se Shtetet e Bashkuara nuk do të gjejnë në Kosovë negociator sikurse Thaçi, sepse vetëm ai ka qenë i gatshëm, sikurse Vuçiq në Serbi, që Grenell të ndërmjetësojë dialogun. Thaçi ka qenë i gatshëm për kompromise, Vuçiq ka synuar të arrijë diçka, një lloj koncesioni sa i përket këmbimit të territoreve, sepse nën ndërmjetësimin e BE-së nuk ka qenë e përfshirë kjo temë.

Wolfgang Petritsch: Thaçi ka qenë i gatshëm dhe fleksibil, por jo edhe Hoti, sepse ky i fundit nuk ka fuqi që të negociojë çështje të tilla të vështira. Momentalisht iniciativa amerikane është e destinuar për të vdekur. Gjëja më e rëndësishme është që të motivohen të dyja palët, duke krijuar një situatë kur të dyja anët fitojnë. Ajo mund të arrihet në aspektin politik, ekonomik, apo përmes diskutimit për territore. Mirëpo për këtë të fundit janë ngritur pikëpyetje nga gjermanët, francezët dhe shumë të tjerë, përfshirë edhe në brenda vetë këtyre dy vendeve. Nuk e di cili mund të jetë rezultat final, por po them që ndërmjetësimi duhet të ndodhë në atë mënyrë që rezultati të jetë I hapur. Kjo është e rëndësishme, sepse është në dorën e Beogradit dhe Prishtinës si duhet të duket zgjidhja, sepse ata duhet ta zbatojnë dhe mbrojnë atë kundër kritikëve.

Nga përvoja ime me Marrëveshjen e Dejtonit në Bosnje, forca e jashtme që imponon zgjidhje, nuk funksionon. E shohim se 25 vjet pas Dejtonit, problemet e njëjta vazhdojnë të ekzistojnë. Pse? Sepse ka pasur zgjidhje të imponuara. Ka qenë shumë i rëndësishëm përfundimi i luftës, mirëpo Dejtoni nuk është projekt për të ardhmen demokratike të Bosnjës. Kjo gjë duhet të anashkalohet në të gjitha rrethanat kur është në pyetje cështja e Kosovës.

Ikja e të rinjve nga Ballkani Perëndimor duhet të ndalet

Radio Evropa e Lirë: Grenell ka thënë se çështja e këmbimit të territoreve nuk është pjesë e diskutimeve në Uashington. A besoni se ajo ide është ende pjesë e agjendës?

Wolfgang Petritsch: Çështja e territoreve ka qenë gjithmonë shumë e rëndësishme në konfliktet e ish-Jugosllavisë. Kemi një situatë kur disa kufij janë ndryshuar. Fillimisht kur janë krijuar shtetet pasardhëse e më pas ka pasur korrigjime tjera të vogla. Në Malin e Zi dhe më pas në Kosovë, që ka qenë një konflikt i madh, në mes të Serbisë dhe Kroacisë, në mes të Sllovenisë dhe Kroacisë. Ndryshimi i kufijve ose demarkimi i kufijve nuk është çështje e madhe nëse bëhet si duhet. Prandaj kjo është ajo që ka bërë (ish-shefja e diplomacisë evropiane, Federica) Mogherini tre vjet më parë. Ajo gjë nuk është përjashtuar nga negociatat sepse ato duhet të jenë në mes të Beogradit dhe Prishtinës dhe rezultatet duhet të përkrahet nga të dyja.

Nuk dua të komentoj rreth situatës aktuale sepse pala kosovare ka humbur personin që përkrahur këtë gjë, Thaçin, mirëpo në përgjithësi duhet të jemi më pak emocionalë sa i përket çështjes së kufijve, sepse ka ndodhur në të kaluarën dhe nëse ofron zgjidhje dhe apo nëse kjo çështje diskutohet, ne duhet të dëgjojmë se cilat janë propozimet, gjë që nuk ka ndodhur në të kaluarën sepse është konsideruar menjëherë shumë kontraverse. As në Bashkimin Evropian nuk janë të një linje për këtë gjë. Prandaj BE-ja duhet që ndërmjetësuese të prezantojë rregullat e lojës.

Radio Evropa e Lirë: Por, tani nuk është çështja e njëjtë sikurse mes Kroacisë dhe Sllovenisë. Tani po diskutohet këmbimi i një pjese të veriut të Kosovës, që ka shumicë serbe, me një pjesë të territorit në jug të Serbisë që ka shumicë shqiptare. Shumë frikësohen se kjo ide mund të përhapet edhe në Maqedoninë e Veriut dhe një Bosnje?

Wolfgang Petritsch: Pajtohem me ju. Kjo gjë duhet të mbikëqyret me një kujdes të jashtëzakonshëm, sepse ka shenja sikurse e përmendet ju që kjo ide mund t’i vë gjërat jashtë kontrollit. Por kjo pjesa e vështirë e procesit dialogues, që të shmanget përhapja apo pasojat e procesit. Unë pajtohem me amerikanët se duhet analizuar anën ekonomike dhe atë demografike pasi të rinjtë janë duke ikur nga Ballkani Perëndimor, kjo gjë duhet të ndalet. Kjo është gjëja më e rëndësishme.

Nëse negociatat vazhdojnë pafund dhe njerëzit nuk janë të kënaqur, njerëzit do të largohen. Në të kaluarën kemi pas spastrim etnik, derisa tani po ndodh spastrimi ekonomik. Njerëzit po ikin sepse nuk kanë vende të punës, ka pasiguri, në aspektin që nuk dihet se cilin shtet i përkasin, andaj është tejet e rëndësishme arritja e një marrëveshjeje finale gjithëpërfshirëse. Pjesë e saj duhet të jetë ideja e Grenellit për zonë të lirë ekonomike, të cilën unë e kam propozuar vite më parë. Kjo gjë do të mundësonte zhvillimin ekonomik dhe përgatitje për anëtarësim eventual në Bashkimin Evropian. Ky duhet të jetë qëllimi, jo të ketë kaq shumë fokus në kufij.

Radio Evropa e Lirë: Kjo është e ngjashme me idenë e “Mini-Shengenit” Ballkanik, por Kosova nuk ka kundërshtuar këtë ide.

Wolfgang Petritsch: Po, “Mini-Shengeni” është një prej këtyre ideve, ose secila ide që bashkon më shumë njerëzit dhe shmang konfliktet etnike. Andaj besoj se qasja e BE-se, me Lajçakun në krye, do të sjellë rezultat. Por, mos prisni zgjidhje nesër. Ky do të jetë proces i gjatë dhe shpresoj që do të hartohet mirë dhe më pas besoj se do të ketë zgjidhje se të dyja shtete mund të thonë: Në rregull, pajtohemi.

Radio Evropa e Lirë: Beogradi i është gëzuar aktakuzës kundër Thaçit sepse kërkon drejtësi për krimet kundër serbëve gjatë luftës, por edhe sepse i ndihmon Serbisë në secilin proces të negocimit me Evropën dhe SHBA-në. A duhet të ndihet rehat Serbia në këto negociata apo edhe ajo duhet të jetë e shqetësuar po ashtu?

Wolfgang Petritsch: Duhet të negociojë seriozisht, kjo është e rëndësishme. Vuçiq tashmë ka paralajmëruar për një proces shumë të vështirë, shumë emocional, mirëpo që përmes tij duhet ta ruajë paqen. Kjo është qasje e mirë nga ana e tij.

Radio Evropa e Lirë: Po, Vuçiq ka thënë se procesi do të jetë shumë i vështirë dhe se Serbia duhet të bëjë sakrifica. Ju e përmendët edhe situatën me të dyja palët fituese. Çfarë duhet të sakrifikojë Serbia, ashtu që të dyja palët të arrijnë marrëveshje?

Wolfgang Petritsch: Kjo çështje është në dorën e Beogradit, mirëpo Beogradi mund të fitojë shumë. Një zgjidhje do të shmangte të gjitha pengesat për zhvillim ekonomik, për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Vuçiq ka thënë më parë se synon anëtarësimin në bllokun evropian brenda pesë vjetëve, tani ky mendim tingëllon shumë optimist. Mirëpo zgjidhja do ta përshpejtonte këtë proces, i cili duket se është i rëndësishëm për Vuçiqin.

Përgatiti: Krenare Cubolli

Intervista – Weber: Veprimet e Thaçit i detyruan prokurorët e Hagës ta publikojnë aktpadinë

Analisti Bodo Weber ka thënë se aktakuza ndaj Thaçit dhe ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ka dashur të parandalojë ndonjë pazar në negociatat e ndërmjetësuar nga Richard Grenell.

Weber për Deutsche Welle tha se vendimi i jashtëzakonshëm i prokurorëve për ta publikuar aktpadinë paraprake, para se të merrte vendim gjykata, ka të bëjë me veprimet e presidentit.

Deutsche welle: Vetëm disa ditë para fillimit të negociatave në Uashington, prokurori special në Hagë lëshon aktpadi kundër Hashim Thaçit dhe ish-udhëheqësve të tjerë të UÇK-së. Përse me kaq nxitim?

Weber: Po të kemi parasysh përpjekjet e presidentit Thaçi në tre vitet e kaluara për një marrëveshje përfundimtare me Serbinë – duke privatizuar qëndrimin negociues të palës kosovare, këmbënguljen për ta futur Kosovën në një marrëveshje të rrezikshme për ndryshim territoresh – dhe se këto ai i ka bërë për të shpëtuar nga padia e Gjykatës Speciale, atëherë ishte e qartë që Thaçi një ditë do të thirrej nga kjo gjykatë. Vendimi i jashtëzakonshëm i prokurorëve për ta publikuar aktpadinë paraprake, para se të merrte vendim gjykata, ka të bëjë me këto veprime të presidentit. Fakti që prokurorët zgjodhën këtë ditë, dëshmon për frikën e tyre për ndonjë pazar të mundshëm në negociatat që do të bëheshin të shtunën në Shtëpinë e Bardhë, pavarësisht nëse ky shqetësim ishte i bazuar apo jo.

Deutsche Welle: Mos do të thotë kjo se Prokuroria Speciale, ndryshe nga çfarë spekulohet në rajon nuk e lë veten të ndikohet nga administrata e Shteteve të Bashkuara të Amerikës?

Weber: Pikërisht, vitin e kaluar, në kontekstin e dorëheqjes së kryeministrit të atëhershëm Haradinaj, që të merrej në pyetje nga prokurorët e Hagës, pati shumë spekulime, madje dhe ndër qarqet qeveritare evropiane se a ndikohet gjykata e Hagës nga administrata e Trumpit, pasi Haradinaj ishte kundër mbështetjes së marrëveshjes për shkëmbimin e territoreve. Hapi i tanishëm i prokurorëve, sado i pazakontë që është, vërteton pikërisht pavarësinë e Hagës, pasi është në kundërshtim me interesat e administratës Trump. Ky vendim po kritikohet si “politik” nga elitat politike në Kosovë, por edhe nëse ky vendim është deri diku politik, ai u detyrua nga veprimet e Presidentit Thaçi dhe mbështetësit e tij brenda dhe jashtë Kosovës, dhe nuk është dëshmi se kjo Gjykatë është politike. Me gjithë pavendosmërinë e e politikës perëndimore ndaj çështjes së përpunimit të krimeve të luftës në rajon, produkt i së cilës është ngritja e Gjykatës Speciale.

Deutsche Welle: Një spekulim tjetër, që qarkullon në rajon është frika se mos pas këtij hapi të nxituar qëndron një plan për të përshpejtuar procesin e gjykimit të Thaçit dhe krerëve të tij, në mënyrë që të dalë nga Gjykata i pastruar si figurë.

Weber: Unë nuk e shoh kështu. Para së gjithash, janë aktivitetet e administratës Trump, dhe të dërguarit të tij, Grenell, që cenohen nga kjo bërje publike. Meqenëse Uashingtoni është mbështetur tek Presidenti Thaçi më shumë se BE-ja, më duket se pala amerikane në konkurrencën transatlantike për dialogun është më e dëmtuar sesa BE.

Intervista – Florian Bieber: Kosovës i mungon një bashkëbisedues i fortë

Andy Heil

Eksperti për Ballkanin, Florian Bieber, ka thënë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, se aktakuza e paraqitur nga Zyra e Prokurorit Special, kundër presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi dhe kryetarit të Partisë Demokratike të Kosovës, Kadri Veseli, nuk ka qenë befasi për të. Ai beson se problemi i Kosovës është që në tavolinën negociuese nuk ka një bashkëbisedues të fortë, derisa beson se Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara i kanë ndërhyrë njëra-tjetrës në procesin dialogues mes Kosovë​s dhe Serbisë​. Sa i pë​rket Beogradit, Bieber beson se ai mund të jetë i kënaqur me zhvillime e fundit.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë menduat fillimisht kur mësuat për lajmin e aktakuzës kundër Thaçit dhe Veselit?

Florian Bieber: Nga njëra anë nuk ishte befasi. Ne e dimë – kam pritur njëfarë aktakuze kundër Thaçit që një kohë të gjatë, sepse kjo gjë po qarkullonte në ajër në shumë mënyra. Sigurisht, koha, kjo ishte befasia më e madhe, sepse ishte vetëm tri ditë para samitit. Kështu që, goditja ishte më e vogël nga ajo që ndodhi tani, në të vërtetë. Kjo ishte befasia më e madhe e cila tërhoqi vëmendjen time.

Radio Evropa e Lirë: Thaçi dhe as kryeministri Hoti nuk do të marrin pjesë në takimin në Uashington? A është kjo një goditje vdekjeprurëse ndaj atij procesi? Procesit të udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara?

Florian Bieber: Mendoj që po. Nuk do të kishte kuptim që kryeministri (i Kosovës) të shkonte dhe të bisedonte me presidentin (e Serbisë), është një lloj asimetrie aty. Tashmë është një marrëdhënie shumë asimetrike, sepse në njërën anë kemi një president (në anën tjetër).. keni një kryeministër shumë të dobët, i cili, ka shumicë shumë të vogël në parlament derisa presidenti është shumë i fuqishëm me një lloj mbizotërimi politik. Pra, kjo do ta bënte shumë të vështirë krijimin e një dialogu domethënës dhe tani mendoj se ajo që vërtetë është e paqartë është baza e bisedës, sepse nuk e dimë se cili do të jetë pozicioni i Thaçit? A duhet të japë ai dorëheqja? Nëse po, kush do ta zëvendësojë? Sepse, natyrisht kryeministri dhe i tërë procesi i Kosovës është nxitur nga vetë Thaçi dhe ekziston mbështetje e kufizuar përtej tij. Kështu që unë mendoj se nuk ka të bëjë vetëm me pjesëmarrjen personale në Samitin e Uashingtonit, por ka të bëjë edhe me faktin se nëse ka ndonjë bashkëbisedues nga pala kosovare për të çuar përpara procesin e udhëhequr nga Amerika.

Radio Evropa e Lirë: A mundëson kjo gjë potencialisht rritjen e aktivitetit nga ana e Bashkimit Evropian, apo çështja e udhëheqësisë së Kosovës është e pakapërcyeshme për këdo që përpiqet të ndërmjetësojë?

Florian Bieber: Mendoj se Bashkimi Evropian është përpjekur të marrë përsipër një rol aktiv në negociata dhe (i dërguari i BE-së për diaogoun, Mirosllav) Lajçak ishte duke zhvilluar bisedime me politikanët e të dyja kryeqyteteve dhe ishte duke përgatitur këtë dialog. Ne ende nuk e dimë saktësisht formatin, por është e qartë se ai ishte duke u përgatitur për të. Para se Thaçi të paditej, ne kishim një lloj pritjeje nga (i dërguari i SHBA-së për dialogun, Richard) Grenelli dhe thoshim se ai nuk po mendonte për përparim të madh në bisedime, por për njëfarë lloj përqendrimi në ekonomi, gjë për të cilën tashmë ai bëri një hap prapa, me siguri jo sepse donte, por sepse e kuptoi që nuk mund të arrinte marrëveshje. Kështu që SHBA-të më pas janë përfshirë, por përsëri dua të them që pa mbështetjen e SHBA-së do të jetë e vështirë për BE-ne që të ketë një marrëveshje. Gjithashtu, Bashkimi Evropian është në një pozitë të vështirë për momentin sepse siç e dini është i favorizuar qartë nga qeveria e Albin Kurtit, e cila tashmë është rrëzuar, gjithashtu nuk e di nëse e dini se pala kosovare ka një mungesë të një bashkëbiseduesi të fortë gjë e cila mbetet problem. Kështu që unë do të pres që BE-ja do të marrë më shumë kohë, por sigurisht që do të përpiqet të marrë përsipër një rol të rëndësishëm në tërë këtë proces.

Radio Evropa e Lirë: Më lejoni të kthehem te pyetjet sa i përket njoftimit. Siç e thatë edhe ju, të gjithë duket se janë befasuar nga koha, për diçka që është krijuar në muajin prill. Është disi e pazakontë që në njoftim të bëhen publikë emrat, apo jo? Çfarë mendoni për kohën dhe faktin se një gjykatës i procedurës paraprake është duke analizuar aktakuzën.

Florian Bieber: Ajo që dimë është se deklarata është detyruar nga Zyra e Prokurorit, ose të paktën kështu duket- ai ndjeu se kjo deklaratë duhet të bëhet publike, sepse aktakuza mund të shmangej ose mund të kishte presion nga të dy të paditurit ose ndoshta nga dikush tjetër. Pra, ne nuk e dimë, por mund të ketë pasur lidhje me samitin, në aspektin që ndoshta mund të ketë pasur përpjekje të Thaçit për të siguruar imunitet, mbrojtje nga aktakuza përmes këtij procesi. Ne ende duhet të mësojmë se çfarë ka ndodhur aty. Por me siguri mund të sugjeroj që mund të ketë qenë njëfarë lidhje e vërtetë në mes të këtyre dyjave.

Radio Evropa e Lirë: A keni dëgjuar ndonjë sqarim më të besueshëm sa i përket kohës, të cilit besoni se duhet kushtuar vëmendje?

Florian Bieber: Mbështetja e Thaçit për ndryshimet e kufijve dhe gjithë mënyra sesi ai po udhëhiqte dialogun për dy vitet e fundit, bën me dije për qëllimin e tij personal për mbijetesë politike, sepse ju e dini, njerëzit kanë pritur aktakuzë që një kohë të gjatë kohore ose se ai do të implikohej në një mënyrë ose tjetrën. I gjithë ky proces duket se është nxitur nga interesi i tij personal për të mbrojtur veten e tij. Kjo gjë saktësisht nënkupton- idenë e mbrojtjes së vetvetes, në atë se ai mund të ketë imunitet në çfarëdo lloj aktakuze, dhe asnjëra nga këto nuk dukej e qartë, por sigurisht që dukej si strategjia kryesore. Pra nga ky këndvështrim, është diçka që nuk ishte e papritur. Është spekulative ajo se çfarë ka ndodhur prapa skenave, por është e kuptueshme se ky mund të ketë qenë një shqetësim i vërtetë i prokurorisë, për atë që mund të kishte ndodhur, nëse ai do të kishte shkuar, dhe sigurisht pasi që aktakuza është bërë publike është shumë e vështirë të vazhdohet me një proces të rregullt. Por detajet specifike askush nuk i di, përveç atyre që janë të përfshirë dhe unë nuk do të doja të spekuloja përtej kësaj.​

Radio Evropa e Lirë: Nëse ju kuptova saktë thatë se Evropa është nën presion më të vogël kohor, për shkak të arsyeve të brendshme. Tani edhe zgjedhjet e SHBA-së po afrohen. Por a besoni se ata do të tentojnë të marrin më shumë iniciativa, apo do të tentojnë të çojnë përpara ide që mund të ndikojnë në marrëveshje apo normalizim të procesit?

Florian Bieber: Unë mendoj se në njëfarë mase, Amerika dhe Evropa kishin ndërhyrje te njëra tjetra, dhe kjo gjë u ka mundësuar të dy presidentëve që të veprojnë kundër njërës palë duke mos u përkushtuar plotësisht te ndonjëra. Pra, ekzistimi i një rruge paralele apo një tjetër rrugë të veçantë, ka dëmtuar përpjekjet evropiane. Ajo ka pasur paketë të madhe për të ofruar, perspektivën evropiane, zhbllokimin e mosnjohjes së pesë shteteve dhe vendeve anëtare të BE-së. Pra, BE-ja ka pasur gjithmonë mundësi më të mëdha të ofrimit. Mirëpo ajo thjesht e ka humbur kontrollin mbi këtë gjë vite më parë, kur Mogherini nuk ishte mjaftueshëm e përgjegjeshme për këtë gjë. Por tani është një shans për të rifituar kontrollin dhe një kohë e mirë në kuptimin, për atë që Lajçak po merr përsipër procesin dhe po fillon të krijojë një rrugë përpara. Por përsëri BE-ja ka qenë gjithnjë e më shumë e orientuar drejtë proceseve, sesa Shtetet e Bashkuara. Nuk është në natyrën e saj të grushtojë tavolinën dhe të thotë ‘kjo është ajo që duhet të bëhet”. Prandaj do të jetë një proces i ngadalshëm. Mirëpo kjo është mundësi që BE-ja të kthehet në karrigen e drejtuesit, nëse mund të them ashtu.

Radio Evropa e Lirë: A nuk është dëshpëruese për këdo që dëshiron të shoh përparim? Ju e përmendët Grenellin, që ka tentuar të thjeshtojë gjërat dhe të arrijë diçka konkrete në aspektin ekonomik. Prandaj, a nuk i dëshpëron ata, kur shohin se edhe këto synime të kufizuara mund të dëmtohen?

Florian Bieber: Mund të them se çdo përparim, çdo marrëveshje është hap pozitiv dhe veçanërisht kur bëhet fjalë për bashkëpunim ekonomik. E kam fjalën për përpjekjen e Grenellit edhe pse ajo dështoi – ju e dini para së gjithash, aktakuza nuk kishte të bënte fare me përpjekjen e tij. Por përpjekja e tij varej shumë nga dy presidentët. Kjo natyrisht, gjithmonë është bazë problematike për negociatat. Ai ishte shumë i përfshirë në sabotimin e qeverisë së mëparshme të Kosovës, e cila kishte një mandat politik shumë të gjerë sa i përket mbështetjes elektorale. Pra, në një mënyrë është fatkeqësi e tij- sepse nuk arriti që të përfshinte të gjithë aktorët politikë të Kosovës, duke u fokusuar në vetëm njërën anë, në këtë rast të Thaçit. Dhe kjo gjë natyrisht se e ka bërë procesin më të ndjeshëm, sepse ka qenë e qenë e qartë se ky person politikisht, ndoshta për të shkak të së kaluarës, është më i prekshëm, andaj ai ka rrezikuar që të ketë një aktor të dobët në Kosovë, i cili do të pajtohej për shumë gjëra, për të cilat të tjerët nuk do të pajtoheshin. Por arsyeja pse ai do të pajtohej është për shkak të dobësisë që ka, çka krejt në fund e ka dështuar procesin. Unë mendoj se në njëfarë mënyre ishte një qasje e keqe ndaj këtij lloji të “normalizimit”. Nëse do të kishte një proces të mirëfilltë, do të duhej të kishte bazë të mbështetjes së aktorëve të përfshirë, veçanërisht kur ekziston një asimetri. Në Kosovë politika është e fragmentuar dhe pluraliste ndërsa në Serbi është monolite për momentin, gjë e cila tregon se keni një partner shumë të dobët nga njëra anë, dhe në anën tjetër një shumë të fortë, dhe kjo nuk është taktikë e mirë negociuese.

Radio Evropa e Lirë: Doja të ju pyesja për Beogradin. Kjo ishte ndoshta koha më e mirë për t’u përpjekur për të arritur një marrëveshje, sepse ata duket se kanë një justifikim shumë të fortë tani dhe pozicion për të bërë pazare. Nëse gjërat ngecin ashtu siç janë tani, a mund parashikoni zhgënjim nga pala e Beogradit?

Florian Bieber: Unë kurrë nuk kam qenë i sigurt nëse Serbia kishte interes për një zgjidhje. Besoj se qeveria e saj mezi priste sinjalizim për të pasur zgjidhje sepse në këtë mënyrë siguron mbështetjen e jashtme nga SHBA-ja dhe Bashkimi Evropian. Por e dini se një status quo i shërben mjaft mirë Serbisë. Para së gjithash ai (presidenti serb, Aleksandar Vuçiq) nuk ka më nevojë që të shesë diçka para institucioneve të brendshme, ndonëse tani është në pozitë aq dominante, saqë edhe do të mund ta bënte një gjë të tillë dhe tani është në pozitë perfekte për të fajësuar Kosovën, për dështimin e bisedimeve. Pra, ai mezi pret që të tregojë së nuk është përgjegjës, sepse kjo do ta dëmtonte atë, perspektivën drejt BE-së dhe pranimin e tij nga aktorët e jashtëm. Tani ai mund të vazhdojë dhe të deklarojë se është i gatshëm, por se pala tjetër nuk është partner i besueshëm. Kështu që unë nuk mendoj se ai do të zhgënjehet nga ky rezultat. Unë mendoj se do të jetë ndoshta mjaft i lumtur.

Përgatiti: Donikë Alihajdaraj

Intervista – Mark Ellis: Aktakuza nuk ka motiv politik

Valona Tela

Drejtori ekzekutiv i Odës Ndërkombëtare të Avokatëve me seli në Londër, Mark Ellis, thotë se publikimi i aktakuzës kundër presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi, kryetarit të Partisë Demokratike të Kosovës, Kadri Veseli, dhe të tjerëve është bërë pas provave që kanë treguar se ka përpjekje për të ndërhyrë dhe penguar punën e gjykatës. Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Ellis thotë se publikimi i aktakuzës – ende pa u vërtetuar ose refuzuar – ka qenë gjëja e duhur për t’u bërë. Ai po ashtu thotë se prapa rastit nuk fshihen motive politike dhe shton se Kosova duhet ta mbështesë konceptin e përgjegjësisë.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Ellis, presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, kryetari i Partisë Demokratike të Kosovës, Kadri Veseli, dhe të tjerë janë akuzuar të mërkurën nga Zyra e Prokurorit Special për krime lufte. Po e përdor termin “të tjerë” duke cituar aktakuzën, sepse emrat e tyre nuk dihen ende. Si e shihni këtë zhvillim, a ka qenë i pritur?

Mark Ellis: Mendoj se ka qenë i pritur. E dimë se ky prokuror ka qenë mjaft aktiv në hetimet e tij. E dimë se janë ndoshta mbi 100 dëshmitarë me të cilët është takuar. Po ashtu për faktin se kjo gjykatë, në thelb, shfrytëzohet për të shënjestruar individë të nivelit të lartë, mendoj se ka qenë i pritur. Është një zhvillim i rëndësishëm, sepse i drejtohet presidentit aktual të Kosovës, ish-kryeministrit, por, e përsëris, jo i papritur, bazuar në atë që dimë për historinë e konfliktit në ish-Jugosllavi dhe veçanërisht rolin e Thaçit në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës.

Radio Evropa e Lirë: Si e komentoni faktin që Prokurori Special i ka emëruar personat në komunikatën për shtyp përpara se të konfirmohet ose refuzohet aktakuza?

Mark Ellis: Kjo ndodh nganjëherë në gjykata, rajonale dhe ndërkombëtare. [Prokurori] e ka ndjerë se është e nevojshme të lëshohet së paku ky njoftim publik për akuzat, sepse mendoj se ka pasur prova të fuqishme se palët, përfshirë presidentin, kanë bërë përpjekje të pengojnë dhe të ndërhyjnë te Dhoma e Specializuar. Kjo do të përfshinte edhe përpjekjen për të anuluar punën e Dhomës Speciale. Mendoj se kjo është arsyeja përse është vendosur të lëvizet në këtë drejtim. Tani duhet të presim, sepse çështja është përpara gjykatësit të procedurës paraprake. Ky gjykatës vazhdon t’i rishikojë të gjitha provat që janë paraqitur nga prokurori. Pra, ka qenë një përpjekje për ta bërë të ditur gjerësisht se prokurori beson se ka një rast dhe se po e ndjek atë.

Radio Evropa e Lirë: Komunikata po ashtu thotë se Thaçi dhe Veseli “i kanë vendosur interesat e tyre personale përpara viktimave të tyre, sundimit të ligjit dhe të gjithë njerëzve të Kosovës”. Si e komentoni këtë?

Mark Ellis: Nëse prova është e saktë se të dy individët kanë bërë përpjekje të ndërhyjnë në pavarësinë e kësaj gjykate, përfshirë përpjekje për të anuluar ekzistencën e saj, [atëherë] mendoj se deklarata është e saktë. Sepse, nëse keni dy individë që tani janë të akuzuar nga kjo gjykatë dhe ata vazhdojnë të bëjnë përpjekje nga pozitat e tyre shumë të fuqishme të ndërhyjnë dhe të anulojnë punën e gjykatës, kjo është një shenjë dramatike e pengesës.

Radio Evropa e Lirë: Shumë kanë folur për kohën kur është bërë publike… Aktakuza është paraqitur më 24 prill, por Zyra e Prokurorit ka vendosur ta lëshojë komunikatën për media të mërkurën (24 qershor). A ka bazë ligjore për një hap të tillë?

Mark Ellis: Mendoj se kjo Dhomë Speciale – kur e shihni procesin që ka ndjekur – ka qenë shumë e qetë, shumë e kujdesshme. Ne vërtet nuk dëgjojmë shumë, sepse ajo thjesht po përqendrohet në krijimin e rasteve. Ajo e di se është e ndjeshme të hetohen rastet që kanë ndodhur në një vend ku është ngritur gjykata. Pra, është një proces i brendshëm, edhe pse është një gjykatë e themeluar ndërkombëtarisht, në kuptimin që ka gjykatës ndërkombëtarë. Pra, janë të ndjeshëm ndaj kësaj dhe kur kanë ndjerë se ka përpjekje – bazuar në provat që kanë pasur – për ndërhyrje nga nivel shumë i lartë politik, [atëherë] prokurori ka vendosur të sigurohet se ka informacione të mjaftueshme për t’i prezantuar komunitetit ndërkombëtar, për të bërë presion kundër çdo lëvizjeje të elitës politike në Kosovë, që të ndalojë ndërhyrjen në operacionet e gjykatës. Kjo është arsyeja përse besoj se e kanë bërë një gjë të tillë. Dhe, mendoj se ka qenë gjëja e duhur për ta bërë.

Radio Evropa e Lirë: A shihni ndonjë motiv politik prapa kësaj? Thaçi është dashur të takohet të shtunën në Shtëpinë e Bardhë me homologun serb, Aleksandar Vuçiq, edhe pse ky takim është anuluar tashmë.

Mark Ellis: Mendoj se kjo mund të shihet në disa mënyra dhe të pretendohet se [vendimi i prokurorit] ka qenë i motivuar politikisht. Unë nuk e shoh kështu. Unë e shoh si një deklaratë të fuqishme nga gjykata që thotë se ‘ne nuk mund të pajtohemi me asnjë lloj ndërhyrjeje në operacionet e pavarësisë së gjykatës, andaj duam ta bëjmë të ditur’. Fakti që ka ndodhur në këtë kohë bën që njerëzit ta interpretojnë. Por, realiteti është se… unë besoj se kjo do të ndodhte herët apo vonë, sepse ka qenë e domosdoshme që gjykata ta bënte të qartë se ka prova të mjaftueshme për ta ndjekur këtë aktakuzë. Komuniteti ndërkombëtar duhet ta mbështesë rishikimin e pavarur përmes gjykatësit të procedurës paraprake, i cili do të përcaktojë nëse do të ketë urdhërarrest ose nëse ky rast shkon përpara. Mendoj se kjo është gjëja e duhur për t’u bërë.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë ndodh tani, në termat juridikë?

Mark Ellis: Aktakuza është para gjykatësit të procedurës paraprake. Gjykatësi do t’i vlerësojë të gjitha provat që janë prezantuar nga prokurori. Prokurorit i kërkohet të tregojë se ka dyshime të bazuara se i akuzuari i ka kryer krimet. Gjykatësi i procedurës paraprake do t’i rishikojë të gjitha ato. Ai mund të kërkojë informacione shtesë nga prokurori, ose mund të vendosë se ka prova të mjaftueshme. Nëse ndodh kështu, ai lëviz pastaj drejt fazës tjetër, që do të ishte urdhërarresti. [v.j. nëse gjykatësi i procedurës paraprake vërteton se dyshimet e ngritura nga prokurori nuk kanë bazë, atëherë aktakuza refuzohet].

Radio Evropa e Lirë: Reagimet në Kosovë dhe Shqipëri janë në mbështetje të Thaçit dhe të tjerëve që u akuzuan, gjykata vëzhgohet si një-etnike, e themeluar për të shënjestruar vetëm shqiptarët e Kosovës. Cila do të ishte përgjigja juaj?

Mark Ellis: Disa përgjigje. Një – nuk është për t’u habitur që ka nga ata që e shohin drejtësinë e artikuluar përmes këtyre llojeve të gjykatave si të njëanshme. Unë nuk di ndonjë gjykatë ndërkombëtare ose rajonale ose vendase që është krijuar pa pasur kundërshtime të ashpra. Por, kjo gjykatë është mbështetur nga Kosova. Është iniciuar përmes Kosovës, edhe pse nuk kam dyshim që ka pasur presion ndërkombëtar. Unë gjithmonë e kam duartrokitur Kosovën për krijimin e kësaj Dhome Speciale dhe për faktin që e ka pranuar se është e rëndësishme të jetë në Hagë, pra që është e rëndësishme të krijohet një gjykatë që ka një shkallë të pavarësisë. Në Serbi po ashtu kanë gjykata vendore për krime lufte. Mendoj se e kanë ndihmuar shoqërinë në Serbi e mendoj se do ta ndihmojnë edhe në Kosovë për të përqendruar vëmendjen në faktet objektive të asaj që ka ndodhur. Nëse janë bërë krime lufte, ata që i kanë kryer ato, duhet të sillen para drejtësisë. Nuk ka rëndësi se në çfarë niveli politik janë, se kush janë. Ne kërkojmë nga Kosova dhe komuniteti ndërkombëtar të sigurojnë se ata që kanë kryer krime, sillen para drejtësisë. Ky është qëllimi i këtij procesi. Besoj se Kosova dhe qytetarët e saj do ta mbështesin atë.

Radio Evropa e Lirë: Kjo është aktakuza e parë që është bërë publike duke emëruar njerëz të akuzuar dhe askush tjetër përveç vetë presidentit të Kosovës. Sa e vështirë do të jetë të ofrohen prova për të konfirmuar aktakuzën?

Mark Ellis: Kur keni një aktakuzë apo më pas urdhërarrest për një kryetar shteti – tani më bie ndërmend ish-presidenti i Sudanit – bëhet shumë e vështirë. Ka një nivel shtesë të kompleksitetit kur vëmendja ligjore përqendrohet në një kryetar shteti. Do të jetë sfiduese, por do të jetë e suksesshme nëse dy gjëra ndodhin: nëse Kosova, si shtet, si entitet, mbështet konceptin e përgjegjësisë, jo të mosndëshkimit, por të llogaridhënies [dhe faktin se] edhe ata që janë në nivelet më të larta duhet të sillen para drejtësisë nëse kanë kryer krime. Në këtë gjykatë speciale, mbani mend, nuk ka rëndësi se sa i lartë jeni. Pozita juaj nuk ka rëndësi në ligjin ndërkombëtar. Nuk e mbron askënd, mund të jetë president, siç është në këtë rast, dhe të sillet para drejtësisë. E dyta: komuniteti ndërkombëtar duhet të vazhdojë ta mbështesë këtë gjykatë në Hagë dhe të bëjë sa më shumë presion që të sigurojë se, nëse aktakuza ndaj presidentit vërtetohet dhe urdhërarresti lëshohet, ai do të shkojë vullnetarisht në Hagë ose do të dërgohet. Le të kujtojmë se aktakuza nuk do të thotë se Thaçi është fajtor; ajo do të thotë se ka prova të mjaftueshme për të lëvizur përpara.

Intervista e fundit e Moikom Zeqos: Plotësova veprat, s’kam më kohë! (VIDEO)

Valeria Dedaj

“Rafti me poçe dhe pjata në kuzhinën e nënës, si një Olimp me Zotat në gjumë të thellë të përjetshëm. Ç’orbita ëndërron koka ime e prerë nga trupi? Shpesh jashtë kohës jam, si endacaku që nuk pati kurrë shtëpi, si udhëtari i vetëm në stacion, ku nuk vinë kurrë trenat e vjetër. Jashtë kohës? Mos i përkas një tjetër universi, një tjetër lloji të species?”

Poeti i metaforave të mëdha, poliedriku Moikom Zeqo, një ditë para shtrimit në spital (8 qershor 2020) endej mes entuziazmit të botimit të tij të fundit dhe lodhjes fizike që e kish kapluar vrullshëm…

“Ky botim qe pjesë e periudhës së pandemisë në një kuptim, sepse kisha shumë kohë të lirë. Është pjesë e koleksionit tim, të cikleve, që kam bërë unë me poezi. Edhe besoj se është plotësimi i veprës sime, duke mos e ditur që nuk kam më kohë të tjera. Është një finalizim i veprës sime poetike. E shikoj, që edhe koha fizike që më ka mbetur nuk është më aq e gjerë, edhe aq në dispozicion. Kështu që jam shumë i lumtur, që e botova edhe këtë libër”, do të shprehej Moikom Zeqo, një javë para se të shuhej nga jeta për “ReporTV”.

Në duar mbante me përkëdheli vëllimin “Fata Morgana”, në kopertinën e së cilës pat shënjuar  gjurmët e duarve të mbesës së dashur (e cila mban emrin e nënës së tij) Pandora-s, ndoshta ndaj, edhe për këtë sytë shndrinin, me një përlotje përmallimi…

“Happy birthday gjyshi, arriti që ta thoshte. Mirëpo, në dorën e vet kishte marrë akuarel, edhe me këtë bëra kopertinën e librit. Është një gëzim i paparë”, rrëfente poeti.

Në këtë rrëfim të tij të fundit mediatik,njeriu i dijeve të gjithanshme, i letërsisë, arkeologjisë, pikturës, historisë, studimeve, mendimtari i pazakontë, kritiku, tregon copëza nga krijimtaria e tij, jeta personale, por edhe shqetësimet mbi trashëgiminë e ngjarjet politike.

“Unë kam pas fatin e madh që kam lindur në qytetin e Durrësit. Kam lindur në një shtëpi që është 50 metra larg shtëpisë së Aleksandër Moisiut edhe Kullës Bizantine. E habitshme është që një nga vegimet e mëdha të mia, qe legjenda e Holandezit Fluturues. Kjo është një legjendë e popujve veriorë të Evropës, që ka si subjekt një kapiten apo detar të mallkuar, që anija e tij fluturon edhe nuk mund të ndalet. Ai mund të ndalet dhe të fluturojë në fund, nëse gjen dashurinë e një gruaje të vërtetë. Natyrisht që historia nuk është kaq pozitiviste. Por, ideja e një fluturimi pafundësisht në qiej, unë kam shkruar për holandezin fluturues, pa e ditur se një ditë në këtë vend do të jetonin edhe vajzat e mia. Qenë imazhe, imazhet janë ato që e bëjnë poezinë. Poezia është një dëshmi e brendshme e poetit, më shumë sesa mund të jenë librat e tjerë”.

Në orët e para të mëngjesit, në 15 qershor të 2020-s, jeta e tij fizike u ndërpre në moshën 71-vjeçare,  pas betejës 5-vjeçare me leuceminë akute, por Moikom Zeqo, jeton në një vepër sa madhështore, aq edhe të mistershme, që pret të zbulohet nga “kërkuesit e thesareve letrare”.

“Kam përkthyer në këtë libër dhe një pjesë të madhe të krijimtarisë së Pindarit, për arsye se në poezinë time ka shumë pindarizëm. Kalohet nga një varg në një tjetër, edhe të duket se nuk kanë lidhje vargjet me njëri-tjetrin, por kanë një lidhje të brendshme. Të gjitha këto janë një dëshmi për të treguar se unë kam konstruktuar stilin tim. Poezitë nuk kanë historicitet, ky diskutim është bërë gjithmonë. Poezia e Homerit nuk ka historicitet, pavarësisht se flet për ngjarje historike. Është e përjetshme. Unë mendoj se poezia i kapërcen kohërat. Ka disa koncepte të kohës. Është për shembull koha astronomike,që mund ta masim përmes orëve atomike, por është edhe një koncept i kohë poetike, që s’ka përmasa, s’mund të thuhet se ku është e kaluara, e ardhmja apo se çfarë mund të ndodh me kohën poetike”.

Ndonëse si libër të jetës, ai konsideronte “Kështu foli Mona Liza”, të cilin së fundmi po e zgjeronte dhe e ripërpunonte,  ndër më të rëndësishmit, konsideronte edhe përmbledhjen me poezi “Fata Morgana” ndërtuar mbi metaforën e “një mirazhi të jashtëzakonshëm”, që shfaqet në horizontin e detit. Ky libër  përmbledh 2 etapa të rëndësishme të krijimtarisë së shkrimtarit,  poezitë e vitit 1973, ku siç thoshte është VETVETJA dhe ato të vitit 1993, kur pas 20 viteve të “harrimit të poezisë” ai kish fituar një pjekuri krijuese të pakrahasueshme, me të tjerë.

“Historia është pak më e ndërlikuar. Unë isha redaktor në gazetën “Drita” deri në vitin 1973. Pastaj nga Plenumi IV më larguan, pasi më kritikuan për hermetizëm. Nuk më kthyen në Durrës, por më çuan në Rrogozhinë. Kjo është e vërteta! Por, në vitin 1973 unë botova një numër të madh poezish, në gazetën “Drita”, “Zëri i Rinisë” edhe revistën “Nëntori”. Ndërkohë, kisha shkruar librin tim më të ri, “Peshku me krahëza fluture”, që e çova në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”. Natyrisht, që ky libër nuk u botua. Një pjesë e këtyre poezive të pabotuara i gjeta në dorëshkrime, edhe i kam botuar në këtë libër. Në atë kohë unë isha 24 vjeç, edhe mendoj se kisha shpikur stilin tim.

Unë pata një zhgënjim pas ‘73, por më ndodhi një gjë e çuditshme, poeti i Kosovës Rrahman Dedaj mori një pjesë të cikleve të mia të botuar në gazetat e kohës, ’71,’72 dhe ’73 edhe botoi në Prishtinë librin “Brenda vetes”. Unë nuk e dija që ishte botuar ky libër, vetëm në ‘99 e kam mësuar nga Biblioteka e Kosovës se ekzistonte”.

Kush ua bëri karakteristikën kur iu larguan për në Rrogozhinë?

“Karakteristikën që më bënë kur më larguan, sepse unë isha redaktor i gazetës “Dita”, e kanë shkruar emra shumë të rëndësishëm të asaj kohe. Shkrimtarë të rëndësishëm, që nuk dua t’i përmend…”.

Megjithatë…
“Dritëro Agolli e shkroi karakteristikën time, ai e shkruajti. Kjo mua më dëmtoi, sepse konsiderohesha si njeri me ndikime të huaja. Pastaj shkova në Rrogozhinë, por interesante është që poezitë e viteve 1973 janë një vijë kufitare për mua, unë nuk shkrova më poezi për shumë vjet. U mora me arkeologjinë, botova një numër të madh librash për fëmijë me motive nga ilirët, historitë e arbërorëve edhe Skënderbeut, më i famshmi ka qenë “Kalorësi Dardan”, pasi kishte shumë ribotime edhe u botua dhe në gjuhë të huaja. Unë e braktisa poezinë për shumë vjet. Nuk u mora më me poezi”.

Si ka ndikuar kritika e kohës në krijimtarinë tuaj të mëvonshme?

“Nuk e besoj, unë kam qenë shumë i pavarur në mendimet e mira. Nuk e kam përfillë atë kritikë asnjëherë. Poezitë e viteve ‘73, s’kanë asgjë të gabuar. Ishte një poezi që ishte jeta ime personale në atë kohë. Por unë mendoj se çdo e keqe ka një të mirë. Nuk është gjithmonë e keqja, vetëm e keqe. Ndoshta ishte e domosdoshme një periudhë akumulimi. Nëse s’do isha marrë me arkeologjinë edhe me kulturën universale të antikitetit edhe të mesjetës, nuk do të isha ky që jam sot. Kjo duket edhe në strukturën se si i strukturoj metaforat. Ky cikël flet për gjeografinë time shpirtërore, urën e Dalanit, Porto Romanon etj., ishin shumë e elementë që lidheshin me toponimet e mia intime për qytetin.

Ndërsa, në vitin 1993 unë kisha botuar edhe poezi të tjera, por përgjithësisht kam një mungesë prej 20 vitesh, që s’kam shkruar poezi, përveçse nisa të shkruaj për arkeologjinë edhe historinë arbërore. E çuditshme është që unë pata guximin, që pas 20 vitesh të rishkruaj edhe bëra shumë libra. E veçanta e këtij libri është që midis poezive të vitit 1973 edhe 1993 ka një lidhje të brendshme, sinkretike. kjo është edhe aftësia që ka poezia. Madje një poet thotë që kurrë mos shikoni, se si i nënshkruan poeti datat. Ai thotë që i ka shkruar  në shekullin e XX, edhe ka mundësi që i ka shkruar në shekullin XII”.

Moikom Zeqo, gjatë viteve të fundit, krahas veprave të reja,u mor me përmbledhjen e botimin e dorëshkrimeve të tij të mëhershme. Mirëpo, ai nuk mund të qëndronte indiferent as ndaj aktualitetit. E brente mungesa e personaliteteve në politikë, dhe ngjarjet e fundit, ku sipas tij, marrëveshjet mes partive, mund të mos përjashtonin riskun për të mbartur ndryshimet kushtetuese të 2008-ës, që ai i pat kritikuar sa e sa herë…

“Për mua është një katastrofë, pavarësisht anës propagandistike që bëjnë ndërkombëtarët, kjo është një marrëveshje, që ruan përmasat e ndryshimit të kobshëm, që ndodhi në vitin 2008, pasojat tragjike po i ndiejmë edhe sot. Ne nuk kemi një klasë politike që kërkon zhvillim, ne kemi një establishment të vjetër, s’kemi përmasa që të dalin parti të reja, politikanë të rinj. Establishment i vjetër është shumë i fuqishëm. Kundër tyre doli Albin Kurti, që e rrëzuan. Ndërsa, ne në hapësirat shqiptare nuk kemi një politikan që kërkon ndryshime progresive. Unë e shikoj me skepticizëm këtë ngjarje, natyrisht që do të ketë një lloj normaliteti. Për shembull PD do marrë një pjesë të pushtetit vendor. Por kjo marrëveshje nuk zgjidh asgjë. Absolutisht asgjë. S’jam në gjendje që ta kuptojë, se si një klasë politike të jetë kaq e përcaktuar nga ndërkombëtarët. S’mundem dot! Habitem, kur dëgjoj që shyqyr që është Ambasada Amerikane, nëse s’do ishte ajo, ne s’do ishim, ndërkohë që ne jemi komb i vjetër. Ne kemi qenë edhe kur s’kemi pasur marrëdhënie më SHBA-n. Amerika është një aleat i madh, por nuk përcakton pjesën e brendshme të kontinuitetit shqiptar. Ky servilizëm ndaj të huajve, s’është dinjitet. Edhe BE është një komunitet kontradiktor në shumë gjëra. Por thelbi është që vota e lirë, edhe përgjithësisht mendimi i pavarur në Shqipëri nuk ekziston. Ne kemi vetëm establishmentin e vjetër që do të vazhdojë për një kohë të gjatë. S’janë problemi vetëm deputetët, por edhe kryetarët e partive që janë mbi 20 vjet. Një nga mrekullitë e Kushtetues Amerikane është kufizimi i mandateve, ndërsa këtu Rama, Berisha, të gjithë kanë mbi 20 vjet”.

Shqetësimi tjetër i Moikom Zeqos, që fati i pasurive arkeologjike në vend, menaxhimi i tyre dhe specialistët e përjashtuar.

“Projektet e mëdha të Ministrisë së Kulturës  kalojnë nëpër sitet më të prekura në Durrës, kemi nisur punën për një projekti shumë më të madh, që nuk është vetëm në pjesët e dëmtuara në Amfiteatër, në mure e në Kala, por mbi të gjitha do të jetë një punë që do të çojë në Plani Menaxhimi të mirëfilltë, të një zone më të madhe, të Parkut Arkeologjik. Kjo formulë do i kthejë Durrësit atë hijeshi që ka pasur. Një formulë për qytetarët edhe për studentët që duhet të mësojnë mbi kombin e tyre. Unë kam jetuar gjithë jetën në Durrës. Zonën A dhe B të Durrësit, atë që quhet zonifikimi arkeologjik me ligj e njoh mirë. Asnjë qytet arkeologjik në Shqipëri s’ka pasur ligj. Ky organizëm, se di çfarë fuqie menaxhuese ka, por s’ka të bëjë fare me arkeologjitë dhe fuqitë shkencore. Pasi po merr një situatë të vdekur, sepse zona A dhe zona B janë zonat ku është ndërhyrë dhe shkatërruar qyteti i Durrësit. Çfarë do bëjë ky fondacion? Zhvillimi ekonomik i zonës, s’ka të bëjë më arkeologjinë. Ne qytetin e Durrësit e kemi invalid. Shumë elementë arkeologjik të qytetit i kemi shkatërruar në 20-30 vjet. Siç kam kundërshtuar rastin e Butrintit, as në këtë rast s’jam optimist. Lëre që s’janë përfshirë specialistët shqiptarë, cili arkeolog nga Durrësi është në këtë organizëm? S’jam në gjendje ta kuptoj”.

Këtë pranverë tufa e shpendëve qiejve vërtitet si një alfabet i ri, si t’i shkruaj me të sërisht dorëshkrimet e hershme të rinisë së dëlirtë. Vdekja vjen. Ka veshur pardesynë time edhe shëtit para banesës duke tymos duhan. E shqetësuar, por nuk di ç’të bëj. Nguron, nguron të hyjë brenda për të më marrë.