VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Në atë kallnor – Poezi nga Neki Lulaj

By | January 22, 2020
blank

Komentet

blank

E DI NJË QIELL KOBALTI – Poezi nga MOIKOM ZEQO (3 qershor 1949 – 15 qershor 2020)

E di një qiell kobalti
Dhe një tokë prej gazit helium,
Krokodili prej druri frikësohet,
Nga kali kibernetik.

Zogjtë e shenjtë egjiptianë
Kanë kokëza ujqish,
Unë bëj pranvera të gjalla
Nga lulet e herbariumeve

Dhe rrufetë endin vello tronditëse
Për pelat nuse dhe drurët dhëndër,
Dhe Pagjumësia ime farkëton
Ëndërra floriri të Atlantidës!

Rrezet e balsamosura i gjej
Në sarkofagët e Babilonisë së Shpirtit
Shpik biblioteka ozoni
Për lexuesit azmatikë!

Nga vrima e një ylli të largët
Del një përbindësh abstrakt.
Ajri lëviz në pllaja si profetët
Me mjekra kërcënuese rrufesh !

Kush nga zorra e verbër
Nxjerr vetveten e tjetërsuar ?
Çdo trim mutëson frikacakun,
I dashuruari urrejtësin!

Tek qenia e një vajze
Jam gjysma e saj prej mashkulli
Akrepi i madh kur bjen mbi të voglin
Si dritë saldimi shkrep çasti i takimit

E përmbys kazanin e jeniçerëve,
Plot muzgje, shkronja dhe kaproj.
Si ta festoj Dhimbjen
Si Sabatin e shtrigave ?

Metafizika blu e gurit,
Më mbështjell plot flutura.
Ah, Poezia pa metafora
Është si populli i shpopulluar!

Trupat na koncentrohen tek fotografitë,
Ecim… po trupat i kemi aty!
Pse e kërkojmë në fushën e orës
Shifrën fatale 13?

I pavdekur nga Vdekja
Po krejt i vdekshëm nga Dashuria
Tek cingarja ime digjet
Asteroidi kozmikisht kaq i largët.

Koha është gara,
Që mbaron pa asnjë fitues,
Kujtesës i kanë rënë flokët
Dhe dhëmbët, – skleroza e ka rënduar.

Një Kryeengjëll më pret në shi,
Se e ka shpikur ombrellën e parë,
Që s’e di akoma as Zoti, Zoti.
Si hapet dera, të bisedoj me të vdekurit?

Dhe guri i fundit kilometrik
Më ka mbetur si fishku i fundit
Në revolen time fatale
Për t’u vetëvrarë padyshim!

Thundrat e mia, e dashur,
I kanë patkonj byzylykët e tu,
Me rërën e klepsidrave e bëj llaçin
Të suvatoj murin e Shpresës!

Dera mbyllet si letra e bixhozit
Për të fituar shansin e vetmisë së Budës
Akrepat e orës luajnë shah
Veç me dymbëdhjetë numra absurdë.

 

blank

TRIPTIK PER VISARIN… – nga Fatbardh Amursi (Rustemi)  

 

 

HYRJE

 

Triptiku i këtij artikulli, që mund të kishte nëntitujt: “të futesh në burg për poezinë”,  “të shohësh përmes një plage” dhe “të fitosh mbi të keqen me poezi”, është shkruar nga shoku për shokun, Fatbardhi për Visarin. Të dy u rritën në të njëjtin qytet, në Lushnjën e vogël, me luftë klasash të madhe atëhere, ku në rrethina fillonin fshatrat e internimeve.

Visari me Bardhin ishin nga një lagje, shkuan në të njëjtën shkollë, madje rrinin në të njëjtën bankë, deri sa mbaruan gjimnazin. Pëlqenin poezinë dhe nisën të shkruanin. Por fatet më pas do të ishin të ndryshme, madje të kundërta. Ndërsa Bardhin e dërguan të studiojë në Universitetin e Tiranës për letërsi dhe bëhet mëues gjimnazi, Visarin iu arrit të shkojë në Shkodër, të studiojë dhe ai për letërsi, sepse seç “kishte në biografi”,  kundër regjimit”, por  qëlloi në vitet e pakta të liberalizmit, siç u quajtën dhe që do të dënoheshin menjëherë…

 Dhe këtu ndahen rrugët e dy shokëve të së njëjtës bankë. Visari do të arrestohej  për poezitë e tij e do ta çonin në burg, gjyqi i dha 10 vjet burg, duke i ndaluar dhe të drejtën e botimit e atë elektorale, nëse do të lirohej, kurse Bardhi do të vazhdonte me botimet, nga poezi në komedi, vënia e tyre në skena të ndryshme, etj.

Visar Zhiti e ka treguar me librat e tij të mëvonshëm kalvarin e tij, nëpërmend dhe shoqërinë e ngushtë me Bardhin në rininë e parë, por është interesant se si e shikon Bardhi tani atë që i ngjau shokut, kohën anti-visar,

Triptiku zë fill, kur të dy ishin në dy miniera të ndryshme, Bardhin e kanë çuar me leje krijuese në minierën socialiste të Pishkashit, që të njohë klasën punëtore e të shkruajë, kurse Visari është në minierën e burgut të Spaçit, i dënuar si armik, që bën poezi fshehurazi si i burgosur.  

Vërtet një ese e veçantë, e shkruar miqësisht, që të bën të zbulosh, sa do pak, kohët, mendësitë, ndryshimet, ndarjet, bashkimet dhe të ndjesh më shumë se të qenit shok, poezia e jetës, duhet të jenë më të forta se regjimet dhe janë akte  që përballen me harrimet…VOAL

blank

Kur Pegasi kthehet në kalë beteje
Për të njohur realitetin socialist, Lidhja e Shkrimtarëve, na jepte leje krijuese. Isha caktuan në minierën e Gurit të Kuq, ku duhej të frymëzohesha nga heroizmi i minatorëve. Në minierën e Spaçit, Visari, vuante dënimin me 13 vite burg. Shtoni me mend: galeri personazhesh, galeri arti. Në labirinthet e minierës takova një minator, i cili me matrapik hapte vrima për kallupët e dinamitit brenda një guve. (Shpiksi i dinamitit është Nobeli, emrin e të cilit mban dhe “çmimi Nobel”. Kadare kandidat i kahershëm.) Minatori po më shpjegonte shtresat e dheut, ndërsa mua më dukej, sikur po merrja mësime nga orakujt e antikitetit: “Kjo shtresa këtu, më tha, është e sigurt, si njeriu i mirë, që s`të vjen as një e keqe. Kjo këtu, para se të shembet, hedh ndonjë guriçkë, si paralajmërim, sikurse njeriu i lëkundur, ndaj të cilit duhet të bësh kujdes. Ndërsa kjo shtresa këtu të zë befasisht, si i ligu, që të ha pas shpine.” Doja të shkruaja për të, tërhequr dhe nga filozofia e shpjegimit të karaktereve nga horoskopi i shtresave të dheut, por, ditë më pas, mësova se dinamiti në galeri i kishte marrë jetën. Të shkruaje për aksidentet në kantieret e punës, ishte njësoj si të bëje shaka me prangat. Si minatori dhe Visari e pësuan nga “dheu i pabesë”. Nuk di pse mu kujtua poezia e Faslliut “baltë e kurdisur”?! Isha midis heroit të vrarë dhe poetit të dënuar. Qëllimi i lejes krijuese: të njihja jetën, por, bota e nëndheshme ishte një temë tabu për kohën. “Sa gjë e vështirë qënka, të fillosh ta njohësh qiellin, kur të rrëmbejnë të drejtën që ta soditësh atë.”-shprehet Shpirtçiltri, personazh i Volterit. Ngjarja zhvillohet në kohën e inkuizicionit, kur teleskopi po quhej vepër e djallit. Predikoheshin “horizontet e hapura”, ka dhe një film me këtë titull, duke na shkulur krahët. Nuk mund të gjesh një gjë më paradoksale nga një vend i izoluar, që mburrej me horizontet e hapura, ku fluturimi i zogjëve në qiellin e lirë, merrej si i mirëqenë dhe për njerëzit, që hiqeshin zvarr. Të parët që e pësonin ishin ëndërrimtarët. “Ëndërruam lirinë dhe u bëmë vetë ëndërr”-do shkruaj poeti Zhiti. Bota e nëndheshme e krimit, fshehur në “shtëpinë me gjethe”, në tunele e kulisa u ndry në BunkArt, pritet dhe në SPAK, por, denoncimi i krimeve të komunizmit i gjen tek burgologjia, “Kartela të realizmit të dënuar” të Visar Zhitit, natyrisht dhe të autorëve të tjerë, që hakmerrem veçse me libra. Visari, duke shfrytëzuar të çarat e ferrit, ku zbulon thesaret e frikës, në një funeral të pafund, nga valixhja e shqyer hedh një kafkë në këmbët tona, falë kujtesës së ajrit, ku mbillen vetëtimat. Përmes titujve të librave gjeni dhe intenerarin e autorit, i njohur ndryshe si kalvar.
Për hapjen e një tuneli, punohet nga të dyja krahët. Nuk di a është e përshtatshme kjo figurë, nëse letërsinë e realizmit socialist dhe letërsinë e burgut, i shohim si plotësime të njëra-tjetrës, apo duhen vënë përballë për të mbajtur gjallë një zjarr, ku në vend të shtrigave, i vjen përsëri radha Xhordano Brunos? Por dhe për shtrigat, Salman Ruzhdie ka një qasje interesante: “Kur u dogjën në zjarr shtrigat e para, qe më e lehtë t`i fajsoje ato sesa të vije në dyshim drejtësinë e djegies së tyre.” Një kohe të padrejtë nuk mund t`i kundërvihesh me padrejtësira të tjera, por duke e çuar hakën tek i zoti. A nuk u lodhët duke i hyrë në hak njëri-tjetrit? “Njerëzit gjejnë mënyra të reja për t`i shtypur të tjerët, mënyra të reja për t`i zhbërë arritjet më të mira të të tjerëve.”-na sensibilizon Salman Ruzhdie, duke na mprehur shqisat.
Në minierë ishim të dy, shokë fëmijërie e rinie, që e kishim nisur udhën e poezisë së bashku, tashmë të ndarë: unë me leje krijuese dhe Visari, i dënuar politikë. Mos në një anë ishte shpirti i lirë dhe në anën tjetër vullnete të ndrydhura? Mos ishim të ndarë dhe në rrugën e letërsisë: ai tek “realizmi i dënuar” dhe unë tek “realizmi socialist”? (Nga 1972 deri më 1985, dy vite para daljes së Visarit nga burgu dhe 4 vite para rrëzimit të regjimit, mezi arrita të botoja libërthin me poezi “Në kthjelltësinë e syve”, i kapur me tela dhe jo me penjë, i cili më përngjante me skeletin e peshkut, që plaku Santjago i Hemiguejt nxori në breg. “Libri është i mirë kështu siç është dhe jo ashtu, siç kërkon ta bësh ti.”-do i thoshte Kadareja redaktores së librit të Faslli Halitit. Zor se i ka shpëtuar kush rrumbullakosjes, kuadratit për të qenë brenda. Visari, i tërhequr nga “harku i triumfit”, nuk pranoi ta vinte kokën në kular. “Vallë ç`duhet bërë për të shpëtuar poezinë nga mati i drunjtë i dobësive?”-shkruan ai në poezinë “Kullë e flidishtë”, që redaktorët ia mbajtën vath në vesh dhe, ia shënuan në akt-akuzë. Jeta e solli që të mos i përkas: as “letërsisë së realizmit socialist” dhe as “letërsisë së burgut”. Kështu që s`kam ndonje konflikt interesi në trajtimin e tyre.)
Në librin voluminoz “Kartela të realizmit të dënuar”, quajtur prej Visarit si “letërsia e burgut” radhiten të gjithë autorët, që, në vend të dekoratave: kishin plagët. “Njollat në biografi” a po kthehen në tatuashe? Kur Visari i referohet letërsisë së realizmit socialist, kartelat janë bosh, pa emra. Ndërsa, Agron Tufa, pa mëdyshje, i plotëson kartelat me emra konkret, duke e cilësuar letërsinë e realizmit socialist si “letërsi morgu”: “Romane të tilla të kësaj kolane janë: “Çlirimtarët” e Dh. S. Shuteriqit, “Ata nuk ishin vetëm” të S. Spases, “Para agimit” të Sh. Musarajt, “Ara në mal” të P. Markos, “Lumi i vdekur” dhe “Juga e bardhë” të J. Xoxës (përkatësisht paralele të dy romaneve të M. Shollohovit “Doni i qetë” dhe “Tokat e çara”), “Një vjeshtë me stuhi” të A. Abdihoxhës (paralele me “Garda e re” të A. Fadajevit), “Përsëri në këmbë” të Dh. Xhuvanit (paralel i “Si u kalit çeliku” të N. Ostrovskit), “Komisari Memo” i D. Agollit (shih “Çapajev” të D. Furmanovit e disa romane të tjerë socrealiste sovjete mbi luftën), “Përballimi” të T. Laços (shih “Buka” të Aleksej Tolstoit), “Zbulimi” të A. Kondos (shih “Çimentua” të F. Glladkovit) et, etj, pambarim.” Konstatimi i Tufës për ndikimin e letërsisë sovjetike qendron, ndonëse shumë shkrimtarë sovjetikë ishin nën ndikimin e artit perëndimorë, përfshi dhe Majakovskin. Edhe kur u prishëm me Bashkimin Sovjetik, edhe kur luftoheshin ndikimet borgjezo-revizioniste, ndikimi i letërsisë sovjetike lejohej, bëhej një sy qorr. Duke u mbrojtur Stalini mbrohej dhe Zhdanovi, hartuesi i metodës së realizmit socialist, i pranuar në kongresin e parë të shkrimtarëve sovjetikë, ku në tribunë bashkë me Gorkin ishte dhe Pasternaku. (Ndërkohë, Kadare botohej në Perëndim, duke ecur në drejtim të kundër të rrymës.) Konstatimi i Tufës, referuar shembujve të mësipërm, nuk ka të sharë, por, konkluzioni: “letërsi morgu”, është i ekzagjeruar, për të mos thënë: një nihilizëm mefistofelian. Duke marrë pjesë në funeralin e “letërsisë së realizmit socialist” lihet të kuptohet, se letërsia e mbijetesës, kjo e burgut, ka përmbysur herarkinë e vlerave. Nuk është rastësi që, sulmet ndaj Ismail Kadaresë janë shpeshtuar. Ulu mal të dali hëna?! (Vitet `60-të kanë hyrë në histori, si lufta midis poetëve anakronikëve dhe novatorëve. Enver Hoxha nxitoi t`i shuante gjakrat, duke mbajtur anën e të rinjëve, pavarësisht se “Grupin komunist të të rinjëve” e kishte eliminuar me metoda terroriste, sepse përplasja e shkrimtarëve shfaqte simptomat e “luftës së brezave”. Gjithsesi, ishin anakronikët që i shtonin radhët, si gardianë të metodës së realizmit socialist, ndërsa novatorët rralloheshin rrugës: mbaheshin nën trysninë e gabimit të mundshëm, të akuzuar shpesh se po shkelnin parimet e metodës, s`ka hero pozitivë thoshin për romanet e Kadaresë, etj. Realisht novatorët u ndodhën midis dy zjarresh: anakronikëve të djeshëm dhe modernistëve të sotëm. Letërsia është një e tërë, pasi ajo ka vetëm një përmasë: vlerën e saj. I takonte Visarit ta mbyllte shtegun e keqkuptimeve, si promovues i “letërsisë së burgut” dhe e bëri duke i qendruar besnik vargut: “E vetmja dredh e imja janë kaçurelat”.
Visari i ruhej gardianëve, unë bija në pritat e redaktorëve dhe recenzentëve, ku dorëshkrimet mbylleshin në sirtarë. Ishte po ai shteg, që e kishte daljen në qeli. Gjithsesi, gardianët nuk e ndalonin dot Visarin t`i hipte Pegasit, kalit fluturues. Ja sesi: “U pashë në sytë e kalit/(Pegasit)… Isha i qethur tullë, pis dhe me mjekërr…/U mënjanova/se mos i dukesha kalit i egër.” (Sot është në modë të rruarit tullë. Shumica e atyre që merren me art, mbajnë mjekërra, ku Pegasin me sa duket e marrin me qera.) Besoj se ngjall interes të dihet: Visari hyri në burg si poet (27 vjeç), e bëri burgu poet (35 vjeçar) apo u kurorëzua në demokraci si i tillë? (“Librin poetikë “Kujtesa e ajrit” e botoi në vitin 1993, në moshën 41 vjeçare.) Nëse ai s`do ishte një poet i suksesshëm, i spikatur në shtypin letrar të kohës, kam bindjen se do kishte patur një fat tjetër. Është talenti, që ndjell vetëtimat. Titulli i dorëshkrimit “Rapsodia e jetës së trandafilave”, që mbahej peng në shtëpinë botuese, është kuptimplot, nëse i referohemi “pranverës socialiste”, por, i ngecur në sirtarët e redaksisë prej 7 vitesh 1972-79, po aq sa vitet e dënimit të autorit 1980-1987, shpjegon një të vertetë, të cilën dua ta ndajë me publikun. Shtypi letrarë, gazeta “Drita”, revista “Nëntori” apo gazeta “Zëri i rinisë” ku botoheshin poezi apo cikle poetike, promovonte talente. Ata bëheshin të famshëm ende pa shkuar tek libri. Talenti është telash. Kur shkonin në shtëpinë botuese për të botuar libra, atje: kishte ustallarë për të bëre “rrafshimin e vlerave”. Edhe kufirin e kalonin një apo dy-tre veta, dhe jo tufë. Pse dorëshkrimi dhe jo poezitë e botuara në shtypin letrarë patën fuqi ndikuese, ku ekspertiza e redaktorëve vlejti më tepër nga vlerësimet publike të Driteroit për Visarin? Tek ata që e futën në burg, nuk duhen llogaritur vetëm dëshmimtarët, përfshi dhe hetuesit, para tyre ka dhe shumë të tjerë, që jepnin konsiderata, krijonin opinione duke rrëmuar në errëtime metaforash, përcillni udhëzime apo shënime në anë të fletës. Ishte pikërisht të qënit poet, që procesi krijues nuk u ndal dhe në kushtet e privimet me gardianin mbi kokë. “Me 94 poezitë në kokë, aq sa më dukej se i shikoja, edhe vargjet i dija si ishin vendosur në ajër, me pengun që s’i bëra dot 100, më çuan në burgun e Spaçit, ku një shok i ngushtë imi, çami Bajo, e thërras në libër, kishim qenë studentë bashkë e guxova e ia tregova, ia mërmërisja në terr, më nxiti t’i shkruaja, ato e të tjera dhe ai e miq të tjerë më ndihmuan në fshehjen e tyre, në kashtën e dyshekut, në thasë, mes rrobave a ndonjë ushqimi, që lejohej në burg, etj, etj. Pata fat dhe i nxora nga burgu të gjitha poezitë e mia… është meritë dhe e familjarëve të mij, e sakrificës së tyre.” I gjithë ky rrëfim është ngjethës, pasi kishin rënë trandafilat dhe kishte mbetur rapsodi, njëherësh dhe diçka hyjnore, ku shpirti krijues, pa ndihmën e një flete e të një pene, i duhej të krijonte në fshehtësi. Për të kuptuar atë kohë: i keqi bëhej edhe më i keq: “dhe i hedhur” dhe i miri bëhej dhe më i mirë: “vend i mirë për të ngritur një teqe”. Diferencimi politik përshkallzoi polarizimin moral. Nëse, Visari, i kishte hipur kalit fluturues, Pegasit, unë kisha shaluar “kalin e betejës”, duke mos shënuar asnjë fitore. Si ai dhe unë: në raport me kohën: mbetëm kalorsiakë. Nëse doje të frymëzoheshe, me lejen e shtetit shkoje me hir në minierë dhe nëse duhej të ndëshkoheshe për krijimtari të gabuar: degdiseshe me pahir në minierë. (Dantja e vizitoi ferrin në shoqërinë e Virgjilit. Nuk ndodhte e kundërta, që Dante ta shoqëronte Virgjilin në botën reale.)
blank
Në një bangë, në një lagje dhe në një qytet…
Prej vitesh ishim shokë bange, ku urtësia e mësueses Liri Kazazi, mbeti si një bekimi në rrugën tonë të mundimshme drejt artit. Kur lexoj poezinë “Të (mos) skuqesh”, e cila, e merr spunton nga ndërhyrjet kozmetike për të hequr skuqjen nga fytyra: “…sepse është turp të kesh turp. Nuk duhet të skuqesh më.”, më sjellë në mend fytyrën e Visarit, që bëhej flakë në momente zori. Tek ai e gjeti të shfaqej e kuqja?! Një udhëtar në një natë dimri troket në një derë malsori. E hap një grua e re: “S`e ngriti fenerin të shihte se kush isha./Mjafton që fytyra ime ishte e njeriut.” Është po ajo situatë e një këngë, që pëlqehej në publik: “Ti më vjen pa trokitur”. Ky që vinte pa trokitur në këngë, ishte “i yni”, ndërsa ai i poezisë: i padëshirueshmi?! U fanitej vetja dhe kujtonin se ishim ne. Në bangë, si shkollar e student, mes bangave si mësues, i rritur me raftet e librave në sy, ku: “Dëshira e shenjtë e rritjes/na detyroi të bëheshim burra./Nga jelet të sajonim harqe violinash,/nga kapistrat/të mendonim hekurudha.” Ku ta dinim se një ditë, Visarin do e priste një tjetër bangë, ajo e të akuzuarit?! Edhe “shkollën e burgut” e kishte mangut?! Lexonim thuajse të njëjtët libra, i gëzoheshim patosit të ndërtimit, transformimeve, rendnim pas së resë, duke admiruar idealet dhe urryer pretendimin që njeriu duhet të rrojë për shtetin. Nuk mund të mos bëjë përshtypje zelli demoniak i krijuesëve dhe redaktorëve, ku akt-akuza ndaj poetit merr autoritetin e një pretence: “Ky element armik është i bindur në mendimet e tij të gabuara dhe armiqësore.” Përdorimi i termit të botës inorganike “element”, vinte si një kërcënim për botën e gjallë. Jo më kot Ayn Rand romanin e saj me subjekt nga periudha e terrorit stalinist e titullon “Ne të gjallët”. (Kapja e shkelsit të kufirit, shkelësit të vijës, përngjante me betejat me pushkë druri, që bëheshin dikur në Meksikë, ngaqë kapja e një armiku të gjallë kushtonte shumë në tregun e zi të robërve. Skllevërit duheshin në minierë.) “Ky psedopoet në vend ta vërë talentin në shërbim të popullit (Pseodopoeti na paska talent?! F.R)…derdh helm në mendjen dhe ndjenjat e lexuesit” (Si mund të ndodh kjo, kur libri është i pabotuar dhe, lexuesi, duke mos patur kontakt me të, na u infektoka?!) Për më tepër që autori: “Është i mbyllur dhe përdor figura që nuk zbërthehen dot.” Jo më kot një nga perëndit e Olimpit i drejtohet Prometeut: “Fol qartë, Promete, jo me enigma!” në fakt, mjeri i kishte ardhur prej fjalëve të papërmbajtura.” (Nëse hajdutët nuk arrijnë të zbërthejnë një kasafortë, atëherë fajin duhet t`ia vëmë pronarit?! Një vend hermetik i trëmbej hermetizmit?!) “I lodhur nga mosgjetja”, ku një “fjalë jetime/i thotë të gjitha.”, i mësuar që “Tek të ndaluarat gjej atë që dua”, poeti ecte në rrugë të pashkelura, një e drejtë kjo: që u njihej udhërrëfyesëve. “Vetëm një këshillë e vogël miqësore: mos harroni se në fjalim u tha se ç`i pret ata që kujtojnë se janë më të mençur se partia.”-shprehet një nga personazhët e Ayn Rand. Hiqeshin se “Fjalët e qiririt” të Naimit i mbanin si amanet, por që “pishtarët e kuq apo blu” i shkelin në rastin më të parë: “Në bëhi shokë me mua,/në më doni si u dua,/njëri-tjetërin në doni,/të paudhë mos punoni.” Në kohën e pishtarëve fjalët e qiririt, nuk vlejnë as për një: “I ndrit shpirti”. Kush po bënte paudhësi poeti apo akt-akuzuesit e tij? “Ky pseudopoet me imitimet e artit reaksionar është përpjekur të mbjellë barëra helmuese në kopshtin tonë të pastër letrar dhe të prishë kështu atmosferën tonë letrare.” Ta mbash dorëshkrimin prej 7 vitesh në sirtar dhe të ankohesh se ky po e bëka dëmin në kopshtin socialist, është si të presësh protagonizëm nga një gjallesë, që mbahet në inkubator? Por, poezitë që, Visari, botonte në shtypin letrar, përcilleshin me një jehonë pozitive. Imazhi i tij poetik ishte krejt tjetër nga portretizimi në akt-akuzë. Nuk shihej, si një keqbërës. “Njerëzit që po drejtojmë, nuk po rriten, ata po tkurren. Po tkurren në një nivel ku asnjë krijesë njerëzore nuk ka arritur më parë.”-ankohet shkrimtaria ruso-amerikane Ayn Rand. Të tkurrurit nuk mund të duronin bymimin e askujt, sikurse të krekosurit tërboheshin nga krenaria e cilitdo, duke u ndjerë të sfiduar.
Me Visarin ishim, jo vetëm shokë të një bange, por dhe të një mëhalle. (U kthye në proverbiale batuta, që i jati i tij, Hekurani, aktor estrade, do i thoshte Dhimitër Shuteriqit, kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve aso kohe: “Unë jam një shkrimtar lagjeje”.) Por, i biri, nuk do i fsheh pretendimet. “Dritaret/janë britma ime që të braktiset/dhoma e errët e vetmisë.” Ka të ngjarë që kjo poezi, të jetë e një kohe me ndryshimin e titullit të romanit të Kadaresë nga “Dimri i vetmisë së madhe” në “Dimri i madh”, ku hiqet fjala “vetmi”. Regjimi nuk e duronte fjalën “vetmi”, por, britma e poetit në këtë rast ishte kundër “heroit të vetmuar”. Ndoc Gjetja ka një poezi, ku kollitet në shtëpi për t`mos u ndjer i vetmuar. Thuajse e njëjta gjë. Kur regjimi të dënonte, fëmijtë duhej të të braktisnin, gruaja të ndante, shokët dhe miqtë të largoheshin, pra të mbeteshe vetëm. Në këtë poezi, thonë akt-akuzuesit, “ka një farë sinqeriteti. Si element armik ai e ndjen veten të vetmuar dhe të braktisur në ambientin tonë socialist.” Pse duhej të ndjehej i tillë, ende pa u akuzuar dhe gjykuar si armik? Shprehin si të mirëqenë atë që pritej të ndodhte: braktisja e poetit të dënuar. (Visari kishte shokë më shumë nga të gjithë ne.) Individualizmi poetik duhej ndëshkuar me një ndëshkim shëmbullor. Nëse ti je vetëm dhe zgjon gjyshin, përsëri tenton të largosh vetminë. Por, nipi në një vend atesit, thua se po ngjallte Krishtin. “- Gjysh, o gjysh, çohu…!/-Ç’është, bir?/-Kam frikë se mos nuk zgjohesh më.” “Hetuesi më ulërinte se “është thirrje që të ngrihen klasat e përmbysura, nga që gjyshi yt ishte shpallur kulak”. Për çudi kjo hamendje perverse i ndodhi së vesë së diktatorit, ku nusja shkon ta zgjojë: “Çohu, mama, se po shkruajnë gazetat se ke vdekur!” “Sinqeriteti në art” quhej një tezë revizioniste. Një paralajmërim ky për të gjithë ata, që shkruanin me sinqeritet. Dhe ja: “Unë nuk çava përpara në art, sepse paskam dashur gërmadha/por nuk më deshën (dhe s`më ndihmuan), sepse unë duke u bërë burrë, do të isha talent/i tmerrshëm… dhe nëpër dosje e lanë zemrën time si një mi/që bren veten e vet.” Kjo është esenca e gjithë këtyre shfaqjeve armiqësore… Autori nuk është i kënaqur me realitetin tonë dhe është gati të thyejë dhe brinjët e tij, vetëm të dalë nga ky realitet, të cilin ai e quan frengji.”-nënvizojnë akt-akuzuesit. Vetëm realitet nuk sheh në këtë vargje, veç revoltës së poetit ndaj pengesës artificiale që i bëhet, por që në fakt është censura e shtetit. Konflikti shkon përtej një zyre redaksie, por ai nuk e sheh. Gërmadhat janë tërheqëse për legjendat, por jo për të jetuar. “Mohoju më të mirëve të drejtën për të kapur majat, dhe s`do të mbetet prej tyre as nam, as nishan. E çfarë janë masat tuaja, veçse shpirtra të topitur, të vyshkur, të mykur, që s`kanë mendime të vetat, vullnet të vetin, që hanë, flenë dhe përtypin pa mendje fjalë që ua fusin të tjerët në tru?” Është i njëjti konflik si tek romani “Ne të gjallët” të Ayn Rand, ku inkonformisti i shpall luftë atyre, që janë mësuar të lëpijnë zgjedhën dhe të hanë bukën e përulësisë. Ai e parandjen fatin e tij të turpshëm, thonë akt-akuzuesit, ndërsa poeti e sheh të keqen e vetes tek talenti “i tmershëm”. Është një dyluftim që ka zgjatur 7 vjet, ku palët nuk i hapin rrugë njëra-tjetrës. Në poezinë “Në amfiteatrin e madh” dozat e pakënaqësisë shtohen: “Ndoshta një djalë të guximshëm,/(ai paska fytyrën time)/e burgosën në sallën me tigra,/se deshte të bënte kryengritje.” Poeti u kishte dhënë material, ta sulmonin. Më në fund pajtohet me fatin: “S`kisha pse t`i tregoja hetuesit që aq shumë më pëlqenin mbrëmjet në Tiranë dhe, që të zuzarepsja deri vonë, nuk shkoja nëpër kushurinjtë, por, meqenëse nuk më mjaftonin paratë për hotel, flija i lumtur lulishteve. Mbi gjethet e mëdha të vjeshtës shkruaja poezi… Dënimit s`i shpëtoke dot, por pakso dhembjet dhe brerjet e saj, të mos jenë të gjithmonta. Se ti u caktove për humbjen.”-shkruan Visari në librin “Rrugët e ferrit”. Pse nxitoni ta quanin “armik”, ende pa u shprehur gjykata? Sepse fati i poetit ishte i paravendosur. Qe i shenjuar, sikurse druvari bën shenja në pemën, që duhet prerë në pyll. Urdhëri vinte nga Ramiz Alia. (Bashkëvuajtës të tij i shkruanin Ramiz Alisë nga qelia. Edhe Ramizi ka shkruar libër burgu, por a do përfshihet në “letërsinë e burgut”? ) Si ndodhi që, edhe në demokraci, kryetari i shtetit, president Nishani, nisur nga “qytetari digital”, një ish shef i policisë së burgut, sulmon sërisht poetin? Si është e mundur, që lart e poshtë bëhen kundër tij, edhe në diktaturë, edhe në demokraci? Sepse në Shqipëri flitet veçse për të rrëzuar. Më me fat del të jetë Enver Hoxha, që i rrëzuan vetëm shtatoren.
Ishim jo vetëm në një bangë dhe në një lagje, por jetonim dhe në një qytet, i njohur për qendra internimi më shumë se në çdo zonë tjetër të Shqipërisë, ndërkohë që lëvdohej si “hambar i Shqipërisë”. Hambar apo qilar? Nëse “dielli alegorik” i Migjenit merrej si një ogur i mirë, “dielli i dytë i Visarit me gjakun, që derdhet.”-u interpretua si një ogur i zi. Paranojakët, duke patur monopolin mbi simbolet, dhe vargun më të çiltër: “E di që do ta dalë në një arë me diell.”, që, e gjeje thuajse tek të gjithë poetët, e merrnin për ekuivok, si një shteg për në “parajsën e humbur”. Cili optimist nuk do të ngazëllehej nga ky varg: “Një kalli të shkoqësh,/të mbushet dora me kokërrza të ëmbla shprese”? Dhe më tej: “E desha grunoren në rrethinë,/Kallinjtë e rënë mbi buzë desha./Sa herë e zhvesha dashurinë,/Aq herë me dashuri u vesha.” Adrenalina rritet: “E desha grunoren në rrethinë,/Kallinjë e rënë në libra desha./Të mbyllësh sytë si kopertinë,/Ta vazhdosh librin, ribëhet vetja.” Poezitë me varg të rregulltë, tradicional, kalonin paq, ndërsa dyshimet hidheshin tek vargu i lirë. “Në poezi duhej të ishim të lumtur.”-shkruan Visari, por lirikat e tij nuk janë shtirje. Në to burojnë vrulle djaloshare. “Sa herë ndoqëm pas karrocat tuaja/nëpër rrugët e verbta gjithë baltë./Ju mbajmë mend, me mjekrra të parruara,/me kamxhikët që s’goditët,/por i mbanit lart.” Shihni se ç`kontrast krijohet, midis karrocierëve dhe ata, që nuk i kursyen kamzhikët e Shën Pjetrit mbi poetin. “Qytet i dhëmbshëm,/qytet i vogël,/ku përsëritej herë pas here e njëjta ngjarje./Ne, të ardhurve, na i dhe një shtëpi/si fole në sqetullën e një dritareje.” Mirënjohje për bujarinë myzeqare. “Dobësinë time për të qenë sa më i dashur e kishin pikasur dhe të tjerë. Narcizmi im-të mbytesha nëpër sytë e bukur.” Mund të mrekullohesh tek “syri i kaltër”, por mund të bjesh dhe në një gropë skeptike. “Ne nuk pranojmë asgjë mbi kokë/shumë-shumë mund të pranojmë kapelet tona.”-shkruan ai tek poezia “Njerëzit e punës”, fundja pushtet i popullit. “Jo, jo,/Nuk i lyej këpucët/Te llustraxhinjtë!/S`i dua njerëzit te këmbët e mia.” Pse duhet parë me dyshim poeti, kur “thjeshtësia proletare” predikohej dhe nga: “I tmerrshmi sfinks me krifa muzgu/qëndron i zymtë mbi shkretëtirën./Madhështia e tij e rëndë prej guri/e bëri, ah, të palëvizshëm!”
Qyteti që do ta frymëzonte në rini, boçet e pambukut, karrocieri, do ta zhgënjente më pas, kur ai do të rikthehej nga burgu. “Qyteti s’më flet./Qyteti më ka harruar. Paranojak është qyteti./Rrugët s’më çojnë dot deri në fund të një mendimi.” U trondita shumë kur e gjeta babanë të verbër, nuk më kishin thënë në letrat që më dërgonin, që të mos dëshpërohesha… “Plak fatkeq, i verbër/më i verbër se nata. Asnjë yll/s’të vjen në ndihmë.” Dhe në fund pohon i pikëlluar: “Errësira ime e verboi”…
blank
Balsami shërues i plagëve
“A është e vërtetë se pas një kohe të gjatë në burg, i burgosuri dashurohet me qelinë?”-e pyet Ismail Kadare Pjetër Arbnorin. “Po, Zoti Kadare, i burgosuri dashurohet me qelinë.”-shkruan Edison Ypi në postimin e tij “Të dashurohesh me qelinë”. (Kur ra Muri i Berlinit, një gjermano-lindor, shkoi të vizitonte Murin Kinez.) “Ej, të ka marr malli/për burgun ty,/nuk i tregoj njeriu?” Kjo retorikë provokuese e Visarit më shumë se sa trazon shpirtërat, trondit perceptimet. Kush nuk do të çuditej: mall për burgun?! Për të hedhur dritë në këtë paradoks, Uolltër Skoti, na afron urtësinë e tij: “Plagët që durohen për hir të ndërgjegjies kanë në vetvete balsamin shërues.” Një dukuri e rrallë, por jo kushdo e ka fatin ta provojë. Këto plagë që durohen për hir të ndërgjegjies, jo një ndërgjegjie dosido, por krijuese, është lartësia morale, ku poeti vendos veten me vullnet të lirë. Peligrinët i duan tempujt në maja malesh. Nga raportet ideale të plagëve me ndërgjegjien përftohet “balsami shërues”, një produkt aq i nevojshëm ky aty ku hakmarrja ka bërë kërdinë. Poeti duke mos i patur ndonjë borxh së shkuarës, i detyrohet vetëm së ardhmes, ndaj shpalos kredon e vet: “Ne nuk kemi shkruar nga urrejtja, por nga dhimbja.” Kjo kontratë me veten ia kalon çdo betimi. Si mund të pritet “balsami shërues” nga një “Pseudopoet… që është përpjekur të mbjellë barëra helmuese në kopshtin tonë të pastër letrar”, tani na ofroka “balsamin shërues”?! Vetëm kështu mund të kuptohet se ka ndodhur një përmbysje.
Të dashurohesh me qelinë, nuk është shfaqje e “sidromës së Stockholmit”, ku viktima adhuron persekutorin, duke pritur shpëtimin prej zemërgjerësisë së tij. (Superimi i avokatit mbrojtës në diktaturë favorizonte “sidromën e Stockholmit”. Kështu që ti: s`kishe xhami ku të faleshe, veçse tek ai, që të kishte jetën në dorë. Persekutorëve iu dha rasti ta luanin të mirin, ku ti të ishe mirënjohës për të keqen, që të bënin.) Edhe aty ku pasioni lë pak vend për dhimbjen, poeti befason, me vargje si këto: “Ty të ka marrë malli/për robërinë time të dikurshme,/s`të kujtohet ngrohtësia e duarëve të mia të vrara,/por prangat./Mbase buzëqeshja ime është më e varfër, se plagët e mia/që ti i lëvizje si dekor plot me yje/për profilin tënd”. Mos po shfaqen kthetrat pikërisht atëherë, ku priten përkëdhelitë? Trukohet edhe me prangat, duke i quajtur byzylykë. “Tregonim plagët tona,/sikur t`i rrëfenim njëri-tjetrit gurë të çmuar, diamantë,/dhuruara nga një përbindësh./Mburreshim me skllavërinë/duke e kritikuar ashpër. Dhe/s`po gjenim kohë të ishim të lirë./Dikur robër, mos ishim më të lirë?” Nga dekori i plagëve stolisur me thesarët e frikës, mos po nis kështu revanshi i medaljeve prore me prapavijë humbësish? Mos është po ajo inerci, që i ndodh çdo çlirimtari, të cilit nuk i ndahet shpirti nga lufta dhe s`do jetë tjetër, veç asaj: ku jetohet si në rrethim? Në këto përjetime, poeti shtron pyetjen: a janë bërë vrasësit më të mirë? “Seç kanë një frikë të papërcaktuar/i çojnë gratë të hapin derën.” (Ish drejtori i policisë së burgut, që “luante violinë dhe piano” ankohet se në burg “paska humbur pjesën më të bukur të jetës”. Ankesë gardiani dhe jo shaka! “Gardian i Kushtetutës” po i thonë dhe presidentit?! Duke mos patur reflektim, pale ndjesë, në sytë e specialistëve të artit, hetuesit dhe gardianit poeti vazhdon të jetë i padëshirueshëm. “Të dy kishim një status, që s`ia kishim caktuar vetes.”-deklarohet shefi i policisë së burgut, duke patur në krah dhe Presidentin e Republikës kundër poetit. Në këto kushte, pse viktima duhet të ndjejë mall për qelinë, kur aty duhej te ishin persekutoret e tij? “Balsami shërues” nuk është për ata, që lëndojnë. Nëse Patrokli merr rrobat e Akilit, ushtaraku i burgut thua se ka marrë uniformën e Trifon Xhagjikës?! (Një uniformë do më ndjek pas gjithë jetën, shprehet nobelisti Pablo Neruda: i përndjekur nga regjimi i Pinoçetit.) “Nga shkaku i poezive klandestine në burg, rrija pa bërë rebelin, as heroin, poetin jo e jo, në heshtje i besoja një të ardhme.” Protagonizmi i poetit nuk është demonstrim force, nuk është mani për t`u dukur, veçse një ushtrim i vetes përmes fuqisë së fjalës dhe heshtjes përbuzëse. (Kur Odiseja kthehet në Itakë dhe nis të eliminonte rivalet e së shoqes, në një kthinë gjen një rapsod. Po ti kush je, i thotë. Jam poeti, i përgjigjet i mënjanuari. Odiseja ul shpatën. Mbi ty nuk vihet dorë, pasi ti do t`i përshkruash të gjitha këto, që ndodhën. Aleksandri, kur dha urdhër për rrafshimion e Tebës, porositi që të mos prekej shtëpia e poetit, Pindarit.) Në burgun e shefit të policisë, në Spaçin e vitit 1981, në poezinë e arratisur, (ta paska hedhur poeti gardian,) me titull: “Rreshti i këpucëve të burgosura” Visari shkruan: “Ja dhe këpucët e spiunit,/me lidhësen që u varet si shpifja nëpër gojë”, pasuar nga vargu i poezisë “Ëndrra”: “Dhe le ta bëjnë ferr galerinë/ti vuan që të mbetesh engjëll.” Nëse persekutorët nga “shtëpia e të vdekurve” presin të nxjerrin xhenazen, Nënë Tereza, pikërisht atje: i ngriti himn jetës. Ata që e futën poetin në burg dhe ata që i shpëtuan poezitë nga burgu, si betejë e përjetshme e trupit me shpirtin, dëshmon se shoqëria shqiptare nën diktaturë nuk ishte aq e nënshtruar sa dukej, dhe aq e indoktrinuar, sikurse e paraqesin. Ne kemi një problem me heroizmin, e shohim atë vetën në pjesën e dukshme të ajzbergut, më së shumti me heronjë të fabrikuar, duke ngatërruar shpesh statujat prej dylli me ato të derdhura në bronz.
“M`i hodhën prangat mu në mes të qyteti verior, Kukësi i Ri, jo shumë larg urës së madhe, ku ujërat e dy Drinave, i Ziu dhe i Bardhi, megjithatë nuk po flinin… Pallatet shëmbeshin pas meje, pa zhurmë në shurdhëri.” Krahas qytetit të vjetër i mbuluar nga uji i liqenit të hidrocentralit, tashmë i erdhi radha të fundosnin poetin, (e drejta mund të fundoset por nuk mbytet,) i cili më 2 shtator 1979, i kushton poezinë “Kukësi i ri”, afro dy muaj më parë se të arrestohej: “Statuja vumë/mbi bulevarde./Në dyqan të çiftelive/gjen copra ballade./Dhe lejlekët kur erdhën/pyllin s’ e gjetën./Mbi pyllin me antena/U ulën lejlekët.” Një vit pasi Visari kishte dalë nga burgu, në vend të statujës, në sheshin e qytetit varet poeti Havzi Nela. “Kravata s`do kishte kuptim, në qoftë se s`do bëhej litar i varjes.”-shkruan Visari në poezinë kushtuar Migjenit, të cilën hetuesit dhe redaktorët e akuzuan se po nxinte realitetin. Siç shihet “lidhëset që varen si shpifja nëpër gojë” u kthyen në litar për poetin kuksian. “Unë jam Kryetari i Degës së Punëve të Brendëshme dhe shoku tjetër është Shefi i Hetuesisë, i cili ka zbuluar armiq shumë të mëdhenj e grupe të tëra armiqsore, kuptove?” (Krahas këtij hetuesi, po bëj dhe unë zbërthimet e mija.) “Ta zbërthyem poezinë me specialistë, me kritikë të shquar, me poetë.” (Njëherësh krahës specialistëve më të shquar po analizojë edhe unë. Natyrisht në një kohë tjetër. Ata zbulojnë armikun, që fillimisht e mbyllën në sirtarin e redaksisë dhe më pas në qelinë e burgut. Ndërsa unë po merrem me poetin, me të cilin kisha ndenjur në një bangë, në një lagje, në një qytet dhe tash në Amerikë.) “Im atë s`e fshihte kënaqësinë dhe mezi çpriste që poezitë e mia t`i shihte Razi Brahimi, specialist i klasit të parë… Një ditë ai lexoi poezitë e mia, ja dha im atë. I kisha hedhur në të pastër në atë fletoren e bukur, me kapak blu-mermeri, lidhur me atë spiralen metalike, të ndritur (si trupi i hardhisë që i vjen rrotull një pallati). Për të dëgjuar mendimin e Raziut, i thashë se a mund të vinim së bashku me një shokun tim të klasës, shkruan dhe ai, që të përfitonim së bashku. Po, tha ai. Dhe kështu Bardh Rustemi kundërshtonte për vërejtjet kritikun, më të mirin në Shqipëri, thoshin, Razi Brahimi.”-shkruan Visari në burgologjinë e tij. (Komenti është i juaj.)
“-E pse ke frikë të jesh armik?-më tha sikur unë të kisha refuzuar një dhuratë.
-S`kam dhe aq frikë,-i thashë,-por s`jam.” “Krijimet e mija u bën krime. Kri(ji)me.” Poeti refuzon të qënit armik. Bëjnë punët e djallit duke tundur temjanicën.
“Mua po më trulloste absurdi… Metaforat?! Policia do të ndjekë metaforat? I njëjti inat si i redaktorëve dhe kritikëve ndaj konfigurës letrare…Isha bërë më i njohur si armik, jo si poet.” Lë pas yllin e kuq, dhe me “yllin blu të fatit” shkon në Kosovë, ku luftohet për të mbrojtur një varrezë hebrenjësh me yllin e Davidit. Më parë se të hapej ambasada izraelite në Prishtinë, beteja për të mbrojtur një varrezë hebrenjësh, nuk i shpëton vëmendjes së poetit. Kur regjimi i Milosheviçit kishte nisur spastrimin etnik, genocidin, në Kosovë botohet një libër i Visarit. “Po librin tim me poezi, që e përgatiti Anton Nikë Berisha,/më të dhëmbshurin se u botua në Prishtinë,/do ma hidhnin në zjarr?”, do shkruajë ai i shqetësuar për fatin e librit, i kërcënuar sërisht nga diktatura.
Kur ti lexon vargjet e një ish të burgosuri: “Gjithmonë jam me të mundurit,/me përpjekjet e tyre/(që afrojnë dritë)./Jam me ta deri në çastin e fitores, pastaj iki, i braktis/dhe bashkohem/me të mundur të tjerë.”, beson edhe më shumë tek “balsami shërues” i dhimbjes njerëzore. Mesazhin e kësaj poezia Visari do e kthejë në slogan të fushatës së tij elektorale, si deputet në kryeqytet: “Dua fitore pa të mundur”. I pari, që u bë me të mundurit, ishte Homeri. Edhe pse grek, mbajti anën e trojanëve. Hektori mbetet më i dashur për lexuesin nga Akili, sikurse mbreti Priam më i urtë nga Agamemnoni. Të mundur ishin dhe ushtarët italian, por shqiptarët i strehuan. Natyrisht, që duhet dalluar i munduri nga i dështuari. Dhe të dështuarit janë specialistët e artit, hetuesit dhe gardianët e qelive, përfshini nëse doni edhe një president. Në poezinë kushtuar Ramush Haradinajt, Visari shkruan: “që heronjtë/të bëhen të fajshëm/mjafton mëria e të mundurve.” Kjo mëri të mundurish vazhdon edhe sot me të tjerë luftëtarë të UÇK-ës. Kjo mëri solli Vitin e Mbrapshtë të `97-ës: “Këtej ishte bërë revolucioni i mbrapshtë./Qemë mundur të gjithë. S`kishin as miq, as ideale/…Na kishin vjedhur/parat nëpër piramida dhe mumiet gjithandej/qenë pasuruar/…Nuk qetësoheshim dot pa armiq,/ndryshe duhej të çmendeshe si kallashnikovët. E grinë qiellin.” Kur zoti ndau tokat, poeti i mbetur pa gjë , shkoi t`i kërkonte pjesën e vetë. Zoti i thotë: “Ku ishe ti, kur unë po ndaja tokat?” “Në qiell.”-i përgjigjet poeti. “Atëherë duku, kur të ndajë qiellin!”
“Invictus”-latinisht i pamposhtur, titullohet poezia e Uilliam Ernest Henley, të cilin Visari e përktheu në burg. (Minush Jero u fut në burg pasi shkroi dramën “I pamposhturi”.) “Nuk paskësh qenë në burg ai, thashë me vete dhe pata një si keqardhje lehtësuese, më mirë. Por, mund të jesh dhe pa qenë, edhe e kundërta, që duke qenë në burg, mund të jesh i lirë, “invictus”. Falë poezisë, kemi më shumë qëndresë brenda vetes për të qenë sa më të lirë. Jo aq shumë heronj, por më shumë njerëz.” Në një vend ateist, ku heroi i pamposhtur ngadhnjente mbi vdekjen, edhe në artin e realizmit socialist kësisoj, “Ngadhnjim mbi vdekjen” titullohet një film, Visari fuqinë e shpirtit ia njeh zotit, që është në qiell. Kur u shkatërruan faltoret bashkë me Visarin shkojmë në kishën e Golemit, e bastisur. Aty morëm ikona të hedhura dhe fshehurazi, sikur të ishin vjedhës ikonash, në fakt, po i shpëtonim ato, i fshehëm në bahçen time. Nuk di kush na kishte spiunuar në shkollë, mësuesi i historisë na detyron t`i dorëzonim. I kthyem shenjtorët, të cilët mësuesi i kaloi një e nga një në sqepar dhe i hodhi në sobë. Më kujtohet kjo histori sa herë që shoh foto të Visarit me Papët. Altari i rrënuar i atdheut ofron: “Ne, që e deshëm atdheun aq shumë,/na deshi më pak/dhe mbetëm të varfër./Ne, që u munduam për atdheun/që na mundoi aq shumë,/mbajtëm kryqin e tij mbi kurriz/mbi të përpjetat e fatit.” Ndaj: “Bijtë e mi,/kërkoj ndjesë për këtë atdhe të ashpër/dhe të padrejtë.” Në një emision televiziv ndiqja një mjeshtër çiftelie, i cili këshillonte se druri i përshtatshëm për çifteli, duhet zgjedhur nga ajo anë e pemës, që s`e kanë rrahur erërat. Besoj se këtë kusht e kam plotësuar.
blank

Pano Taçi, poeti bohem që jetoi e vdiq i vetmuar – Nga Fatmira Nikolli

Fotoja ku Pano është në mes dy shokëve të tij (me kostum të zi dhe me kollare) i përket periudhës së internimit të tij në fshatin Savër të Lushnjës, pas burgut të parë diku nga viti 1959. Pano, si për ta sfiduar atë regjim komunist që nuk e deshi kurrë, shkonte në punë me kostum e kollare, duke hapur kanale me lopatë apo duke prashitur. Dhe, si për ironi të fatit, pas shembjes së regjimit komunist, po në shenjë proteste (për mos marrjen e dëmshpërblimit), ai vishej jo mirë (madje si te personazhet e filmit “Të mjerët”), vishej edhe me zhele.

Tregojnë për një burrë që endej e sillej nëpër Tiranë, sa në një kafe në tjetrën, me një gotë përpara e një laps në dorë, që ulej e shkruante vargje pa drojë. Tregojnë për një burrë që i donte gratë, i admironte gratë, i joshte gratë dhe fliste për gratë e shkruante për gratë dhe u përulej grave. Tregojnë për një burrë bohem, të pazakontë, të çiltër, të qeshur, hokatar. Tregojnë për një burrë që dinte të ishte dashnor e i dashur i zemrës, që nuk njihte kufij as në jetë, as në poezi.

Një burrë si ai, borgjezi i pandreqshëm, sfidanti tragjik që i përqeshte të gjithë e i donte të tërët, që regjimi e la në burgje e vëllezërit pa shtëpi, që i shkoi kohët e lirisë ‘duke qarë vitet e humbura’ e duke shkruar për çfarë nuk i pati.

Ai burrë romanësh e filmash, që duket se është nxjerrë forcërisht prej tyre për ta plasur në një Tiranë pa ngjyrë, pa jetë, pa dritë, pa ëndrra, me frikë, me presion, me pushtete, me dënime, me korrupsion e kontrabandë; ai burrë që kurrë nuk u mposht, as nuk u josh nga pushtetet e lëbyrjet; ai burrë qe mes nesh, e iku në heshtje, por la gjurmët e pashlyeshme.

Kam dëgjuar rrëfenja për të, kam lexuar vargjet e tij, të lira e të pacensuruara, ku gruaja është e zhveshur e burri po ashtu, kur erotika vallëzon dukshëm e joshja mbi të; kur seksi nuk është tabu, as puthja gjithashtu. E, të gjitha shkojnë më mirë me një gotë të rrëkëllyer e një plot para, në një bar pa njerëz e me një muzikë të trishtë që gërvëllin prej një radioje druri.

Prej atyre kohëve është edhe një rrëfim i Dash Kaloçit, që sjell një portret të njohur me detaje të panjohura, një poezi erotike e një rrëfim për një revistë pornografike:

“Pano Taçin e kam njohur dhe takuar për herë të parë nga viti 1993 te kafja e Lidhjes së Shkrimtarëve, por miqësinë me të e kam krijuar pas vitit 1995, kur frekuentonim kafe ‘Bar West’ të Fidel Yllit, te Parku Rinia. Kjo pasi ata që vinin për të më takuar mua (ish-të burgosur politikë), kur ndaheshin nga unë shkonin dhe i jepnin dorën edhe Panos në shenjë respekti si bashkëvuajtës. Nga kjo gjë, për shumë kohë, Pano rrinte me mendimin se edhe unë kisha qenë i burgosur politik”, kujton Dashi, asokohe gazetar në “Gazeta Shqiptare”.

“Madje, njëherë kur ne ishim edhe me dy ish-të burgosur politikë në tavolinë, ata harronin emrat e policëve apo komandantëve të burgjeve dhe ua kujtoja unë, pasi i dija nga shkrimet që bëja për ta. Në një moment, Pano tha: ‘Ore, po si nuk të mbaj mend unë ty në burg; kam qenë në disa kampe e burgje’. Dy bashkëvuajtësit e tij qeshën me lot dhe i shpjeguan se unë nuk kisha qenë kurrë në burg, madje vija nga familje komuniste. Që nga ajo ditë Pano sikur më respektonte më shumë.

Diku nga viti 1999, unë i bëra një shkrim dy faqe dosier te ‘Gazeta Shqiptare’, historinë e jetës së tij, dhe u gëzua shumë kur pa shkrimin të botuar, pasi deri në atë kohë nuk kishte shkruar kush për të.

Pano kalonte orë të tëra nga paraditja në darkë vonë te ai lokal, pasi nuk kishte një shtëpi të vetën dhe dikush i kishte ofruar një kthinë ku ai fuste kokën. Nisur edhe nga ky fakt, Pano rrinte gjithë kohën te Kafja e Fidelit, duke qëndruar vetëm, dhe nuk i afrohej kush në tavolinë. Ai shkruante gjithë kohën poezi, duke thithur llullën që s’e fikte kurrë dhe përhumbej në mendime duke shkruar poezi. Atë rehati dhe qetësi olimpike s’guxonte t’ia prishte njeri dhe ai çohej në këmbë vetëm kur i vinte për ta takuar Xhevoja, siç e thërriste ai Xhevahir Spahiun, të cilin e kishte mik të ngushtë dhe të dy krenoheshin me njëri-tjetrin”, tregon Dash Kaloçi.

Ai pati fatin të krijojë një farë miqësie me Xha Panon, siç e thërriste Tos Baxhaku, dhe të dy ata (Tosin dhe Dashin) Pano i thërriste rrallë ndonjëherë në tavolinë, për t’u lexuar ndonjë poezi që sapo kishte mbaruar dhe që i pëlqente shumë. Kështu ndodhi edhe me poezinë ‘Vdekja e qejfliut’. “Kur e mbaroi poezinë dhe gëzohej si fëmijë ngaqë e pëlqeu shumë, ma dha mua duke më thënë: ‘Mbaje dhe ma boto ditën e vdekjes sime’. Dashi rrëfen se e mori dhe duke qeshur e falënderoi dhe i tha: “Pano, nuk e di a do të ta plotësoj dot amanetin, pasi ti nuk do vdesësh kurrë…’”

Me nxitimin e një gazetari që vraponte në kohën kur nuk kishte telefona dhe e-mail në kuptimin që njohim sot, Dash Kaloçi do e merrte poezinë për ta futur diku nëpër letrat e tij të pafundme. E gjitha kjo pothuaj i kishte dalë nga mendja derisa e gjeti dikur mes letrave, shënimeve e dosjeve, disa vjet pasi Pano kishte ndërruar jetë.

Ka një farë droje e vraje ndërgjegjeje për atë premtim të pambajtur para një burri që jetoi e vdiq i vetëm në mes skamjes e dhimbjes, por i pasur me vargjet e tij. “Jo vetëm që nuk ia mbajta amanetin për t’ia botuar atë ditën e vdekjes së tij, por as në varrimin e tij nuk munda të shkoja dot (ndodhesha me xhirime jashtë Tiranës), edhe pse miqësia jonë vazhdoi derisa ai ishte gjallë”, kujton Kaloçi.

Megjithatë, Kaloçi e ka ende të freskët një dhuratë atipike që ai me Tos Baxhakun i bënë, si dy rioshë çapkënë. “Disa kohë pas asaj poezie, na u lut mua dhe Tos Baxhakut t’i gjenim një revistë porno dhe ne i gjetëm disa fletë, e kur ia dhamë, u gëzua sikur gjeti një të dashur. Kur pinim ndonjë gotë konjak dhe ishim vetëm ne të tre në tavolinë, unë e ngacmoja duke i thënë: ‘Pano, se mos e ke humbur atë revistën?’ Ai qeshte dhe thoshte: ‘Bah, si ta humb atë, me kënaqësi….’. Nuk di nëse Pano e rishkroi më atë poezi, pasi ma dha mua, por unë ruaj origjinalin në dorëshkrim, si një kujtim nga një mik i rrallë dhe një poet i jashtëzakonshëm, madje unik në llojin e tij, që pati një jetë plot andralla e peripeci derisa mbylli sytë. Unë ruaj dhe disa libra të tij me poezi që m’i ka dhënë me dedikim, ku në një prej tyre ka poezinë me titull ‘Kur isha i varrosur’, ku thuhet; ‘Kur isha i varrosur/ teksa pija ujë në burimin e shterur/ në sytë e gjarprit kam parë/ Korbin që tërhiqte zvarrë/ një kafkë që plumbi e kishte çarë’”.

***

VDEKJA E QEJFIUT

Lëngon e heq tri ditë qejfliu
i ngrirë kokë e këmbë
me një sy hapur rri kobziu
dhe shpirtin nëpër dhëmbë
E shpirti s’del e syu s’mbyllet
e buza xheç i thotë
ja di gruaja trillet burrit
se ç’do për n’atë botë
Kështu më ke; sa vdekur-gjallë
e kam një mall çapraz
t’i prek njëherë të bardhat shalë
e shpirtin e jap me gaz
Dhe gruaja çka si mullenjë
ja la ta prek me gisht
Burrit mes shalësh ju ngrit një rrënjë
e shpirt dha burrërisht.

blank

blank

Më 13 qershor 1929 lindi poeti i njohur Pano Taçi

Pano Taçi është poet i njohur. Pano Taçi kaloi mbi dy dekada të jetës së tij në burgjet e regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe pas viteve ’90-të u bë i famshëm për librat e tij me poezi erotike, që më së shumti i këndonin dhimbjes së një jete plot peripeci dhe privacione. Disa nga të pathënat të jetës së tij që nga fëmijria kur ishte Debatikas, mosha 12-vjeçare kur ai u njoh me Lasgush Poradecin që i botoi dhe poezinë e pare, tre arrestimet dhe dënimet, shokët dhe bashkëvuajtësit në kampe dhe burgje, poezia që i ndryshoi rrjedhën e jetës, çmimi “Naim Frashëri” që fitoi në Pallatin e Kulturës “Ali Kelmendi” në Tiranë, “çmimi” tjetër në burg ku në “juri” ishin disa nga personalitetet më të spikatura të artit, kulturës, politikës dhe letrave shqipe të periudhës së Monarkisë dhe më pas, si dhe botimi i librave të parë të tij pas viteve ’90-të, për të cilat ai do të shprehej: “Rinia ime e pakonsumuar në këtë moshë të kaluar, brengat e dhembjet e një jete të trazuar janë prushi ku piqet nektari i poezisë që më del nga shpirti dhe hedh në letër, e ku, pa këto trazira në një jetë të qetë do të isha i vdekur”.

Ndërsa librat dhe vëllimet poetike të Pano Taçit tashmë janë mjaft të njohura, pasi mbas viteve ’90-të ai pati një famë të madhe edhe për shkak të poezisë erotike që lëvroi me sukses si askush tjetër, historia e jetës së tij pothuaj është fare e panjohur. Ndaj në këto pak rradhë, po mundohemi të japim disa copëza nga jeta e tij, të cilat na i tregonte vite të shkuara kur bashkë me Tos Baxhakun e ndjerë, herë pas here i bënim shoqëri tek lokali i “Fidelit”, ku ai kalonte pjesën më të madhe të kohës dhe ne jo pak. I përkulur mbi copat e letrës ku hidhte vargje që më pas do të mbushnin libra të tërë, qëndronte me orë të tëra i zhytur në mendime duke tymosur me llullën e tij që s’e hiqte kurrë nga goja, dhe duke kthyer ndonjë gotë konjak “Skënderbeu” me akull. Nga tavolina ku rrinte gjithnjë i vetëm dhe ku nuk e shqetësonte askush, mund të lëvizte vetëm kur i thonim: “Xha Pano, po të kërkon Xhevo (Xhevahir Spahiu), miku i ngushtë i tij, apo kur dilte për të parë motorrin “Vespa”, që e parkonte ndonjëherë fare pranë “Fidelit” dhe kthehej përsëri brenda për të vazhduar ritualin e tij. Hedhjen e vargjeve mbi copa letre, që kur kënaqej me to, herë herë na thërriste dhe na i lexonte, apo më saktë na i recitonte me sytë që i gëzonin si një fëmijë i lumtur….!

I lindur në qytetin e gurtë të Gjirokastrës në vitin 1929, Pano Taçi do të largohej që i vogël nga familja e tij për t’u rritur nga Thoma Papapano, ose siç njihej ndryshe në qytetin e tij, si Basho Thomai, i cili për shumë vite do të ishte kujdestari i Panos së vogël. Në shkollën “Koto Hoxhi” të qytetit të Gjirokstrës ai do të kryente mësimet e para të shkollës fillore së bashku me dy nga shokët e tij ndonëse më të vegjël se ai, Agim Shehun e Ismail Kadarenë. Në fillimet e luftës italo-greke në vitin 1940, Pano Taçi detyrohet të lërë qytetin e lindjes nga reperkursionet që pritej të kishte nga grekët si familje nacionaliste, ku gjyshi i tij Pano Taçi (nga i cili ka trashëguar edhe emrin Pano), prifti nacionalist, ishte armik i betuar i tyre. Me ardhjen e Basho Thomait në Tiranë erdhi dhe Pano i vogël, i cili ndonëse kishte të gjithë familjen e tij këtu, ai nuk do t’i ndahej Bashos, që frekuentonte asokohe ambientet më intelektuale të kryeqytetit.

Kështu, diku nga fundi i vitit 1941, Basho Thomai së bashku me Panon 12 vjeçar, shkuan në kafe “Kursal”-in e famshëm që asokohe frekuentohej nga shumë personalitete të kulturës dhe politikës, që ishin edhe elita e vëndit. Aty për herë të parë Pano do të takohej me Lasgush Poradecin, për të cilin ai kishte lexuar nëpër libra dhe kishte ngelur i mahnitur nga poezitë e tij të cilat Pano i dinte përmendësh dhe shpesh duke u munduar të shkruante vetë si ai. Bashkë me Lasgushin e madh në atë tavolinë ishte edhe Eqerem Çabej e Dr. Kërçiku, të cilët sapo e panë Bashon Thomanë e ftuan në tavolinë. “Lasgushi ishte një burrë shumë simpatik dhe i veshur bukur me kostum të zi dhe me papion”, kujtonte Pano atë takim, që në jetën e tij do të ishte një pikë kthese, duke ju kushtuar tërësisht poezisë nga e cila do të kishte një jetë të trazuar dhe plot peripeci. “Lasgushi më kërkoi që unë t’i recitoja disa nga vargjet e mia”, kujtonte Pano dhe me këmbënguljen e Çabejt, ai mundi t’i recitojë një vjershë, ashtu krejt i skuqur nga turpi. Lasgushi këtë vjershë që më tepër ishte si gjëagjëzë do ta mbante mend dhe do ta botonte në gazetën ”Bleta”, e cila do të ishte dhe e para herë që Pano Taçi do të lexonte emrin e tij në gazetë, poshtë poezisë së tij.

Me ardhjen në Tiranë, Pano do të njihej me disa bashkëmoshatarë të tij, si: Selman Vaqari, Musa Anadolli, Shefqet Çela, Gëzim Erebara, etj., të cilët do të ishin dhe themeluesit e organizatës së “Debatiku”-t. Lidhur me këtë Pano tregonte se në vitin 1941, aty nga muaji maj, ai bashkë me shokët e tij kanë hequr nga zyrat e Fashios flamurin italian dhe kanë lënë vetëm atë shqiptar, gjë për të cilën ai kujtonte se ka qenë aksioni i parë i kësaj organizate. Në qershorin e vitit 1944, babai i Panos, Koço Taçi, kryen një aksion për rrëmbimin e arshivës së Ministrisë së Brendëshme, ku pasi spiunohet, kapet dhe torturohet. I frikësuar nga kjo, Pano detyrohet dhe del partizan në Brigadën e 23 Sulmuese, duke bërë pjesë në një skuadër zbuluese të shtabit të Brigadës dhe në rradhët e saj Pano do të merrte pjesë në të gjitha luftimet deri në çlirimin e qytetit të Shkodrës.

Pas mbarimit të Luftës, me fillimin e mësimeve në Tiranë, Pano nuk do të hiqte dorë nga poezitë që i kishte aq për zemër. Kështu në bangat e shkollës ai do të shkruante një poezi të cilën ja kushtonte një shoqeje të klasës që ishte mjaft simpatike. Poezia që Pano shkroi, do të denoncohej nga Byroja e Rinsë së shkollës si një poezi dekadente dhe u vendos për përjashtimin e tij nga shkolla. Pano qeshte kur e kujtonte këtë ndodhi që i ndërroi atij “kursin” dhe gjithë rrjedhën e jetës. Motivacioni i përjashtimit të tij ishte “Poezi dekadente dhe dashuri borgjeze”. Kjo ndodhi për arsyen se vajza të cilës i kushtohej poezia, ishte e bija e një ushtaraku madhor. Pasi u përjashtua nga shkolla, Pano shkoi në qytetin e tij të lindjes, në Gjirokastër, ku mendonte se mund të vazhdonte mesimet e ndërprera dhe se nuk do të merrej vesh përjashtimi i tij. Por gaboi, sepse shkolla ishte njohur me masën e marrë ndaj tij. I mërrzitur Pano i shprehet një shoku të tij: “Po nuk më lanë të vazhdoj shkollën, do të arratisem për në Greqi dhe prej andej për në Amerikë tek gjyshi, që punon bashkë me Fan Nolin”. Por këto fjalë të thënë me naivitetin e një adoleshenti, rezultuan fatale, pasi shoku i tij shpejt e shpejt bëri denoncim dhe Pano arrestohet e sillet në Tiranë, ku dënohet me 18 muaj burg, të cilat i vuajti po në Tiranë. Pas lirimit nga burgu, ai internohet në Savër të Lushnjës, ku asokohe ndodheshin shumë nga familjet që ishin shpallur “armike” të regjimit komunist.

Gjatë periudhës së internimit, Pano njihet dhe krijon shoqëri të ngushtë me Zenel Prodanin (ish-prefekt në kohën e Zogut) dhe duke përfituar nga një porosi që Lasgushi, tashmë miku i Panos, i kishte dhënë kryetarit të Degës së Brendëshme të Lushnjës, Nuçi Tira, “që ta kishte pak kujdes atë”, duke shfrytëzuar kohën në mes të apelit të mëngjesit dhe të darkës, Pano shkonte në Fier dhe takohej me Sejfulla Malëshovën. “Në atë kohë Sejfullai vazhdonte të përkthente poetin e madh rus Nekrasovin, me poemën ‘Mëmë Rusi”, kujtonte Pano me nostalgji Lame Kodrën, dhe disa nga vargjet e tij të famshme, si: “Pse e dua Shqipërine/ Për një stan në Trebeshin/ Për një lule në lëndinë”.

Pasi mbaroi katër vitet e internimit në fushat e Myzeqesë, Pano rikthehet në Tiranë dhe çdo mbasdite ai shkonte dhe takonte Lasgushin tek kafe “Flora”, ku ai pinte kafen rregullisht me miqtë e tij. Në vitin 1960, Pano njihet dhe martohet me një vajzë me origjinë greke, familja e së cilës kishte ardhur nga Greqia në vitin 1949 dhe në atë kohë banonin në Lushnjë. Nga kjo martesë erdhi në jetë një djalë, të cilin Pano e la vetëm gjashtë muajsh, pasi ai u dënua përsri dhe djalin mundi ta shohë vetëm pas 27 vitesh! Pas kthimit nga internimi në Tiranë, Pano kishte zënë një shoqëri të ngushtë me Jorgo Bllacin dhe Bajram Hysenin, edhe këta letrarë të njohur. Të tre ishin të pakënaqur nga regjimi komunist dhe shpesh në bisedat e ndryshme që bënin, ata diskutonin edhe për mungesën e fjalës së lire, etj., rezerva që ata kishin. Ndërkaq një i katert u shtua në shoqërinë e tyre me “porosi”, i cili një ditë të bukur denoncoi qëndrimet e tyre, dhe ata u arrestuan e u dënuan të tre me nga 5 vite burg. Këtë dënim Pano e vuajti në kampe-burgjet e Rubikut, Laçit, Fushë-Krujës dhe Elbasanit, ku asokohe ndërtoheshin objektet industriale si fabrika dhe uzina. Në vitin 1968 ai përfundon dënimin dhe u stabilizua në punë si montator në vepra të ndryshme industriale që ndërtoheshin asokohe në disa rrethe të vëndit.

Edhe pse me një jetë të vështirë në kampe dhe burgje, Pano vazhdoi pasionin e tij të të shkruarit poezi, ku miqtë e tij me sakrifica ia botonin, edhe pse herë pas here kishin probleme, pasi në adresë të redaksive dërgoheshin letra ku vinin në pah biografinë e tij. Nga ajo periudhë kohe Pano kujtonte një konkurs që zhvilloi Pallati i Kulturës “Ali Kelmendi”, në Tiranë, ku morën pjesë letrarë të njohur dhe Pano fitoi çmimin e parë, me poezinë ”Ballada e gjahtarit”. Po kështu me ndihmën e Vath Koreshit, Pano arrin të botojë te “Zëri i Popullit”, një cikël me poezi për Kosovën, për të cilat Koreshi u kritikua “përse ishin botuar poezitë e një reaksionari”. Në vitin 1962, Aleks Çaçi i botoi Panos një poezi tek gazeta “Drita” të titulluar “Balona”, por edhe në këtë rast Aleksit ju krijuan probleme. Miku i ngushtë i Panos, Kin Dushi, për të cilin ai thoshtë se ishte një njeri me zemër të madhe dhe shpirt liberal, arrin t’i botojë një cikël me poezi tek revista “Ylli”, por duke vendosur vetëm inicialet dhe jo emrin e autorit. Në korrik 1964, Panos iu botuan disa poezi si: ”Shoku zot”, “Gjoni”, ”Një varr që mban dy varre” (kushtuar Liri Gegës, që u pushkatua shtatëzan), poezi të cilat më pas iu përdorën në hetuesi dhe u quajtën si “dekadente që evokonin thirrje për kryengritje” dhe për këtë, Pano u dënua përsëri.

Pas daljes nga burgu, në vitin 1974, Pano shkon vetë vullnetarisht në Kombinatin Metalurgjik në Elbasan, ”për të rregulluar biografinë”, me shpresë se do të harrohej e shkuara e tij. Por ai nuk do të gjente qetësi, përkundrazi situata u bë më e rëndë. Pas një muaji në Elbasan, Panon e arrestuan në sy të punëtorëve duke e akuzuar si: “punëtor me pamje dhe mendime borgjezi”, dhe ai u dënua me 15 vite burg. Pas kësaj, nga presioni, gruaja bëri divorcin me të duke e ndarë me gjyq dhe ai nuk e pa më kurrë atë. Ndërkaq gjatë vuajtjes së dënimit në burgje, Pano nuk rreshti së shkruari poezi. Ai kujtonte se edhe në burgje zhvilloheshin konkurse, ku në një prej të cilave ai morri çmimin e pare dhe në atë konkurs morën pjesë personalitete të tilla si: Mirash Ivanaj, Astrit Delvina, Fiqiri Llagami, Kudret Kokoshi, Fejzi Dika, Lazër Radi etj. Juria e këtij konkursi ku Pano u vlersua dhe mori çmimin e pare, ishte nga bashkëvuajtësit e tij, personalitete nga më të spikatura në kohën e tyre, nga arti, kultura, politika etj, si: Gjergj Bubani, Mihal Zallari, Anton Frashëri, Et’hem Haxhiademi, Ali Cungu. Shpërblim i këtij çmimi nuk ishte vetëm moral por edhe material, ku Pano “fitoi” 10 paketa cigare, një pako kafe dhe një kg. sheqer. Pano kujtonte se një nga miqtë e tij dikur, kishte qene dhe Martin Camaj, edhe ky i ridënuar si pjesëmarrës në kryengritjen e Postribës, që pas burgut mundi të arratisej nga Shqipëria dhe bëri emër të madh në Perëndim, si poet, prozator, studjues, etj.

I gjithë shpirti rinor poetik që Panos ju ndrydh burgjeve në rininë e tij të herëshme, duket sikur për kompesim i’u kthye në vitet e pleqërisë, ku ai botoi librin e tij të parë në vitin 1994 të titulluar, “Blerim i Thinjur”. Librin e tij të dytë ai e botoi në vitin 1997, me titullin “Dhe vdekja do paguar”, për të cilin midis të tjerash, poeti Xhevair Spahiu ka shkruar: “Gjëndje dhe gjetje të mirfillta poetike shumë pikëllim dhe pak shpresë: hove të fundme dashurore në pleqëri të thellë, ja ç’na kumton me një thjeshtësi prekëse, poeti Pano Taçi, të cilit si burgu dhe pasburgu, ia mpakën por s’ia plakën dot shpirtin rebel dhe ndjeshmërinë thuajse serembiane. Humbellat e dhembjeve dhe ritmi i valëve të një jete të trazuar të pikin në zemër dhe të bëjnë të mendosh se njeriu nuk është një ishull i vetmuar, fati i tij është pjesë e fatit të të gjithëve”. Ndërsa lidhur me këtë, vetë Pano, do të shkruante: “Rinia ime e pakonsumuar në këtë moshë të kaluar, brengat e dhembjet e një jete të trazuar janë prushi ku piqet nektari i poezisë që më del nga shpirti dhe hedh në letër, e ku, pa këto trazira në një jetë të qetë do të isha i vdekur”.

“Po iki, e di, s’kthehem më/ Nga jeta një të mirë s’pashë/ Nuk di për mall pas nëse lë/ Një fjalë të çiltër që thashë”.
Kështu shkruante dikur poeti Pano Taçi në poezinë e tij “Për ç’heq e vuaj”, i cili u nda dje nga jeta, pa lënë pas në të vërtetë “mall e gjë”, por vetëm poezi brengash e dashurie. Ndonëse nuk iu tut sëmundjes deri në momentin e fundit, në moshën 83-vjeçare, pas një jete plot mundime, poeti mbylli sytë. Tavolina e preferuar tek bar “Europa” do të mbetet bosh, miqtë e kamerieret nuk do të dëgjojnë më zhurmën e motorit të tij apo histori burgjesh e të dashurash, që ai i tregonte gjithnjë me të qeshur.

blank

OPINIONI DHE REALITETI – Mirënjohje për DOKTORIN OKULIST ALI TONUZI! – Esé nga Përparim HYSI

Opinioni është një mendim që,kur zotëron vlera të epërme, bëhet mbizotërues apo kategorik. SHEKSPRI e ka quajtur opinionin”zonjë të suksesit” dhe BLAISE PASKAL”mbretëreshë e botës”. Meqë po futem në këto”hulli” ku nuk është fort e lehtë për të shkelur, do mundohem për të dhënë ndonjë mendim që,sado pak, të cekë një opinion.
* * *
Parabolë

Ka historianë që janë orvatur që ndonjë mendim të tyre ta “shesin” si opinion. Po historia është mëdyshur e ka pranuar dhe nuk e ka pranuar atë. Kur them kështu, e kam fjalën për CEZARIN. Ditën kur i bën puçin,- tregojnë,- një grua,andej nga fundi i turmës,i bërtiti:-CEZAR,kjo letër ëshë për ty. CEZARI,-thonë,- e mori letrën dhe tha:- CEZARI hallet e tij, i shikon në fund. Mendimi që shetiti si opinion,por nuk u bë”mbretëreshë e botës”,është:Nëse CEZARI do lexonte letrën (aty informohej për puçin që i mori jetën), jo vetëm do kishte shpëtuar, por dhe historia nuk do kish qenë ashtu siç ndodhi pas vrasjes së tij.
Po nga historia e largët një mendim që nuk vuri dot domenin si opinion. Ka historianë që hodhën mendmin që,nëse RASPUTINI, do kishte shpëtuar, REVOLUCIONI I TETORIT nuk do kish ndodhur.Mendim pak radikal dhe,po kaq hipotetik.
Sidoqoftë, ka mendime individësh që kthehen në opinione. Ka individë që krijojnë një opinion dhe ky opinion kthehet në një”kështjellë” që është zor ta rrëzosh. Kështu ndodh,pak a shumë, me opinione për shkrimtarë,poetë, shkencëtarë,për burrështetash,për mjekë,artistë dhe lista është paksa e gjatë. Natyrisht, opinioni për individë që gjallojnë krahas nesh, nuk është gjithmonë në shkallë të epërme si çdo lloj vlerësimi që,në fund të fundit, është relativ. Por para se të jap ndonjë shembull konkret e të jetuar, vlen të theksohet se opinioni për iks apo ypsilon në fusha të ndyshme të jetës,kurrë nuk është i “palakueshëm” apo si”mbretëreshë e botës”.
Njeriu fiksohet pas një opinioni dhe e sheh”mbretëreshën e botës së tij”,gati si shenjt dhe të pacënueshëm. Individi është kthyer në”opinion” se në fushën ku operon,ka dhënë prova të mëdha suksesi. Dhe kështu,pak nga pak,krijohet një opinion i mirë për të dhe,që të gjithë rreken që,edhe kur e lakojnë si emër, të mbushen mirë me frymë me shenjë respekti.
Pak më afër:
Në vitin 1965,duke qenë ushtar me shërbimin e detyrueshëm ushtarak,m’u desh të operohesha në SPITALIN USHTARAK TË TIRANËS. SPITALI USHTARAK me një kontigjent të zgjedhur mjekësh specialistë të dorës së parë,të gjithë të specializuar jashtë shtetit. STAFI i mrekullueshëm i këtyre mjekëve,kishte në krye një mjek duarartë si KOLONEL JUL KOLIQI. Ai qe OPINIONI! Mua më operoi,po një duarartë.si KOLONELI,DOKTOR NAZMI SHEHU dhe nuk harroj as atë dhe as dy doktorët që vinin pas tyre:PETRAQ XOXE dhe ISMAIL FETA! Të gjithë këta dhe shto dhe mjekun SELFO BATALLI qenë një ekip që meritonin t’u shkruaje poezi. Dhe jo veç për njërin,por për secilin. Por,sidoqoftë, DOKTOR JUL KOLIQI qe shefi që krjonte opinion.
Dhe opinioni,ndonjëherë,kthehet në”ilaç” apo dhe të mbushë me shpresë
Dhe më afër; në vitin 1966, HEROI i Popullit,Kolonel MYSLIM KETA, në afërsi të FUSHË_ARRËSIT u aksidentua me makinë.Qeveria dërgoi një elikopter me MJEKUN KIRURG,KOLONEL NAZMI SHEHU,për t’i ardhur në ndihmë të plagosurit që mezi priste. Treguan, mandej,që ashtu gjallë e keq, ka hapur sytë dhe ka thënë:- Nuk paska ardhur JULI?! Dhe dha shpirt.
* * *
Përsiata ca si larg,vetëm e vetëm për të “shitur” një opinion timin. Jam duke “shitur” një ndodhi të vërtetë që më ka lënë mbresa.Eseja ime ka në epiqendër një mjek të ri,okulist. MJEKU OKULIST quhet ALI TONUZI dhe është jo vetëm duarartë, por të shëron jo vetëm me shërbimin aq të kujdeshëm,por dhe trajtimin aq njerëzor që i bën çdo pacienti.
Imeshoqe po mbush 80-vjeç dhe i qe dobësuar aq shikimi,sa mund të verbohej. Rasti dhe fati sikur u bënë si ata “binjakët siamezë” dhe më shtytën që një listë specialistësh,pa e njohur fare,zgjodha këtë:ALI TONUZIN. E operoi timeshoqe nga të dy sytë dhe, kur pashë që imeshoqe shkonte perin në gjëlpërë, ndjeva aq gëzim,sa,po ta kisha doktorin afër, do e përqafoja ngrohtësisht. Kam filluar që në mars dhe vazhdoj me ilaçe e rivizitime dhe,kur shoh që rishikimi i saj është i plotë, nuk kam si mos e “shes” mendimin tim si”aspirant” për opinion:-Nuk ka si DOKTOR ALI TONUZI dhe stafi special i tij, tek KLINIKA”HALILI” në TIRANË
Pa modesti të rreme, unë jam paksa poet dhe me vargje,dua ta falnderoj,DOKTORIN OKULIST ALI TONUZi:
” SYTË e gruas sime,janë në terezi
Mirënjohe të thellë, o DOKTOR ALI!
Po humbnin shikimin, Ju u dhatë dritë
Unë e imeshoqe ju urojmë me shpirt.
Dhe si një mendim që dua të kthehet në opinion, dua të”vjedh” pak MAJAKOVSKIN që dikur tha:-Shkoni ku të doni,unë do shkoj tek ARKA E KURSIMIT!”
Unë do thosha:-Ju që kini nevojë për të mjekuar apo operuar sytë,shkoni tek DOKTOR ALI TONUZI!

Tiranë,8 qershor 2021

blank

Dy poezi nga DENISE LEVERTOV – Përktheu IRENA DONO

.
TË JETOSH
.
E gjelbra në gjethe dhe bar
aq e përndritur duket,
çdo verë vera e fundit.
.
Era që fryn,
gjethet që dridhen në diell,
çdo ditë dita e fundit.
.
Një salamandër e kuqe, e përhumbur në ëndërritje,
aq e ftohtë dhe aq e lehtë për t’u kapur
.
lëviz këmbët e saj delikate
dhe bishtin e gjatë. Unë e mbaj
dorën hapur që ajo të ikë.
.
Çdo minutë minuta e fundit.
.
KËNAQËSI
.
Më pëlqen të gjej
atë që nuk është gjetur
menjëherë, por qëndron
brenda diçkaje të një natyre tjetër,
në prehje, e dallueshme.
.
Pendë pulëbardhëze të tejdukshme, të fshehura
në mishin e bardhë; kockat e sepjes
të cilat i heq dhe i shtroj
kockë pas kocke mbi dërrasën e kullimit-
të bëra në formë konike si për shpejtësi,
për të tejshpuar zemrën, por të thyeshme, lëndë
që e mohon ndërtimin. Ose një frut tropikal
i mbështjellë me një lëkurë të ashpër kafe, brenda
ngjyrëtrëndafilí-qelibar dhe fara:
fara një gur prej druri, e gdhendur dhe
e pastruar, ngjyrë arre, e formuar
si një arrë braziliane, por e madhe,
aq e madhe sa për të mbushur
pëllëmbën e uritur të dorës.
.
Më pëlqen kërcelli i lëngshëm i barit që rritet
brenda fletës më të madhe të palosur të rrumbullakët,
dhe shkëlqimi i verdhë i gjalpit
në hullizën e ngushtë nga i cila lavdia e mëngjesit
shpalos të kaltrën dhe freskinë në një mëngjes të nxehtë.
***************
Denise Levertov
blank

Dy poezi nga MARIA SUDIBYO – Përktheu IRENA DONO

NJË RE E VETMUAR
.
Po mbaj një re të vetmuar
Është e zbrazët dhe e ftohtë
Kur të arrijë shumë të rritet
Qielli shpejt do të nxihet.
Po mbaj një re të vetmuar
Është e rëndë dhe e fortë
Kur të sundojë errësira shpejt
Një ditë me shi do të jetë.
Po mbaj një re të vetmuar
Është gri dhe e kreshpëruar
Por menjëherë sa shiu të ketë vërshuar
Edhe loti të dalë nuk do të ketë ngurruar.
.
NJË RRUGË E GJATË PËR NË SHTËPI
.
I lëviz këmbët dhe zvarritem ngadalë
të mendosh se jam vetëm një hap larg për të takuar dashurinë time.
Oh, çfarë rruge e gjatë për në shtëpi!
Nëse trupi im nuk mund të kthehet përsëri,
le të më fluturojë shpirti atje;
nëse kujtimet e mia veniten nga koha
lëre këngën tënde të sjellë gjithë bredharakët në shtegun e tyre
nga pylli i mjegullt, nga shiu në errësirë.
Hija dhe frika nuk do ta shqetësojnë makthin tim,
nëse do të mundem të pushoj edhe një herë në shtëpinë time.
*************
Maria Sudibyo
blank

KUR DITA LARGOHET – Poezi nga RABINDRANATH TAGORE – Përktheu IRENA DONO

Nëse dita është larguar,
Nëse zogjtë s’këndojnë më,
Nëse era është dobësuar,
Hidh velin e errësirës së dendur mbi mua,
ashtu si ke mbështjellë tokën me mbulesën e gjumit
dhe ke mbyllur butë në muzg
petalet e venitura të zambakut të ujit.
blank

Homazh për Sejfulla Malëshovën në 50-vjetorin e vdekjes – Nga Blerim Korabi

Pesëdhjetë vite më parë, në një ditë nxehtë qershori, mbylli sytë përgjithmonë në një vetmi të thellë një nga mendjet më të ndritura të këtij kombi, Sejfulla Malëshova. Ishte 71 vjeç. Edhe në varrim e përcollën fare pak njerëz. I persekutuar dhe i internuar nga regjimi për të cilin ai sakrifikoi shumë nga jeta e tij, gjithsesi ai do të mbetej një revolucionar i madh antifashist një nga personalitetet më të shquara të kulturës sonë kombëtare.

Është i njohur fakti se si ka vdekur Sejfulla Malëshova 50 vjet më parë në qytetin e Fierit, në vetmi dhe i braktisur, si një dëshmi e mosmirënjohjes. Komunalja e shtetit të atëhershëm, e nisën trupin e tij pajetë vetëm me karrocierin dhe karrocën e vet dhe e kallnin në dhe, ku pjesë mori vetëm motra e tij, Zenepja, që nga dera e të shoqit ku shkoi mbante mbiemrin Çafka dhe nuk lindi vetë fëmijë, por edukoi e rriti fëmijë me kujdes e dashuri të rrallë, si një nënë e vërtetë e me dhembshuri të pashoqe.

Artistit fierak, skulptori Haxhi Kalluci, realizoi një vepër në skulpturë, kokën e Sejfullait, e cila u vendos para shtëpisë ku ai kishte banuar në vitet e fundit të jetës.

Sipas rrëfimeve që përshkruhen në shkrimin e Haxhiut, ajo, motra, Zenepja, kishte një ngjashmëri të madhe me vëllanë e saj, aq sa njerëzit nuk e kishin të vështirë, nëse njihnin njërin, të shëmbëllenin tjetrin. Në gjallje të tij, pas internimit të tij në Fier, vetëm motra i shkonte shpesh për vizitë, dhe askush tjetër. Megjithëse nga njerëzit që e njihnin, Sejfulla Malëshova adhurohej masivisht. Por në distancë, pasi Sejfullai ndiqej dhe survejohej pa pushim nga ish-Sigurimi i Shtetit.

Po një ditë të bukur, para pak vitesh, bustin e Sejfullait e hoqën, me pretekstin se do ta vendosnin diku tjetër….

Të gjithë ata që e kanë njohur Sejfullain, qoftë nga afër, kishin një respekt të pakufishëm për të, mësonin nga mënyra e sjelljes, veshja me shije estetike e klasike, komunikimi dhe gjithçka ai rrezatonte në çdo hap të jetës së tij. Këta njerëz, pyesnin atëherë, pyesin edhe sot e kësaj dite: Si është e mundur? Si është e mundur të silleshe aq barbarisht me një personalitet të shquar historik, shoqëror, kulturor e atdhetar?

***

Tërë ajo që ai, Lame Kodra, predikonte në tërë sjelljet e veta, për rendin shoqëror të ardhshëm, të iluminuar, të shpresuar, e të aspiruar si kauzë, që kishte përparimin, progresin, luajalitetin, harmoninë, diversitetin, hapjen e jo mbylljen e këtij vendi, demokracinë në shkallën e kuotën më të lartë, e në shtratin e saj më të gjerë të mundshëm. Pikërisht, të gjitha këto, i ranë si shpata e Demokleut e u vërtetua thënia e një të dituri se: “Revolucioni ha bijtë e vet!” Ka të drejtë Haxhi Kalluci kur thotë se “Sejfullai, ndoshta ishte një nga bijtë më të mëdhenj të tij e që u vu nën presën pneumatike të absurdit të kohës. Kohërat edhe ndryshojnë, por në thelbin e tyre ndryshimi ngelet sipërfaqësor. Ato ngelen thuajse e njëjta gjë, pasi ndryshon vetëm kopertura nëpërmjet ndryshimit të pushteteve. Të mbyturin në lumin e marrëzisë e nxjerrin si gjoja për ta shpëtuar, e ndërkohë, pa vonuar i lidhin edhe një gur mbi qafë a mbi supe dhe e rimbytin sërish. Ky ishte dhe fati i Sejfulla Malëshovës në vitet e diktaturës 45 vjet më parë…”

***

Se kush ishte Sejfulla Malëshova, e dinë të gjithë. Por më lejoni të sjellë dy citime për figurën e tij. Politikani dhe politologu i njohur Spartak Ngjela shkruan: “Sejfulla Malëshova pa dyshim ka qenë njeriu më i ditur në lëvizjen komuniste shqiptare. Që në fillim nuk ka qenë pro shtetëzimeve duke dashur një ekonomi që tentonte më shumë nga tregu i lirë…” Më tej, Spartaku sjell një dëshmi nga i ati i tij, Kiço Ngjela: “Na thoshte Kiço se të gjithë e prisnim Sejfullanë si shpëtimtar, por veçanërisht Ymer Dishnica (kishin qenë shokë në emigrim në Francë) dhe dy rastet e mundshëm të ndërtimit të partisë nga intelektualë të niveleve të larta na u shuan, edhe Qemal Stafa, edhe Sejfulla Malëshova”.

Ja dhe një dëshmi tjetër. Në shtator 1960 ish-Kryeministri Mehmet Shehu shkoi në mbledhjen e OKB-së në Nju Jork dhe me porosi të Enver Hoxhës takoi Fan Nolin dhe e ftoi të vinte në Shqipëri për vizitë. Noli iu përgjigj: “Mua më kini atje në fushat e Myzeqesë ku është Lame Kodra. Lironi Lamen dhe tek ai jam unë…”.

***

Tregon Haxhi Kalluci, autori i portretit-kokë të Sejfulla Malëshovës

Ky portret i realizuar në përpjesëtim të lindjes dhe të vdekjes së tij është realizuar, derdhur në bronz dhe vendosur më 18 korrik të vitit 2010, në kuadër të 110 vjetorit të lindjes së Sejfulla Malëshovës. Rehabilitimi i figurës së tij prej një shtetari të vërtetë me pikëpamje socialdemokrate u neglizhua për vite me radhë edhe pas shembjes së diktaturës që e kishte dënuar. U neglizhua se shumë prej shtetasve që asokohe kishin sadopak vendimmarrje, porsi burrecë krahinash dhe asnjëherë me këllqe shtetarësh, e quanin akoma “tradhti ndaj idealeve” që këtij intelektuali brilant, këtij burrështeti të shquar i cili në vetvete përfaqësonte të majtën europiane shqiptare, t’i rikthehej dinjiteti i nëpërkëmbur pikërisht prej tyre edhe pas vdekjes. Të gjithë këta sot mblidhen rreth partive politike të majta dhe lëvdojnë europianizimin e tyre dhe emancipimin që medemek ato i kanë sjellë në ditët tona shoqërisë shqiptare, po ata personalitete të së majtës shqiptare përparimtare dhe me prirje europianiste që u viktimizuan nën brohorimat e tyre paradoksalisht nuk pranojnë t’i rehabilitojnë, të paktën si një gjest ndjese për dhunën dhe padrejtësinë kriminale që i detyruan të përjetojnë dikur në gjallje të tyre. Sejfulla Malëshovën, jam i sigurt që nuk e nxinin kostumet e këndvështrimeve politike. Atij i shkonte dhe i rrinte për bukuri dhe në masë kostumi i atdheut, kostumi i interesave të të gjithë shqiptarëve. Jeta biologjike e tij tashmë është e mbyllur. Jeta e përjetshme e tij ka filluar, siç ndodh me të gjithë personalitetet botërorë, që kthehen të përbotshëm dhe jeta e tyre s’fiket.

Kush ishte Sejfulla Malëshova

Sejfulla Malëshova lindi në Malëshovë të Këlcyrës në 2 mars 1900 dhe vdiq në Fier në 11 qershor 1971, ku dhe u varros nga disa punonjës të komunales së atëhershme të qytetit myzeqar. Arsimin fillor e kreu në vendlindje, kurse studimet e mesme i kreu në Itali. Këtu së bashku me mikun e tij Odhise Paskalin botoi revistën Studenti Shqiptar, në të cilën botoi edhe vjershat e tij të para. Më pas kur studioi mjekësi në Romë botoi poemën e tij të parë me pseudonimin Kostandini në vitin 1923. Kthehet në atdhe një vit më vonë dhe do të jetë për gjashtë muaj sekretar i kabinetit të kryeministrit Fan Noli. Pas dështimit të Revolucionit të qershorit emigroi dhe në vitin 1926 filloi studimet në universitetin Lomonosov të Moskës për filozofi, studime që i përfundoi në vitin 1930. Pas një debati në organizatën e partisë të BS, ku bënte pjesë, e larguan nga Moska dhe për tre vjet punoi në një uzinë në Kaukaz. Në vitin 1933 u rehabilitua dhe emërohet pedagog dhe dekan i fakultetit të filozofisë në universitetin Lomonosov. Ndërkohë që në vitin 1932 u martua me një moskovite me të cilën u nda pas tre muajsh për të mos u martuar kurrë.

Në vitin 1934 pranohet në Komintern dhe me këtë detyrë vjen në vitin 1941 në Shqipëri dhe bëhet pjesë e Këshillit të Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar, aktivitet që i siguroi një pozitë drejtuese në Shqipërinë e pasluftës. Në vitin 1946 do të jetë ministër i arsimit dhe kulturës në qeverinë e Enver Hoxhës. Ndërkohë që në vitin 1945 u zgjodh kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë (LSHA), kryetari i parë i kësaj organizate. Po këtë vit u botua edhe vëllimi i tij poetik vjersha me pseudonimin letrar Lame Kodra. Në vitin 1946 për divergjenca të shumta që kishte me Enver Hoxhën në fushat e ekonomisë, kulturës dhe drejtimit të Partisë, përjashtohet nga ajo dhe shkarkohet nga të gjitha funksionet. Kështu intelektuali dhe njeriu më i mirarsimuar i Shqipërisë internohet në Ballsh e Fier, ku jetoi për 24 vjet, duke punuar si magazinier në ndërmarrjen e grumbullimit. Pas një jete të vetmuar në 11 qershor 1971, Sejfulla Malëshova u nda nga jeta dhe u varros në varrezat e vjetra të qytetit. Në vitin 1993 një grup intelektualësh u kujdesën për rivarrimin dhe ceremoninë e munguar për përkthyesin e Internacionales, Gëtes dhe Nekrasovit, apo “poetin rebel” siç i pëlqente ta quante veten.

Një nga biografët e Sejfullait, shkrimtari Niko Tyto, ka shkruar kështu:

“Malëshova është një ndër gjashtë krahinat e rrethit të Përmetit, që shtrihet në të dy anët e Dhëmbelit. Në faqen e lindjes, bri Vjosës, renditen njëri pas tjetrit fshatrat Hargovë, Grabovë, Mbrezhdan; pas malit është Leskaj, Malëshova, Limari dhe Kalaja, gjithsej shtatë fshatra. Ajo që është më interesantja në këtë njësi të vogël gjeografike dhe etno-kulturore, është se ka një përzierje të çuditshme fetare. Malëshovë, Mbrezhdan, Hargovë janë orthodhoksë; Grabova dhe Limari i ka të dy besimet (orthodhoksë dhe bektashi); ndërsa Leskaj është  bektashi.

Kur i sheh nga larg të krijohet përshtypja se në këtë zonë banojnë më të varfrit dhe më të paditurit, por kush i njeh sadopak malëshovitët, do të shohë se aty kurrë nuk ka patur fukarallëk, kurrë nuk ka patur injorancë. Burrat e kësaj zone kanë njohur kurbetin, kanë njohur zanatin, kanë njohur punën, kanë njohur shkollën dhe kulturën. Të larguar përgjithmonë apo përkohësisht ata kanë menduar për krahinën tyre, për njerëzit e tyre aty. Edhe sot, si gjithë Shqipëria, Malëshova është boshatisur.”

Revolucionar i paepur

Që në të ritë e tij, Sejfulla Malëshova u përfshi dhe u aktivizua gjerësisht në rrethet atdhetare, ku u dallua për shpirtin e tij të zjarrtë atdhetar; pjesëmarrës aktiv në lëvizjen për drejtësi e përparim shoqëror. Ai, vazhdimisht, do të ishte në krahun e vegjëlisë. Edhe pse fare i ri në moshë, u bë një emër shumë i njohur në rrethet patriotike dhe politike të kohës. Krijoi dhe mbajti lidhje të pandërprera me intelektualët më në zë të vendit. Sejfulla Malëshova që kur ishte në bankat e kolegjit, si djalë populli që ishte, i hodhi të gjitha energjitë e tij për të çliruar Shqipërinë dhe popullin shqiptar.

Në radhët e studentëve shqiptarë në Itali, fjala dhe pena e Sejfulla Malëshovës shquhen aq shumë sa dy mjeshtrit e mëdhenj të gjuhës shqipe, dy nga figurat më të mëdha politike të Rilindjes sonë, Faik Konica dhe Fan Noli, të cilët e konsiderojnë Lame Kodrën (emri letrar i Sejfullait) si dishepullin e tyre me vlerë, si bashkëpunëtor të radhës së parë. Botimet shqiptare, si në Itali ashtu edhe ato të Federatës “Vatra” në Amerikë, dëshmojnë për punët, për inteligjencën e mprehtë dhe për ndjenjat e kulluara të patriotizmit të Sejfulla Malëshovës. Nisur nga përgatitja që kishte, doemos, edhe nga aftësitë që zotëronte, ish-kryeministri i vitit 1924, Fan Noli, e mori në kabinetin e tij qeveritar si kryesekretar të Kryeministrisë.

Së bashku me Avni Rustemin, si dhe me intelektualë të tjerë përparimtarë të asaj kohe, Sejfulla Malëshova luftoi për një Shqipëri demokratike të vegjëlisë. Revolucioni i Qershorit, përpjekja dhe lufta për të përmbysur regjimin e bejlerëve dhe të agallarëve, të feudalëve, e kishin nxjerrë Sejfulla Malëshovën në paraskenën e politikës shqiptare. Atëherë, ishte vetëm 23 vjeç. Fjala dhe pena e tij qenë trumbetë lufte për të gjithë demokratët e asaj kohe.

Por edhe në emigracion, në Itali, Austri, Francë dhe në kuadrin e Kominternit, Sejfulla Malëshova luajti një rol me shumë rëndësi me fjalët e tij, me shkrimet dhe punën e tij.

Në ballë të luftës për liri

Duke ndjekur nga larg atdheut luftën që po bënte për çlirim, biri i Malëshovës atdhetare nuk mund të qëndronte indiferent. Ai kthehet në Shqipëri dhe lidhet me këtë luftë heroike. Madje, pa takuar nënën dhe motrën e vetme, të cilat kishin pritur prej 20 vjetësh. Por i takoi më vonë, ilegalisht (kjo edhe për masa sigurie, sepse armiku e gjurmonte). Kthimi i tij në Shqipëri, pas 20 viteve, ishte veprim i një patrioti të madh, që e donte me shpirt popullin e tij. Pati edhe emigrantë të tjerë, por që nuk u bënë merak për fatet e popullit e të atdheut; këta pseudopatriotë qëndronin kafeneve të Europës, duke bërë pazare në kurriz të Shqipërisë dhe të shqiptarëve.

Sapo erdhi në Shqipëri, Sejfulla Malëshova nuk shkoi salloneve ku bëhej “politika e madhe prej baballarëve të kombit” dhe në bashkëpunim me nëpunësit fashistë. Pa as më të voglin hezitim, Sejfulla Malëshova shkoi atje ku kërciste pushka partizane, në male, ku bijtë e thjeshtë të popullit luftonin me vetëmohim dhe heroizëm për çlirimin e atdheut.

Nisur nga përgatitja e tij politike dhe intelektuale e një niveli të lartë, si dhe nga kontributi që kishte dhënë deri në atë kohë në dobi të atdheut të vet, Sejfulla Malëshova zgjidhet anëtar i Këshillit të Përgjithshëm të Frontit Antifashist Nacionalçlirimtar si dhe anëtar i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare. U bë menjëherë njëri nga kuadrot e lartë dhe të shquar të luftës. Veprimtaria e tij politike dhe organizative kontribuoi në zgjerimin dhe intensifikimin e luftës kundër pushtuesve të huaj dhe bashkëpunëtorëve të tyre. Fjala e mençur dhe shkrimet me frymë patriotike, si dhe vjershat e tij, u bënë burim frymëzimi për zemrat e fshatarëve, të punëtorëve dhe të rinisë së Shqipërisë liridashëse. “Në vjershat e Lame Kodrës shprehet fuqishëm aspirata shekullore për lirinë e popullit tonë. S’ka gëzim më të madh për një poet kur shikon se krijimet e tij ndezin zemrat e një populli për liri. Ai jetën e tij ia ka kushtuar popullit dhe ka sakrifikuar çdo gjë, që historinë ta bëjë vetë populli dhe jo rrethet e ngushta të të “zgjedhurve”, – është shprehur Dr. Selaudin Toto.

Nga krijimtaria e Sejfulla Malëshovës

Si e dua Shqipërinë!…

Poezi e shkruar në vitin 1939 dhe e botuar në gazetën “Liria” në Amerikë në vitin 1941. Deri në vitin 1968 kjo poezi ishte në Antologjinë e Poezisë Shqipe dhe pas këtij viti u hoq prej andej:

S’kam çiflik e s’kam pallate,

S’kam dyqan me shtatë kate,

Po e dua Shqipërinë

Për një stan në Trebeshinë,

Për një shkarp e për një gur,

Për një gardh e për një mur,

Për kasollen mbi Selishte,

Për dy ara në Zallishte,

Per një lopë, për një gomar,

Për një Balo, një manar.

Unë e dua Shqipërinë

Si bari dhe si fshatar.

Unë e dua Shqipërinë,

Për tërfilin mi lëndinë,

Për një vajzë gjeraqinë,

Dhe për ujët që buron

Nga një shkëmb e gurgullon

Nëpër lista gjetheshumë,

Edhe zbret përposh në lumë.

Unë e dua Shqipërinë

Për një lule trëndelinë,

Për një zok që fluturon,

Për bilbilin që këndon

Në ato ferra, në ato hije

Këngë malli, dashurie,

Këngë shpirti të helmuar.

Unë e dua Shqipërinë

Si poet i dhemshuruar.

Unë e dua Shqipërinë

Që nga Korça në Vraninë,

Ku del bujku që me natë

Me parmëndë dhe me shatë,

Mbjell e korr me diell, me hënë

Dhe s’ka bukë për të ngrënë,

Ku nallbani dhe samarxhiu

Mjeshtri, kallfa e kallajxhiu,

Krrusen ditë e krrusen natë,

që të hanë bukë thatë,

Ku hamalli nëpër skela

Ngarkon hekur dhe varela,

Këmbë zbathur, grisur, çjerrë

Punon vetëm për të tjerë.

Unë e dua Shqipërinë

Që nga Shkupi, në Janinë,

Ku një popull derëzi

Heq e vuan robëri

Po ka shpirtin luftëtar.

Unë e dua Shqipërinë

Si shqiptar e bir shqiptar.

blank

DUNA FLORIRI – Poezi nga MOIKOM ZEQO (3 qershor 1949 – 15 qershor 2021)

 

Tik- taku i cilës orë i përshkon të tërë imazhet?

O zogj bohemë në labirinte ajri!

Ç’është kjo erë që krijon duna floriri?

Bredh opti im nëpër hapësirat si në multimedia!

Dhe fusha ku, kohë më parë, qe një rrap, është si truri që ka ëndërruar dikur!

I marr tërë gjurmët e arta të Princit të Vogël të Exyperisë dhe me to e bëj pullazin tim!

2004-2009

 

blank

DEMOKRACI – Poezi nga LANGSTON HUGHES – Përktheu IRENA DONO

Demokracia nuk do të vijë
sot, këtë vit.
Dhe asnjëherë
përmes kompromiseve dhe frikës.
Unë kam po aq të drejtë,
saç ka edhe një tjetër,
të qëndroj
në dy këmbët e mia
dhe të zotëroj tokën.
Unë lodhem kur dëgjoj njerëz të thonë:
Le t’i lemë gjërat të ndjekin rrjedhën e tyre.
E nesërmja është një ditë tjetër.
Mua s’më duhet liria kur të kem vdekur,
Nuk mund të jetoj me bukën e së nesërmes.
Liria
është një farë e fortë,
e mbjellë
aty ku duhet me domosdo.
Dhe unë që jetoj këtu,
e dua lirinë
bash si ju.
blank

Mjeku i Lokalitetit Nga Naum Prifti

Tregimi Mjeku i Lokalitetit eshte botuar ne vellimin Njerez te Kesaj Toke ne 1970. Nje dekade e gjysme me pas, filmi “Kur hapen dyert e jetes” me skenar e regji te aktorit të njohur Rikard Larja as e permend tregimin e Naum Priftit nga e ka marre krejt subjektin. Sa per t’i krahasuar, mund te lexoni tregimin dhe te shikoni filmin.

————————————————————————————————-
Në fund të orarit të ditës, mjeku u ul tek shkallët përpara derës së ambulancës dhe e treti vështrimin tek i vetmi peisazh që kishte përpara cdo ditë: një shesh i pjerrët, një rrugë e ngushtë, një mur i rrënuar dhe pa funksion pas te cilit ishin dy plepa. Vështrimi i mjekut ndoqi hapësirën midis dy plepave aty ku dukej një kodër e mbuluar me pisha. Kontrasti mes ngjyrës së fortë te pishave dhe kornizës së zbehtë që krijonin dy plepat në fillim i qe dukur tërheqës por edhe sikur të pretendonte se nuk e kishte parë me qindra herë të tjera përpara, tani vjeshta i kishte njëtrajtësuar drurët dhe monotonia shtrihej e patrazuar në një vend të krijuar enkas për të.
Infermierja po pastronte shiringat në paradhomë dhe në heshtje por priste që mjeku të fillonte te fliste sikur t’i thoshte me zë mendimet e tij.
-Kush ka qenë ai që e ka ngritur këtë fshat? Çfarë i ka pëlqyer këtu? As tokë dhe as kullota për të qenë. Do ketë qenë ndonjë mizantrop, se përndryshe s’kishte pse të rrinte në këtë vend të shkretë.
-Mbase dikush që ndiqej…
-Kaçak?- e ndërpreu mjeku. Nuk besoj. Ndonjë kusar edhe mundet.
-E pse?
-Se, po të qe kaçak do t’i kishte mbetur ndonjë këngë ose ndonjë legjendë. Njerëzit e kësaj krahine i këndojnë trimërisë, po jo hajdutërisë.
Infermierja diç murmuriti nëpër dhëmbë.
Mjeku, disi i vetëkënaqur me konstatimin, mori frymë thellë dhe pastaj e lëshoi ngadalë duke rrumbullakosur buzët.
Duke nxjerrë një cigare prej kutisë që e mbante në xhep, tha:
– Sa kohë i duhet të vijë Rroku të na sjellë shtypin. Apo e ka sjellë?
-Jo, – tha Frosina, – është herët.
Frosina deshi ta pyeste përse nuk shkonte nga klubi që të kalonte kohën por u kujtua shpejt se mjeku e urrente dominonë duke e quajtur “lojë pleqsh” dhe klubi nuk i jepte asnjë kënaqësi.
-Doktor a të kujtohet Maria? -pyeti ajo si për ndërrim teme.
-Cila Mari?
-Ajo nusja që s’bënte fëmijë. Tani ka lindur dhe erdhi bashkë me të shoqin të pyeste kur do shkosh tek ata për darkë.
Mjeku e lëshoi tymin e cigares përpara vetes si të donte të mbrohej nga pyetja e saj pa folur.
-S’më thërresin mua të shkretën, – u ankua Frosina, – po të luten ty që s’u vete.
Infermiera po i hidhte shiringat në sterilizator. Ajo i kishte kthyer kurrizin por mjeku i merrte me mend veprimet e saj nga cdo tingëllimë që depërtonte në zbrazëtinë e bardhë të ambulancës. Pas pak kaminetoja me vajguri mbushi gjithë dhomën me një vërshëllimë uniforme.
-Mos nxito kaq shumë, Frosinë. Deri nesër ato mund të ziejnë nga tri herë. Vetëm po të kemi ndonjë rast urgjent…
-S’dihet, doktor Pirro..
-Mirë e ke. Le të jenë gati.
Ai deshi ta pyeste Frosinën si e kuptonte ajo mërzinë, po i tha vetes se nuk do kishte përgjigje të kënaqshme, dhe hoqi dorë. Në të vërtetë nuk e dinte se cfarë mund të quhej “përgjigje e kënaqshme”. Në një mënyrë krejt të pavullnetshme ai e lidhte fantazinë me hipoteza të ndryshme shkencore. Për atë, mërzia dhe gëzimi ishin pjesë të së njëjtës ndarje të trurit të madh. Për shkaqe jo fort të qarta nga ana mjekësore, herë mbizotëronte njëra e herë tjetra. Ai pyeste veten a do të gjendej një ngacmues kimik, ose bioelektrik për të vepruar mbi atë sektor duke mundësuar që një njeri të mërzitur ta bëje të gezuar. Edhe sikur e gjitha kjo të mos kishte shumë kuptim apo dobi, ai pyeste veten sa kohë vallë do duhej përpara se mjekësia t’i afrohej hyrjes së të fshehtave të qelizës nervore… dhe pakuptuar pjesa tjetër e mendimit i doli nga buzët…
-Si thua ti Frosinë, a mund të mësohet njeriu me mërzinë si me një mik të bezdisshëm? – Ai fliste për mërzinë gati-gati si për diçka lëndore.
-Mundet, – tha Frosina, që dukej se nuk ishte shumë e interesuar për temën.
– Unë them, jo. Njeriu nga mërzia ose bëhet idiot, ose plogështohet. Njeriu nuk mund të mësohet me mërzinë se mërzia e ndryshk shpirtin.
U bë një heshtje e shkurtër. Në sterilizator shiringat kishin filluar të zienin dhe avulli i bardhë po dilte me shkulma, që lëviznin ajrin me llokoçitje që dëgjoheshin si diçka midis zukatjes dhe vërshëllimës.
-Kur do të vijë dita që të transferohem prej këtej? Ku i dihet? Mund të jetë nesër ose kurrë. Por ama e kam thënë se kush do ma sjellë lajmin e transferimit, do të ketë një peshqesh të madh nga unë. Po ma solle ti, Frosinë, do të të blej një fustan.
-Falemnderit, doktor Pirro, po s’ishte nevoja të na fyeje…i tha ajo me bërrylat mbështetur në dritare e me shikimin tek i njëjti peizazh përjashta dyerve të dhomës.
-Gafë, – tha mjeku duke qeshur, – gafë. Do jetë diçka që s’do ta harrosh kurrë…
Infermierja buzëqeshi dhe e shikoi duke ngritur njërën vetull lart me një shprehje naive, po dukej qartë se ende e ndiente veten të fyer.
Mjeku u ngrit në këmbë dhe recitoi vargjet e Pushkinit:
“Të falem, fshat i dashur, kënd i fshehtë,
Je azil i qetësisë, i çlodhjes…”
Dhe pastaj e vazhdoi rimën me fjalë të shpikura nga mendja.
Ai e ndiente se mërzia po e pushtonte pak nga pak si një mjegull e dendur dhe pas saj e prisnin disa orë të vështira limontie. E kishte provuar disa herë atë gjendje dhe e dinte fuqinë drobitëse të saj. Duhej të merrej me një punë apo të hynte në diskutim të fortë me një koleg. Gabimi më i madh që mund të bënte ishte të shkonte të mbyllej në dhomën e tij dhe i shtrirë në shtrat të ngulte shikimin te hartat paformë të mureve me suvatë e bymyera prej lagështirës.
-Do të shkoj nga Emini, – i tha Frosinës. – Më ka porositur ta marr me vete kur të dal për kontroll.
Mjekut i pëlqente të fliste me Eminin, të cilin e admironte për energjitë e pashtershme dhe sensin realist. Agronomi ishte një burrë qafëshkurtër, mbathur me çizme dimër e verë, që megjithese e shikonte botën pa syze nuk hiqte dorë nga optimizmi.
Kur agronom Emin Çuka kishte thënë se tokat me shkurre ku kullosnin dhitë mund të bëheshin vreshta e pemishte, banorët e kishin parë sikur donin të merrnin vesh nëse tallej apo e kishte me gjithë mend. Po ai iu përvesh punës me siguri tek vetja dhe me një fond të vogël. Nga zelli dhe pasioni i tij u çarmatosën edhe kundërshtarët më të vendosur dhe dalngadalë vreshta u bë ideja zotëruese në jetën e lokalitetit. Bile edhe mjeku, shkonte e bënte punë vullnetare kur kishte kohë. Pirro i kishte thënë me seriozitetin më të madh Eminit, se do të ishte mirë që të linte një parcelë për eksperimente dhe të merrej me krijimin e varieteteve të reja të rrushit.
Agronomi kishte qeshur me këtë ide dhe i qe përgjigjur mjekut se shkenca e vitikulturës do të qe tepër “fatkeqe” po të priste ndihmë nga ai.
-Pse? kishte kundërshtuar mjeku. – Kaq punë e vështirë qenka?
-Tregohu i arsyshëm, dishepull i Eskulapit! Kjo është njëlloj sikur të kërkojne nga ty të zbulosh një mikrob të ri. Unë jam agronom fushe, jo shkencëtar. Varietetet e reja kerkojnë njohuri teorike, laboratorë, pajisje, fonde, kuadro.
-Megjithatë nuk ma merr mendja që ti të mos merresh me eksperimente.
-E pse?
-Ke tipare shkencëtari, – i kishte thënë mjeku.
– Mos harro Pirro vëllai, se unë lavdërimeve u bëj 50 për qind zbritje.
-Po unë të kam parë që diçka shkruan.
-Mbaj ca shënime për varietetet, kohën e pjekjes, ëmbëlsinë në përqindje. Po këto janë gjëra të vogla që mund t’i bëjë kushdo.
II
Pirro doli nga oborri me atë të ecurën e tij karakteristike disi të plogët e të ngeshme. Që nga dera e klubit ia bëri me dorë, i plotfuqishmi i lokalitetit, Qazimi, një buçkan me faqe të kuqe dhe me tule poshtë syve të butë si kajsi.
–Do të vish me mua? – e pyeti Qazimi.
-Patjetër. Gjersa je i plotfuqishëm kush të kundërshton ty? – qeshi Pirro.
-Eja, sot do të shkojmë për gjah, – i tha ai miqësisht.
-Ke gjetur çifte dhe për mua?
-Ç’e duam çiften? Ne do të shkojmë të gjuajmë trofta.
-Me grepa të zakonshëm apo me flutur?
-As me grepa, as me flutur. – Ja me këtë. Ai i tregoi një pushkë sportive dhe mjeku qeshi.
-Me pushkë sportive? Kot sa të lodhësh këmbët. Asgjë nuk ke për të vrarë.
-Po ti eja njëherë, provoje.
-S’më merr malli ta provoj së dyti. Të kesh ndonjë rrjetë të vogël, ose të gjuash me kosh edhe mund të zësh diçka duke i marrë pellgjet me radhë, po kështu, të siguroj unë, bosh ke për t’u kthyer.
-E vëmë me bast? – i propozoi Qazimi.
-E vëmë, me sa të duash. Po solle ti trofta sonte, unë do të paguaj gjithë kafetë e javës.
-Ta mbash fjalën ama.
-Me një konditë, po nuk solle gjë, të m’i paguash ti kafetë.
-Ashtu jo, – i tha Qazimi, – se mbetem dhe pa meze, dhe pa kafe, Unë e di pse s’vjen ti. Nuk ta mban nga Sadushi. Ta ka mbledhur tetë me dy.
-Po të jetë për Sadushin, vij që tani.
-Hë, eja!
Mjeku u mat, pastaj papritur qëndroi në vend.
-Ma hodhe, – i tha Qazimit, – ma the kastile që të më prekësh në sedër dhe që të të bëhem shok. Po sot nuk të vij, – shtoi seriozisht, – do të dal për kontroll sanitar dhe isha nisur të merrja edhe Eminin.
III
Agronomi i lokalitetit, Emin Çuka, qe në zyrën e tij i përkulur mbi një letër milimetrike duke hedhur me kujdes disa viza të lakuara. Pirro e mori me mend se ato viza të holla e të lakuara aty në letër ishin projekte per
-Kanë ndonjë emër këto viza? – e pyeti Pirro.
-Natyrisht.
-Si quhen?
-Isoipse.
-E mësova një fjalë këtu.
-Si shkove sot? – e pyeti Emini. –Pate ndonjë rast interesant?
-Interesantët kanë ndërruar rrugë prej kohësh, – tha mjeku pa entuziazëm. – Pyes veten ndonjëherë: “Ku vizitoheshin gjithë këta njerëz kur këtu s’kishte mjek? “
-Këtë pyetje nuk duhej ta bëje se je djalë me shkollë, – e qortoi Emini.
U bë një heshtje e shkurtër. Emin Çuka i palosi planet dhe letrat në një dosje.
-Sidoqoftë më mirë kur kam punë shumë, sesa kur rri kot. Ka ditë që pyes veten: “A ka ndonjë përfitim shteti që ma paguan rrogën këtu?” Kur them shteti, domethënë shoqëria.
– Ty të duket se po sakrifikon… – qeshi Emini. Këmba s’të shkel në baltë dhe as koka s’të piqet në qiell. Mjekët e rinj shikojnë vetëm klinikë, spital, pavijon. Po dikush duhet të punojë tokën, të mjelë lopën, të pastrojë kopshtin. Kur ti thua “Pse unë?” ashtu mund të thotë edhe ai tjetri se gjithsecili është uni i vetes së tij.
-Nuk thashë atë, – u hodh në sulm Pirro. – Unë po harroj profesionin tim këtu, e ndiej që po e harroj.
U duk se Piroo priti se ç’përshtypje do t’i bënin këto fjalë agronomit.
– E para e punës kjo nuk është e vërtetë. Mbaj mend fjalët e një profesori. “Djema, – na tha- kur të dilni nga shkolla, në fillim do të keni përshtypjen se s’dini asgjë dhe se ato që keni mësuar në libra nuk kanë asnjë lidhje me ato që do të hasni në jetë. Mori librin dhe po e mbante së prapi. – Do të kalojnë disa vjet edhe pak nga pak çdo gjë do të zërë vendin e saj dhe libri do të kthehet së mbari.” Ti ëndërron për një klinikë dhe për një spital të vogël… ku të shërbesh duke bërë vizitën e mëngjesit dhe prapa të të ndjekin ndihmësmjeku, infermierët…
-Unë dua të kem mundësinë të vë në jetë ato që kam mësuar në fakultet. C’të keqe ka këtu?
– Atëherë mendo pak për epidemiologun apo higjenistin, Nuk më ke thënë vetë se sot, mjekësia shëron të sëmurët, kurse nesër do t’u shërbejë të shëndoshëve? E ardhmja është parandalimi i sëmundjeve apo jo?
-Mua nuk më tërheq më puna! – shfreu mjeku.
-Çdo punë ka poezinë dhe bukurinë e saj bashkë me telashet e veta.
-Ti je i apasionuar pas profesionit tënd, prandaj i gjykon të tjerët kështu, -i tha mjeku, ndërsa agronomi tundi kokën, dhe bëri një hap drejt tij.
-Ta dish ti me sa vështirësi kam ndenjur unë në vitin e parë në Institutin Bujqësor. Dy herë ika dhe të dyja herët im atë më kapi për veshi dhe më ktheu në fakultet. “Aty të rrish, më tha – dezertorë nuk dua në shtëpinë time!” Im atë është ushtarak dhe i përdorte shprehjet ushtarake vend e pa vend. Mua më vinte inat se babai, po të donte, ndërhynte dhe mund të ma ndërronte fakultetin, kurse ai gjykonte nga pozita të tjera. “Derisa të kanë shtënë aty, atëhere atje ka nevojë për ty!”
Të dy dolën përjasht por pa e lënë bisedën të këputej. Pirro e ndiente se përvoja jetësore e kishte formuar Eminin si njeri dhe karakteri i tij i kujtonte humanistët e mëdhenj.
Në ekspeditën e radhës, Pirro gati donte t’i tregonte agronomit sesi plekseshin në një mënyrë të ngatërruar zakonet, traditat e jetesës, paragjykimet, ekonomia dhe mundësitë praktike në zanatin e mjekut. Në disa shtëpi nuk i kishin hequr kafshët nga katet e poshtme e në disa të tjera ahuret ndodheshin ngjitur me dhomat e banimit. Mjeku mundohej t’u shpjegonte se sa e dëmshme qe kjo për shëndetin, ç’pasoja sillte dhe ngulmonte se për kafshët duhej të ndërtoheshin ahure të veçanta larg shtëpisë. E si mund të bisedoje me pleq e aq më shumë ta bindje pleq si xha Nikolla që thoshin: “Kështu jemi mësuar dhe gjer tani s’na ka gjetur asgjë e keqe”. Një plak i gjatë e i thatë, që tërë jetën qe marrë me xhambazllëqe, kundërshtoi më me ngulm se të tjerët. Në fillim tha se nuk shikonte asnjë arsye që ta largonte lopën nga shtëpia.
-Mos thuaj kështu, xha Nikollë, – i tha mjeku duke i vënë dorën në sup. – Ti e di edhe vetë, kafshët bien erë.
-Erë? Po unë ku ta gjej erën e lopës. Mua ajo më pëlqen më shumë se era e zambakut.
-Po mirë xhanëm, por ato edhe ndyjnë.
-Unë jam gati t’ia pres me duar, – dhe Nikolla i bëri duart si kupë. – Pastaj i madhi kështu i ka stisur gjërat. Kush do të pijë qumësht duhet të fshijë edhe bajgat. Pastaj na duhet të dalim edhe në punë në kooperativë.
Kur në bisedë ndërhyri agronomi, plaku aq deshi.
-Hë, më le ti të mos dal në punë?
-Kohën mund ta gjesh, -i tha Emini,- sikurse e gjen për të punuar kopshtin dhe për të kullotur për briri këtë lopën tënde.
-Po ja e gjeta kohën, po materialet ku t’i gjej? Kooperativa duhet të na i japë të gjitha materialet e ndërtimit.
Biseda u zgjat e dukej se s’do të mbaronte. Mjeku nxori bllokun. Kjo nuk i pëlqeu Nikollës dhe kushedi si iu duk. Kishte dëgjuar se ata të shëndetësisë të këputin me gjoba, prandaj u tremb. Papritur u tregua i arsyeshëm dhe i bindur.
-Mirë xhanëm, mirë, gjersa është urdhër, s’kemi ç’bëjmë, do ta ndërtojmë doemos.
Agronomi u kënaq shumë që biseda mori këtë rrugë dhe priti të dëgjonte nga mjeku t’i thoshte: “Po, xhaxha është urdhër i prerë e po s’e përfundove gjer në aksh datë do të përgjigjesh ose do të gjobitesh!”
Pirro i dha një përgjigje që e la me gojë hapur Eminin.
-Jo, xhaxha, nuk është urdhër, po ti do ta bësh se është për të mirën tënde. Në ç’datë do ta përfundosh, më njëzet apo në fund të muajit?
-Në fund të muajit, -tha me dinakëri Nikolla dhe dukej qartë se tani gënjente dhe se donte t’i përcillte sa më parë.
Kur dolën përjashta Emini i tha mjekut:
-E prishe vetë gjithë punën kur i the se nuk ështe urdhër dhe as me detyrim. Ai kështu dhe kishte rrezik të mos e bënte.
-Pse ta gënjeja? – u habit Pirro.
-Për të mirën e tij. Aq më tepër se ai vetë ta përmendi i pari.
-Nuk mund t’i thosha “është urdhër” derisa s’ka asnjë urdhër të tillë. -Nuk mund ta gënjeja, – vazhdoi mjeku pak i habitur me agronomin. Ai le të veprojë si të dojë, po në radhë të parë duhet të ketë besim se unë s’e gënjej. Kryesorja është të bindet se kjo punë është për të mirën e tij.
Agronomi ngriti supet. Kur po ktheheshin nga vizitat u takuan me drejtorin e shkollës tetëvjeçare, Koço Xhanin.
-U ktheve nga ekipi, Koço? – e pyeti Emini.
-Ja sapo arrita.
-Atëherë të takon të na qerasesh me nga një kafe.
-Mua? – u habit Koçoja. –Ju takon juve të më qerasni që u ktheva shëndoshë.
Në klub gjetën dhe kryetarin e lokalitetit, Sadush Matën. I ulur mes një pareje fshatarësh, kryetari kishte ardhur në qejf nga alkooli dhe po u rrëfente një skenë gjahu. Koçoja dhe Emini e përshëndetën kurse Pirro jo. Ai eci drejt banakut për të porositur kafetë. Marrëdhëniet e tyre ishin krejtësisht të fohta dhe vetëm zyrtare, por. në atë vend të vogël ju duhej të shiheshin me njëri-tjetrin disa herë në ditë dhe kjo ishte e bezdisshme, aq sa edhe të tjerët ndërhynin t’i pajtonin.
-Si i ke punët me pushtetin? – e pyeti Koçoja duke shpresuar se mos ato ditë që kishte munguar ai kishte ngjarë pajtimi i shumëpritur.
-Shumë mirë! –iu përgjigj Pirro.
-Pse qenke pajtuar me Sadushin? –u gëzua Koçoja. Atëherë do pimë…
-Me Sadushin s’jam pajtuar. Kush të tha që u pajtova? –pyeti Pirro.
-Po atëherë ç’thua që i ke mirë punët me pushtetin?
– Pse, ti pandeh se Sadush Mata është pushteti?
-Atë e kemi pushtet këtu.
-Jo, jo, ai është një nëpunës siç jam edhe unë dhe nuk mund të pranoj kurrë se ai është i pushtetit, fjala vjen, më shumë sesa ti. Pushteti na ka të gjithë njëlloj, sepse të gjithë punojmë për të. Pse i thonë pushtet popullor, e di kuptimin e kësaj fjale ti?
-Nga ana filozofike thua ti?
-Jo, nga ana praktike.
-Ehe, nga anët praktike ai ta kërcet pas shpine se i shkon fjala në rreth. Një raport të bëjë për ty, aq mjafton. Ai të ka në dorë. A nuk të nxori në raport para Komitetit?
-Më nxori. E pastaj?
-E ç’do më tepër? Nesër të nxin karakteristikat dhe ec të zësh punë të mirë pastaj.
-Ti, Koço paske frikë, – i tha rreptë Pirro.
-Nuk është frikë,… u mbrojt Koçoja.
-Drojtje atëherë. Ti thua, ta fut, të ka në dorë, se ai është pushteti këtu dhe atëherë t’ia gëlltitim çdo tekë, çdo veprim të padrejtë. Ai është i pushtetit kur e bën punën me drejtësi, me ndërgjegje, por kur nuk vepron drejt, mos pandeh se i bën ndonjë shërbim të mirë pushtetit. Apo mos pandeh se pushteti s’i shikon këto gjëra?
-Po gjersa të vijë ajo kohë, ai më ka dërguar nja tri herë mësues në Oseckë, – i tha Koçoja dhe shikoi në drejtim të maleve, sikur të kërkonte me sy Oseckën e vogël që tulatej e mënjanuar diku thellë.
-Unë do të preferoja të vija më mirë në Oseckë…
-Çështje gustoje, – e ndërpreu me të qeshur Koçoja duke dashur ta kalonte lehtë.
-Më mirë në Oseckë sesa t’i bëj temena padrejtësisë. Dhe në zihem me një nëpunës të paaftë që nuk bën punën ose nëse i kundërshtoj një shefi kur më nxit të bëj një hatër a një lëshim, kjo nuk ka të bëjë me pushtetin.
IV
Mëria e kryetarit te lokalitetit i kishte rrënjët te një incident i vogël. Sadush Mata shkonte shumë mirë me mjekun e mëparshëm. Gati çdo pasdite ia shtronin së bashku në klub, me raki e meze dhe miqësia e tyre në sajë të xhepit të mjekut, shkonte fjollë. Mjeku nuk ia prishte për asgjë kryetarit dhe ai nga e tij tregohej i denjë për këtë miqësi duke e lejuar të mungonte disa ditë në muaj. Pirro Basha nuk pinte. Ai kishte neveri për të gjitha llojet e pijeve dhe qëndronte larg klubit ku luanin domino. Disa herë kishte shkuar me shokët e shkollës në lulishtet verore të Tiranës, dhe nuk ishte kënaqur nga të pirët. Përveç dhembjes së kokës, s’mbante mend gjë tjetër nga konjaku ose nga rakia. Përpjekja e Sadush Matës për të afruar mjekun e ri me anë të një pusulle jo vetëm s’kishte pasur përfundime të mira, po ishte bërë shkak për ngrindjen e tyre të parë.
Një ditë maji, në mëngjes, mjekut i erdhi në ambulancë një punëtor i mirëmbajtjes së rrugëve dhe kërkoi ta vizitonte. Pirro i dëgjoi me kujdes ankimet e tij dhe e vizitoi me vëmendje. Nuk i gjeti asgjë. Duke i rënë shpatullave i tha si ta përgëzonte:
-Mos u bëj merak. S’ke asgjë. Kaq i shëndoshë do të desha të isha dhe unë.
Nga ky kompliment pacienti duket se s’mbeti i kënaqur. I hutuar dhe me drojtje nxori nga xhepi i jelekut një copë pusullë dhe ia zgjati mjekut. Atje, me një shkrim që s’mund ta quaje të bukur, qe shkruar:
“Shoku doktor!
Letërprurësi është një miku im. Po pate mundësi jepi tri ditë pushim me raport, se ashtu e ka punën.
Të fala, Sadushi”.
Si e lexoi pusullën, mjeku iu afrua dritares dhe ndenji i menduar. S’i të bënte? T’i jepte tri ditë pushim? Pse ta prishte me kryetarin? E dinte se po të mos i jepte raport pushimi letërprurësit, do ta zemëronte kryetarin dhe kur të vinte rasti, ai do t’ia shpaguante. Refuzimi i kërkesës do të kishte pasoja për mjekun edhe pse ishte kryetari ai që nuk duhej ta kishte dërguar atë letër duke i çelur rrugë një veprimi të pandershëm. Toni gati miqësor i pusullës së kryetarit e vuri pak në mendime mjekun. Mëdyshja u kthye në zemërim kur papritur i erdhi ndër mend një pyetje e thjeshtë: Pse pacienti s’ia kishte dhënë letrën që në fillim? Mos vallë e gjithë kjo ishte e kurdisur me plan? Në rast se mjeku do ishte tuaf, atëherë s’kishte nevojë t’i jepnin pusullën dhe ajo do t’i kthehej të zotit. Pirro e ndjeu veten të fyer nga kjo lloj dinakërie bizantine që vinte në dyshim zotësitë e tij profesionale vetëm për shkak të moshës së re. Nga ana tjetër, ç’të drejtë kishte kryetari të ndërhynte në punët e tij? Pas asaj pusulle, po qe se e pranonte, do të vinin të tjera. Edhe sikur të bente vetëm këtë lëshim, nuk do ta kishte ndërgjegjen të qetë. Vendosi të mos i jepte raport pacientit të cilit iu afrua dhe i tha, me një ton të përmbajtur:
-Shko ti. Do të bisedoj unë me Sadushin.
-Po unë… është puna se…
-Të thashë, pra, do të bisedoj vetë! –ia preu shkurt, ndërsa po zhvishte bluzën e bardhë.
Kryetarin e gjeti vetëm në zyrë.
-Do ta ndezësh njëherë?
-Jo, faleminderit, tani sapo e hodha.
U bë një heshtje e shkurtër.
-Erdha të them, – filloi Pirro me një ton të qetë, – se nuk i dhashë raport atij mikut tënd. Ia tha me një lehtësi të habitshme e gati me qejf, njësoj sikur t’i thoshte “Ajo punë u mbarua” sa edhe kryetari nuk e mori seriozisht.
-Paske humor ore doktor!
-Derisa nuk ishte i sëmurë, pse t’i jepja raport?
-Unë, po të ishte i sëmurë, s’ta dërgoja letrën…
-Edhe letrën ta kam sjellë, – i tha mjeku.
-Tri ditë? – tha kryetari gjysmë serioz, gjysmë hokatar. – Sikur do të bëhej qameti. Unë të thashë, ashtu e ka punën.
-Në e ka punën ashtu, jepi leje ti si kryetar. Sadushi e kuptoi se mjeku jo vetëm nuk kishte bërë shaka por po shkonte më larg. Kryetari u mat të fliste por ndërroi mendje. Zuri të lexonte një qarkore, sikur të mos kishte njeri tjetër në dhomë. Mjeku e bëri shuk letrën e rekomandimit e hodhi tej dhe i tha një “Tungjatjeta” nëpër dhëmbë.
Kryetari nuk e përshëndeti. “Kështu ma punove! –tha me vete. –Mirë, mirë, këtu do të jemi!” – dhe psherëtiu me mllef.
Kështu miqësia e tyre kishte mbaruar përpara se të fillonte. Shpejt kryetari hapi fjalë nëpër miqtë e tij se doktori i ri ishte mendjemadh dhe se as nga zanati nuk merrte vesh si ai i pari. Dhe kjo fjalë, “i pari” zë vend menjëherë, sepse tek njerëzit e kaluara ka një kënd nostalgjie. Ka një ngjashmëri me shfaqjet e pehlivanëve që bënin turne para lufte nëpër qytetet e vogla. Në përfundim njerëzit komentonin rëndomt: “Ky s’është kushedi se çë, po të shikoje atë të parin…” megjithëse ekuilibristët, si i pari, si i fundit bënin të njëjtën gjë, ecnin zbathur mbi një tel të tendosur midis dy shtyllash.
V
Pas disa muajve erdhi për kontroll një burrë rreth të dyzetave. Hyri në dhomë duke ecur rëndë-rëndë dhe u ul në karrige pa përshendetur apo pyetur njeri. Vetëm mjekut i buzëqeshi. Pirro e kuptoi që kishte të bënte me një “tip” dhe për këtë arsye nisi ta shikonte me interesim të porsaardhurin. Fodull, krenar, apo kapadai?
-Ulu këtu! –e ftoi mjeku, duke i treguar shtratin ku vizitonte të sëmurët. –Si e keni emrin, ju lutem?
-Ja, më njeh Frosina mua, – tha ai duke treguar me gisht infermieren që po shkruante diçka në regjistër. Me këtë ai deshi të thoshte se nuk ishte një “sidokudo”, por një person i njohur.
-O, në rregull atëherë! – vetëm Frosina që e njihte mjekun dalloi ironinë e hollë. – Cfarë ju dhemb? – Mjeku po i fliste me etiketë, në shumës.
-S’e di unë, ti qe je doktor! – tha ai duke shkopsitur këmishën.
-Po nga se ankoheni?
-Gjeje ti që je doktor, – vazhdonte ai dhe buzëqeshte, i sigurt se po thoshte gjëra të mençura.
–Po a ke ndonje shqetesim që erdhe për vizitë? – e humbi durimin mjeku.
-Tani ti e di. Do të më shikosh njëherë mirë e mirë e pastaj do më thuash nga se jam sëmurë…
-Këtu s’është vend argëtimi!- i tha Pirro Basha.
-A, doktor, kështu ta kemi. Se ç’kuptim ka po të them unë? Zotësia jote aty do të duket, të ma gjesh vetë.
Mjeku e përplasi fenendoskopin në tryezë dhe u ngrit me vrull nga froni.
-Dil përjashta! Unë s’jam fallxhi ta gjej nga se vuan ti. Shko te ndonjë hoxhë a te ndonjë prift!
Pacienti u ngrit i hutuar nga reagimi i doktorit dhe pak i trembur nga toni. Frosina u zbeh dhe filloi të fërkonte ballin. Ndërkohë pacienti qe ngritur më këmbë e duke futur cepat e këmishës në pantallona, i hidhte mjekut ca vështrime të mbushura me inat. Duke dalë, ai përplasi derën e shau nëpër buzë.
-Ç’bëre doktor!… –tha Frosina e trembur.
-Çfarë bëra?
-E di kush është ky?
-Ç’rëndësi ka? Kush të dojë le të jetë…Unë as që e njoh fare.
-Është vëllai i Sadush Matës.
-Ëhë!
Nuk u mor vesh se ç’desh të thoshte mjeku me atë “ëhë”, se as atëhere e as më vonë ai nuk shfaqi ndonjë shenjë pendimi. Po tani kryetari i lokalitetit dhe kushdo tjetër që të ishte në vend të tij do të dyshonte se këtë gjë ia kishte bërë vetëm nga inati. “Këtë herë kryetari do të më raportoj.” mendoi Pirro. Dhe nuk u gabua.
Me anë të një letre të shkurtër, Kyetari i lokalitetit u ankua se mjeku Pirro Basha e kishte nxjerrë një të sëmurë “rëndë” me shqelma jashtë ambulancës e se ai përgjithësisht nuk sillej mirë me të sëmurët dhe kërkonte marrjen e masave të rrepta kundrejt mjekut.
Raporti shkaktoi shqetësim në instancat e rrethit. Pas disa ditësh mjekun e thirrën përpara kryesisë së komitetit. Përpara tyre u lexua raporti përsëri. Mjeku tha se shqelmat kishin munguar, por fakti që e kishte nxjerrë përjashta ishte i vërtetë. Për habinë e tyre, premtoi se do të nxirrte përjashta edhe këdo tjetër që do të sillej në atë mënyrë. Guximi dhe qartësia me të cilën foli i bënë disa nga anëtarët e komitetit të krijojnë opinion pozitiv për këtë djalosh. Njëri u entuziazmua aq tepër sa thirri:” Mirë ia paske bërë!”
Kryetari i komitetit e këshilloi që tjerë herë të tregohej më i përmbajtur e më i matur. A nuk do të ishte më mirë që ta sqaronte të “sëmurin” që acarimi të shmangej dhe asnjeri nuk do të humbte kohë me diskutime të tilla. “Ne kemi besim te kuardrat e reja dhe te mjekët por detyra juaj s’është vetëm të shërojë me ilaçe, por edhe t’i sqarojë të sëmurët, të luftojë paragjykimet”.
– Unë nuk e kisha aspak të vështirë t’i caktoja një sëmundje, pra t’i vija një “diagnozë” të gënjeshtërt e t’i jepja edhe një recetë. Po cila do të ishte më e drejtë, t’i vija një diagnozë “falso”, apo të mos e vizitoja fare. Kjo e dyta m’u duk më e drejtë dhe unë kështu veprova, – shtoi mjeku duke u ngritur në këmbë.
-Ta sqaroje, -i tha kryetari.
-Duke mos e vizituar, besoj se edhe e sqarova.
Një nga anëtarët e kryesisë i kërkoi shpjegim se si ishte e mundur që një mjek i ri t’u thotë të sëmurëve të shkojnë te hoxha a te prifti?
-Për atë kërkoj të falur atij dhe juve. Nuk duhet t’ia kisha thënë. Tani kam edhe diçka tjetër. Kush ia ka dhënë të drejtën atij që ka raportuar ta shtrembërojë të vërtetën në një raport zyrtar e të thotë gjëra të paqena dhe të gënjejë?
-Po të bëja unë një raport të gënjeshtërt, do të më thërrisnit e do të më kërkonit llogari, apo jo?
-Po, – i tha kryetari, – por më parë do të informoheshim për të zbuluar të vërtetën.
Mjeku doli nga zyra. Dikush, tha me mllef:
-Qenka mendjemadh.
-Më duket se në disa gjëra kishte të drejtë,- iu kthye kryetari.
VI
Në dhomën e vogël që shërbente si ambulancë, mjeku po vërtiste nëpër duar një “Vademekum” duke shikuar me endje ca receptura të reja. –Të kishim një spital… – tha Frosina. –Një spital të vogël, sa mirë do të qe!
Ajo e tha qëllimisht këtë, duke e ditur se ëndrra e përkëdhelur e të gjithë mjekëve te ambulancave është të jenë në një spital qoftë edhe të vogël me dhjetë – pesëmbëdhjetë shtretër. -Spital? – pyeti Pirro. –S’mund të hapësh spital, çdo tridhjetë kilometra se nuk ka leverdi ekonomike. Po të krahasosh sipërfaqen e vendit me numrin e spitaleve, ne kemi një dendësi mesatare që do të na e kishin zili shumë vende në botë. S’ka qytet me tri mijë banorë, mbase edhe më pak, që të mos ketë spital. Por një ambulancë dhe një autoambulancë për çdo rast urgjent do ishin praktike në cdo lokalitet.
Pranë rrugës ku fëmijët pasditeve luanin me top, kaloi kryetari i lokalitetit, i shoqëruar nga një plak, i cili se përse e luste. Kryetari bëri sikur kishte humbur në hallet e bashkëfolësit, vetëm e vetëm që të mos kthente kokën e të përshëndeste mjekun. Shumë herë Sadushi preferonte të bënte një rrugë më të gjatë, mjaft që të mos kalonte përpara ambulancës. Infermierja kaloi pragun. Doktori, padashur e shoqëroi me vështrim. Kishte vërejtur se Frosina po kujdesej më shumë për veshjen, për flokët dhe në tërësi ishte më e butë në sjellje. Aty për aty mendoi se nuri ishte i lidhur me ndjenjat e brendshme të dashurisë. Dhe ndersa po shtjellonte këtë mendim kaloi një fshatar duke tërhequr për kapistre një kafshë ngarkuar me bar të thatë. Një copë herë ajri kundërmoi një aromë karakteristike që të guduliste hundët. Mjeku e ndolli aromën me flegrat e hundës sikur të donte ta depozitonte thellë në mushkëri.
“Ç’erë të mirë që ka bari i thatë! Sikur të deh!” Ai u dha pas këtij arsyetimi ku lidhej joshja e dashurisë dhe era e afshet e plevicave të mbushura me bar e kashtë. Cfarë kombinimi! Nga këto vegime e përmendën disa zëra që po i afroheshin ambulancës
Një zë i trashë burri thoshte:
-Shko, shpjerja ti, unë nuk vij.
Një zë i hollë i kundërshtonte me takt:
-Po eja edhe ti… Të shikojmë ç’do të na thotë.
-Shko kur të thonë dhe lëri fjalët! Unë do të pres këtu.
Ata kapërcyen qoshen e murit dhe mjeku pa një grua që mbante në krah një fëmijë dy-tre vjeçar. Fytyra dhe koka e tij ishte mbështjellë me një shami gjithë lule. Ata s’pandehën ta gjenin mjekun te dera dhe për një çast u stepën që të dy. Sidomos burrit nuk i erdhi mirë. Pirro e njohu. Ai u vrenjt në fytyrë dhe i bëri gruas me shenjë të ecte përpara, ndërsa vetë i erdhi rëndë të hynte në ambulancën nga e cila e kishte dëbuar mjeku.
-Ç’ka fëmija? – e pyeti mjeku gruan që hyri brenda me të në krahë.
-I dhemb gryka, doktor.
Ajo po a çmbështillte shaminë, dhe Frosina shënonte në regjistër emrin , mbiemrin dhe moshën e djalit. Shamia qe tepër e madhe dhe djalit gati po i zihej fryma. Mjeku e vuri re dhe deshi ta pyeste pse e kishte mbështjellë aq shumë, po mendoi se ajo mund t’ia merrte për keq këtë vërejtje, ndaj u përmbajt. Pas pak nuk duroi dot dhe e pyeti:
-Pse e ke mbështjellë kaq shumë?
-Kisha frikë mos më ftohej, doktor.
Ajo e ngriti djalin në krahë. Mjeku vuri re se fëmija kishte frymëmarrje të shpejtë, sytë i mbante mbyllur, mollëzat e faqeve dhe buzët i qenë nxirë dhe cianoza po përhapej më shumë. “Difterit – mendoi me tmerr doktori. – Po jo, ndoshta s’ka difterit”. –Lëre mbi krevat ose mbaje në prehër, – e këshilloi nënën e fëmijës duke qenë i sigurt se ajo do ta mbante në prehër. Pastaj iu afrua e me kujdes i hapi gojën djalit të vogël dhe me spatul i mëshoi gjuhës. Fëmija nisi të qante dhe gati u kaltërua.
Gruaja vuri re se doktori u prish në fytyrë dhe zemra iu rrëqeth nga një parandjenjë e keqe.
-Sa ditë ka që është sëmurë, – pyeti ai.
-Ka disa ditë…
-Pse s’e sollët më parë?
-Po ja… pritëm mos bëhej më mirë…
-Dhe e sollët në këtë gjendje…
Ajo nuk ia tha arsyen e vërtetë dhe s’kishte si t’ia thoshte. Ata nuk e kishin sjellë më përpara ngaqë i ati i djalit nuk dëshironte që ndonjë prej anëtarëve të familjes të shkonte e të vizitohej ose t’i kërkonte ndihmë mjekut të lokalitetit.
“Jo,- kishte thënë ai në shtëpi, – unë atij doktori s’ia shpie djalin. Në ka për të vdekur, le të vdesë. Po ditën e findit, kur djali qe bërë me të vërtetë keq dhe kur vuri re se fëmija qe në rrezik, këmbëngulja qe pakuptim, ndaj urdhëroi të shoqen të bëhej gati e ta shpinte në ambulancë. Ai vetë do të shkonte gjer në lokalitet, por nuk do t’i dilte përpara mjekut.
Mjeku i lidhi menjëherë këto dy ngjarje dhe u hidhërua shumë. Trillin pa kuptim të të atit duhej ta paguante fëmija që s’kishte asnjë faj.
Mikrobet e difteritit prej disa ditësh po bënin punën e tyre shkatërruese në grykën e djalit të vogël. Ato, duke u shtuar nga ora në orë me një shpejtësi të mahnitshme, po e shtuposnin me mykus e me qelb grykën e fëmijës. Ajri nuk qarkullonte normalisht. Gryka i këndonte sa herë merrte frymë dhe cianoza po përhapej në fytyrën e djalit.
Mjeku s’kishte kohë për të humbur.
-Frosina, shpejt, një serum antidifterik dhe një gjysmë cecekanfor.
Frosina rendi për te dollapi.
-Është i kyçur doktor.
-Merre çelësin në dhomën time.
Frosina zhveshi bluzën dhe u gati të nisej, por sapo vati te dera, mjeku e ndaloi.
-Jo prit se ti s’e di ku e kam vënë dhe mund të vonohesh. Po shkoj vetë, – dhe doli nga ambulanca duke vrapuar.
VII
Nëna ndiqte lëvizjet e tyre të shpejta dhe pa fjalë duke pritur me ankth se c’do t’i thoshte mjeku. Donte të degjonte një fjalë të mirë, dhënie shprese apo këshillë se kjo do kalonte. Doli në oborr të kërkonte të shoqin por nuk e gjeti. Ndoshta kishte shkuar tek i vëllai ose në klub. Deshi të kthehej pranë djalit, por te dera dëgjoi:
-Eshtë shumë rëndë!
-E shoh.
-Duhet ta nisim urgjent.
-Ku? – e pyeti mjeku.
-Në spitalin e rrethit.
-Ky nuk arrin. S’ka si të arrijë. Për dy orë ky mbaron. E morën në qafë, injorantët!
Frosina po e vërente mjekun që e shihte të kapluar nga plogështia në punë të ulur në pragun e derës me përsiatjet e veta për mërzinë, të lëvizste i shpejtë, i përqëndruar dhe fjalëpakë. Veprimet e tij ishin të sakta dhe të përpikta, pa shfaqur asnjë shenjë hutimi. Në intervale të caktuar mjeku kontrollonte pulsin, numëronte frymëmarrjet dhe maste tensionin. Këtë herë tensioni kishte rënë tri shkallë më poshtë dhe mjeku e dinte se ai do të ulej edhe më. Prognoza qe e keqe. Tani ai ishte i sigurt se i sëmuri, pas një agonie të shkurtër, do t’i vdiste në duar. Për ta shpëtuar duhej kryer trakeotomia. Në fakultet kishte mësuar anën teorike. Praktika në kadavër nuk është njësoj si me një pacient. “Jo, pacient,” tha me vete mjeku. “Ky është fëmi.” Trakeotomia është një masë ekstreme dhe jo plotësisht e sigurt. Do ta kuptojnë vallë prindërit, se ky ishte një shans me shumë rrezik? Dhe në rast se fëmija vdiste, a do mendonin ata se mjeku bëri ç’mundi e se s’kishte ç’të bënte më tepër? Në rast se ndërhynte pa sukses atëherë vdekja e djalit do të mbetej mbi të. Një zë brenda vetes i thoshte të shkarkohej nga përgjegjësia duke u thënë: “Unë s’kam ç’i bëj këtij fëmije, në gjendjen që e kini sjellë ju.. Merreni në shtëpi ose shkoni në spitalin e rrethit” Po si t’i niste për në spitalin e rrethit kur e dinte se djali s’do të arrinte dot gjer atje? I kujtoi vetes se në mjekësi natyra është në gjendje të bëjë çudira. Mbase fëmija arrinte i gjallë në spital, mbase atje e shpëtonin duke i bërë trakeotomi.
Arsyetimet e nxorën përsëri tek i njëjti veprim i rrezikshëm për jetën e fëmijës, Ai s’ishte as kirurg, as profesor. Dhe mjekësia e pohonte se nuk kishte siguri se pas trakeotiomisë i sëmuri shpëtonte. Ai ishte mjek lokaliteti. Detyra e tij ishin vizitat ambulatorike, inspektime dhe higjienizimi i fshatrave, të jepte ndihmën e parë në çdo rast urgjent, dhe raste të renda t’i niste për në spitalin e rrethit.
“Po ky a nuk është një rast urgjent?” e pyeti veten. S’kishte rrugë tjetër. Ose duhej të bënte trakeotomi, ose duhej të jetonte me vendimin se nuk e bëri dicka që mund të bënte për një fëmi që nuk kishte tjetër shpresë. Pirro bëri disa hapa nëpër dhomë. Te dera, si një hije, qëndronte e ëma e djalit, me duar të kryqëzuara mbi bark, e heshtur e me vështrim të përgjëruar.
-Frosina, një bisturi! – tha mjeku.
Infermierja e kuptoi dhe hapi sytë e ngrirë.
-Doktor… – nisi ajo.
Ai bëri me shenjë të mos vazhdonte më tej.
Gruaja tentoi te pyeste për diçka, por mjeku e ndërpreu:
-Ku është yt shoq? Thuaji të vijë këtu.
Gruaja ngriti supet dhe nën zë tha se nuk e dinte se ku mund të kishte shkuar.
-Duhet të bisedoj me të për gjendjen e djalit.
Mjeku nuk u besoi fjalëve të saj.
-Ai është aty dhe s’do të vijë, – tha mjeku i vendosur.
-Jo. – tha gruaja e mallëngjyer, – nuk është. Unë e kërkova…
Mirë, atëherë, do të bisedoj me ty.
Ai iu afrua.
– Djali është në gjendje shumë te rëndë. Unë, ato që dija i bëra, tani më mbetet të bëj edhe diçka tjetër, mirëpo për këtë më duhet të marr leje nga ju, sepse është një veprim delikat dhe me rrezik.
-Ti e di, doktor… – belbëzoi ajo me lotë ndër sy.
-Duhet t’i hap pak grykën që të mund të marrë frymë…
Ndoshta ajo nuk e kuptoi se ç’deshi të thoshte mjeku me ato fjalë, se murmuriti nëpër dhëmbë “Mirë” e vetëm kur pa infermieren që i dorëzoi një thikë të vogël mjekut, kuptoi si nëpër tym se me atë fjalë kishte marrë përsipër aq shumë sa ndjeu drobitje dhe këputje te gjunjët, aq sa u mbështet në mur. Vështrimi iu vesh por e dalloi mjekun që iu afrua djalit dhe më pas dëgjoi një klithmë të mbytur fëmije. Me një dhembje instiktive u sul duke bërtitur:’- E zeza unë… djali!
Ajo pa gjakun që rridhte në grykën e fëmijës. Vuri duart në kokë dhe doli përjashta duke klithur kur kuptoi se mjeku e kishte çarë grykën e djalit me thikë.

VIII
Gruaja ikte rrugës duke i rënë kokës me duar e duke çjerrë faqet.
-“E zeza unë, e mjera unë…” Këto ishin të vetmet fjalë që nxirrte nga goja.
Në shtëpinë e Sadush Matës, hyri si e cmeritur që të gjente të shoqin.
-Ç’ka ngjarë? – e pyeti Sadushi, duke u ngritur më këmbë.
Mes ngashërimeve gruaja murmuriste diçka, por, se çfarë thoshte nuk merrej vesh. Mos vallë djali kishte mbaruar?
-Do të flasësh, apo të të jap një për së prapi! – iu kërcënua i shoqi duke i shtrënguar fort krahun.
Atëherë ajo tregoi se mjeku i kishte hapur grykën djalit dhe pastaj shtoi:
-Na shkoi djali… iku djali….
-Si do t’i fuste thikën në grykë, fjalë janë këto? Pse ta bënte këtë gjë?
Ai heshti pak dhe shtoi me zë të ulët:
– Veç në është çmendur.
Por gruaja nguli këmbë duke u përbetuar.
-E pashë me këta sy.
-Ç’domethënë t’i hapësh grykën tjetrit?
Një dyshim i errët sillej vërdallë në mendjen e tyre. Nuk kishin dëgjuar kurrë se njeriut i hapej gryka. Të shtyrë nga dëshpërimi e ideja e një katastrofe të afërme, morën rrugën për në ambulancë.

IX
Mjeku kishte ndezur llambën me vajguri dhe me duart në tëmtha po rrinte i menduar pranë tryezës. Rreth e qark qe errur. Ndiheshin uturima e lumit dhe vërshëllima e trishtuar që sillte era nga korija me pisha.
-Mirëmbrëma! – tha Sadushi, jo kaq për ta uruar, sesa nga nevoja për të thënë diçka.
-Mirëmbrëma!
-Si u bë puna e djalit? – e pyeti Sadushi duke bërë të gjitha përpjekjet që të tregohej i qetë. Pirro e kuptoi se Sadushi ishte shumë i tronditur, ngaqë zëri i dridhej.
-Djalin duhet ta nisim urgjent për në Tiranë. Po presim autombulancën….
-Pse?– pyeti Sadushi me pak mllefi.
-Sepse është shumë rëndë.
Sadushi tundi kokën me një fare dyshimi. Ndërsa mjeku vërejti se cdo gjë në fytyrën  e kryetarit ishte e rrumbullaket, sytë, hunda e vogël, faqet, veshët, kaçurrelat përmbi ballë dhe koka e vogël.
-Ishte keq apo u bë më keq këtu?
Mjeku e kuptoi nëntekstin megjithatë e mbajti veten dhe iu përgjigj sa mundi më qetë.
-Erdhi në gjendje të rëndë dhe këtu u keqësua më shumë.
Kaq deshi Sadushi të thoshte atë frazë që po e vërtiste në mendjen e vet.
-Kur i fut tjetrit thikë në grykë, domosdo do të keqësohet!
“Ky njeri ta bën borxh, -tha mjeku me veten e tij. Pse e quan të drejtë të ndërhyjë dhe atje ku s’i përket e ku nuk merr vesh?”
-Unë mora leje nga nëna e tij.
-Posi, nga nëna e tij!… Merr vesh shumë ajo! Ç’janë këto eksperimente që na bën, o doktor? Po pse ç’u bënë njerëzit, pula apo mace?
-Ju keni ardhur të më pyesni për gjendjen e djalit, apo të më mësoni profesionin?
-Jo, kam ardhur të të them se nuk je hiç në rregull dhe me këto që po bën s’do ta kesh të gjatë këtu.
Në një rast tjetër mjeku do ta kishte falënderuar, duke i thënë se po ta transferonte prej andej do t’i bënte nder kurse atë ditë iu përgjigj ndryshe.
-Mua më duket se ju nuk jeni në rregull. E para e punës sepse po ndërhyni pa të drejtë dhe e dyta nuk keni asnjë arsye të vini në dyshim ndërgjegjen time profesionale.
Sadushi kishte ardhur të pyeste për djalin po që në fillim biseda kishte nisur ters dhe tani s’mund të bënte prapa. Sedra dhe prepotenca nuk e linin të tregohej i matur ose të bënte një kthesë të butë. Ai e kuptonte këtë por nuk bënte hap prapa sepse ishte mësuar t’i thoshin “Ke të drejtë!” edhe atëherë kur s’kishte të drejtë.
Një erë e fohtë hyri me rrëmbim nga dera e hapur dhe e shoi llambën me vajguri. Të dy mbetën në gjysmëerrësirë dhe të painteresuar të dilnin nga kjo situatë e vështirë. Në dhomë u luhatën projektorët e një makine dhe Frosina lajmëroi se autoambulanca ishte gati. Pas pak djali dhe Frosina të shoqeruar nga nëna e fëmijës ishin nisur drejt spitalit të qytetit.

X
Një trakeotomi e detyruar hapi një thes me thashetheme. Disa e quanin një veprim të mynxyrshëm, disa të tjerë, që kishin besim te shkenca, thoshin se doktori e kishte marrë përsipër ta shëronte vetë po nuk kishte qenë i zoti dhe kur e kishte parë se i mbeti në dorë, e kishte lënë operacionin përgjysmë dhe e kishte nisur urgjent për në Tiranë.
Frosina ia thoshte ato që dëgjonte mjekut, dhe ai, kur ndodhej me humor të mirë qeshte dhe e dëgjonte pa bërë asnjë koment. Ndonjëherë i dukej se këto i kishin ngjarë dikujt tjetër dhe jo atij vetë. I ati i djalit paskësh deklaruar: “Në qoftë se më vdes djali, atëherë doktorit do t’i fluturojë koka”. Dhe ajo nga ana e saj e këshilloi të ruhej ose të paktën të lajmëronte prokurorinë.
-Mos ki merak, se ka se kush merret me këto punë.
Sadushi me të vëllanë kishte shkuar në Tiranë për ta parë fëmijën dhe sic thuhej edhe për të raportuar në ministri për mjekun. Flitej se djali e kishte kaluar rrezikun dhe ca nga ca e çara në grykë po i mbyllej. Në spital ju thanë se fëmija kishte ardhur shumë vonë dhe se kishte shpëtuar vetëm nga ndërhyrja e shpejtë në një moment tepër kritik.
-Jua kemi borxh për jetë, që u kujdesuat për djalit se të ishte për atë doktorin atje… që i futi thikën në grykë…
-Më duket se u keqkuptuam, – tha mjekja duke buzëqeshur. –Unë po u them se pikërisht ai që i hapi grykën e shpëtoi fëmijën tuaj. Cilin doktor keni atje? Do të jetë ndonjë mjek i vjetër dhe me eksperiencë, se një i ri zor se do të merrte guxim ta bënte një gjë të tillë. Fëmija e ka jetë të dytë këtë që po bën tani.
Sadushi dhe i vëllai e dëgjuan pa bërë zë. Dhe kur mbetën vetëm, ai nisi t’i thoshte:
-Ama dhe ti na lojte nga mendja, – i tha Sadushi të vëllait. – jo i futi thikën, jo e bëri nga inati. Pse fëmijës do t’ia nxirrte inatin?
XI
Pirro po rrinte në prag të ambulancës duke parë me admirim tarracat që po hapeshin në kodër. I shkoi mendja se po të kishte nisur puna përpara, vreshtat do të kishin hyrë në prodhim dhe pemët do të qenë rritur. Kodrat s’do të dukeshin të zhveshura e të trishtuara.
“Megjithatë filizat e njomë janë atje dhe vit për vit do të hedhin shtat e do të lartësohen. Për të filluar një punë të mirë s’është asnjëherë vonë.” Ju kujtua biseda me Kocon, që kishte ardhur t’i thoshte të rejat për shkarkimin e Sadushit. Kocoja i thoshte se ai duhet të kishte ditur dicka përpara që i kundërshtonte dhe sillej pa frikë ndaj kryetarit. Mjeku i tha se nuk kishte si ta dinte që kur ai vetë ishte ‘jananxhi’ në lokalitet. Gjithsesi, Pirro nuk mbante asnjë mëri kundrejt tij.
Një kamion qëndroi me uturimë të lodhur poshtë në rrugë dhe nga karroceria e tij njerëzit filluan të zbritnin njëri pas tjerit. Mjeku u argëtua një copë herë duke bërë sehir ata që kapërcenin nga makina derisa karroceria u boshatis, dhe ai s’kishte ç’të shikonte më.
Frosina qe po rrinte e heshtur pranë dritares, tha papritur me gjallëri.
-Doktor, – shiko, Astriti paska dalë nga spitali. Sapo qenkan kthyer nga Tirana.
Në shesh ai dalloi të vëllanë e Sadushit, i cili ecte pa e kthyer kokën nga ambulanca as për të dhënë një shenjë përshendetje, ndërsa mbante të birin për dore. Në mbrëmje ai do trokiste me drojtje dhe pa hyrë brenda do ta falenderonte mjekun dhe do t’i lutej të pranonte një shishe raki prej tij. Atëherë Pirro do t’i thoshte se do pinte aty vetëm një gotë për shëndetin e djalit dhe do t’ia jepte shishen ta pinte me të afermit. Mjeku nuk e dinte se kjo ndodhte atë mbrëmje. Ai shikonte djalin që hidhte hapat e tij të vegjël e të shpejtë që të arrinte babanë dhe përjetoi një ndenjë të re. Ecja e fëmisë ishte shpërblimi më i vyer i punës së tij.
Frosina, që po shikonte bab e bir të largoheshin nga ambulanca, priti që mjeku të thoshte dicka. Ai shikonte vetëm hapat e fëmijës sikur të gjente përgjigjet e shumë pyetjeve që i kishte bërë vetes gjatë dy vjetëve në atë lokalitet.

 


Send this to a friend