VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Në Galerinë Kombëtare të Maqedonisë hapet ekspozita “Unë jam shqiptar”

By | October 16, 2018

Komentet

Violinisti i shquar Florian Vlashi shpreh dhimbjen për Kozma Larën dhe plejadën e gjithë Artistëve që kanë ikur duke na lënë Artin e madh si tatuazh !

Violinisti i shquar Florian Vlashi prej dhimbjen për largimin nga kjo jetë të kompozitorit të njohur shqiptar Kozma Lara. ja si shprehet Florian Vlashi në rrejtin social:

“Më hidhëroi shumë vdekja e profesor Kozma Larës.

Brezi i ndritur i muzikës shqiptare po largohet pak nga pak në një “diminuendo” pa “rallentando”.

Mora sot partiturën e tij nga një dosje e vjetër ku ishte bashkë me veprën e Feim Ibrahimit.

Të dyja titullohen “Scherzo”.

Po qeshin me ne më duket? Pse jo? Kanë të drejtë. Ata, bashkë me shumë emra të ndritur, e kryen detyrën e tyre, e krijuan korpusin sonor shqiptar në kohën më të veshtirë për artin.

Po ne?

Në këtë të ashtuquarturën liri plot “panem et circenses” (bukë e cirk) shpesh harrojmë se ka një dallim të madh nga “të luash veprën e tyre” apo “të luash me veprën e tyre”.

Ky korpus është për ne orientimi më i mirë për të mos humbur në kaosin e përditshëm që ngjason me një pikturë abstrakte.

Partitura e Kozma Larës është me shënimet e tij dhe të profesor Ibrahim Madhit nga koha kur unë përgatitja premierën e saj në koncertet e majit. Janë shënime me laps të kuq dhe lapsat e kuq nuk kanë gomë. Ato shenja nuk prishen. Nuk ndërrohen. Nuk shuhen. Janë tatuazhet tona.”

Fotografia e Florian Vlashi

Forcat e Armatosura Gjermane shënojnë ceremoninë tradicionale të Vitit të Ri, pianistja e shquar nga Kosova Lule Elezi interpretoi para 700 vetave

Jo vetëm ushtarakët ishin pjesë e kësaj audience të madhe që numëronte mbi 700 persona. Ky koncert i Lule Elezit është përcjellë nga afër edhe nga personalitete të ndryshme nga fusha e politikës, ekonomisë, kulturës, administratës dhe Forcave të Armatosura Gjermane nga Berlini dhe shteti federal Brandenburg.

E veshur me një fustan të zi, me një elegancë të hollë  prej një pianiste të shquar, kosovarja Lule Elezi ka performuar në piano me rastin e ceremonisë tradicionale të Vitit të Ri të Forcave të Armatosura Gjermane, komandantët e Forcave Territoriale (komanda në Brandenburg) dhe Komanda e Përbashkët e Forcave të Armatosura Gjermane në Postdam , e cila ishte e ftuar për të shënuar këtë koncert madhështor, shkruan KultPlus.

Jo vetëm ushtarakët ishin pjesë e kësaj audience të madhe që numëronte mbi 700 persona në sallën Nikolaisaal të Potsdam . Ky koncert i Lule Elezit është përcjellë nga afër edhe nga personalitete të ndryshme nga fusha e politikës, ekonomisë, kulturës, administratës dhe Forcave të Armatosura Gjermane nga Berlini dhe shteti federal Brandenburg.

Me tingujt e veprave të Frederik Shopen, Lule Elezi ka magjepsë audiencën gjermane me programin e saj nga krijimtaria e Shopenit, e cila në këtë koncert është përcjellë edhe nga 25 atashe ushtarak të dërguar nga shtetet respektive, nga ambasadorë të shumtë të akredituar në Gjermani, si dhe ambasadorja kosovare Mimoza Ahmetaj, që aktualisht është shefe e misionit të Konsullatës së Përgjithshme të Republikës së Kosovës në Strasburg.

“Ishte një koncert madhështor, të përcillet interpretimi im nga njerëzit më me ndikim në këtë pjesë të Gjermanisë, dhe nga një masë kaq e madhe, me të vërtetë është emocion që nuk harrohet. Intepretimi im u prit jashtëzakonisht mirë”, ka thënë Elezi për KultPlus, e cila ka treguar se pikërisht nga ky koncert kanë pasuar edhe disa oferta të tjera për bashkëpunime të radhës.

Performanca e shkëlqyeshme e pianistes Elezi u ndoq me kënaqësi nga audienca, që disa herë me ovacione dhe duartrokitje të gjata, dëshmoi profesionalizmin e këtij koncerti.

Pianistja Elezi do të ketë koncertin e radhës më 1 shkurt, në qytetin Ebersëalde, në veri të Berlinit./KultPlus.com

Lule Elezi me Lieutenant General Erich Pfeffer

Në fokusin e piktorit Avni Delvina: “Perandoria Europiane dhe Augusti i sotem”

Piktori i njohur Avni Delvina sjell një grafikë të re me titullin: 

“Perandoria Europiane dhe Augusti i sotem”

Fotografia e Avni Delvina

 

Albumi i Piktorit – AVNI DELVINA: Një grafikë në shenjë mirënjohje për shqiptarin dhe patriotin Ramush Haradinaj

VOAL – Piktori i shquar Avni Delvina ka publikuar portretin e Ramush Haradinajt, kryeministër i Kosovës, me shënimin e tij: “Nje grafike ne shenje mirnjohje per shqiptarin dhe patriotin Ramush Haradinaj”. Vetë shënimi flet qartë për vlerësimin ndaj figurës së liderit shqiptar si një Skënderbe i kohës.

LOVE & DREAMS – ekspozitë nga Gazmend Freitag

Ekspozitë

1. shkurt 2019, në orën 19.00

Ekspozita e Gazmend Freitag, me titullin „LOVE & DREAMS“ në galerinë ARTINNOVATION, Amraser Strasse 56, 6020 Innsbruck.

Ekspozita „LOVE & DREAMS“ prezanton vepra të frymëzuara nga personat, emocionet dhe momentet e të përditshmës.

Jeta e torturuar e autorit të Britmës Edward Munch

Jeta e një gjeniu: Mjerimi i Edward Munch: Piktori i “Britmës” ishte një depresiv i dehur, i fiksuar me seksin dhe vdekjen, që e urrente familjen e tij ‘të mallkuar’

Ndërsa fëmijëritë kalojnë, vitet e formimit të piktorit të ndjerë norvegjez Edward Munch duken totalisht të dëshpëruara.

Nëna e tij vdiq nga tuberkulozi kur ai ishte vetëm pesë vjeç. Motra e tij e preferuar, Johanne Sophie, vdiq (gjithashtu nga tuberkulozi) me moshën 15. Dhe motra e tij më e vogël, Laura, kaloi shumicën e jetës së saj në një institucion mendor.

Munch vetë ishte vazhdimisht i sëmurë dhe kaloi shumë dimra jashtë shkollës, i bindur (gabimisht, siç doli) se e gjithë familja e tij u prek nga një çmenduri gjenetike e trashëguar.

Ndërkohë, babai i tij, një doktor i përkushtuar I ushtrisë, devotshmëria e të cilit e mbante familjen në varfëri, i frikësonte Edward dhe vëllezërit e motrat e tij me tregime fantazmash të pabazuara gjëkundi dhe u thoshte se e ëma I vështronte nga qielli duke u pikëlluar për sjelljen e tyre të keqe.

“Babai im kishte një temperament nervor dhe ishte religjioz I fiksuar – deri në pikën e psikoneurozës,” shkroi Munch një herë. ‘Nga ai kam trashëguar fijet e çmendurisë. Engjëjt e frikës, të pikëllimit dhe të vdekjes qëndronin pranë meje që nga dita që kam lindur.” Nuk ka nevojë për një psikiatër për të parë pse puna e Munch, edhe pse është e shkëlqyer, është e pushtuar nga dëshpërimi dhe zemërimii në vend të diellit dhe luleve.

Por të gjithë kanë mënyrën e tyre të përballimit. Të ushqyer nga engjëjt e tij të frikës, përgjigja e Munchit për trajtimin e tij “dorërëndë” ishte ‘të shkruante jetën e tij’ dhe, në mënyrë obsesive dhe shprehëse të tregonte çdo gjë – fizike dhe psikologjike – që kishte përjetuar.

Kështu që çdo sëmundje, vdekje, zemërim, traumë, mjekim, stetoskop dhe kufoma që atij I panë sytë gjatë gati 80 viteve u rikrijua në kanavacë. Dhe çdo mashtrim, xhelozi dhe dashuri (kanë qenë të shumta) u regjistrua – deri në çdo vorbull të sfondit jeshil në sfond, ose çarçaft ë shpupurisur. Gjë që nënkupton se, kur vdiq në vitin 1944, ai i la qytetit të tij të lindjes, Oslos, një pasuri veprash arti të shumta, ende të paprezantuara për publikun.

Tani ekziston vetëm një pikturë nga Munch në Londër. Pra, sa e mrekullueshme është që dje, Muzeu Britanik njoftoi një ekspozitë të rëndësishme të Edward Munch, duke shfaqur më shumë se 80 pjesë të shkëlqyera të artit të tij.

Së bashku me gjurmë që variojnë nga ato të frikshmet deri tek erotiket shokuese, shfaqja e tij- e para që muzeu ia ka kushtuar Munch – përmban një version të rrallë bardhë e zi të litografisë së “The Scream”.

Vepra e tij më e famshme, tani një nga pikturat më të njohura dhe më të vlefshme në botë, u krijua në një nga momentet më të ulëta të jetës së Munch.

Artisti ishte një djalosh trokë në kulmin e një shpërthimi mendor kur, duke ecur me miqtë në Oslo një mbrëmje, ai ishte dëshmitar i ngjarjes që frymëzoi kryeveprën e tij të vitit 1893.

Ata ishin afër Ekeberg Hill-it, pranë azilit ku motra e tij ishte e burgosur dhe një shtëpi therjeje, ku britmat e kafshëve që vdesin përzjerë me thirrje të pacientëve të shqetësuar mendorë – kur, papritmas, ishte e tepërt për Munch, i cili ishte tashmë, ndjehej “në limite me natyrën” duke “ulëritur brenda trupit të tij” dhe duke “hequr dorë nga shpresa për të jetuar sërish”.

Ky ishte momenti.

‘Qielli u kthye si i kuq në gjak. Unë u ndala dhe u përkula kundër gardhit, duke ndjerë lodhjen e padurueshme, “shkroi ai.

‘Gjuhët e zjarrit dhe të gjakut u shtrinë përgjatë rrugës së zezë blu. Miqtë e mi vazhduan të ecnin, ndërsa unë mbeta prapa, duke u dridhur nga frika. Pastaj dëgjoja vrullin e madh dhe të pafund të natyrës.”

Dhe, me sa duket, nxitoi në shtëpi për ta hedhur atë në ditarin e tij para se t’i zhdukej nga mendja.

Më shumë se 125 vjet më vonë, portreti i Munch-it (ose, me shumë të ngjarë, autoportreti) i një figurë tip-kafke me një gojë me masë të llahtarshme që shpreh ankth dhe dëshpërim, mbetet kryevepër.

Ai krijoi pesë versione të imazhit – dy piktura, dy pastele dhe një litografi – gjatë një periudhe 27-vjeçare.

Një nga pikturat, një version i 1895, në pronësi të biznesmenit norvegjez Petter Olsen, u shit në Sotheby’s në Londër për një çmim rekord prej gati 120 milion dollarë në maj 2012.

Dy janë vjedhur. Në shkurt të vitit 1994, dy burra hynë në Galerinë Kombëtare në Oslo dhe vodhën versionin e “The Scream”, duke lënë një shënim që lexonte: “Faleminderit për sigurinë e dobët”.

Pasi galeria refuzoi të paguante një shpërblim prej 1 milion dollarë, ajo u gjet e dëmtuar tre muaj më vonë.

Dhjetë vjet më vonë, versioni 1910 i “The Scream” ishte vjedhur, por më vonë u gjet, megjithëse e dëmtuar rëndë.

Është versioni i shtypur i litografisë ai që do të shfaqet në Londër nga prilli. Mendohet se Munch bëri vetëm një numër të vogël printimesh para se guri (i cili mban modelin) të konsiderohej i humbur ose i rrënuar.

Që atëherë, versione të pafundme të figurave të ngjashme me kafkën duke bërtitur janë përdorur në kartat e përshëndetjeve, kriklla, bluza dhe kalendarë, në një fushatë reklamuese për M & M dhe në një seri pullash postare. Ekziston edhe një emoji ‘Scream’.

E gjithë kjo është një lajm i shkëlqyer, sigurisht, për organizatën Munch, edhe nëse, ashtu si shumë prej veprave të tij të mëdha, ajo u frymëzua nga dëshpërimi.

Edward Munch ka lindur në një fshat pranë Kristiania (Oslo e sotme) në 1863, babai I të cilit ishte Christian Munch, një mjek me paga të ulëta dhe e ëma, Laura, gjysma e moshës së tij kur u martuan. Pas vdekjes së Laurës, Christian bëri më të mirën, i udhëzoi pesë fëmijët e tij drejt rrugës së historisë dhe letërsisë dhe u dërgoi motrën e tij, Karen, për t’I ndihmuar. Por ai ishte i paguar keq dhe familja e goditur ishte vazhdimisht në lëvizje nga një apartament i lirë në një tjetër, pasi edhe atëherë, i riu Munch skiconte në mënyrë obsesive – duke regjistruar çdo dhomë dhe peizazh në vizatimet e tij të hershme dhe bojëra uji.

Kur ishte 16 vjeç, ai shkoi në një kolegj teknik për të studiuar inxhinierinë, por megjithëse ishte i shkëlqyer në shkenca, ai e la shkollës për t’u bërë piktor, duke u regjistruar në Shkollën Mbretërore të Artit dhe Dizajnit në Kristiania në përpjekje për të ‘përdorur artin për të shpjeguar jetën që do të thotë veten time ‘.

Në vitin 1883 debutoi në ekspozitën lokale të industrisë dhe artit, vazhdoi të shfaqte veprat në Antëerp dhe të studionte në Paris në vitet e hershme të 20-ta, dhe më pas u vendos në skenën ndërkombëtare, jo vetëm në art.

Sepse, nën drejtimin e filozofit, aktivistit politik dhe udhëheqësit të ‘Bohemës’ norvegjeze, Hans Jæger, ai përqafoi stilin e jetës boheme me një pasion të zjarrtë.

Ai pinte, dashuronte, u dha pas shumë e shumë femrave dhe pikturonte si një i çmendur- gjithmonë aventuresk, shpeshherë pionier, thellësisht i ndikuar nga ide bashkëkohore, mendimtarë dhe artistë, përfshirë Max Klinger, Friedrich Nietzsche, Sigmund Freud dhe Henrik Ibsen.

Në art ai ishte pa dyshim avangard, dhe e shpërfillte modën e kohës. Nuk kishte frikë të punonte dhe ripërpunonte një imazh, duke e përditësuar atë me kalimin e kohës si një seri. (Si dhe pesë versionet e “The Scream”, ka gjashtë versione të The Sick Child, shtatë versionet e The Girl On The Bridge dhe tema e pikturës 1893, Vampire, përmban edhe 11 piktura të tjera).

Ashtu siç ishin të mbërthyer me emocion, dëshpërim, zemërim, paragjykim dhe vdekje, vepra të tilla si “The Scream” i zunë vendin lëvizjes së kohës, impresionizmit. Ndoshta kjo ishte arsyeja se pse për vite me radhë pikturat e Munch ishin thellësisht jopopullore.

Megjithëse Munch pati marrëdhënie të panumërta, ai ishte i lodhur për t’u zotuar për një grua. Ai e donte seksin, adhuronte shtëpitë publike dhe një herë e kaloi një Krishtlindje të tërë në një prej tyre, por ishte I pashpresë në marrëdhënie – duke besuar se ishte I papërshtatshëm për rolin e babait.

Disa besojnë se një armiqësi e vazhdueshme ndaj nënës së tij që vdiq kur ai ishte një fëmijë u projektua mbi gra të tjera. Mbi të gjitha, ai e dëshironte vetminë për të pikturuar.

Pastaj, në 1898, ai u takua me një grua tërheqëse dhe të pasur të quajtur Tulla Larsen, e cila u fiksua me të. Munch nuk i përmbushte parimet e saj, por megjithatë ajo e ndiqte. Kur nuk pranoi të martohej me të, ajo e kërcënoi me vetëvrasje.

Marrëdhënia e tyre zgjati 4 vjet. Në fund, Tulla u martua me një nga kolegët e tij më të rinj. Megjithatë, Munch bëri një seri të famshme të pikturave për dashurinë dhe vdekjen, të titulluar “The Frieze of Life”, e cila debutoi në Berlin në vitin 1902.

Përfundimisht, konsumimi i substancave dhe i verës, ishte e tepërt për shëndetin e brishtë të Munch,I cili në vitin 1909, pësoi një shkatërrim të madh. Pas një kursi të elektroterapisë dhe një rekomandim për të mos pirë më në publik, ai përqafoi një stil jetese shumë më të qetë dhe të vetmuar, ku vazhdonte të studionte punimet e tij.

Ndryshe nga disa artistë, Munch ishte i famshëm në jetën e tij, edhe pse “The Scream” nuk ishte aq e njohur atëherë sa është bërë sot. Kishte dy prona të rëndësishme kur vdiq, por nuk ishte veçanërisht i interesuar për para dhe ishte i pakujdesshëm me të.

Munch jetoi i vetëm për dekada me qentë dhe kuajt e tij të dashur, por mbeti i lidhur me botën moderne. U përfshi me fotografinë dhe kinemanë, dhe puna e tij vazhdoi të ndikonte shumë artistë gjatë jetës së tij dhe pas vdekjes së tij.

Ai kurrë nuk u martua dhe gjithmonë këmbënguli që pikturat e tij ishin fëmijët e tij të vërtetë – konceptet e tij. Urrente t’i shiste, shpesh pikturonte kopje ose versione të redaktuara për t’i mbajtur dhe nuk i pëlqente të ndahej prej tyre.

Kur vdiq, 80 vjeç, autoritetet zbuluan 1,008 piktura, 4,443 vizatime dhe 15,391 punime druri, skica dhe litografi, të fshehura pas dyerve të mbyllura në katin e dytë të shtëpisë së tij.

Jeta e Munch, e njollosur me sëmundje, vdekje dhe marrëzi, nuk dukej shumë zbavitëse, por dukej se i përshtatej atij. “E gjithë jeta ime është kaluar duke ecur në anën e një humnere të pafund”, shkroi ai një herë. Por ‘pa sëmundje dhe ankth, unë do të isha një anije pa timon’.

Përgatiti Diona Çeço

Albumi i piktorit – AVNI DELVINA: THE DONALD

VOAL – Po i sjellim lexuesit portretin “THE DONALD” të piktorit tonë të shquar Avni Delvina. Donald Trump, Presidenti i 45-të i Shteteve të Bashkuara të Amerikës është tashmë në qendër të frymëzimit të piktorëve shqiptarë.

EKSPOZIM I ARTISTËVE SHQIPTARË NË KE – Intervistë me piktorin SKËNDER KAMBERI nga poeti FASLLI HALITI

IBRAHIM KODRA  KEL KODHELI   SKËNDER  KAMBERI   

( ME PIKTORIN E POPULLIT DHE SEKRETARIN E LIDHJES  SË SHKRIMTARËVE DHE ARTISTËVE TË SHQIPËRISË  SKËNDER  KAMBERI )

nga FASLLI HALITI

 

         
FH- Urime për detyrën e Sekretarit të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë.

SK- Ju falemnderit!

FH – Ju keni qenë në shumë shtete, edhe në SHBA. Si ju duk Parisi?

SK – Parisi m’u duk një kryevepër arti. Në Paris shkova për të hapur ekspozitën e tre piktorëve të mirënjohur shqiptarë: Ibrahim Kodra, Kel Kodhelit dhe timen(S.K). Ekspozita ishte një mesazh paqeje, me rastin e njëvjetorit të vdekjes së Nënë Terezës dhe u hap në sallat e KSBE në Strasburg të Francës.

 

Ishte një shans për të tre, ne, piktorët dhe për Galerinë Te & Gi. Meritë për këtë veprimtari ndërkombëtare ekspozuese, ka veçanërisht pronari dhe drejtori i Galerisë TE & GI, Tefik Dedej që i mbuloi të gjitha shpenzimet për këtë aktivitet të rëndësishëm artistik, pa ndihmën e asnjë institucioni kulturor dhe sponsori. Pra, ne, nuk i trokitëm askujt në derë si gjinkalla.

Në çeljen e ekspozitës morën pjesë shumë autoritete e përfaqësues të vendeve evropiane, si dhe ministri i Kulturës e Sporteve të KSBE-së z.Raimond Weber, i cili na priti edhe në veçanti në zyrën e vet. Fjalën e rastit e mbajti sekretari i përgjithshëm i KSBE z.Daniel Tarçis. Ai foli me respekt për ekspozitën, pikturën shqiptare dhe

IBRAHIM KODRA:   SETTIMANA DELLA CULTURA ALBANESE

 

Shqipërinë. Ai theksoi sidomos mesazhin paqësor që vinte nga Shqipëria. Vlerësoi, gjithashtu nivelin artistik të veprave të ekspozuara.Pra ishte shans i madh që autoritetet KSBE hapën dyert për t’u njohur me artin viziv shqiptar.

FH – Ju habiti Parisi?

SK – Më befasoi.

FH – Të hutoi?

SK – Jo sepse e njihja indirekt Parisin nëpërmjet librit, televizorit, filmave. Pra, s’ishte i panjohur për mua. Kështu që nuk kisha përse të hutohesha. E shkela për herë të parë, por jo s’e e shihja për herë të parë në të. Për shembull. Kaloja rrugës dhe lexoja “Rruga “Hygo” dhe më kujtonte menjëherë Katedralem e Parisit. S’ishte i panjohur për mua sheshi Konkord; nuk ishin të panjohur Kulla Ejfel, Harku i Triumfit, as edhe portreti i vet Ejfelit. Shkurt. I njihja por s’i kisha prekur. Kisha lexuar se Mopasan e pinte kafenë në katin e dytë të kullës Ejfel. Aty e piva dhe unë si për t’i bërë shoqëri Moposanit.

FH – Të kthehemi te ekspozita që hapet në Paris. Si u pritën veprat tuaja?

SK – Shumë mirë. Autoritete të ministrisë së kulturës, gazetarë, reporterë, piktorë, dashamirës të Shqipërisë, shqiptarë të diasporës, shprehën konsideratat, kënaqësitë që iu shkaktoi ekspozita. Kënaqësia e çeljes së ekspozitës qe e jashtëzakonshme, por nuk zgjati shumë, pasi na e prishën qejfin ngjarjet tronditëse të 13 – 14 shtatorit. Po perifrazoj këtu thenien e Meternikut se “Kur merr të ftohur Franca teshtin e gjithë Evropa.  Kështu dhe për ne shqiptarët, kur  kur merr të ftohur Tirana  teshtin jo vetëm e gjithë Shqipëria, por edhe  gjithë shqiptarët që ndodhen kudo në botë, ato ditë teshtim edhe ne që ndodheshim në Paris.

FH – U njohët me ndonjë pikotr francez?

 

SK – Po. U njoha edhe me Omar Kaleshin si dhe piktor francez. Këmbyem me ta kënaqësi reciproke. Kaleshi e pëlqeu shumë ekspozitën, u shpreh me ngrohtësi për pikturat tona. Na ftoi në studio. Dhe ne u kënaqëm dhe i folëm me ngrohtësi për pikturat e tij dhe diskutuam gjatë për problemet e krijimtarisë piktorike.

 

FH – Po Luvri si t’u duk? Besoj se Luvri ishte edhe më i njohur për ty?

KEL KODHELI:VAJZA ME KOSTUM POPULLOR.

SK – Po, edhe më i njohur. Që në vitet e Liceut artistik, Akademi dhe më vonë kam qenë në kontakt me albume të shumta me piktura të Luvrit. Na kanë mbajtur në tiro. Të them të drejtën, albumet nuk kanë munguar as në

bibliotekën time as në bibliotekën e Lidhjes. Por që të jem realist me albume të tilla nuk binte në kontakt çdo piktor. Kishte kufizime. Kjo bënte diferencën

 

    

FH – Rafaeli ndenji katër orë para Monalizës (Xhakondës) kur e pa në Studion e Leonardit, po ti sa orë qëndrove para saj?

SK – Natyrisht më pak, shumë më pak. Rafaeli ishte vetëm, kurse pas meje qëndronte një radhë e gjatë kolosale njerëzish, vizitorë që prisnin me një durim e kurreshtje të jashtëzakonshme ta shihnin. Nëse ne dikur në Shqipëri, zinim radhën për qumësht dhe ziheshim, atje zinin radhën për art e të qetë.

FH – Çdo të ishte bota, pa pikturë; sipas S.Kamberit?

SK – S’do të kishte bukuri pot ë mos kishte Paris.

Të mjerë janë të verbërit në botë,

por më të mjerë janë pa Paris,

 

SKNDER KAMBERI: VRANA KONTI

 

 

thotë Kadre në një poezi të tij për Parisin. S’më harrohet, një nga sallat e Luvrit, ku ish pasqyruar Fransua i parë, krahas të cilit ishin vendosur dhjetra e dhjetra portrete të arkitekteve, piktorëve e skulpturëve, mendja dhe zemra e të cilëve kishin bërë Parisin. Kur pashë San Pietron në Romë, u shtanga para “Pietaja” e Mikelanxhelos, por u pikëllova shumë për anonimet, mjeshtëria e të cilëve më tronditi. -Po në Luver kishte anonim që trondisnin me mjeshtërinë e tyre dhe a ndjeve dhe ti pikëllim për ta?

 

– Po të përgjigjem me një mendim të bukur të Dela Kruas i cili thotë se ka vepra mjeshtrore të realizuara maksimalisht, por më pak art, dhe vepra artistike që nuk kanë shumë mjeshtëri. Franca ka 3 – 4 shekuj që është kampione e artit viziv. Ajo i ka përkrahur mjeshtrit, por i ka lënë vend edhe artistëve, revolucionarë, promotorëve të artit në dekada dhe shekuj. Për shembull Muzeu Orsej, jashtë Luvrit, kishte vepra arti të të gjithë artistëve, të shekullit 19-të nga e gjithë bota por të gjithë këta artistë, që nga Kurbe, Delakrua dhe impresionistë të tjerë, ndryshonin shumë nga njëri-tjetri edhe pse kritikë të ndryshëm bashkohës, kishin arritur të mos i kuptonin tendencat, tematikat e ndryshme. Kritikët, kritikonin, këta piktorë padrejtësisht, por papritur dhe artdashësi francez i donte dhe i ruajti veprat e tyre në panteonin e artit. Të tillë artistë nuk mbeten anonimë. Na u shtua edhe një gëzim tjetër kur shkuam në Luxemburg me ftesë të z.Anette Myllink, ku pamë edhe ekspozitën moderne të Manifesta 2.

FH – A u kthyet më i pasur artistikisht nga Franca?

SK – Po. Tani jam më i pasur. U pasurova me diçka që kisha mangut, me diçka që më nevojitej.

FH – Ju faleminderit!

SK – Ju lutem!

***

PIKTORI I REBELIMIT SKËNDER KAMBERI

 

    

 

Spunto nga ekspozita personale e Piktorit të Popullit Skënder Kamberi

 

Zakonisht përfytërimet janë pa ngjyrë, por përfytërimi im i takimit me Skënderin ka mbetur me ngjyrë, atë mbrëmje të vitit 1956.

Në dosjen e nxënësit të liceut, një dosje e thjeshtë prej kartoni do të kishte vazhdimisht perla akuarelistike. Ashtu si perla krijohet nga një kokrizë rëre akuarelet e Skënderit krijoheshin me një fije letër, me pak ujë, pak ngjyrë dhe shumë talent…

Në vaj Skënderi ishte edhe më magjistral. Ai ishte bosi i ngjyrës në gjithë liceun, kurse në skica dhe krokira s’i gjendjen partneri. Më thotë që ta lija valixhen  në studion e tij gjer sa të rregullohesha në konvikt. Studio?! Ç’ishte kjo studoi?! Po, po… Skënderi kishte studio. Askush s’ia kishte dhënë. Askush s’ia merrte. Ai e përdorte për të punuar dhe kjo i dukej gjithkujt normale.

Skënderin e përpinte dëshira për punë. Punonte më shumë dëshirë “Vetë dëshirën për punë e quaj talent”. Këto fjalë të Gorkit më kujtoheshin shpesh, kur shihja me Skënderin, kur ai punonte aq dëshirshëm. Por, talenti i Skënder Kamberit dhe vetë Skënderi ishte sui generis. Skënderi ishte një nxënës i vështirë për pedagogët. Ai e eksperimentonte në ngjyrë, vizatim… Syri Skënderit evidentonte. Pedagogët këtë e quanin deformim. Skënderi interpretonte. Pedagogët këtë e quanin pazotësi, mungesë vizatimi. Mëkati i mungesës së vizatimit do ta ndiqte Kamberin gjatë viteve të liceut, akademisë, në jetë… Vitet e liceut u bënë për Skënder Kamberin vite pune dhe eksperimentesh sistematike. Ndërsa ditën punonte me ngjyra, natën gjer vonë, ai punonte vizatime anatomike, studionte perspektivën, duke vizatuar objekte të pambarimtë. Eksperimentonte guximshëm, organikisht, sinqerisht duke iu përgjigjur thirrjeve të brendëshme misterioze të shpirtit.

Vajzat

Venusin e Milosit e pikturonte me jeshile? Venusi më shumë se një statujë dukej si një trung i veshur me dredhëza të blerta?

Në studio Skënderi po pikturonte një vajzë. Gjysma e portretit oranxhe, gjysma e blertë. Ishte periudha kur ai eksperimentonte në ngjyrë. Portretë të tjerë i kishte blu-roz. Dukej sikur portretet ishin si ca lëndina të ndritura përgjysëm nga një diell portokalli ose rozë. “Kryevepër” i thanë për portretin që po bënte. Ne shokët i pëlqenjm eksperimentet e Skënderit, por ato nuk u pëlqenim profesorëve, disiplinës shkollore.

Ndaj vlerësimeve, Skënderi, nuk reagonte, por harlisej përbrenda. Kjo kuptohej nga mënyra se si e vazhdonte punën me temperament, me forcë krijuese më të freskëta. Ndaj vërjetjeve reagonte menjëherë me një “ po, po! Ke të drejtë, po nuk ndryshonte asnjë gjë. Vazhdonte në të tijën. Ndërsa të tjerët punonin në vende që të mos s’i shihte kush, Skënderi punonte kudo, edhe në mes të sheshit Skënderbej, te këmët e policit. Mjafton që t’i pëlqente pejzazhi. Skënderi e pikturonte Venusin e Miosit me një koncept të ri koloristik. Arrin një të bardhë brilante, të një cilësie sipërane e cila do të shfaqej e pranishme në pikturën e Skënderit gjatë gjithë jetës krijuese. Ma tregoi. Më pëlqeu shumë. Profesori i pikturës e rroku në qafë. “Po ja kështu more Skënder… kjo është”. Ajo e bardhë e Venusit do të përsosej më tej në punën e diplomës. Vite më vonë me bardhësinë e borës në tablonë “Ndihma e shokut”. Këtu përdorimi i së bardhës i kishte kaluar kufitë e sipëranës.

 

TE PUSI NE KAVALONE

 

Ajo ishte një habi koloristike. U fol se kur shuheshin dritat e ekspozitës dëbora e tablosë zbardhte në errësirë. Si dritë hëne ose si dritë e neontë zbardhte bora e tablosë së  Skënder Kamberit. Përzbardhnin kristalet e  koloristike të dëborës. Si ka mundur ta arrijë këtë piktori? Kush ishte ky piktor ky penel mag? Po “Vrana Konti” edhe këtu kolori i piktorit vlonjat do të bënte çudira për të dhënë epikën shqiptare. Nëse pena e Kadaresë e kishte bërë çudinë e saj për të dhënë qëndresën shqiptare, të njëjtën çudi po bënte dhe peneli i Kmberit për të dhënë këtë qëndresë. Po pse s’u ekspozua kjo habi artistike?! Pati dhe vite të tëra që piktori nuk po i ekspozohej as edhe një tablo. Megjithatë ai nuk hoqi dorë nga eksperimentimet e guximshme dhe rezultati nuk vonoi. Lindi tabloja “Buka e duarve tona”. Nëse dikur piktori vlonjat kishte bërë habira me të bardhën perlore, tani ai po habiste me të gjelbrën, e blertë. Edhe fusha s’e kishte kaq të bukur gjerbrimin grunor, mjeshtria dhe pikturimi gjenuine i piktorit e bënte atë më të bukur në tablo. Dukej sikur gruri kishte mbirë në tablo. Gjithandej flitet për një tablonë “Vajza e valëve” e pikturuar si me pikla vese. Ku është ajo? Por të mos e lëndojmë më tej piktorin… E para ekspozitën e hapur para pak kohësh në Galerinë Kombëtare? Rrebelimi dhe dhimbja bridhnin nëpër tablotë. Rrebelimi ishte edhe artistik edhe politikë. Piktori rrebelonte kundër gjithë imitimeve dhe snobizmave, epigonizmit, trafareteve që mënjanimin traditën.

Në ullishte  e famshme artistike të Vlorës, shikoni se si ka mbetur, ulliri më vajor artistik i piktorit shpirt det…

 

1989

Matis – ballë telajos gjer në ditën e fundit – Nga LUAN RAMA

Edhe pse në moshë të thyer dhe shumë i sëmurë, dukej se plaku Matis (Henri Matisse) nuk donte të hiqte dorë nga piktura dhe peneli i tij. Atje në Nice, ku ishte vendosur prej vitesh dhe ku punonte së fundi në një dhomë hoteli, ai donte ta çonte deri në fund aventurën e tij pikturale, edhe pse i duhej të vinte një korse hekuri në trup për të ndënjur ulur ballë kavaletit.  Me të mund të qëndronte ulur veçse një orë dhe kjo ishte një sforco e jashtzakonshme. Por siç dihet, dashuria për artin i mund të gjitha dhimbjet, barrierat, sfidat. Edhe ai, ashtu si dikur piktori Claude Monet, që vitet e fundit në tablotë e mëdha me nenyfarë i hidhte ngjyrat më shumë me ndjesin e mpiksjes së tyre në paletë sesa me optikën natyrale të syve, ashtu dhe Matisse hidhte linjat, ngjyrat në atë mjegull që dhe atë kishte nisur ta rrethonte. Mplakja dhe pafuqishmëria, jo rrallë i kujtonte atë udhëtim të dikurshëm kur Renuar ishte ende gjallë, me gruan e vdekur dhek ur ai ende merrte frymë me pikturën. Kishte gjithnjë dëshirë ta takonte plakun e mirë dhe gjeniun e pikturës në atelierin e tij. Dhe ai kujtonte fytyrën e thatë të plakut të mirë, që plot dhimbje ulej të pikturonte. «Dhimbja kalon, – i kishte thënë Renuar, – por e bukura që krijohet, mbetet!» Kjo shprehje i kishte mbetur në mëndje. «Nga fundi i Luftës së Parë Botërore, – kujtonte Matisse – ndodhesha në jug të Francës. Renoir ishte shumë i lodhur dhe meqë e adhuroja shumë shkova ta takoja në shtëpinë e tij në Cagnes. Më priti me kënaqësi dhe me këtë rast i tregova disa punime që të dija mendimin e tij. Ai i vështroi me një pamje jo të kënaqur dhe pastaj më tha: Në të vërtetë nuk më pëlqen ajo që krijoni. Parapëlqej të të them se nuk je një piktor i mirë, madje mund tu them se jeni një piktor i keq. Por një diçka më bën përshtypje: kur ju e vendosni ngjyrën e zezë në tablo ajo është në vendin e vet. Gjithë jetën kam menduar se s’mund ta përdorim atë pa thyer unitetin kromatik të sipërfaqes. Eshtë një ngjyrë që e kam përjashtuar nga paleta ime. Ndërsa ju, duke përdorur një lloj fjalori të shumngjyrshëm, arrini ta fusni të zezën dhe ajo ngjyrë qëndron. Pra pavarësisht asaj çka ndjej, ju me siguri jeni një piktor…»

Kjo thënie i kishte mbetur në mëndje piktorit të ri edhe pse në atë kohë, në fillimin e shekullit, në sajë dhe të publiçitetit të Gertrude Stein e cila nuk gabonte në shijet e saj mbi modernitetin, ai dhe Picasso, u bënë yjet e rinj të pikturës botërore. Shumë kohë do të kalonin. Njihet konkurenca e famshme mes tij dhe Picasso-s… pastaj miqësia e tyre. Dihet gjithashtu karriera e famshme e tij në tregun amerikan, xhelozia e piktorëve të tjerë rreth suksesit të tij kur koleksionistë të shumtë kërkonin tablotë e tij, apo historia dhe lidhja e gjatë me koleksionistin amerikan Barnes apo në veçanti me koleksionistin rus Chtchoukin, («Nymphe et Satyre», «Bonheur de vivre», etj), i cili krijoi një nga koleksionet e bukura të botës, koleksion të cilin revolucionarët e Leninit të ardhur në pushtet ia morën dhe ai përfundoi në një rrënim të plotë bashkë me fabrikat e tij të tekstilit. Matisi kujtonte gjithnjë atë ditë kur kolegu i tij Braque i kishte shuar në atelier për të parë tablotë e Renuar dhe Gogen që Matis kishte blerë. Por mes tablove të tij ai për asnjë çast nuk i hodhi sytë dhe nuk foli asnjë fjalë. Kjo atë e plagosi dhe ai gjithnjë vuante në heshtje, siç ishin dhe sulmet që i bënin partizanët e Pikasos..

Jeta e Matisit është një libër më vete, një roman dramatik, me shumë udhëtime, drama familjare, me dhimbjen e madhe për vajzën e tij të sëmurë Margarita, e cila donte të bëhej piktore e që në kohën e Rezistencës franceze gjatë Luftës së II Botërore e torturuan dhe e shpërfytyruan nazistët. E megjithatë, Matisse, i mbyllur në atelierin e tij vazhdonte pasionin e tij të pikturës, krijonte botën origjinale të krijimit të tij me linjat e tij të njohura, teknikën dhe sipërfaqet e ngjyrosura të tij, kohë kur gjatë periudhës së fovizmit, ai i kishtonte shumë rëndësi sipërfaqeve të mëdha me ngjyrë, dhe kjo nën influencën e Gogen dhe Van Gog.

Që i ri shkonte në Louvre dhe kopjonte mjeshtrit e mëdhenj për të gjetur perfeksionin e pikturës. «Jam përpjekur ta zhvilloj personalitetin tim veçanërisht përmes instinktit që kam. Më kujtohet kur para Pont des Arts, duke parë nga Pont Neuf, mjeshtri im Gustave Moreau, papritur më tha: «Atëherë çfarë kërkon në pikturën tënde? – Kërkoj të jap atë pikturë që mjeshtrit nuk e kanë dhënë, p.sh. kjo pamje para nesh, këtë bukuri që mjeshtrit nuk e kanë fiksuar. – Kush ju tha se atë nuk e kanë parë dhe të mos donin ta pikturonin?… Kështu filloi shkëputja ime nga mënyrat e vjetra të pikturimit që megjithatë nuk i kam harruar. Në vend që të vazhdoja të isha një flutur diletante që bridhte nga Rembrandt tek Corot, nga Veronese tek David, nga Heim tek Chardin, unë e ndjeva veten një puntor modest duke patur si mbështetje veç pavarësinë dhe sinqeritetin tim…»

 

Sensualiteti sublim

 

Po të shohësh nimfat dhe nudot e para të Matisse, e ndjen menjëherë sensualitetin e tij të veçantë, edhe pse artisti ishte fjalëpakë, timid, shpesh i rëndë me femrat, por kur ato pozonin para tij, në heshtje ai shikonte çdo detaj të trupit femëror. Jo rrallë modelet i zgjonin dëshirën për të qenë akoma më pranë tyre, siç tregonte në kujtimet e saj dhe një modele me origjinë ruse, arie Vassilieff që disa kohë jetoi në një dhomë afër tij. Kjo kishte ndodhur në vitin 1909: «Atë mëngjes isha duke fjetur kur Matisi, i cili kishte zbritur nga dhoma fqinjë, i ra derës. E veshur me një kimono i hapa derën dhe ai më zgjati vizatimet: «Të kam sjellë ilustrimet». – «Prit të vishem», i thashë. Shkova të vishem por ai qëndronte duke parë ende nga shtrati që ishte ende i ngrohtë. Kaq duhej dhe ne përfunduam në atë shtrat…” Një gjë e përafërt i kishte ndodhur me modelen tjetër Olga Meerson, të cilës i kishte bërë disa portrete. Përsëri kishte hyrë në dhomën e saj, por më vonë i kishte kërkuar falje, pa tentuar ti afrohet sërrish hireve të saj. Kur ajo ishte larguar përfundimisht nga ai, më vonë Matisi i kishte falur paletën e tij të ngjyrave të cilën ajo e ruajti gjatë gjithë jetës. E adhuronte mjeshtrin e madh.

Gruaja e tij ishte disi autoritare dhe nuk i afronte femrat në shtëpi, madje dhe modelet i vëzhgonte nga afër. Kur Matisi shkoi në Tanger për të ndjekur shëmbullin e orientalistëve francezë siç ishte dhe Delacroix para tij, kërkoi të krijonte portrete dhe nudo, por Amelie, gruaja e tij, ishte ngado. I zoti i hotelit i gjeti një vajzë të quajtur Zorah që t’i pozonte si model. Ajo vinte e fshehur nga njerëzit që mos ta shikonte askush.“Po ta shikonte vëllai i saj se po pozonte, ai mund ta vriste në vend” – kujtonte Matis. Ishin vitet 1911-1913. Një ditë, diku në një taracë, shikoi një grua të shtrirë, një mulate të pa mbuluar me shami. Dhe filloi ta pikturonte. Madje në këtë rast, bashkë me gruan e tij shkonin bashkë në ndonjë nga bordellot e qytetit ku vetëm duke patur gruan, ai mund të lihej të pikturonte dhe sigurisht duke paguar. Dhe gratë atje habiteshin se si ky europian vinte atje bashkë me gruan e tij. Nudot e tij nga Magrebi janë vërtet të mrekullueshme, ashtu dhe peizazhet e tij plot kolorit.

Në vitet ‘30-‘40 janë interesante tablotë e tij «nature mort» ku ndihet forca e ngjyrës, pasi për Matisin, influenca e ngjyrave tek njëra-tjetra ishte themelore dhe përbënte thelbin e punës së vet me ngjyrat. «Ngjyrat, – shkruante ai në një libër «Mbi pikturën», – nuk mund ta kenë fuqinë dhe elokuencën e tyre në gjendje të pastërt, ku shkëlqimi dhe pastërtia e tyre nuk është cënuar..» Apolineri që kishte qenë një nga miqtë dhe mbrojtësit e tij, pikërisht atëherë shkruante se «Elokuenca e veprave të Matisit vjen para së gjithash nga kombinimi i ngjyrave. Eshtë kjo që përbën artin e piktorit… të vesh në rregull kaosin: ja krijimi!»

 

Lydia, modelja që nuk iu nda deri sa mbylli sytë

Më 15 korrik 1939, pas njohjes së tyre të parë, emigrantja ruse që jetonte ato kohë në periferi të Parisit i dërgonte Matisit një tufë me lule për ta falenderuar. Ajo quhej Lydian dhe lulet e saj ishin lule margarite të bardha. Në tufën e luleve, nën jë copë letër ajo kishte shkruar: «Lule për Shën Henrin». Mjeshtrit i ra në sy kjo gjë dhe kishte dëshirë ta shikonte sa më parë modelen e re. Në kujtimet e saj për atë kohë Lydia Delectorskaja do të shkruante: «Pikërisht atë çast u vendos bashkëpunimi ynë për të ardhmen. A do të më merrte me vete apo jo? Atëherë s’kisha ku të kapesha dhe të gjeja mbështetje E dija se të tjerët do të thonin: kjo vajzë e bukur shkon pas këtij plaku të pasur”. Por unë s’kisha nevojë të mbroja nderin tim. Ai më tha: Ti je e re, ke jetën përpara dhe ke shumë rrugë për të bërë!”. – Rrugë për ku? – i thashë unë. Dhe ai u përgjigj nëpër dhëmbë: Ah, vajzë e gjorë!… Ai e kuptoi se isha diçka e virgjër e që mund të bënte ç’të donte me mua…»

Dhe mjeshtri i pikturoi menjëherë ato lule të bardha të modeles së re. Një lidhje e bukur, shpirti nisi mes të dyve. Ai e vizatonte si modelen e tij ulur në karrige apo shtrirë në divan, nudo, ashtu siç kishte vizatuar dikur dhe të tjerat. Kur gruaja e mori vesh se Lydia jetonte atje, ajo nisi të vinte në shtëpinë dhe atelierin ku punonte Matisi dhe demostroi xhelozinë e saj. Po kështu dhe fëmijët e Matisit. Askush nuk i fliste Lydias, edhe pse ajo ishte aty, para tyre, gjithnjë pranë mjeshtrit. Dhe ata bënin sikur nuk e shikonin dhe sikur ajo nuk ekzistonte aty. Ç’komedi! Kjo gjë e trishtoi Lydian dhe ajo tentoi të largohej për një kohë. Por Matisi i kërkoi të qëndronte me të dhe nisi ta merrte kudo me vete. Ishin të lumtur. Mjeshtri punonte, krijonte dhe ajo kujdesej për gjithçka: pozonte, rregullonte shtëpinë, gatuante dhe e shihte atë në dritë të syrit. Ishte ajo që kujdesej dhe për ilaçet e tij.

Vitet kalonin dhe një ditë mjeshtri thirri një modele të re. Kishte nevojë për individualitete e forma të reja. Franca ishte pushtuar nga Gjermania naziste dhe modelja e re ishte vajza e një të varfëri dhe duhej ta ndihmonte me para, t’i siguronte familjes së saj triska ushqimi. Pastaj e mori si modele në atelier dhe nisi ta pikturonte. Në shtëpinë atelier tashmë ishin ai, Lydia dhe ajo modele me flokë të gjata, të dëndura, me një qafë të bukur që i zbulonte akoma më mirë hiret e saj. Dhe Lydia e donte atë, mjaftonte që mjeshtri të ishte i lumtur. Ishte viti 1942. Kohë me pas, një tjetër modele do të vinte në atelier, një holandeze e ikur nga Amsterdami, Annelis Helek, e cila u kishte shpëtuar bombardimeve dhe luftës, duke zbarkuar në Paris.

Në vitet ‘40-‘50, Matisi ishte bërë një nga ikonat e artit francez e botëror. Një gazetare e njohur amerikane shkoi në jug të Francës, në Nice, ta intervistonte dhe të shkruante rreth tij. Atë kohë po punonte për tablonë e madhe «Vallja» (La Danse) për muzeun që donte të krijonte koleksionistit i madh Barnes me tablo edhe të Sezan, Renoir, Seurat, Vouillard, Chagall e shumë të tjerë që ai i blinte sa herë vinte në Paris. Gjatë bisedës, duke parë tablotë gazetarja ishte shprehur: «Eshtë diçka që nuk e kam parë kurrë, diçka e thjeshtë dhe e kalkuluar». Sapo e dëgjoi, Matisi i ishte kthyer menjëherë: «Ah, e kalkuluar… kjo fjalë nuk shkon për veprën time. Kam punuar 40 vjet pa ndërprerje, kam bërë studime e sprova. Kjo që kam krijuar tani ka dalë nga zemra. Gjithë piktura ime krijohet në këtë mënyrë. Unë i ndjej!…»

Në periudhën e fundit të jetës së tij, Matis priste letra të ngjyera me bojë dhe krijonte variacione kromatike. Po kështu punoi në qeramikë, si Picasso, madje i ftuar në atelierin «Madura» të Picasos, ku ishte dhe bashkëpuntori i tyre Abedin Dino me origjinë shqiptare. Një kohë u muar me vitrazhet e një kishe të vogël tepër të dashur të tij në Vence, për çka një kritik arti do ta cilësonte si një «rrobaqepës i dritës» për kompozimet e tij. Ai punonte çdo ditë, dhe kjo ishte motoja e gjithë krijimtarisë së tij: «Eshtë e pamundur të harroj se jam Matisi, se unë jam skllav i kësaj tavoline. Nganjëherë them: sa ditë e bukur për të bërë një shëtitje të vogël e të shkoj jo larg që këndej për të takuar Rouault apo Bonnard. Por atëherë mendoj për ngjyrën që thahet në telajo dhe nëse e lë tablonë në mes hidhërohem dhe e ndjej shpirtin e vrarë. Unë nuk fle pa e përgatitur punën për nesër…»

Në periudhën pas Luftes së Dytë Botërore, bashkë me Pikason dhe Chagall, Matisi u bë referenca më e fuqishme e pikturës franceze. Një prodhimtari e jashtëzakonshme që kaloi nga piktura e vajit tek ajo dekorative dhe artet e tjera. Por padyshim, puna theelore e tij ishte ajo me ngjyrën. «Do doja tu thoja të tjerëve se nuk i duhet afruar ngjyrës sikur të shkosh në një mulli, pasi më parë duhet të bësh një përgatitje të madhe dhe të denjë për profesionin… duhet të kesh dhuntinë e ngjyrës ashtu si një këngëtar që duhet të ketë dhuntinë e zërit. Pa këtë dhunti s’mund të shkojmë askund…» E sigurisht, në gjithçka të mrekullueshme që na dhuroi ky mjeshtër i madh, në themel ishte puna e jashtëzakonshme e tij, kërkimi i ethshëm, kërkimi në magjinë e ngjyrave që siç shkruante poeti Pierre Reverdy në një artikull të tij «Matisi në dritë dhe në lumturi», «ai ishte një shpikës i pashtershëm i formave dhe ngjyrave»… Po, në netë të gjata, ditën, në muaj, vite, dekada e gjer në ditën e fundit të jetës së tij, ai do të vazhdonte të krijonte. A nuk thoshte Matis se «do të doja të jetoja si një murg në një qeli, veç të kisha diçka për të pikturuar në mënyrë që të mos më shqetësonin të tjerët»? Vizatimi i tij i fundit ishte portreti i modeles së tij besnike, Lydias. Ajo e pa në duart e mjeshtrit, i cili i tha: “Nuk është keq, apo jo?… Mjeshtri kishte qeshur. Ishte puna e tij e fundit.

Eshtë e habitshme dita kur u varros mjeshtri 84 vjeçar në varrezat lart në një kodrinë të Nisës. Atë ditë tepër të vrenjtur, kur kortezhi i ngjitej kodrinës nën atë qiell të errët, papritmas errësira filloi të çahej dhe të shfaqej një dritë e madhërishme që i mrekulloi të gjithë ata njerëz që ngrinin kokat lart drejt asaj mrekullie, sikur hyjnitë ta dinin se po vdiste një nga pinjollët e tyre, sikur ajo dritë nën kubenë e qiellit, të ishte një tablo qiellore si ato të Matis, nën të cilën mbulohej gjeniu i madh…

Tani që po shkruaj këto rradhë për Matis, kujtoj bisedat me shumë piktorë shqiptarë adhurues të tij dhe së pari Sadik Kacelin, aq i pasionuar pas tablove të tij që kishte parë në një revistë italiane në libraritë e Tiranës. Në atë revistë, duke kërkuar adresat e piktorëve, Kaceli i ri gjeti adresën e një galerie franceze, të cilës i kërkoi adresat e piktorëve të mëdhenj francezë, dhe së pari adresën e Matisit, i cili e kishte mrekulluar. Kështu, me t’i rënë në dorë adresa, ai u ul dhe i shkrojti. Ishte letra e një djaloshi shqiptar, nga një cep i Ballkanit dhe një bote orientale që po zgjohej duke vështruar nga Perëndimi, një letër e shkruar plot sinqeritet e dashuri për artin. Sigurisht, kjo letër që mundi të bjerë në duart e Matisse, e preku atë dhe ai mori mundimin t’i ktheje përgjigje këtij djaloshi të panjohur nga një vend fare i vogël dhe gati i panjohur për të. Dora e mjeshtrit shkruante: «I dashur zotëri. Në përgjigje të letrës suaj ju keshilloj se do të ishte mirë t’i adresoheshit zotit Andre Lhot, në adresën 38 bis, Rruga Bouland, në Paris, i cili drejton një akademi të rëndësishme dhe të cilit  po i dërgoj gjithashtu letrën tuaj. Pranoni zotëri shprehjen e ndjenjave të mija të veçanta per ju… Henri Matisse.»

Sigurisht në Akademinë e Arteve të Parisit, dy hapa larg muzeut të Luvrit, Kaceli u njoh me piktorët më te shquar të botës e veçanërisht me Rilindjen italiane, por Matisi do të mbetej për të një nga më të preferuarit.

Matisi mbeti padyshim një gjeni i pikturës botërore, ashtu si bashkëkohësit e vet Sezan, Pikaso, Chagall e të tjerë. Jeta e tij ishte një rrugëtim i gjatë e i lodhshëm në territoret e pafunda të ngjyrave dhe të formave. Eksperienca e tij në këtë drejtim do të ishte një udhërrëfim për gjeneratat e piktorëve pas tij.

 

Luan Rama

Albumi i Piktorit – Fritz Radovani: AT GJERGJ FISHTA

VOAL – Po ju sjellim grafikën e Fritz Radovanit kushtuar At Gjergj Fishtës, poetit tonë kombëtar.

Grafikë nga piktori Avni Delvina: Rilindja dhe nje lloj krishti alla shqiptarçe

Grafike nga cikli “Rilindja dhe nje lloj krishti alla shqiptarçe”

Por krishti shqiptar ka nje difekt.

Ate po e le pa qumesht, terbohet dhe me pas te bo parti.

Albumi i Piktorit – Avni Delvina: Valixhet

VOAL – Piktori i shquar Avni Delvina ka publikuar këto ditë këtë grafikë, ku Kryeministria është valixhja e madhe e rrethuar me valixhe të mëdha të panumërta. Autori iu ka kërkuar miqve një titull. Ndër sugjerimet më të bukura janë: “Me valixhe ikëm/Me valixhe vimë/ Sot ka ardhur koha/Që të gjesh një vrimë!”- Bëj gati valixhet, sa nuk ka nisur rrethimi i “valixheve”?Jemi kthyer të gjithë mbi 3 milionë për të të çrrenjosur prej aty!KRYEMINISTRIA ESHT BER AEROPORT JU LUTEMI MOS HINI PA RADH…o Krieminister te japim mundesine te zgjedhesh dhe te marresh ke valixhe te duash…Të bashkohemi të largojmë 1 valixhe, mos të presi të largohemi secili me nga 1 valixhe – e tjerë