VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

(Video) Moikom Zeqo: Jemi të dominuar nga e keqja. Mua më bën përshtypje, shkrimtari që duhet të jetë një qenie e lirë, janë klientelistë !

By | June 18, 2020

Komentet

Intervista – James Ker-Lindsay: Jo dialog, por marrëveshje përfundimtare Kosovë-Serbi

Kestrin Kumnova

Kosovës dhe Serbisë i duhet një marrëveshje përfundimtare dhe jo vazhdim i dialogut në formatin që planifikon Bashkimi Evropian, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, James Ker-Lindsay, profesor në Shkollën për Ekonomi dhe Shkenca Politike të Londrës. Ai thotë se ndërmjet SHBA-së dhe BE-së nuk ka pasur bashkëpunim për procesin e dialogut, pasi të dyja palët kanë udhëhequr procese paralele në këtë drejtim. Sipas tij, procesi tash është në një rrëmujë të plotë dhe kjo situatë është duke e lënë Serbinë, por në veçanti Kosovën, në një situatë të paqartë.

Radio Evropa e Lirë: Profesor Ker-Lindsay, janë dy procese paralele që po zhvillohen për dialogun Kosovë-Serbi. Njëri në Shtetet e Bashkuara i udhëhequr nga Richard Grenell, dhe tjetri nga Bashkimi Evropian. Kjo është hera e parë që Uashingtoni dhe Brukseli janë të ndarë kur bëhet fjalë për proceset e paqes në Ballkan. Si i komentoni këto zhvillime?

James Ker Lindsay

James Ker Lindsay

James Ker-Lindsay: Mendoj se ne ende nuk e dimë se ku qëndrojnë për momentin këto procese. Dje kishim një diskutim të rëndësishëm me zyrtarë të lartë amerikanë dhe evropianë. Ata po mundohen të paraqesin një qëndrim se kinse dëshirojnë të punojnë së bashku, se nuk duan të jenë kundër njëri-tjetrit. Të paktën publikisht ata po mundohen të duken se nuk kanë ndasi të mëdha. Por në realitet ajo që kemi parë, janë dy procese shumë të ndryshme që janë zhvilluar ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara. Por, po e them prapë, problemi më i madh është se nuk e dimë se çfarë po ndodh.

Dialogu i udhëhequr nga evropianët gjatë viteve të fundit ka ngecur, por ata së fundit kanë emëruar një të dërguar të posaçëm për këtë çështje, Mirosllav Lajçakun, mirëpo ende nuk ka informacione se si BE-ja po mendon ta rifillojë dialogun. Në të njëjtën kohë Shtetet e Bashkuara thonë se po punojnë në këtë drejtim. Unë mendoj se SHBA-ja dëshiron arritjen e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse, por që aktualisht po flasin me fjalor më të kufizuar, siç është, ekonomia. Por, më lejoni të them se, tash për tash, është një rrëmujë. Një rrëmujë e plotë. Askush nuk e di se çfarë po bëjnë ata (BE-ja dhe SHBA-ja). Gjithçka ka qenë e organizuar keq, nuk ka pasur bashkëpunim. Ka munguar një analizë më e thellë se çfarë duan të arrijnë.

Problemi është se SHBA-ja nuk dëshiron që BE-ja të ketë sukses, dhe e kundërta, evropianët nuk duan që amerikanët të kenë sukses. Të dyja palët dëshirojnë t’i marrin meritat. Pra, siç e thashë, ata publikisht thonë se nuk kanë kundërshtime, por realiteti është se ata nuk kanë bashkëpunuar.

Njoftimi nga Haga, përmbysi një proces paqeje

Radio Evropa e Lirë: Javën e kaluar, Prokuroria e Specializuar në Hagë ka njoftuar se ka paraqitur aktakuzë kundër presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi, nën dyshimin se është i përfshirë në krime lufte dhe krime kundër njerëzimit. Kjo ndodhi vetëm dy ditë para takimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë në Shtëpinë e Bardhë në Uashington. Si e keni parë këtë zhvillim?

James Ker-Lindsay: Ky ishte një njoftim shokues. Ka pasur shumë spekulime. Disa thoshin se ndoshta evropianët në njëfarë mënyrë e kanë shtyrë prokurorin të bëjë njoftimin, pasi nuk kanë dëshiruar që të mbahen bisedimet në SHBA. Disa të tjerë kanë thënë se ndoshta vetë amerikanët e kanë bërë për të ushtruar presion ndaj presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi. Unë nuk mendoj se kjo përmban diçka reale.

Nga këndvështrimi im, prokurori ka qenë i shqetësuar se mund të ketë një marrëveshje për ndonjë lloj amnistie të mundshme, dhe ka dashur të sigurohet se diçka e tillë të hiqet nga tryeza. Por gjithçka që ai ka arritur të bëjë është përmbysja e një procesi të paqes. Megjithëse ne nuk e dimë se çfarë në fakt ka ndodhur, disa mund të gëzohen shumë që bisedimet janë anuluar.

Radio Evropa e Lirë: Për kë e keni fjalën?

James Ker-Lindsay: Bashkimi Evropian do të gëzohet shumë që bisedimet u anuluan. BE-ja nuk ka qenë e lumtur për këto bisedime në Uashington. Në anën vjetër, mendoj se Uashingtoni është shumë i hidhëruar për atë çfarë ka ndodhur.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se kjo ishte një rastësi, që para bisedimeve në Uashington të kenë një njoftim të tillë nga Prokuroria Speciale?

James Ker-Lindsay: Absolutisht jo. Nuk ka asnjë mundësi që dy ditë para se të mbahen bisedimet në Uashington, dikush të bëjë një njoftim të tillë, dhe kjo të quhet rastësi.

Radio Evropa e Lirë: Si e shihni rolin e Kosovës në dialogun me Serbinë pa prezencën e presidentit Thaçi, i cili për vite të tëra e ka udhëhequr këtë proces në emër të Kosovës?

James Ker-Lindsay: Për çfarëdo marrëveshje ju duhet të keni të gjithë shoqërinë të përfshirë. Proceset e paqes janë të vështira. Kërkojnë bashkëpunim për shumë gjëra që duhet bërë. Por mbi të gjitha kërkojnë lidership. Çdo proces i paqes kërkon njerëz që kanë vizion për arritje të marrëveshjes. Këta duhet të jenë gjithashtu njerëz që e kuptojnë se çfarë përfiton shoqëria dhe si mund ta bindin shoqërinë që ta pranojë atë. Procesi kërkon liderë vizionarë që kanë ide kreative. Pra, është paksa e komplikuar. Unë nuk do të bëja komente se kush është i rëndësishëm apo jo, por dialogu kërkon liderë që mund të negociojnë marrëveshje të mira dhe të zbatueshme. Marrëveshje, e cila pastaj do të kalonte në parlament për miratim ose përmes ndonjë referendum.

Radio Evropa e Lirë: Bashkimi Evropian po planifikon që shumë shpejt të mbajë një samit në Paris për dialogun Kosovë-Serbi, nikoqirë të së cilit do të jenë presidenti francez, Emmanuel Macron dhe kancelarja gjermane, Angela Merkel. Çfarë prisni nga ky takim dhe a mendoni se aty do të ftohet presidenti Thaçi?

James Ker-Lindsay: Unë kam punuar për një kohë të gjatë në çështjen e konflikteve. Njëri ndër rastet është Qiproja. Çështja e dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë po bëhet sikurse Qipro. Kemi gjithë këto deklarata që thonë se duhet t’i rikthehemi dialogut. Jo. Unë e kam parë se çfarë ka ndodhur me dialogun në Qipro. Është humbje kohe, ata po zhvillojnë dialog qe 50 vjet. Juve ju duhet një marrëveshje përfundimtare. Ju duhet një ujdi gjithëpërfshirëse, sepse në Qipro kanë provuar kështu, me disa masa të ndërtimit të besimit, por gjithmonë kanë pasur mosmarrëveshje.

Në rastin e Kosovës dhe Serbisë, dialogu sipas Bashkimit Evropian, ku palët vetëm flasin dhe arrijnë disa gjëra shumë të vogla, mbase mund të zgjasë përgjithmonë. I gjithë procesi do të mbetet peng i raporteve mes palëve në terren, sepse gjithmonë do të keni diçka të keqe që ndodh, siç mund të jenë sanksionet, apo paraqitje të terrorizmit, të cilat e kthejnë procesin prej fillimit. Ajo që është e nevojshme, sipas mendimit tim, është nevoja që të përqendroheni në arritjen e një marrëveshjeje. Bashkimi Evropian duhet të përqendrohet në këtë drejtim. Tash, ata sërish po flasin për rifillimin e dialogut. Jo, duhet të ketë një marrëveshje përfundimtare.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë duhet të bëjë Kosova në këtë situatë?

James Ker-Lindsay: Problemi është se në këtë situatë Kosova dhe Serbia kanë mbetur të bllokuara. Serbia nuk do t’i bashkohet BE-së nëse nuk arrin marrëveshje me Kosovën dhe Kosova nuk mund të bëhet anëtare të Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Ka shumë njerëz që janë gëzuar që bisedimet nuk po vazhdojnë pasi nuk kanë dashur të arrihet një marrëveshje, për të cilën është folur gjatë, por mirë, ku janë idetë alternative? E tërë kjo është duke i lënë Serbinë, por në veçanti Kosovën në një situatë të paqartë.

Intervista – Profesori suedez: Imuniteti ndaj COVID-19 mund të jetë më i lartë seç mendohet

Valona Tela

Një studim i kryer nga Instituti Karolinksa në Suedi tregon se njerëzit që nuk kanë antitrupa të koronavirusit, mund të kenë imunitet me qelizat T, të cilat i identifikojnë dhe i vrasin qelizat e infektuara. Studimi ka përfshirë rreth 200 persona. Njëri nga bashkautorët e tij, Hans-Gustaf Ljunggren, thotë se imuniteti me qeliza T duket se është shumë jetëgjatë. Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Ljunggren, profesor i Mjekësisë së Infeksionit në Institutin Karolinska, thotë se qelizat T po ashtu çojnë më pranë imunitetit të tufës.

Radio Evropa e Lirë: Profesor Ljunggren, një studim i Institutit Karolinska në Suedi – bashkautor i të cilit jeni edhe ju – tregon se njerëzit që testojnë negativë për antitrupa ndaj koronavirusit, mund të kenë akoma imunitet. Si është e mundur kjo?

Hans-Gustaf Ljunggren: Ajo që kemi vërejtur është se shumë pacientë që kanë qenë të infektuar me virus, kanë pasur reagim të fuqishëm të qelizave T, që është i pavarur nga përgjigjja e antitrupave.

Radio Evropa e Lirë: Përmendët qelizat T… Si funksionojnë këto qeliza, krahasuar me antitrupat?

Hans-Gustaf Ljunggren: Kjo është një pyetje e mirë. Qelizat T janë qeliza të bardha të gjakut dhe ato janë të specializuara në identifikimin e qelizave të infektuara nga virusi. Për dallim prej tyre, antitrupat janë të specializuar në identifikimin e grimcave të lira të virusit në trup. Qelizat T i vrasin qelizat që janë infektuar me virus. Në thelb, e eliminojnë ‘fabrikën’ ku prodhohen grimcat e virusit në trup.

Radio Evropa e Lirë: Si zhvillohen qelizat T në trupat e njerëzve?

Hans-Gustaf Ljunggren: Në çdo sekondë, në trupin tënd, në trupin tim dhe në trupin e secilit, gjenerohen miliona qeliza të reja T. Të gjitha këto qeliza T, në mënyrë të mrekullueshme, kanë aftësi të njohin gjithçka që trupi mund të hasë. Kjo do të thotë se të gjitha qelizat T kanë specifika të ndryshme. Nëse ne infektohemi me virus, si koronavirusi për shembull, disa prej qelizave T do t’i identifikojnë qelizat e infektuara. Ato do të ndahen me shpejtësi – do të jenë miliona sosh me këtë specifikë të veçantë, që do të luftojnë sëmundjen.

Dietë e mirë ushqimore, stërvitje, gjumë i mirë…

Radio Evropa e Lirë: A ka ndonjë metodë specifike apo ndonjë ilaç që mund të nxisë prodhimin e qelizave T?

Hans-Gustaf Ljunggren: E dimë në përgjithësi se për një imunitet të mirë duhet një dietë e mirë ushqimore, stërvitje, gjumë i mirë natën. E dimë se uria dhe mungesa e gjumit kanë efekte negative. Po ashtu edhe disa sëmundje mund të kenë efekte negative. Për shembull, kanceri mund të shtypë imunitetin dhe trupi i njeriut mund të mos jetë në gjendje të mirë për t’u mbrojtur nga infeksionet, përfshirë viruset.

Radio Evropa e Lirë: Përmendët një dietë të mirë ushqimore. Ta elaborojmë pak më shumë… Çfarë lloji ushqimesh u rekomandohet njerëzve të hanë?

Hans-Gustaf Ljunggren: Nuk jam i sigurt se mund të jap rekomandime specifike, por e dimë se në vendet ku ka varfëri, mungesa ushqimesh, uri… këto kanë efekte në sistemin imunitar.

Radio Evropa e Lirë: Le të themi se një person i caktuar ka qeliza T, a do të thotë kjo se ato do ta mbrojnë vetëm atë, apo po ashtu do ta pengojnë atë që ta transmetojë infeksionin te të tjerët?

Hans-Gustaf Ljunggren: Nëse një individ ka qeliza shumë të mira T, që mund ta luftojnë virusin, kjo do të thotë se ai nuk do të ketë përsëritje virale. Andaj, ai individ specifik nuk do të jetë në gjendje ta transmetojë virusin te të tjerët. Pra, përfundimisht, një përgjigje e mirë e qelizave T do të kontribuojë në përgjigjen e përgjithshme ndaj virusit dhe në aftësinë e individit për të përhapur virusin tutje.

Imuniteti me qelizat T mund të jetë jetëgjatë

Radio Evropa e Lirë: A keni ndonjë ide se sa mund të zgjasë imuniteti me qelizat T?

Hans-Gustaf Ljunggren: Kjo po ashtu është një pyetje e mirë. Në rastin e COVID-19 [sëmundjes që e shkakton koronavirusi], ne nuk e dimë këtë, sepse sëmundja është me ne që pesë ose gjashtë muaj – së paku në Evropë. Por, ajo që mund të bëjmë është të shohim epidemitë e tjera të koronaviruseve. Në vitin 2003 ka qenë një epidemi e madhe në Azinë Juglindore, por që nuk është përhapur globalisht.

Ka pasur disa studime për përgjigjen imunitare të pacientëve. Është interesante se përgjigjja e antitrupave te disa pacientë nuk ka zgjatur më shumë se dy-tre vjet. Por, disa njerëz që janë infektuar atëbotë, pra më 2003, ata edhe sot kanë qeliza T kundër atij virusi. Kjo na tregon se përgjigjja e qelizave T mund të jetë me të vërtetë jetëgjatë. Nuk e dimë se si do të ndodhë në këtë rast [të COVID-19], por ka indikacione për një rrjedhë të ngjashme.

Radio Evropa e Lirë: Ku mund të bëhen testet për qelizat T? Në çdo laborator? Njësoj si për antitrupa?

Hans-Gustaf Ljunggren: Jo. Kjo është një pyetje që na bëhet shpesh. Për fat të keq, testet e qelizave T janë shumë më të komplikuara. Ato kërkojnë një laborator të specializuar, një laborator të specializuar kërkimi. Nëse janë nga persona të infektuar, nganjëherë kërkojnë masa paraprake të sigurisë dhe teknologji e metodologji mjaft të përparuara. Pra, në këtë moment, ato mund të kryehen vetëm në laboratore kërkimore.

Radio Evropa e Lirë: Jo secili vend i ka këto laboratore?

Hans-Gustaf Ljunggren: Vendet, në shkallë të ndryshme, kanë laboratore të tilla, por ju duhet të keni edhe shkencëtarë të aftë për t’i kryer ato teste.

Radio Evropa e Lirë: A na afron imuniteti i qelizave T më pranë imunitetit të tufës?

Hans-Gustaf Ljunggren: Po. Jam absolutisht i bindur. Do të thosha se roli i qelizave T është mbrojtja nga infeksionet e viruseve, përtej të gjitha funksioneve të tjera. Kështu janë zgjedhur gjatë rrjedhës së evolucionit. Pra, po, ky është supozimi im absolut.

Radio Evropa e Lirë: Edhe një pyetje, Suedia ka ndjekur një rrugë tjetër në luftimin e koronavirusit, ndryshe nga vendet e tjera në Evropë. A keni të dhëna se sa ka zhvilluar imunitet popullata?

Hans-Gustaf Ljunggren: Sikurse edhe në vende të tjera, janë matur nivelet e antitrupave. Nuk ka pasur matje të gjera, por në Stokholm, për shembull, seropozitiviteti, apo niveli i konsiderueshëm i antitrupave, në matjet e një jave apo dy javëve më parë, ka dalë të jetë 15-17 për qind.

Por, ajo që ne kemi treguar është se shumica e njerëzve që kanë antitrupa, kanë qeliza T, por përveç kësaj, shumë njerëz kanë qeliza T dhe nuk kanë përgjigje të antitrupave. Pra, shkalla e imunitetit, së paku te popullsia e Stokholmit, ka të ngjarë të jetë më e lartë seç reflektohet në matjet e antitrupave.

Le Monde Diplomatique, Intervistë me Fatos Lubonjën: Çevropianizimi i Evropës

Ballkani Perëndimor është karrikaturë e Bashkimit Evropian, ku ideologjia neoliberal-globaliste është në fazën e krizës së saj. Narrativa e tranzicionit dhe e bashkimit të vendeve të paintegruara ballkanike, të cilat e kanë humbur forcën e tyre frymëzuese e besimdhënëse, po mbahen sot nga euroburokratët, të cilët e mirëmbajnë veten edhe duke i mbështetur liderët autoritarë në Ballkan. Kemi nevojë për një narrativë dhe sintezë të re. Ndërtimi i shtetit të së drejtës, me një kthim tek sociabiliteti (majtas) edhe komunitarizmi (djathtas), për ta kundërbalancuar peshën e një oligarkie që e ka kapur shtetin, mund të jetë alternativa progresive ndaj neoliberalizmit globalist, autoritarizmave konservatore dhe politikave nacionaliste.

ështimi i takimit të Washingtonit midis Kosovës dhe Serbisë, si rrjedhojë e njoftimit për ngritjen eventuale të aktakuzës për krime lufte ndaj Presidentit Hashim Thaçi, po interpretohet edhe si pasojë e përplasjeve gjeopolitike në Ballkanin Perëndimor. Përderisa në njërën anë mendohet se ka një përballje agresive midis Bashkimit Evropian dhe administratës amerikane në Ballkan, aktorë të tjerë vazhdojnë ta shtrijnë ndikimin e tyre në rajon, si Turqia, Kina, Rusia. Paralelisht, sovranitetet e shteteve të paintegruara në Bashkimin Evropian mbeten të kufizuara, integrimi evropian nuk shihet në horizont, e po fuqizohen njëkohësisht regjimet vendore autoritare, pa e harruar shpopullimin masiv të popullatës më aktive si mungesë perspektive për jetesë.

Në ç’drejtim po ec sot rajoni tridhjetë vjet pas rënies së Murit të Berlinit dhe çka po mbetet sot nga procesi i transformimit shoqëror dhe demokratik që e pati nxitur si një lloj ëndrre integrimi evropian? A jemi sot më afër një Evrope të bashkuar dhe demokratike, apo kthimit tek egoizmat nacionale dhe projektet konservatore e sovraniste? Cilat janë arsyet e kthimit të ideve etnike dhe territoriale? Ç’drejtim duhet ndjekur dhe cilat mund të jenë alternativat progresive, duke pasur parasysh aktualitetin e dominimit të politikave neoliberale globaliste dhe të alternativave konservatore nacionaliste e sovraniste?

Për këto tema, pas dështimit të takimit në Shtëpinë e Bardhë dhe teksa po paralajmërohet vazhdimi i dialogut Kosovë-Serbi pothuajse paralelisht nga Washingtoni dhe Brukseli, bashkëbiseduam me publicistin Fatos Lubonja.

– Dështimi i takimit në Shtëpinë e Bardhë midis Kosovës dhe Serbisë, si rrjedhojë e njoftimit për ngritjen eventuale të aktakuzës për krime lufte ndaj Presidentit Hashim Thaçi, po komentohet edhe si pasojë e vazhdimit të përplasjeve gjeopolitike, respektivisht midis SHBA dhe BE (sidomos Gjermanisë) rreth zgjidhjes së kontesteve në Ballkanin Perëndimor. Si e komentoni këtë dhe çfarë drejtimi mund të merr tanimë Ballkani Perëndimor, kontesti Kosovë-Serbi, në raport me BE-në dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës që është edhe në prag të zgjedhjeve presidenciale?

Fatos Lubonja: Jemi pak në fushën e hipotezave sepse kemi pasur një mungesë transparence në këtë histori, por që flet shumë për mëdyshjet dhe frikët e vetë protagonistëve. Për, mua, veprimi me nxitim dhe me njëfarë force nga ana e SHBA-së, ishte një aksion politik që synonte diçka përtej zgjidhjes së çështjes Serbi-Kosovë. Pikëpyetje ka qenë se cili ishte apo është akoma ky qëllim. A ishte se Trumpit i duhej para zgjedhjeve një sukses për t’ia paraqitur amerikanëve, apo diçka më shumë se kaq? Nuk besoj se publiku amerikan do të ishte kaq i ndjeshëm ndaj zgjidhjes së çështjes Kosovë-Serbi sa kjo të ndikonte në zgjedhjet. Nuk është sekret që Trumpi dhe të tijtë kanë qenë më afër lëvizjeve si Brexit apo partive sovraniste që kërkojnë një ridizenjim të Evropës. Për mua këtë vizion të Trumpit dhe këtë çarje me establishmentin evropian, për sa i përket rishikimit të kufijve, që prapë nuk artikulohet hapur, kanë dashur ta shfrytëzojnë, qoftë Grenelli për karrierën e tij, qoftë liderë ballkanikë si Vuçiç dhe Thaçi për qëllime të pushteteve dhe lojërave të tyre. Nxitimi i Thaçit për ta arritur sa më parë marrëveshjen nëpërmjet amerikanëve duke mbajtur një qëndrim  gati denigrues ndaj Evropës ishte një gabim dhe miopi e madhe politike e shkaktuar ndoshta nga halli i tij personal. Gjithsesi gjykoj se prokurori i Gjykatës Speciale nuk është shtytur nga qarqe evropiane anti-Trump. Madje as nga ato anti-Trump brenda SHBA. Më shumë besoj se ai e bëri publike akuzën për Thaçin, – sigurisht me qëllim para datës 27, – në mbrojtje të punës së tij për të bërë drejtësi, duke patur parasysh se, siç shkruan Carla del Ponte në librin e saj, qëllimet politike kanë penguar jo rrallë punën e Tribunalit të Hagës dhe se këto negociata minonin punën e bërë. Është një veprim politik që patjetër lehtësohet edhe nga fakti se gjen shumë aleatë. Uroj që kjo ngjarje të ndikojë që edhe politikanët ballkanikë por edhe Evropa edhe SHBA ta marrin shumë më seriozisht dhe më me përgjegjësi punën për marrëveshje dhe jo te tentohen marrëveshje të shpejta spektakolare që mund të hapin më shumë sesa të zgjidhin probleme.

– Dinamika e re Washingtonit në procesin Kosovë-Serbi, por edhe në ngjarjet në Shqipëri, po shpërfaq njëkohësisht edhe pafuqinë e Bashkimit Evropian i cili nuk po arrin t’i zgjidhë kontestet kryesore në rajonin e Ballkanit Përëndimor, duke qenë megjithatë donatori kryesor në Ballkanin Përëndimor? Si shpjegohet kjo?

Fatos Lubonja: Aktivizimi SHBA-ve lidhur me Shqipërinë nuk vjen nga ndonjë shqetësim  demokratik i tyre. Lidhet, më së shumti, me atë që thashë më lartë. Qeveria shqiptare dhe Edi Rama, si negociator indirekt, janë mbështetur nga administrata Trump, sepse ju duhet një Shqipëri jo kundërshtare e këtij projekti. Kaq mund të jetë angazhimi amerikan. Por edhe në qoftë se nuk qëndron kjo, nuk mendoj se Washingtoni ka demokracinë apo korrupsionin për shqetësim të parë në Shqipëri, sepse, po të ishte kështu, do të ishte sjellë shumë ndryshe nga ç’po sillen me qeverinë Rama. Temë tjetër është pafuqia e Evropës në proceset demokratizuese të Shqipërisë dhe Kosovës. Kjo lidhet me dobësinë e vetë Evropës. Dhe kur e them këtë, nuk e kam parasysh vetëm faktin se Evropa ka shumë probleme, që kanë të bëjnë me unitetin e solidaritetin brenda vetes, që i shfaqi më mirë se çdo tjetër pandemia. Unë ngulmoj edhe tek një arsye tjetër e kësaj pafuqie: euroburokratëve, që ju intereson ta mbajnë gjallë narracionin e tranzicionit, që formulohet në shprehjen: ‘Shqipëria ka bërë hapa paranë rrugën e duhur, po jo aq sa duhet’. Por duke njohur suksese atje ku ka dështime dhe rrugë të gabuar nuk mund t’i korrigjosh ato dhe të bësh përparim të vërtetë.

Drejtimi i gabuar

– Nga rënia e Murit të Berlinit, integrimi evropian është paraqitur realisht si e vetmja perspektivë politike që i ofrohej rajonit, me idenë se po mbyllej kapitulli i luftërave, nacionalizmave, etj. Por, sot gjendja është paksa paradoksale. Përderisa në njërën anë kemi regjime ballkanike gjithnjë e më autoritare që po shtrihen në rajon duke u paraqitur si “pro-evropianë” me mbështetjen e fuqive përëndimore në emër të një lloj stabilokracie; në anën tjetër kemi një shpopullim masiv të qytetarëve potencialisht më aktiv për ndryshime progresive drejt Bashkimit Evropian. Çka po mbetet sot nga procesi i transformimit shoqëror që e kishte nxitur si një lloj ëndrre integrimi evropian pas rënies së Murit të Berlinit? Sa ka kuptim sot projekti evropian?

Fatos Lubonja: Bashkimi me Evropën i vendeve të Ballkanit Perëndimor, si kalim nga një pikë në një pikë tjetër, ishte një narrativë frymëzuese, por që u bazua mbi dy ide shumë sempliste të asaj kohe. Njëra ishte ideja e Fukujamës për “Fundin e Historisë”, që nënkuptonte se Perëndimi e kishte arritur atë. Tjetra një ide e Huntington-it i cili, në kuadrin e “Përplasjes së qytetërimeve”, flet dhe për “vende të ndara”, duke pasur parasysh vende si Turqia, ku sipas tij elitat janë me mendësi perëndimore, por popullsia ka mbetur me mendësi orientale; dhe, sipas tij, këto elita pro-perëndimore në vendet ballkanike kanë për detyrë ta udhëheqin popullin e tyre drejt “Tokës së Premtuar”, Perëndimit (fundit, qëllimit të historisë, sipas Fukujamës). Elitat tona pro-perëndimore morën këtë detyrë, duke marrë edhe legjitimitet nga elitat e Perëndimit për ta kryer këtë tranzicion. Kjo ishte narrativa.

Fatos Lubonja

– Po flisni për vitet e ’90-ta?

Fatos Lubonja: Flas për vitet e ‘90-ta, por edhe për sot, ndërkohë që sot e konsideroj tranzicionin një mit që e ka humbur fuqinë inspiruese? Pse ? E para, sepse vetë Përëndimi nuk kishte prekur « fundin e historisë », por ishte dhe është edhe vetë duke ecur. E tregojnë këtë lëvizjet sovraniste,  Brexit, etj., por edhe fakti se në Përëndim sot flitet për post-demokraci. E dyta, sa i përket vendeve si tonat, pas gati 30 viteve, nuk mund të flitet më për hapa në një drejtim të drejtë, por për drejtim të gabuar, drejt instalimit të regjimeve autoritare. Tani pikëpyetja është: Pse Përëndimi apo euroburokratët vazhdojnë të thonë : keni bërë hapa para, por duhet të bëni edhe ca hapa të tjerë? Pse ata ngulmojnë akoma në narrativën e tranzicionit? Unë mendoj sepse kjo është narrativa dominante e pushtetit të establishmentit, që sundon në Përëndim rënia e së cilës do ta rrëzonte edhe këtë establishment. Aq më tepër kur ndaj kësaj narrative, kanë për kundërshtarë partitë sovraniste, që angazhohen për kthim te shteti-komb, të djathtët për arsye nacionaliste, të majtët, për të rifituar më shumë të drejtat sociale që janë humbur… Nga kush? Dhe këtu është problemi që shpjegon edhe mbështetjen ndaj liderëve autoritarë në Ballkan. Nuk mendoj se është thjesht stabilokracia shkaku. Një shkak më i thellë për mua është se sëmundja e neoliberalizmit dhe globalizmit ku politikanët janë shndërruar në menaxherë të interesave të bankave, të lobingjeve të mëdha, shkurt të një pakice, çka ka çuar në post-demokraci, ka përfshirë edhe rajonin tonë në formën më të shëmtuar. Establishmenti Perëndimor nuk do ta shohë këtë tek ne, sepse nuk do të shohë dështimin e këtij modeli. E mbështet një vend si Shqipëria që të mirëmbajë mitin e tranzicionit drejt këtij modeli.

Në Ballkan nuk e kemi përjetuar liberalizmin klasik, as demokracinë; ne kemi kaluar nga nacional–komunizmi në nacional–neoliberal-globalizëm, bashkime këto që të dyja paradoksale, por efikase për regjime autoritare.

– A jemi sot më afër mitit të tranzicionit apo mitit të bashkimit të Evropës?

Ideologjia neoliberal-globaliste e modelit evropian është në fazën e krizës së saj, prandaj dhe miti i tranzicionit drejt këtij modeli e ka humbur forcën e tij frymëzuese e besimdhënëse. Kemi nevojë për një narrativë të re, apo në terma hegeliane : për një sintezë të re midis anëve më të mira të këtij modeli dhe alternativave të propozuara ndaj tij. Nëse mund të flitet për afërsi apo largësi, mund të them se jemi të gjithë më afër ndërgjegjësimit për krizën dhe nevojën e kësaj sinteze.

– Duket se pafuqia e Bashkimit Evropian në Ballkanin Perëndimor i ka hapur rrugë aktorëve të tjerë në Ballkan, si Kina, Rusia, Turqia…, të cilët nuk kërkojnë shtet të së drejtës dhe respektim të minoriteteve. Nga ana tjetër kemi një përafrim të disa liderëve nacionalistë e konservatorë ballkanikë me vendet e Grupit të Vishegradit, apo edhe me rrymat si të Salvinit dhe të Orbanit, si në rastin e Aleksandër Vuçiqit. Si e shpjegoni paradoksin se sot kemi liderë evropianë sovranistë dhe konservatorë të cilët janë bërë pishtarë të zgjerimit evropian të Ballkanit Përëndimor?

Fatos Lubonja: Nuk më rezulton që këta të jenë « pishtarë të zgjerimit evropian të Ballkanit Përëndimor » sipas modelit aktual, sepse vetë sovranizmi dhe konservatorizmi nënkupton të kundërtën e një zgjerimi sipas modelit aktual. Ajo që i bashkon është fakti se në këta vende gjejnë sivëllezër në autoritarizëm. Por ka një ndryshim thelbësor midi këtyre sivëllezërve sipas meje në aspektin e qëndrimit ndaj ideologjisë dominante në Evropë. Ky ndryshim reflektohet edhe në faktin se Përëndimi është shumë kritik ndaj autoritarizmave në rritje në Hungari dhe Poloni, por, siç e thashë, nuk e shpreh asnjë fjalë për autoritarizmin në rritje në Shqipëri ose në Serbi. Pse ndodh kjo? Sipas meje, jo pse Orbani apo Kazinski janë më shumë autokratë sesa Rama apo Vuçiçi, por se të parët janë kundër modelit aktual evropian, që Rama dhe Vuçiçi nuk e prekin. Nëse keni vënë re, Orbanin apo Kazinskin i cilësojnë « liderë iliberalë ». Por ç’kuptojmë me « liberal », që sot është bërë neoliberal? Nënkuptojmë një sistem social ekonomik ku interesat e individëve apo grupeve ekomomike mbizotërojnë ndaj interesave të komunitetit apo shoqërisë, (mjaft të kesh parasysh transferimet e kapitaleve nëpër glob) por edhe promovimin e disa vlerave progresiste të së majtës që hyjnë në termin « recognition » (njohje) që promovojnë njohjen e respektimin e diversiteteve etnike, të ngjyrës, seksualiteteve, martesat gay dhe lesbike, feminizmin, lëvizjen e lirë të njerëzve etj. Duke shfrytëzuar plagët që ka krijuar ky sistem ekonomik, të tilla si pabarazia ekonomike në rritje, pasiguria e njerëzve etj. dhe duke e trajtuar fenomenin e emigracionit si rrezikim të sigurisë dhe të vlerave konservatore të vendasve, sovranistëtkonservatorë i mëshojnë nevojës për mbrotjen e komunitetit nëpërmjet mbrojtjes së vlerave konservatore të kishës, kombit, dhe godasin vlerat progresiste. Kurse Edi Rama psh., nuk e prish aspak projektin neoliberal global, në kuptimin ekonomik që ka çuar tek një pakicë që sundon mbi një shumicë të atomizuar pa mbrotje dhe pa komunitet dhe as nuk mbron vlera konservatore anti “recognition”. Madje herë pas here bën edhe mikëpritësin ndaj emigrantëve, siç e keni parë në disa raste. Kjo e bën më të pranueshëm si liberal, paçka se vendi ka rrëshkitur në fashizëm ekonomik.

Nacionalizmi si dështim i projektit evropian

– Është folur shumë për “deballkanizimin” e Ballkanit Perëndimor, në kuptim të relativizimit të ndarjeve etnike, nacionalizmave, pretendimeve territoriale, ndryshimit të kufijve etj. Por sot duket se ka një rikthim në këto parime politike?

Fatos Lubonja: Siç e thashë kthimin tek nacionalizmat, që nuk janë zhdukur asnjëherë në Ballkan e bile as në Evropë, e shoh më shumë edhe si një dështim të projektit evropian neoliberal globalist. Liberalizmi klasik që erdhi bashkë me industrializimin ka qenë emancipues dhe çlirues i njeriut nga shumë pranga, por në formën neoliberale globaliste të sotme ku njeriut i propozohet lumturia tek konsumerizmi i përditshmërisë dhe jo në projekte apo ideale që i përbashkojnë, ka krijuar shumë probleme. Ideja se po të punosh mirë për gardhin tënd, çdo gjë do të shkojë mirë për të gjithë ka dështuar në njëfarë kuptimi, sepse njeriu është edhe qenie sociale dhe ka nevojë jo vetëm për projektin individual, por edhe për një përkatësi. Kjo është në natyrën njerëzore.  Dhe këtë lloj përkatësie, njeriu e ka gjetur historikisht tek feja më herët, e tek kombi më vonë, por edhe në dy dështime tragjike si komunizmi dhe fashizmi. Ajo që shoh për momentin është se të djathtët e kanë më të gatshëm modelin alternativ: kthimi tek feja, kthimi tek kombi, tek një e djathtë sociale. Kurse ne në Ballkan nuk e kemi përjetuar liberalizmin klasik, as demokracinë; ne kemi kaluar nga nacional–komunizmi në nacional–neoliberal-globalizëm, bashkime këto që të dyja paradoksale, por efikase për regjime autoritare.

Ne kemi nevojë mbi të gjitha, të vendosim themelet, të kalojmë nga një shtet i personave dhe klaneve, në shtetin e së drejtës, ku në karrigen e pushtetit vendoset ligji, jo Edi Rama, Hashim Thaçi apo Albin Kurti.

– Ju thoni që e djathta e ka më lehtë sepse kthehet tek feja apo kombi. Por, në anën tjetër nuk është që edhe e majta, në këtë rast ballkanike, ka arritur ta ndërtojë një projekt alternativ, ku do ta mendonte një bashkësi përtej këtyre koncepteve. Sepse nëse e shohim, në Francë, Spanjë e gjetiu, kundërshtarët e neoliberalizmit, shpeshherë orientohen për kthim tek ideja e shtetit-komb dhe shtetit klasik sovran si alternativë, duke përdorur edhe strategjinë e asaj që po quhet popullizëm i majtë. Por, për t’u rikthyer tek Ballkani Perëndimor, nuk mungojnë forcat politike, edhe ato që thirren si të majta, që e shohin bashkimin e trojeve të tyre etnike në një shtet të vetëm, si kundërpërgjigje ndaj neoliberalizmit dhe globalizmit. Sa mund të flitet për përgjegjësi e së majtës vendore?

Fatos Lubonja: Përsa i përket vendeve ballkanike si tonat pyetja e parë është: a ka të majtë në këto vende? Duke u nisur nga përvoja e Shqipërisë, por ndoshta edhe e Kosovës, mund të them se tek ne nuk ka të majtë në kuptimin social ekonomik, që përfaqëson më shumë pjesën e brishtë të shoqërisë, që anon më shumë nga shteti social. Kjo për arsye historike, sepse e majta është demonizuar për shkak të regjimeve komuniste, por edhe për arsyet e imitimit të neoliberalizmit  në Perëndim ku ndërsa deri në vitet ’90-ta kishte një kapitalizëm që quhej borgjez dhe proletarë; në kuptimin që kishte parti të së djathtës me vlerat e borgjezisë dhe parti proletare, sindikata tani është ndërtuar nga një kapitalizëm post-borgjez, post-proletar, post-demokratik, me një pakicë lartë dhe shumicën e atomizuar poshtë, i të cilit ne jemi një karikaturë e keqe. Edhe në Perëndim e majta e ka më të vështirë ndërtimin e alternativës sepse, me një anë kthimin tek shteti-komb,  edhe pse në emër të rifitimit të demokracisë dhe të drejtave sociale shihet si një përparësi e së djathtës, e më një anë sepse duket shumë i vështirë transformimi i një evrope neoliberale në një Evropë sociale që është pak a shumë projekti i Varoufakis. Ajo që i ndodhi Syrizas në Greqi në këtë kontekst ishte shumë domethënëse.

– Po sa mundet të ndërtohen projekte të tilla në Ballkanin Perëndimor, me shtete që kanë sovranitete të kufizuara, apo që nuk e kanë traditën e organizimeve sindikale evropiane, institucioneve demokratike etj.?

Fatos Lubonja: Problem ynë i madh është se ne kemi kaluar nga diktaturat në post-demokraci, ndërkohë që Perëndimi ka pasur demokraci në mes, që do të thotë kishte partitë borgjeze dhe proletare, sindikatat etj. d.m.th. një traditë të një sistemi imunitar, që reagon, prandaj dhe aty ka, gjithsesi, përpjekje për alternativa. Kurse tek ne sovranitet i kufizuar nënkupton edhe mendim të kufizuar në kornizat e ideologjisë dominante.

Shteti i së drejtës

– Në kuptimin e një shtetasi ose qytetar ballkanik, ku gjindeni sot kundrejt shtetit-komb dhe Evropës sociale?  Ku do të duhej të orientohet një shtetas ballkanik me këtë Bashkim Evropian dhe me këto përplasje interesash gjeopolitike në rajon? Cili është drejtimi i duhur?

Fatos Lubonja: Drejtimi i duhur fillon para këtyre ndarjeve që folëm deri tani. Ne kemi nevojë mbi të gjitha, të vendosim themelet, të kalojmë nga një shtet i personave dhe klaneve, në shtetin e së drejtës, ku në karrigen e pushtetit vendoset ligji, jo Edi Rama, Hashim Thaçi apo Albin Kurti. Kemi nevojë për ndarjen e pushteteve, po ashtu. Mbi këto themele duhet të ngrihet pluralizmi i përfaqësimit; ku unë mund të kem projektin tim të majtë, dikush mund ta ketë projektin e vet të djathtë dhe të dialogojmë dhe të arrijmë sintezat më të mira.  Përsa i përket Shqipërisë e Kosovës shoh si imperativ kthimin si tek sociabiliteti (majtas) edhe komunitarizmi (djathtas) për ta kundër balancuar peshën e një oligarkie që e ka kapur shtetin. Në Shqipëri nuk shoh as njërën as tjetrën. Në Kosovë shoh Vetëvendosjen që kërkon t’i bëjë të dyja. Por këtë e shoh problematike pasi kështu eliminohet dialektika progresizëm – konservatorizëm, nacionalizëm – internacionalizëm. Veçanërisht për sa i përket nacionalizmi duhet ta kemi parasysh gjithmonë përvojën edhe të së kaluarës, sepse nuk mund të kthehemi tek një komunitet që e ndërton identitetin e vet kundër komunitetit tjetër, etnisë tjetër dhe që rreshton individët e tij në një identitet të vetëm. Prandaj mendoj se na duhet qoftë një parti e djathtë sociale, qoftë edhe një e majtë sociale dhe liberale, në kuptimin kulturor, jo ekonomik. Personalisht deri vonë kam qenë me idealin e një të majte, e cila kërkon një Evropë sociale. Me kohën, kam krijuar dyshime në mundësinë e transformimit të kësaj Evrope neoliberale globale në sociale, ajo që i refuzoj më shumë sistemit ekzistues është pabarazia e theksuar dhe njeriu i konsumerizmit, njeriu i alienuar. Kam qenë dhe mbetem për lirinë e individit për të drejtat e tij themelore, edhe atë të lëvizjes së lirë, por jam edhe kundër njeriut të çrrënjosur. E majta sovraniste në Perëndim, kur akuzon Sorosin, duke e konsideruar si kampion të neoliberalizmit global, e akuzon me idenë se lëvizja e lirë në formën e emigracionit i shërben kapitalit që ka nevojë për krah sa më të lirë pune e që kështu krijon një nënproletariat dhe jo atyre që emigrojnë që mbeten kështu njerëz të çrrënjosur nga vendi i tyre, pa mundësinë e ndërtimit të një jete autentike. Kjo për mua është një kritikë serioze që duhet marrë fort në konsideratë. Shqiptarët kanë nevojë ta rivlerësojnë bashkësinë dhe idenë e rrënjëve të tyre, vendlindja në kuptimin e “haimatit”, vendit ku ke lindur ti, qytetin, krahinën, atje ku ke kaluar fëmijërinë. Por, gjithmonë në kuptimin e atij dallimit që bën Derrida, kur flet për multikulturalizëm dhe multikomunitarizëm. Ai e bën një dallim. Me multikomunitarizëm ka parasysh komunitete të ndryshme që jetojnë të ndara nga njëri-tjetri. Kurse me multikulturalizëm ka parasysh shkëmbime kulturore, pra ekzistojnë kultura të ndryshme, por që shkëmbehen me njëra-tjetrën. Mendoj se ideja e kulturave të ndryshme kombëtare që ruhen, që nuk asimilohen nga neoliberalizmi në emër të një homologimit, siç e quan Passolini, është shumë e rëndësishme. A e keni parë se sa me lehtësi dhe papërgjegjshmëri po e shkatërron Edi Rama trashëgiminë kulturore për të ndërtuar ndërtesa simbol të neoliberalizmit globalist, të cilat mund t’i gjesh si në Kinë, ashtu edhe në Brazil edhe në Australi? E pra, mbrojtja e rrënjëve kulturore të përbashkëta është e lidhur ngushtë edhe me mbrojtjen e demokracisë, të drejtave sociale e kulturore, që neoliberalizmi globalist po i asgjëson në emër të interesave të pakicës.

Në qoftë se do të ketë ndryshime të rëndësishme në botë, ato do të na vijnë me vonesë dhe në mënyrë përçude, siç na kanë ardhur gjithmonë.

– A jeni duke thënë se edhe e majta vendore duhet ta privilegjojë ndërtimin e shtetit ligjor dhe shtetit të së drejtës?

Fatos Lubonja: Siç e thashë, çështja e ndërtimit të shtetit të së drejtës është themeli mbi të cilin duhet të ngrihet e majta e djathta apo çdo lloj përfaqësimi. Nuk mund të mendojmë se na vjen një parti e majtë që do të na ndërtojë shtetin e së drejtës. Unë përdori metaforën e themeleve dhe kateve sipër, sikur këta do të ngrihen njëri pas tjetrit. Në fakt metafora ka kufizimin e vet. Më e saktë është të thuash se po të lindë një parti e majtë që përfaqëson një pjesë të papërfaqësuar dhe krijon një dialektikë të vërtetë e majtë – e djathtë, kjo mund të shkojë paralel me ndërtimin e shtetit të së drejtës. Se, tek e fundit, shteti i së drejtës lind nga nevoja për të pasur drejtësi për të gjithë. Pra, ndërtimi i shtetit të së drejtës bëhet një punë dhe interes i përbashkët.

– Por sa ka gjasa të ndërtohen në Ballkanin Perëndimor shtete ligjore dhe shtete të së drejtës, në aktualitetin e agjendave gjeopolitike dhe politikave neoliberale e globaliste, si dhe të etnizimeve politike e pasioneve nacionaliste ? 

Fatos Lubonja: Po të shohim historinë tonë, ne kemi qenë gjithmonë periferi e perandorive. Dhe ndryshimet na kanë ardhur nga jashtë, si pasojë e ngjarjeve që kanë ndodhur në botë; qoftë lindja e shteteve-kombeve, qoftë rënia e komunizmit, apo edhe pavarësia e Kosovës. Kështu që për fat të keq, sot për sot ne jemi dhe do të mbetemi nën dominimin e sistemit ekzistues. Për momentin, unë shoh se autoritarizmat e bazuara mbi sistemin oligarkik do të mbizotërojnë akoma, me pasoja shumë të dëmshme. Në qoftë se do të ketë ndryshime të rëndësishme në botë, ato do të na vijnë me vonesë dhe në mënyrë përçude, siç na kanë ardhur gjithmonë. Cilat mund të jenë ato? Më shumë ka gjasa që ky sistem neoliberal globalist ta pësojë një goditje më së shumti nga sovranizmat. Pra, nuk është çudi që të kemi një Evropë e cila nuk do të shkojë drejt Evropës sociale, të kombinuar me liritë e individit, siç do të aspiroja unë, por, një kthim tek egoizmat nacionale, por në një formë tjetër, jo në formën e luftërave. Nuk përjashtohet edhe rreziku që ky sistem neoliberal globalist të avancojë edhe më duke i zhdukur shtetet kombe dhe qeveritë e tyre e duke marrë pushtetin dhe qeverisjen tonë multinacionalet e fuqishme që sot japin shenja të qarta të këtyre ambicieve – po të kesh parasysh personazhe të tilla si Bill Gates, e të tjerë. Tek ne, kam frikë se të dyja këto ndryshime do të shfaqen në mënyrën më përçude, siç u shfaq edhe komunizmi, edhe kapitalizmi.

– Jemi nën fatin e historisë? 

Fatos Lubonja: Për fat të keq, historia këtë na e provon. Vazhdimësi e historisë së një populli që nuk mëson nga historia.

Intervistuan për Le Monde Diplomatique: Shkodran Hoti dhe Belgzim Kamberi

Intervista – Petritsch: Mundësi për BE-në për të rikthyer rolin e udhëheqjes së dialogut

Dragan Shtavljanin

Wolfgang Petritsch, ish-i dërguari i posaçëm i Bashkimit Evropian për Kosovën në periudhën e viteve 1998-99, dhe shefi negociator i BE-së në bisedimet paqësore të Kosovës në Rambuje dhe Paris, ka thënë në një intervistë për Shërbimin e Ballkanit të Radios Evropa e Lirë se iniciativa amerikane për dialogun mes Kosovës dhe Serbisë, mund të konsiderohet e vdekur, pas zhvillimeve të fundit politike në Kosovë.

Eksperti për Ballkanin beson se në Kosovë duhet mbajtur zgjedhje të reja, dhe deri atëherë, Prishtinës zyrtare do t’i mungojë një përfaqësues i fuqishëm në procesin dialogues. Për dallim prej iniciativës amerikane, Petritsch beson se Bashkimi Evropian ka para vetes një mundësi të papritur për t’u kthyer në rolin udhëheqës të bisedimeve.

Radio Evropa e Lirë: Bisedimet e ndërmjetësuara nga Shtetet e Bashkuara, të caktuara për 27 qershor në Uashington janë anuluar sepse fillimisht presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi dhe më vonë edhe kryeministri, Avdullah Hoti kanë anuluar pjesëmarrjen në takim pasi Zyra e Prokurorit të Specializuar ka ngritur aktakuzë kundër Thaçit dhe ish-kryetarit të Parlamentit të Kosovës, Kadri Veseli për krime që supozohet se janë kryer gjatë ose pas luftës në Kosovë.

Aktakuza u është dorëzuar Dhomave të Specializuara në Hagë më 24 prill. Prokurori ka vendosur ta publikojë atë dy muaj më vonë. Si e komentoni ju gjithë këtë?

Wolfgang Petritsch: Për mua në fakt ka qenë befasi koha. Unë kam qenë jashtëzakonisht skeptik, nëse jo edhe negativ, për iniciativën e (të dërguarit të Shtëpisë së Bardhë për dialogun, Richard) Grenell sepse pa evropianët kjo gjë nuk funksion. Mënyra sesi është kryer kjo diplomaci amerikane nuk çon gjërat përpara. Në kohën kur nuk ekziston konflikt ushtarak në rajon, duhet ta shfrytëzoni kohën dhe të merrni gjëra nga të dyja palët.

Ana e vetme pozitive e kësaj qasjeje është se presidentët e të dyja vendeve, Prishtinës dhe Beogradit, kanë treguar gatishmëri për ta zgjidhur këtë çështje në mënyrë paqësore, përmes rrugëve politike dhe atyre diplomatike. Kjo mënyrë e gjetjes së një kompromisi në tavolinën negociuese është diçka e çuditshme për rajonin dhe kjo në njëfarë mënyre përbën përparim, që veçse është arritur nga Bashkimi Evropian në të kaluarën në procesin dialogues.

Por të kthehemi tek iniciativa amerikane. Pa palën evropiane nuk do të funksionojë sepse fundja janë ata që do të duhet të paguajnë, të investojnë imazh politik, por mbi të gjitha edhe të holla, dhe u takon atyre që Kosova të anëtarësohet në Bashkimin Evropian, nëse gjërat shkojnë në rrugën e duhur. Dihet qartë se duhen amerikanët, sepse në të kaluarën secilën herë që amerikanët dhe evropianët janë pajtuar për diçka, ajo ka funksionuar. Prandaj kam qenë skeptik se kjo qasje mund të funksionojë dhe për faktin se evropianët u përjashtuan. Por tani situata ka ndryshuar.

Radio Evropa e Lirë: Por, a ekzistojnë motive politike pas publikimit të aktakuzës tri ditë para nisjes së negociatave? Zakonisht njoftime të tillë bëhen pas aktakuza të konfirmohen, gjë e cila nuk ka ndodhur deri më tani.

Wolfgang Petritsch: Unë vetëm mund të hamendësoj sikur edhe shumë të tjerë pse kjo gjë ndodhi tani. Siç e thashë, koha është e shumë e pazakontë. Unë vetëm mund të supozoj nëse ekziston ndonjë konflikt i brendshëm amerikan në mes të Prokurorit, që është emëruar nga administrata (e presidentit amerikan, Donald) Trump, dhe shqetësimeve se Grenell mund të arrijë marrëveshje, që lidhet me Gjykatën Speciale. Kjo mund të jetë njëra mundësi. Në anën tjetër ka supozime, që për mua janë të dyshimta, se kjo mund të jetë iniciativë evropiane për të penguar dialogun e Uashingtonit.

Infografikë

Kosovarët që u përballën me aktakuza për krime lufte

Pra, sinqerisht nuk e di, mund të hamendësoj, çfarë ka pak vlerë, sepse ajo është publikuar tani. Kjo gjë tani përbën ndryshim në politikën kosovare. Tani është e qartë se evropianët kanë përpara një mundësi të papritur për t’u kthyer sërish në rolin udhëheqës në këtë çështje. Unë do të paralajmëroj Brukselin që të mos niset pa amerikanët. Ndoshta tani do të jetë jashtëzakonshme e vështirë për të bashkëpunuar me Grenellin dhe Trumpin, mirëpo në periudhë afatgjatë, sidomos pas nëntorit, evropianët duhet të përfshijnë sërish amerikanët në këtë proces.

“Herët apo vonë, do të ketë zgjedhje të reja në Kosovë”

Radio Evropa e Lirë: Ju thatë se ekziston mundësia që evropianët kanë synuar ta pengojnë takimin në Uashington. Ka pasur zëra se kjo mund të jetë hakmarrje e Gjermanisë për shkak të supozimeve rreth rolit të Shteteve të Bashkuara në rrëzimin e qeverisë së Albin Kurtit. Si mund të kenë ndikuar evropianët, apo gjermanët në veçanti që Prokurori i Specializuar të marrë këtë vendim?

Wolfgang Petritsch: Këto janë vetëm spekulime dhe nuk ekzistojnë fakte, andaj nuk dëshiroj që të thellohem në spekulime të tilla. Tani është më e rëndësishme që të fokusohemi në situatën e re të krijuar, të shohim se çfarë mund të bëhet, pasi besoj se (i dërguari i BE-së për dialogun, Mirosllav) Laçjak tani ka një mundësi fantastike që të paraqesë rregullat evropiane përgjatë ndërmjetësimit, dhe që të dyja palët, Beogradi dhe Prishtina, të arrijnë pajtueshmëri. Në Beograd shohim se (presidenti serb, Aleksandar) Vuçiq është më i fuqishëm për këtë qasje të re, por nuk kemi një partner tani në Prishtinë, sepse qeveria e (kryeministrit, Avdullah) Hoti është shumë e dobët. Ajo është sponsoruar nga Thaçi, andaj i bie që është e më e dobët tani, andaj herët apo vonë do të ketë zgjedhje të reja në Kosovë.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Hoti është takuar të enjten me zyrtarët evropianë, duke insistuar se dialogu nuk ka alternativë. Presidenti i Këshillit Evropian, Charles Michel ka thënë se dialogu mund të rifillojë në muajin korrik. Cili do të mund të ishte formati i dialogut dhe kush do ta përfaqësonte Kosovën në dialog? A do të ndihet mungesa e Thaçit në këtë proces?

Wolfgang Petritsch: Pozicioni i Kosovës do të dobësohet masivisht. Ka ekzistuar një lloj i besimit në mes të presidentëve Vuçiq dhe Thaçi dhe tani edhe Beogradi duhet të rishqyrtojë se kush do të jetë negociatori kryesor në anën e tij. Vuçiq dihet se ka më së shumti fuqi dhe ndikim, por sa i përket Prishtinës nuk e di. Para mbajtjes së zgjedhjeve në Kosovë, frikësohem se nuk do të ketë ndonjë partner të besueshëm.

Radio Evropa e Lirë: Si i shihni negociatat mes Hotit, kryeministër, dhe Vuçiqit si president, apo duhet të përfshihet kryeministrja serbe në vend të Vuçiqit, për aq kohë sa Kosova nuk do të ketë president të ri apo ekip të ri negociues?

Wolfgang Petritsch: Për këtë gjë duhet të vendosë Vuçiq. Marrë parasysh të kaluarën dhe protokollet, natyrisht se një president duhet ta ketë përballë një president dhe jo një kryeministër mirëpo sa i përket gjetjes së një zgjidhjeje pragmatike, Lajçak duhet të bisedojë me të dyja palët se çfarë mendime ekzistojnë në Beograd, sidomos në Beograd, por dhe në Prishtinë.

Plan për paqe për Ballkanin, sikurse ai për Lindjen e Mesme?!

Radio Evropa e Lirë: A do të vazhdojë dialogu i ndërmjetësuar nga Shtetet e Bashkuara? Grenell e ka mohuar se ka konflikt mes SHBA-së dhe BE-së në këtë proces. Ai ka thënë se negociatat me amerikanët do të fokusohen në çështje ekonomike derisa BE-ja vazhdon formatin politik? A mund të ndihmojnë çështjet ekonomike në arritjen e kompromiseve politike, apo ato janë zëvendësim i kompromiseve politike?

Wolfgang Petritsch: Dyshoj shumë se një qasje e tillë mund të funksionojë, përveç nëse ka pajtueshmëri politike se kush do të investojë, si do të realizohen këto investime të huaja në rajon, të cilat janë të domosdoshme. Arsyeja kyçe e këtyre zhvillimeve në mes të Beogradit dhe Prishtinës është zgjidhja e çështjeve politike, pra statusi i Kosovës, normalizimi, që është gjëja kryesore e dialogut. Kjo gjë duhet të arrihet në negociatat politike. Natyrisht se paralelisht ju mund të diskutoni për çështje ekonomike, mirëpo ato nuk kanë vlerë nëse nuk ka marrëveshje politike në fund. Pra është një strategji që nuk mund të funksionojë.

Frikësohem shumë se tani do të ekzistojë një plan për paqe për Ballkanin, sikurse ai i Lindjes së Mesme. Unë jam i mendimit që në këtë proces duhet të përfshihen të gjithë. Në çështjen e Kosovës duhet krijuar një marrëdhënie pragmatike me Moskën dhe Pekinin, sepse të dyja janë pjesë e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Prandaj amerikanët dhe evropianët mund të negociojnë ose të gjejnë një zgjidhje, por nëse nuk arrihet edhe pajtimi i Moskës në veçanti, Kosova nuk do të jetë kurrë pjesë e OKB-së.

Radio Evropa e Lirë: A besoni se dialogu i ndërmjetësuar nga Shtetet e Bashkuara do të vazhdojë pavarësisht kësaj situate? Shumë persona shohim nguti në qasjen amerikane edhe për shkak të zgjedhjeve të nëntorit në SHBA, në mënyrë që presidenti Trump të përmendë fitore ndërkombëtare.

Wolfgang Petritsch: Nuk e di, edhe mund të vazhdojë, por suksesi i tij është zvogëluar në mënyrë drastike dhe nëse flasim hapur, unë besoj se iniciativa amerikane është e vdekur.

Radio Evropa e Lirë: Kjo në aspektin e rezultateve të mundshme, por në aspektin e përpjekjeve, me siguri do të ketë tentime për ringjallje të tij.

Wolfgang Petritsch: Jam i sigurt se amerikanët tani janë duke e analizuar situatën, mirëpo nuk shoh mënyrë për të ringjallur iniciativën amerikane.

Radio Evropa e Lirë: Ju besoni se Shtetet e Bashkuara nuk do të gjejnë në Kosovë negociator sikurse Thaçi, sepse vetëm ai ka qenë i gatshëm, sikurse Vuçiq në Serbi, që Grenell të ndërmjetësojë dialogun. Thaçi ka qenë i gatshëm për kompromise, Vuçiq ka synuar të arrijë diçka, një lloj koncesioni sa i përket këmbimit të territoreve, sepse nën ndërmjetësimin e BE-së nuk ka qenë e përfshirë kjo temë.

Wolfgang Petritsch: Thaçi ka qenë i gatshëm dhe fleksibil, por jo edhe Hoti, sepse ky i fundit nuk ka fuqi që të negociojë çështje të tilla të vështira. Momentalisht iniciativa amerikane është e destinuar për të vdekur. Gjëja më e rëndësishme është që të motivohen të dyja palët, duke krijuar një situatë kur të dyja anët fitojnë. Ajo mund të arrihet në aspektin politik, ekonomik, apo përmes diskutimit për territore. Mirëpo për këtë të fundit janë ngritur pikëpyetje nga gjermanët, francezët dhe shumë të tjerë, përfshirë edhe në brenda vetë këtyre dy vendeve. Nuk e di cili mund të jetë rezultat final, por po them që ndërmjetësimi duhet të ndodhë në atë mënyrë që rezultati të jetë I hapur. Kjo është e rëndësishme, sepse është në dorën e Beogradit dhe Prishtinës si duhet të duket zgjidhja, sepse ata duhet ta zbatojnë dhe mbrojnë atë kundër kritikëve.

Nga përvoja ime me Marrëveshjen e Dejtonit në Bosnje, forca e jashtme që imponon zgjidhje, nuk funksionon. E shohim se 25 vjet pas Dejtonit, problemet e njëjta vazhdojnë të ekzistojnë. Pse? Sepse ka pasur zgjidhje të imponuara. Ka qenë shumë i rëndësishëm përfundimi i luftës, mirëpo Dejtoni nuk është projekt për të ardhmen demokratike të Bosnjës. Kjo gjë duhet të anashkalohet në të gjitha rrethanat kur është në pyetje cështja e Kosovës.

Ikja e të rinjve nga Ballkani Perëndimor duhet të ndalet

Radio Evropa e Lirë: Grenell ka thënë se çështja e këmbimit të territoreve nuk është pjesë e diskutimeve në Uashington. A besoni se ajo ide është ende pjesë e agjendës?

Wolfgang Petritsch: Çështja e territoreve ka qenë gjithmonë shumë e rëndësishme në konfliktet e ish-Jugosllavisë. Kemi një situatë kur disa kufij janë ndryshuar. Fillimisht kur janë krijuar shtetet pasardhëse e më pas ka pasur korrigjime tjera të vogla. Në Malin e Zi dhe më pas në Kosovë, që ka qenë një konflikt i madh, në mes të Serbisë dhe Kroacisë, në mes të Sllovenisë dhe Kroacisë. Ndryshimi i kufijve ose demarkimi i kufijve nuk është çështje e madhe nëse bëhet si duhet. Prandaj kjo është ajo që ka bërë (ish-shefja e diplomacisë evropiane, Federica) Mogherini tre vjet më parë. Ajo gjë nuk është përjashtuar nga negociatat sepse ato duhet të jenë në mes të Beogradit dhe Prishtinës dhe rezultatet duhet të përkrahet nga të dyja.

Nuk dua të komentoj rreth situatës aktuale sepse pala kosovare ka humbur personin që përkrahur këtë gjë, Thaçin, mirëpo në përgjithësi duhet të jemi më pak emocionalë sa i përket çështjes së kufijve, sepse ka ndodhur në të kaluarën dhe nëse ofron zgjidhje dhe apo nëse kjo çështje diskutohet, ne duhet të dëgjojmë se cilat janë propozimet, gjë që nuk ka ndodhur në të kaluarën sepse është konsideruar menjëherë shumë kontraverse. As në Bashkimin Evropian nuk janë të një linje për këtë gjë. Prandaj BE-ja duhet që ndërmjetësuese të prezantojë rregullat e lojës.

Radio Evropa e Lirë: Por, tani nuk është çështja e njëjtë sikurse mes Kroacisë dhe Sllovenisë. Tani po diskutohet këmbimi i një pjese të veriut të Kosovës, që ka shumicë serbe, me një pjesë të territorit në jug të Serbisë që ka shumicë shqiptare. Shumë frikësohen se kjo ide mund të përhapet edhe në Maqedoninë e Veriut dhe një Bosnje?

Wolfgang Petritsch: Pajtohem me ju. Kjo gjë duhet të mbikëqyret me një kujdes të jashtëzakonshëm, sepse ka shenja sikurse e përmendet ju që kjo ide mund t’i vë gjërat jashtë kontrollit. Por kjo pjesa e vështirë e procesit dialogues, që të shmanget përhapja apo pasojat e procesit. Unë pajtohem me amerikanët se duhet analizuar anën ekonomike dhe atë demografike pasi të rinjtë janë duke ikur nga Ballkani Perëndimor, kjo gjë duhet të ndalet. Kjo është gjëja më e rëndësishme.

Nëse negociatat vazhdojnë pafund dhe njerëzit nuk janë të kënaqur, njerëzit do të largohen. Në të kaluarën kemi pas spastrim etnik, derisa tani po ndodh spastrimi ekonomik. Njerëzit po ikin sepse nuk kanë vende të punës, ka pasiguri, në aspektin që nuk dihet se cilin shtet i përkasin, andaj është tejet e rëndësishme arritja e një marrëveshjeje finale gjithëpërfshirëse. Pjesë e saj duhet të jetë ideja e Grenellit për zonë të lirë ekonomike, të cilën unë e kam propozuar vite më parë. Kjo gjë do të mundësonte zhvillimin ekonomik dhe përgatitje për anëtarësim eventual në Bashkimin Evropian. Ky duhet të jetë qëllimi, jo të ketë kaq shumë fokus në kufij.

Radio Evropa e Lirë: Kjo është e ngjashme me idenë e “Mini-Shengenit” Ballkanik, por Kosova nuk ka kundërshtuar këtë ide.

Wolfgang Petritsch: Po, “Mini-Shengeni” është një prej këtyre ideve, ose secila ide që bashkon më shumë njerëzit dhe shmang konfliktet etnike. Andaj besoj se qasja e BE-se, me Lajçakun në krye, do të sjellë rezultat. Por, mos prisni zgjidhje nesër. Ky do të jetë proces i gjatë dhe shpresoj që do të hartohet mirë dhe më pas besoj se do të ketë zgjidhje se të dyja shtete mund të thonë: Në rregull, pajtohemi.

Radio Evropa e Lirë: Beogradi i është gëzuar aktakuzës kundër Thaçit sepse kërkon drejtësi për krimet kundër serbëve gjatë luftës, por edhe sepse i ndihmon Serbisë në secilin proces të negocimit me Evropën dhe SHBA-në. A duhet të ndihet rehat Serbia në këto negociata apo edhe ajo duhet të jetë e shqetësuar po ashtu?

Wolfgang Petritsch: Duhet të negociojë seriozisht, kjo është e rëndësishme. Vuçiq tashmë ka paralajmëruar për një proces shumë të vështirë, shumë emocional, mirëpo që përmes tij duhet ta ruajë paqen. Kjo është qasje e mirë nga ana e tij.

Radio Evropa e Lirë: Po, Vuçiq ka thënë se procesi do të jetë shumë i vështirë dhe se Serbia duhet të bëjë sakrifica. Ju e përmendët edhe situatën me të dyja palët fituese. Çfarë duhet të sakrifikojë Serbia, ashtu që të dyja palët të arrijnë marrëveshje?

Wolfgang Petritsch: Kjo çështje është në dorën e Beogradit, mirëpo Beogradi mund të fitojë shumë. Një zgjidhje do të shmangte të gjitha pengesat për zhvillim ekonomik, për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Vuçiq ka thënë më parë se synon anëtarësimin në bllokun evropian brenda pesë vjetëve, tani ky mendim tingëllon shumë optimist. Mirëpo zgjidhja do ta përshpejtonte këtë proces, i cili duket se është i rëndësishëm për Vuçiqin.

Përgatiti: Krenare Cubolli

Intervista – Weber: Veprimet e Thaçit i detyruan prokurorët e Hagës ta publikojnë aktpadinë

Analisti Bodo Weber ka thënë se aktakuza ndaj Thaçit dhe ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ka dashur të parandalojë ndonjë pazar në negociatat e ndërmjetësuar nga Richard Grenell.

Weber për Deutsche Welle tha se vendimi i jashtëzakonshëm i prokurorëve për ta publikuar aktpadinë paraprake, para se të merrte vendim gjykata, ka të bëjë me veprimet e presidentit.

Deutsche welle: Vetëm disa ditë para fillimit të negociatave në Uashington, prokurori special në Hagë lëshon aktpadi kundër Hashim Thaçit dhe ish-udhëheqësve të tjerë të UÇK-së. Përse me kaq nxitim?

Weber: Po të kemi parasysh përpjekjet e presidentit Thaçi në tre vitet e kaluara për një marrëveshje përfundimtare me Serbinë – duke privatizuar qëndrimin negociues të palës kosovare, këmbënguljen për ta futur Kosovën në një marrëveshje të rrezikshme për ndryshim territoresh – dhe se këto ai i ka bërë për të shpëtuar nga padia e Gjykatës Speciale, atëherë ishte e qartë që Thaçi një ditë do të thirrej nga kjo gjykatë. Vendimi i jashtëzakonshëm i prokurorëve për ta publikuar aktpadinë paraprake, para se të merrte vendim gjykata, ka të bëjë me këto veprime të presidentit. Fakti që prokurorët zgjodhën këtë ditë, dëshmon për frikën e tyre për ndonjë pazar të mundshëm në negociatat që do të bëheshin të shtunën në Shtëpinë e Bardhë, pavarësisht nëse ky shqetësim ishte i bazuar apo jo.

Deutsche Welle: Mos do të thotë kjo se Prokuroria Speciale, ndryshe nga çfarë spekulohet në rajon nuk e lë veten të ndikohet nga administrata e Shteteve të Bashkuara të Amerikës?

Weber: Pikërisht, vitin e kaluar, në kontekstin e dorëheqjes së kryeministrit të atëhershëm Haradinaj, që të merrej në pyetje nga prokurorët e Hagës, pati shumë spekulime, madje dhe ndër qarqet qeveritare evropiane se a ndikohet gjykata e Hagës nga administrata e Trumpit, pasi Haradinaj ishte kundër mbështetjes së marrëveshjes për shkëmbimin e territoreve. Hapi i tanishëm i prokurorëve, sado i pazakontë që është, vërteton pikërisht pavarësinë e Hagës, pasi është në kundërshtim me interesat e administratës Trump. Ky vendim po kritikohet si “politik” nga elitat politike në Kosovë, por edhe nëse ky vendim është deri diku politik, ai u detyrua nga veprimet e Presidentit Thaçi dhe mbështetësit e tij brenda dhe jashtë Kosovës, dhe nuk është dëshmi se kjo Gjykatë është politike. Me gjithë pavendosmërinë e e politikës perëndimore ndaj çështjes së përpunimit të krimeve të luftës në rajon, produkt i së cilës është ngritja e Gjykatës Speciale.

Deutsche Welle: Një spekulim tjetër, që qarkullon në rajon është frika se mos pas këtij hapi të nxituar qëndron një plan për të përshpejtuar procesin e gjykimit të Thaçit dhe krerëve të tij, në mënyrë që të dalë nga Gjykata i pastruar si figurë.

Weber: Unë nuk e shoh kështu. Para së gjithash, janë aktivitetet e administratës Trump, dhe të dërguarit të tij, Grenell, që cenohen nga kjo bërje publike. Meqenëse Uashingtoni është mbështetur tek Presidenti Thaçi më shumë se BE-ja, më duket se pala amerikane në konkurrencën transatlantike për dialogun është më e dëmtuar sesa BE.

Intervista – Florian Bieber: Kosovës i mungon një bashkëbisedues i fortë

Andy Heil

Eksperti për Ballkanin, Florian Bieber, ka thënë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, se aktakuza e paraqitur nga Zyra e Prokurorit Special, kundër presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi dhe kryetarit të Partisë Demokratike të Kosovës, Kadri Veseli, nuk ka qenë befasi për të. Ai beson se problemi i Kosovës është që në tavolinën negociuese nuk ka një bashkëbisedues të fortë, derisa beson se Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara i kanë ndërhyrë njëra-tjetrës në procesin dialogues mes Kosovë​s dhe Serbisë​. Sa i pë​rket Beogradit, Bieber beson se ai mund të jetë i kënaqur me zhvillime e fundit.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë menduat fillimisht kur mësuat për lajmin e aktakuzës kundër Thaçit dhe Veselit?

Florian Bieber: Nga njëra anë nuk ishte befasi. Ne e dimë – kam pritur njëfarë aktakuze kundër Thaçit që një kohë të gjatë, sepse kjo gjë po qarkullonte në ajër në shumë mënyra. Sigurisht, koha, kjo ishte befasia më e madhe, sepse ishte vetëm tri ditë para samitit. Kështu që, goditja ishte më e vogël nga ajo që ndodhi tani, në të vërtetë. Kjo ishte befasia më e madhe e cila tërhoqi vëmendjen time.

Radio Evropa e Lirë: Thaçi dhe as kryeministri Hoti nuk do të marrin pjesë në takimin në Uashington? A është kjo një goditje vdekjeprurëse ndaj atij procesi? Procesit të udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara?

Florian Bieber: Mendoj që po. Nuk do të kishte kuptim që kryeministri (i Kosovës) të shkonte dhe të bisedonte me presidentin (e Serbisë), është një lloj asimetrie aty. Tashmë është një marrëdhënie shumë asimetrike, sepse në njërën anë kemi një president (në anën tjetër).. keni një kryeministër shumë të dobët, i cili, ka shumicë shumë të vogël në parlament derisa presidenti është shumë i fuqishëm me një lloj mbizotërimi politik. Pra, kjo do ta bënte shumë të vështirë krijimin e një dialogu domethënës dhe tani mendoj se ajo që vërtetë është e paqartë është baza e bisedës, sepse nuk e dimë se cili do të jetë pozicioni i Thaçit? A duhet të japë ai dorëheqja? Nëse po, kush do ta zëvendësojë? Sepse, natyrisht kryeministri dhe i tërë procesi i Kosovës është nxitur nga vetë Thaçi dhe ekziston mbështetje e kufizuar përtej tij. Kështu që unë mendoj se nuk ka të bëjë vetëm me pjesëmarrjen personale në Samitin e Uashingtonit, por ka të bëjë edhe me faktin se nëse ka ndonjë bashkëbisedues nga pala kosovare për të çuar përpara procesin e udhëhequr nga Amerika.

Radio Evropa e Lirë: A mundëson kjo gjë potencialisht rritjen e aktivitetit nga ana e Bashkimit Evropian, apo çështja e udhëheqësisë së Kosovës është e pakapërcyeshme për këdo që përpiqet të ndërmjetësojë?

Florian Bieber: Mendoj se Bashkimi Evropian është përpjekur të marrë përsipër një rol aktiv në negociata dhe (i dërguari i BE-së për diaogoun, Mirosllav) Lajçak ishte duke zhvilluar bisedime me politikanët e të dyja kryeqyteteve dhe ishte duke përgatitur këtë dialog. Ne ende nuk e dimë saktësisht formatin, por është e qartë se ai ishte duke u përgatitur për të. Para se Thaçi të paditej, ne kishim një lloj pritjeje nga (i dërguari i SHBA-së për dialogun, Richard) Grenelli dhe thoshim se ai nuk po mendonte për përparim të madh në bisedime, por për njëfarë lloj përqendrimi në ekonomi, gjë për të cilën tashmë ai bëri një hap prapa, me siguri jo sepse donte, por sepse e kuptoi që nuk mund të arrinte marrëveshje. Kështu që SHBA-të më pas janë përfshirë, por përsëri dua të them që pa mbështetjen e SHBA-së do të jetë e vështirë për BE-ne që të ketë një marrëveshje. Gjithashtu, Bashkimi Evropian është në një pozitë të vështirë për momentin sepse siç e dini është i favorizuar qartë nga qeveria e Albin Kurtit, e cila tashmë është rrëzuar, gjithashtu nuk e di nëse e dini se pala kosovare ka një mungesë të një bashkëbiseduesi të fortë gjë e cila mbetet problem. Kështu që unë do të pres që BE-ja do të marrë më shumë kohë, por sigurisht që do të përpiqet të marrë përsipër një rol të rëndësishëm në tërë këtë proces.

Radio Evropa e Lirë: Më lejoni të kthehem te pyetjet sa i përket njoftimit. Siç e thatë edhe ju, të gjithë duket se janë befasuar nga koha, për diçka që është krijuar në muajin prill. Është disi e pazakontë që në njoftim të bëhen publikë emrat, apo jo? Çfarë mendoni për kohën dhe faktin se një gjykatës i procedurës paraprake është duke analizuar aktakuzën.

Florian Bieber: Ajo që dimë është se deklarata është detyruar nga Zyra e Prokurorit, ose të paktën kështu duket- ai ndjeu se kjo deklaratë duhet të bëhet publike, sepse aktakuza mund të shmangej ose mund të kishte presion nga të dy të paditurit ose ndoshta nga dikush tjetër. Pra, ne nuk e dimë, por mund të ketë pasur lidhje me samitin, në aspektin që ndoshta mund të ketë pasur përpjekje të Thaçit për të siguruar imunitet, mbrojtje nga aktakuza përmes këtij procesi. Ne ende duhet të mësojmë se çfarë ka ndodhur aty. Por me siguri mund të sugjeroj që mund të ketë qenë njëfarë lidhje e vërtetë në mes të këtyre dyjave.

Radio Evropa e Lirë: A keni dëgjuar ndonjë sqarim më të besueshëm sa i përket kohës, të cilit besoni se duhet kushtuar vëmendje?

Florian Bieber: Mbështetja e Thaçit për ndryshimet e kufijve dhe gjithë mënyra sesi ai po udhëhiqte dialogun për dy vitet e fundit, bën me dije për qëllimin e tij personal për mbijetesë politike, sepse ju e dini, njerëzit kanë pritur aktakuzë që një kohë të gjatë kohore ose se ai do të implikohej në një mënyrë ose tjetrën. I gjithë ky proces duket se është nxitur nga interesi i tij personal për të mbrojtur veten e tij. Kjo gjë saktësisht nënkupton- idenë e mbrojtjes së vetvetes, në atë se ai mund të ketë imunitet në çfarëdo lloj aktakuze, dhe asnjëra nga këto nuk dukej e qartë, por sigurisht që dukej si strategjia kryesore. Pra nga ky këndvështrim, është diçka që nuk ishte e papritur. Është spekulative ajo se çfarë ka ndodhur prapa skenave, por është e kuptueshme se ky mund të ketë qenë një shqetësim i vërtetë i prokurorisë, për atë që mund të kishte ndodhur, nëse ai do të kishte shkuar, dhe sigurisht pasi që aktakuza është bërë publike është shumë e vështirë të vazhdohet me një proces të rregullt. Por detajet specifike askush nuk i di, përveç atyre që janë të përfshirë dhe unë nuk do të doja të spekuloja përtej kësaj.​

Radio Evropa e Lirë: Nëse ju kuptova saktë thatë se Evropa është nën presion më të vogël kohor, për shkak të arsyeve të brendshme. Tani edhe zgjedhjet e SHBA-së po afrohen. Por a besoni se ata do të tentojnë të marrin më shumë iniciativa, apo do të tentojnë të çojnë përpara ide që mund të ndikojnë në marrëveshje apo normalizim të procesit?

Florian Bieber: Unë mendoj se në njëfarë mase, Amerika dhe Evropa kishin ndërhyrje te njëra tjetra, dhe kjo gjë u ka mundësuar të dy presidentëve që të veprojnë kundër njërës palë duke mos u përkushtuar plotësisht te ndonjëra. Pra, ekzistimi i një rruge paralele apo një tjetër rrugë të veçantë, ka dëmtuar përpjekjet evropiane. Ajo ka pasur paketë të madhe për të ofruar, perspektivën evropiane, zhbllokimin e mosnjohjes së pesë shteteve dhe vendeve anëtare të BE-së. Pra, BE-ja ka pasur gjithmonë mundësi më të mëdha të ofrimit. Mirëpo ajo thjesht e ka humbur kontrollin mbi këtë gjë vite më parë, kur Mogherini nuk ishte mjaftueshëm e përgjegjeshme për këtë gjë. Por tani është një shans për të rifituar kontrollin dhe një kohë e mirë në kuptimin, për atë që Lajçak po merr përsipër procesin dhe po fillon të krijojë një rrugë përpara. Por përsëri BE-ja ka qenë gjithnjë e më shumë e orientuar drejtë proceseve, sesa Shtetet e Bashkuara. Nuk është në natyrën e saj të grushtojë tavolinën dhe të thotë ‘kjo është ajo që duhet të bëhet”. Prandaj do të jetë një proces i ngadalshëm. Mirëpo kjo është mundësi që BE-ja të kthehet në karrigen e drejtuesit, nëse mund të them ashtu.

Radio Evropa e Lirë: A nuk është dëshpëruese për këdo që dëshiron të shoh përparim? Ju e përmendët Grenellin, që ka tentuar të thjeshtojë gjërat dhe të arrijë diçka konkrete në aspektin ekonomik. Prandaj, a nuk i dëshpëron ata, kur shohin se edhe këto synime të kufizuara mund të dëmtohen?

Florian Bieber: Mund të them se çdo përparim, çdo marrëveshje është hap pozitiv dhe veçanërisht kur bëhet fjalë për bashkëpunim ekonomik. E kam fjalën për përpjekjen e Grenellit edhe pse ajo dështoi – ju e dini para së gjithash, aktakuza nuk kishte të bënte fare me përpjekjen e tij. Por përpjekja e tij varej shumë nga dy presidentët. Kjo natyrisht, gjithmonë është bazë problematike për negociatat. Ai ishte shumë i përfshirë në sabotimin e qeverisë së mëparshme të Kosovës, e cila kishte një mandat politik shumë të gjerë sa i përket mbështetjes elektorale. Pra, në një mënyrë është fatkeqësi e tij- sepse nuk arriti që të përfshinte të gjithë aktorët politikë të Kosovës, duke u fokusuar në vetëm njërën anë, në këtë rast të Thaçit. Dhe kjo gjë natyrisht se e ka bërë procesin më të ndjeshëm, sepse ka qenë e qenë e qartë se ky person politikisht, ndoshta për të shkak të së kaluarës, është më i prekshëm, andaj ai ka rrezikuar që të ketë një aktor të dobët në Kosovë, i cili do të pajtohej për shumë gjëra, për të cilat të tjerët nuk do të pajtoheshin. Por arsyeja pse ai do të pajtohej është për shkak të dobësisë që ka, çka krejt në fund e ka dështuar procesin. Unë mendoj se në njëfarë mënyre ishte një qasje e keqe ndaj këtij lloji të “normalizimit”. Nëse do të kishte një proces të mirëfilltë, do të duhej të kishte bazë të mbështetjes së aktorëve të përfshirë, veçanërisht kur ekziston një asimetri. Në Kosovë politika është e fragmentuar dhe pluraliste ndërsa në Serbi është monolite për momentin, gjë e cila tregon se keni një partner shumë të dobët nga njëra anë, dhe në anën tjetër një shumë të fortë, dhe kjo nuk është taktikë e mirë negociuese.

Radio Evropa e Lirë: Doja të ju pyesja për Beogradin. Kjo ishte ndoshta koha më e mirë për t’u përpjekur për të arritur një marrëveshje, sepse ata duket se kanë një justifikim shumë të fortë tani dhe pozicion për të bërë pazare. Nëse gjërat ngecin ashtu siç janë tani, a mund parashikoni zhgënjim nga pala e Beogradit?

Florian Bieber: Unë kurrë nuk kam qenë i sigurt nëse Serbia kishte interes për një zgjidhje. Besoj se qeveria e saj mezi priste sinjalizim për të pasur zgjidhje sepse në këtë mënyrë siguron mbështetjen e jashtme nga SHBA-ja dhe Bashkimi Evropian. Por e dini se një status quo i shërben mjaft mirë Serbisë. Para së gjithash ai (presidenti serb, Aleksandar Vuçiq) nuk ka më nevojë që të shesë diçka para institucioneve të brendshme, ndonëse tani është në pozitë aq dominante, saqë edhe do të mund ta bënte një gjë të tillë dhe tani është në pozitë perfekte për të fajësuar Kosovën, për dështimin e bisedimeve. Pra, ai mezi pret që të tregojë së nuk është përgjegjës, sepse kjo do ta dëmtonte atë, perspektivën drejt BE-së dhe pranimin e tij nga aktorët e jashtëm. Tani ai mund të vazhdojë dhe të deklarojë se është i gatshëm, por se pala tjetër nuk është partner i besueshëm. Kështu që unë nuk mendoj se ai do të zhgënjehet nga ky rezultat. Unë mendoj se do të jetë ndoshta mjaft i lumtur.

Përgatiti: Donikë Alihajdaraj

Intervista – Mark Ellis: Aktakuza nuk ka motiv politik

Valona Tela

Drejtori ekzekutiv i Odës Ndërkombëtare të Avokatëve me seli në Londër, Mark Ellis, thotë se publikimi i aktakuzës kundër presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi, kryetarit të Partisë Demokratike të Kosovës, Kadri Veseli, dhe të tjerëve është bërë pas provave që kanë treguar se ka përpjekje për të ndërhyrë dhe penguar punën e gjykatës. Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Ellis thotë se publikimi i aktakuzës – ende pa u vërtetuar ose refuzuar – ka qenë gjëja e duhur për t’u bërë. Ai po ashtu thotë se prapa rastit nuk fshihen motive politike dhe shton se Kosova duhet ta mbështesë konceptin e përgjegjësisë.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Ellis, presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, kryetari i Partisë Demokratike të Kosovës, Kadri Veseli, dhe të tjerë janë akuzuar të mërkurën nga Zyra e Prokurorit Special për krime lufte. Po e përdor termin “të tjerë” duke cituar aktakuzën, sepse emrat e tyre nuk dihen ende. Si e shihni këtë zhvillim, a ka qenë i pritur?

Mark Ellis: Mendoj se ka qenë i pritur. E dimë se ky prokuror ka qenë mjaft aktiv në hetimet e tij. E dimë se janë ndoshta mbi 100 dëshmitarë me të cilët është takuar. Po ashtu për faktin se kjo gjykatë, në thelb, shfrytëzohet për të shënjestruar individë të nivelit të lartë, mendoj se ka qenë i pritur. Është një zhvillim i rëndësishëm, sepse i drejtohet presidentit aktual të Kosovës, ish-kryeministrit, por, e përsëris, jo i papritur, bazuar në atë që dimë për historinë e konfliktit në ish-Jugosllavi dhe veçanërisht rolin e Thaçit në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës.

Radio Evropa e Lirë: Si e komentoni faktin që Prokurori Special i ka emëruar personat në komunikatën për shtyp përpara se të konfirmohet ose refuzohet aktakuza?

Mark Ellis: Kjo ndodh nganjëherë në gjykata, rajonale dhe ndërkombëtare. [Prokurori] e ka ndjerë se është e nevojshme të lëshohet së paku ky njoftim publik për akuzat, sepse mendoj se ka pasur prova të fuqishme se palët, përfshirë presidentin, kanë bërë përpjekje të pengojnë dhe të ndërhyjnë te Dhoma e Specializuar. Kjo do të përfshinte edhe përpjekjen për të anuluar punën e Dhomës Speciale. Mendoj se kjo është arsyeja përse është vendosur të lëvizet në këtë drejtim. Tani duhet të presim, sepse çështja është përpara gjykatësit të procedurës paraprake. Ky gjykatës vazhdon t’i rishikojë të gjitha provat që janë paraqitur nga prokurori. Pra, ka qenë një përpjekje për ta bërë të ditur gjerësisht se prokurori beson se ka një rast dhe se po e ndjek atë.

Radio Evropa e Lirë: Komunikata po ashtu thotë se Thaçi dhe Veseli “i kanë vendosur interesat e tyre personale përpara viktimave të tyre, sundimit të ligjit dhe të gjithë njerëzve të Kosovës”. Si e komentoni këtë?

Mark Ellis: Nëse prova është e saktë se të dy individët kanë bërë përpjekje të ndërhyjnë në pavarësinë e kësaj gjykate, përfshirë përpjekje për të anuluar ekzistencën e saj, [atëherë] mendoj se deklarata është e saktë. Sepse, nëse keni dy individë që tani janë të akuzuar nga kjo gjykatë dhe ata vazhdojnë të bëjnë përpjekje nga pozitat e tyre shumë të fuqishme të ndërhyjnë dhe të anulojnë punën e gjykatës, kjo është një shenjë dramatike e pengesës.

Radio Evropa e Lirë: Shumë kanë folur për kohën kur është bërë publike… Aktakuza është paraqitur më 24 prill, por Zyra e Prokurorit ka vendosur ta lëshojë komunikatën për media të mërkurën (24 qershor). A ka bazë ligjore për një hap të tillë?

Mark Ellis: Mendoj se kjo Dhomë Speciale – kur e shihni procesin që ka ndjekur – ka qenë shumë e qetë, shumë e kujdesshme. Ne vërtet nuk dëgjojmë shumë, sepse ajo thjesht po përqendrohet në krijimin e rasteve. Ajo e di se është e ndjeshme të hetohen rastet që kanë ndodhur në një vend ku është ngritur gjykata. Pra, është një proces i brendshëm, edhe pse është një gjykatë e themeluar ndërkombëtarisht, në kuptimin që ka gjykatës ndërkombëtarë. Pra, janë të ndjeshëm ndaj kësaj dhe kur kanë ndjerë se ka përpjekje – bazuar në provat që kanë pasur – për ndërhyrje nga nivel shumë i lartë politik, [atëherë] prokurori ka vendosur të sigurohet se ka informacione të mjaftueshme për t’i prezantuar komunitetit ndërkombëtar, për të bërë presion kundër çdo lëvizjeje të elitës politike në Kosovë, që të ndalojë ndërhyrjen në operacionet e gjykatës. Kjo është arsyeja përse besoj se e kanë bërë një gjë të tillë. Dhe, mendoj se ka qenë gjëja e duhur për ta bërë.

Radio Evropa e Lirë: A shihni ndonjë motiv politik prapa kësaj? Thaçi është dashur të takohet të shtunën në Shtëpinë e Bardhë me homologun serb, Aleksandar Vuçiq, edhe pse ky takim është anuluar tashmë.

Mark Ellis: Mendoj se kjo mund të shihet në disa mënyra dhe të pretendohet se [vendimi i prokurorit] ka qenë i motivuar politikisht. Unë nuk e shoh kështu. Unë e shoh si një deklaratë të fuqishme nga gjykata që thotë se ‘ne nuk mund të pajtohemi me asnjë lloj ndërhyrjeje në operacionet e pavarësisë së gjykatës, andaj duam ta bëjmë të ditur’. Fakti që ka ndodhur në këtë kohë bën që njerëzit ta interpretojnë. Por, realiteti është se… unë besoj se kjo do të ndodhte herët apo vonë, sepse ka qenë e domosdoshme që gjykata ta bënte të qartë se ka prova të mjaftueshme për ta ndjekur këtë aktakuzë. Komuniteti ndërkombëtar duhet ta mbështesë rishikimin e pavarur përmes gjykatësit të procedurës paraprake, i cili do të përcaktojë nëse do të ketë urdhërarrest ose nëse ky rast shkon përpara. Mendoj se kjo është gjëja e duhur për t’u bërë.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë ndodh tani, në termat juridikë?

Mark Ellis: Aktakuza është para gjykatësit të procedurës paraprake. Gjykatësi do t’i vlerësojë të gjitha provat që janë prezantuar nga prokurori. Prokurorit i kërkohet të tregojë se ka dyshime të bazuara se i akuzuari i ka kryer krimet. Gjykatësi i procedurës paraprake do t’i rishikojë të gjitha ato. Ai mund të kërkojë informacione shtesë nga prokurori, ose mund të vendosë se ka prova të mjaftueshme. Nëse ndodh kështu, ai lëviz pastaj drejt fazës tjetër, që do të ishte urdhërarresti. [v.j. nëse gjykatësi i procedurës paraprake vërteton se dyshimet e ngritura nga prokurori nuk kanë bazë, atëherë aktakuza refuzohet].

Radio Evropa e Lirë: Reagimet në Kosovë dhe Shqipëri janë në mbështetje të Thaçit dhe të tjerëve që u akuzuan, gjykata vëzhgohet si një-etnike, e themeluar për të shënjestruar vetëm shqiptarët e Kosovës. Cila do të ishte përgjigja juaj?

Mark Ellis: Disa përgjigje. Një – nuk është për t’u habitur që ka nga ata që e shohin drejtësinë e artikuluar përmes këtyre llojeve të gjykatave si të njëanshme. Unë nuk di ndonjë gjykatë ndërkombëtare ose rajonale ose vendase që është krijuar pa pasur kundërshtime të ashpra. Por, kjo gjykatë është mbështetur nga Kosova. Është iniciuar përmes Kosovës, edhe pse nuk kam dyshim që ka pasur presion ndërkombëtar. Unë gjithmonë e kam duartrokitur Kosovën për krijimin e kësaj Dhome Speciale dhe për faktin që e ka pranuar se është e rëndësishme të jetë në Hagë, pra që është e rëndësishme të krijohet një gjykatë që ka një shkallë të pavarësisë. Në Serbi po ashtu kanë gjykata vendore për krime lufte. Mendoj se e kanë ndihmuar shoqërinë në Serbi e mendoj se do ta ndihmojnë edhe në Kosovë për të përqendruar vëmendjen në faktet objektive të asaj që ka ndodhur. Nëse janë bërë krime lufte, ata që i kanë kryer ato, duhet të sillen para drejtësisë. Nuk ka rëndësi se në çfarë niveli politik janë, se kush janë. Ne kërkojmë nga Kosova dhe komuniteti ndërkombëtar të sigurojnë se ata që kanë kryer krime, sillen para drejtësisë. Ky është qëllimi i këtij procesi. Besoj se Kosova dhe qytetarët e saj do ta mbështesin atë.

Radio Evropa e Lirë: Kjo është aktakuza e parë që është bërë publike duke emëruar njerëz të akuzuar dhe askush tjetër përveç vetë presidentit të Kosovës. Sa e vështirë do të jetë të ofrohen prova për të konfirmuar aktakuzën?

Mark Ellis: Kur keni një aktakuzë apo më pas urdhërarrest për një kryetar shteti – tani më bie ndërmend ish-presidenti i Sudanit – bëhet shumë e vështirë. Ka një nivel shtesë të kompleksitetit kur vëmendja ligjore përqendrohet në një kryetar shteti. Do të jetë sfiduese, por do të jetë e suksesshme nëse dy gjëra ndodhin: nëse Kosova, si shtet, si entitet, mbështet konceptin e përgjegjësisë, jo të mosndëshkimit, por të llogaridhënies [dhe faktin se] edhe ata që janë në nivelet më të larta duhet të sillen para drejtësisë nëse kanë kryer krime. Në këtë gjykatë speciale, mbani mend, nuk ka rëndësi se sa i lartë jeni. Pozita juaj nuk ka rëndësi në ligjin ndërkombëtar. Nuk e mbron askënd, mund të jetë president, siç është në këtë rast, dhe të sillet para drejtësisë. E dyta: komuniteti ndërkombëtar duhet të vazhdojë ta mbështesë këtë gjykatë në Hagë dhe të bëjë sa më shumë presion që të sigurojë se, nëse aktakuza ndaj presidentit vërtetohet dhe urdhërarresti lëshohet, ai do të shkojë vullnetarisht në Hagë ose do të dërgohet. Le të kujtojmë se aktakuza nuk do të thotë se Thaçi është fajtor; ajo do të thotë se ka prova të mjaftueshme për të lëvizur përpara.

Intervista e fundit e Moikom Zeqos: Plotësova veprat, s’kam më kohë! (VIDEO)

Valeria Dedaj

“Rafti me poçe dhe pjata në kuzhinën e nënës, si një Olimp me Zotat në gjumë të thellë të përjetshëm. Ç’orbita ëndërron koka ime e prerë nga trupi? Shpesh jashtë kohës jam, si endacaku që nuk pati kurrë shtëpi, si udhëtari i vetëm në stacion, ku nuk vinë kurrë trenat e vjetër. Jashtë kohës? Mos i përkas një tjetër universi, një tjetër lloji të species?”

Poeti i metaforave të mëdha, poliedriku Moikom Zeqo, një ditë para shtrimit në spital (8 qershor 2020) endej mes entuziazmit të botimit të tij të fundit dhe lodhjes fizike që e kish kapluar vrullshëm…

“Ky botim qe pjesë e periudhës së pandemisë në një kuptim, sepse kisha shumë kohë të lirë. Është pjesë e koleksionit tim, të cikleve, që kam bërë unë me poezi. Edhe besoj se është plotësimi i veprës sime, duke mos e ditur që nuk kam më kohë të tjera. Është një finalizim i veprës sime poetike. E shikoj, që edhe koha fizike që më ka mbetur nuk është më aq e gjerë, edhe aq në dispozicion. Kështu që jam shumë i lumtur, që e botova edhe këtë libër”, do të shprehej Moikom Zeqo, një javë para se të shuhej nga jeta për “ReporTV”.

Në duar mbante me përkëdheli vëllimin “Fata Morgana”, në kopertinën e së cilës pat shënjuar  gjurmët e duarve të mbesës së dashur (e cila mban emrin e nënës së tij) Pandora-s, ndoshta ndaj, edhe për këtë sytë shndrinin, me një përlotje përmallimi…

“Happy birthday gjyshi, arriti që ta thoshte. Mirëpo, në dorën e vet kishte marrë akuarel, edhe me këtë bëra kopertinën e librit. Është një gëzim i paparë”, rrëfente poeti.

Në këtë rrëfim të tij të fundit mediatik,njeriu i dijeve të gjithanshme, i letërsisë, arkeologjisë, pikturës, historisë, studimeve, mendimtari i pazakontë, kritiku, tregon copëza nga krijimtaria e tij, jeta personale, por edhe shqetësimet mbi trashëgiminë e ngjarjet politike.

“Unë kam pas fatin e madh që kam lindur në qytetin e Durrësit. Kam lindur në një shtëpi që është 50 metra larg shtëpisë së Aleksandër Moisiut edhe Kullës Bizantine. E habitshme është që një nga vegimet e mëdha të mia, qe legjenda e Holandezit Fluturues. Kjo është një legjendë e popujve veriorë të Evropës, që ka si subjekt një kapiten apo detar të mallkuar, që anija e tij fluturon edhe nuk mund të ndalet. Ai mund të ndalet dhe të fluturojë në fund, nëse gjen dashurinë e një gruaje të vërtetë. Natyrisht që historia nuk është kaq pozitiviste. Por, ideja e një fluturimi pafundësisht në qiej, unë kam shkruar për holandezin fluturues, pa e ditur se një ditë në këtë vend do të jetonin edhe vajzat e mia. Qenë imazhe, imazhet janë ato që e bëjnë poezinë. Poezia është një dëshmi e brendshme e poetit, më shumë sesa mund të jenë librat e tjerë”.

Në orët e para të mëngjesit, në 15 qershor të 2020-s, jeta e tij fizike u ndërpre në moshën 71-vjeçare,  pas betejës 5-vjeçare me leuceminë akute, por Moikom Zeqo, jeton në një vepër sa madhështore, aq edhe të mistershme, që pret të zbulohet nga “kërkuesit e thesareve letrare”.

“Kam përkthyer në këtë libër dhe një pjesë të madhe të krijimtarisë së Pindarit, për arsye se në poezinë time ka shumë pindarizëm. Kalohet nga një varg në një tjetër, edhe të duket se nuk kanë lidhje vargjet me njëri-tjetrin, por kanë një lidhje të brendshme. Të gjitha këto janë një dëshmi për të treguar se unë kam konstruktuar stilin tim. Poezitë nuk kanë historicitet, ky diskutim është bërë gjithmonë. Poezia e Homerit nuk ka historicitet, pavarësisht se flet për ngjarje historike. Është e përjetshme. Unë mendoj se poezia i kapërcen kohërat. Ka disa koncepte të kohës. Është për shembull koha astronomike,që mund ta masim përmes orëve atomike, por është edhe një koncept i kohë poetike, që s’ka përmasa, s’mund të thuhet se ku është e kaluara, e ardhmja apo se çfarë mund të ndodh me kohën poetike”.

Ndonëse si libër të jetës, ai konsideronte “Kështu foli Mona Liza”, të cilin së fundmi po e zgjeronte dhe e ripërpunonte,  ndër më të rëndësishmit, konsideronte edhe përmbledhjen me poezi “Fata Morgana” ndërtuar mbi metaforën e “një mirazhi të jashtëzakonshëm”, që shfaqet në horizontin e detit. Ky libër  përmbledh 2 etapa të rëndësishme të krijimtarisë së shkrimtarit,  poezitë e vitit 1973, ku siç thoshte është VETVETJA dhe ato të vitit 1993, kur pas 20 viteve të “harrimit të poezisë” ai kish fituar një pjekuri krijuese të pakrahasueshme, me të tjerë.

“Historia është pak më e ndërlikuar. Unë isha redaktor në gazetën “Drita” deri në vitin 1973. Pastaj nga Plenumi IV më larguan, pasi më kritikuan për hermetizëm. Nuk më kthyen në Durrës, por më çuan në Rrogozhinë. Kjo është e vërteta! Por, në vitin 1973 unë botova një numër të madh poezish, në gazetën “Drita”, “Zëri i Rinisë” edhe revistën “Nëntori”. Ndërkohë, kisha shkruar librin tim më të ri, “Peshku me krahëza fluture”, që e çova në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”. Natyrisht, që ky libër nuk u botua. Një pjesë e këtyre poezive të pabotuara i gjeta në dorëshkrime, edhe i kam botuar në këtë libër. Në atë kohë unë isha 24 vjeç, edhe mendoj se kisha shpikur stilin tim.

Unë pata një zhgënjim pas ‘73, por më ndodhi një gjë e çuditshme, poeti i Kosovës Rrahman Dedaj mori një pjesë të cikleve të mia të botuar në gazetat e kohës, ’71,’72 dhe ’73 edhe botoi në Prishtinë librin “Brenda vetes”. Unë nuk e dija që ishte botuar ky libër, vetëm në ‘99 e kam mësuar nga Biblioteka e Kosovës se ekzistonte”.

Kush ua bëri karakteristikën kur iu larguan për në Rrogozhinë?

“Karakteristikën që më bënë kur më larguan, sepse unë isha redaktor i gazetës “Dita”, e kanë shkruar emra shumë të rëndësishëm të asaj kohe. Shkrimtarë të rëndësishëm, që nuk dua t’i përmend…”.

Megjithatë…
“Dritëro Agolli e shkroi karakteristikën time, ai e shkruajti. Kjo mua më dëmtoi, sepse konsiderohesha si njeri me ndikime të huaja. Pastaj shkova në Rrogozhinë, por interesante është që poezitë e viteve 1973 janë një vijë kufitare për mua, unë nuk shkrova më poezi për shumë vjet. U mora me arkeologjinë, botova një numër të madh librash për fëmijë me motive nga ilirët, historitë e arbërorëve edhe Skënderbeut, më i famshmi ka qenë “Kalorësi Dardan”, pasi kishte shumë ribotime edhe u botua dhe në gjuhë të huaja. Unë e braktisa poezinë për shumë vjet. Nuk u mora më me poezi”.

Si ka ndikuar kritika e kohës në krijimtarinë tuaj të mëvonshme?

“Nuk e besoj, unë kam qenë shumë i pavarur në mendimet e mira. Nuk e kam përfillë atë kritikë asnjëherë. Poezitë e viteve ‘73, s’kanë asgjë të gabuar. Ishte një poezi që ishte jeta ime personale në atë kohë. Por unë mendoj se çdo e keqe ka një të mirë. Nuk është gjithmonë e keqja, vetëm e keqe. Ndoshta ishte e domosdoshme një periudhë akumulimi. Nëse s’do isha marrë me arkeologjinë edhe me kulturën universale të antikitetit edhe të mesjetës, nuk do të isha ky që jam sot. Kjo duket edhe në strukturën se si i strukturoj metaforat. Ky cikël flet për gjeografinë time shpirtërore, urën e Dalanit, Porto Romanon etj., ishin shumë e elementë që lidheshin me toponimet e mia intime për qytetin.

Ndërsa, në vitin 1993 unë kisha botuar edhe poezi të tjera, por përgjithësisht kam një mungesë prej 20 vitesh, që s’kam shkruar poezi, përveçse nisa të shkruaj për arkeologjinë edhe historinë arbërore. E çuditshme është që unë pata guximin, që pas 20 vitesh të rishkruaj edhe bëra shumë libra. E veçanta e këtij libri është që midis poezive të vitit 1973 edhe 1993 ka një lidhje të brendshme, sinkretike. kjo është edhe aftësia që ka poezia. Madje një poet thotë që kurrë mos shikoni, se si i nënshkruan poeti datat. Ai thotë që i ka shkruar  në shekullin e XX, edhe ka mundësi që i ka shkruar në shekullin XII”.

Moikom Zeqo, gjatë viteve të fundit, krahas veprave të reja,u mor me përmbledhjen e botimin e dorëshkrimeve të tij të mëhershme. Mirëpo, ai nuk mund të qëndronte indiferent as ndaj aktualitetit. E brente mungesa e personaliteteve në politikë, dhe ngjarjet e fundit, ku sipas tij, marrëveshjet mes partive, mund të mos përjashtonin riskun për të mbartur ndryshimet kushtetuese të 2008-ës, që ai i pat kritikuar sa e sa herë…

“Për mua është një katastrofë, pavarësisht anës propagandistike që bëjnë ndërkombëtarët, kjo është një marrëveshje, që ruan përmasat e ndryshimit të kobshëm, që ndodhi në vitin 2008, pasojat tragjike po i ndiejmë edhe sot. Ne nuk kemi një klasë politike që kërkon zhvillim, ne kemi një establishment të vjetër, s’kemi përmasa që të dalin parti të reja, politikanë të rinj. Establishment i vjetër është shumë i fuqishëm. Kundër tyre doli Albin Kurti, që e rrëzuan. Ndërsa, ne në hapësirat shqiptare nuk kemi një politikan që kërkon ndryshime progresive. Unë e shikoj me skepticizëm këtë ngjarje, natyrisht që do të ketë një lloj normaliteti. Për shembull PD do marrë një pjesë të pushtetit vendor. Por kjo marrëveshje nuk zgjidh asgjë. Absolutisht asgjë. S’jam në gjendje që ta kuptojë, se si një klasë politike të jetë kaq e përcaktuar nga ndërkombëtarët. S’mundem dot! Habitem, kur dëgjoj që shyqyr që është Ambasada Amerikane, nëse s’do ishte ajo, ne s’do ishim, ndërkohë që ne jemi komb i vjetër. Ne kemi qenë edhe kur s’kemi pasur marrëdhënie më SHBA-n. Amerika është një aleat i madh, por nuk përcakton pjesën e brendshme të kontinuitetit shqiptar. Ky servilizëm ndaj të huajve, s’është dinjitet. Edhe BE është një komunitet kontradiktor në shumë gjëra. Por thelbi është që vota e lirë, edhe përgjithësisht mendimi i pavarur në Shqipëri nuk ekziston. Ne kemi vetëm establishmentin e vjetër që do të vazhdojë për një kohë të gjatë. S’janë problemi vetëm deputetët, por edhe kryetarët e partive që janë mbi 20 vjet. Një nga mrekullitë e Kushtetues Amerikane është kufizimi i mandateve, ndërsa këtu Rama, Berisha, të gjithë kanë mbi 20 vjet”.

Shqetësimi tjetër i Moikom Zeqos, që fati i pasurive arkeologjike në vend, menaxhimi i tyre dhe specialistët e përjashtuar.

“Projektet e mëdha të Ministrisë së Kulturës  kalojnë nëpër sitet më të prekura në Durrës, kemi nisur punën për një projekti shumë më të madh, që nuk është vetëm në pjesët e dëmtuara në Amfiteatër, në mure e në Kala, por mbi të gjitha do të jetë një punë që do të çojë në Plani Menaxhimi të mirëfilltë, të një zone më të madhe, të Parkut Arkeologjik. Kjo formulë do i kthejë Durrësit atë hijeshi që ka pasur. Një formulë për qytetarët edhe për studentët që duhet të mësojnë mbi kombin e tyre. Unë kam jetuar gjithë jetën në Durrës. Zonën A dhe B të Durrësit, atë që quhet zonifikimi arkeologjik me ligj e njoh mirë. Asnjë qytet arkeologjik në Shqipëri s’ka pasur ligj. Ky organizëm, se di çfarë fuqie menaxhuese ka, por s’ka të bëjë fare me arkeologjitë dhe fuqitë shkencore. Pasi po merr një situatë të vdekur, sepse zona A dhe zona B janë zonat ku është ndërhyrë dhe shkatërruar qyteti i Durrësit. Çfarë do bëjë ky fondacion? Zhvillimi ekonomik i zonës, s’ka të bëjë më arkeologjinë. Ne qytetin e Durrësit e kemi invalid. Shumë elementë arkeologjik të qytetit i kemi shkatërruar në 20-30 vjet. Siç kam kundërshtuar rastin e Butrintit, as në këtë rast s’jam optimist. Lëre që s’janë përfshirë specialistët shqiptarë, cili arkeolog nga Durrësi është në këtë organizëm? S’jam në gjendje ta kuptoj”.

Këtë pranverë tufa e shpendëve qiejve vërtitet si një alfabet i ri, si t’i shkruaj me të sërisht dorëshkrimet e hershme të rinisë së dëlirtë. Vdekja vjen. Ka veshur pardesynë time edhe shëtit para banesës duke tymos duhan. E shqetësuar, por nuk di ç’të bëj. Nguron, nguron të hyjë brenda për të më marrë.

Intervistë e plotë e Grenellit në Express: Në Uashington do të flasim vetëm për ekonomi, BE-ja t’i heqë vizat për Kosovën

Emisari amerikan, Richard Grenell, ka qenë i prerë. Në këtë fazë, që ai e quan faza e parë, duhet të arrihet normalizimi i raporteve ekonomike në mes të Kosovës dhe Serbisë. Ai për një gjë të tillë thotë se i ka informuar edhe francezët dhe gjermanët. Pastaj, faza tjetër, ajo politike, sipas Grenellit, duhet të udhëhiqet prej evropianëve.

Në një intervistë ekskluzive për Gazetën Express, emisari i posaçëm i Presidentit Trump për dialogun në mes të Kosovës dhe Serbisë, Richard Grenell, e ka hedhur një kofë me ujë ftohtë mbi gjakrat e nxehura se me 27 qershor në Shtëpinë e Bardhë (që dikush e vizaton edhe me ngjyra të tjera) do të nxirren hartat dhe thikat për të prerë hartën e Kosovës, ose për të prerë çkado tjetër.

“Ka shumë zhurmë atje, njerëzit që nuk dinë, por që pretendojnë që dinë, po e hutojnë publikun”, ka thënë Grenell, lidhur me pretendimet se në Shtëpi të Bardhë do të diskutohet për tema të rënda politika. Ai i ka porositur njerëzit në Kosovë, në Serbi dhe në Evropë që t’i dëgjojnë vetëm ata që janë kompetentë për këtë temë, e jo spekuluesit.

“Nuk e di sa herë duhet ta them, edhe pse kam qenë jashtëzakonisht i qartë, që ne, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, jemi të bindur që konflikti 20-vjeçar në mes të Kosovës dhe Serbisë, mund të zgjidhet vetëm përmes normalizimit ekonomik”, ka thënë ai.

Sipas përfaqësuesit të lartë amerikan, kjo do të duhej të ishte faza e parë e dialogut në mes të Kosovës dhe të Serbisë. Ai ka thënë që në fazën tjetër, në hapin e dytë, evropianët do ta udhëheqin procesin. Mirëpo kjo gjë, sipas tij, duhet të ndodhë vetëm kur të fillojnë të vijnë efektet e para të ekonomisë. Grenell ka insistuar që të kërkojë prej evropianëve që të fillojnë t’i liberalizojnë vizat për Kosovën, sepse, sipas tij, pa liberalizim të vizave nuk mund të ketë zhvillim ekonomik.

I N T E R V I S T A

Zotëri Grenell, herën e fundit kur biseduam, kryeministër i Kosovës ishte Albin Kurti. Pas mocionit të mosbesimit, ai tha se me ndihmën tuaj u rrëzua nga pozita. Cili ishte kontributi juaj në këtë, zotëri Grenell?

Shikoni, unë nuk do ta shikoj këtë. Këto janë çështje për popullin e Kosovës. Kjo nuk është asgjë më shumë sesa Shtetet e Bashkuara të kenë mundësi ta përcaktojnë politikën e vet amerikane dhe nga Ambasada e Shteteve të Bashkuara deri të Departamenti i Shtetit, Këshilli Kombëtar i Sigurisë, Shtëpia e Bardhë, Qeveria e Shteteve të Bashkuara ishte e unifikuar për atë që ne nuk dëshirojmë t’i çojmë dëm dollarët tanë të taksave dhe nuk kemi qenë të obliguar për të dhënë të holla për shtetet që kanë politika të cilat do ta çojnë dëm përkrahjen tonë. Pra, ne e patëm një politikë shumë të thjeshtë, që ishte: nëse ka taksa dhe reciprocitet nga cilado qeveri në Kosovë, ne nuk do të ishim në gjendje ta ofrojmë përkrahjen tonë financiare, sepse ne menduam se ishte diçka e çuar dëm. Kjo nuk kishte të bënte asgjë me zotëri Kurtin apo me ndonjë qeveri tjetër. Ishte politikë e qeverisë së Shteteve të Bashkuara që ta pezullojmë përkrahjen tonë përderisa Kosova kishte politika që e dëmtonin vetë atë. Pra, ne nuk jemi përfshirë aspak në “karriget muzikore” për atë se kush përfshihet në qeveri. Ne kemi qëndruar shumë të vendosur në politikën tonë që nuk duam t’i çojmë dëm të hollat tona. Mua më duket se është shumë shokuese që njerëzit t’i presin dollarët e taksapaguesve të Shteteve të Bashkuara, pavarësisht cila ishte politika e tyre dhe kjo nuk është diçka që e bën Administrata Trump. Ju nuk mund thjesht të thoni se i merrni automatikisht dollarët e ShBA-së, pa marrë parasysh çfarë lloj politikash krijoni. Ka pasoja për çfarëdo politike qeveritare, kur është fjala për përkrahjen e Shteteve të Bashkuara. Nuk duhet të supozohet se ne gjithmonë do të shkruajmë çeqe të zbrazëta dhe ishte një politikë nga USAID-i, nga MCC-ja, nga të gjitha agjencitë tona qeveritare se politika e taksës 100 për qind dhe reciprocitetit ishin duke e dëmtuar vetë ekonominë e Kosovës, e cila tashmë ishte e brishtë dhe prandaj ne nuk deshëm t’i çojmë dëm të hollat tona, prandaj ne thjesht qëndruam anash. Nëse njerëzit e përfshirë në qeverinë e Kosovës vendosën që prania e qeverisë së Shteteve të Bashkuara anash ishte problem i vërtetë për ta, atëherë ky është momenti kur ata e kanë të drejtën të bëjnë çfarëdo rregullimi që duan. Ne ia bëmë të qartë në mënyrë të përsosur Albin Kurtit se kjo është politika e Shteteve të Bashkuara. Ai do të mund të shkonte përpara pa përkrahjen e Shteteve të Bashkuara. Ajo ishte zgjedhja e tij. Ne nuk kërkuam asgjë tjetër, përpos që thamë se nëse ju e dëshironi përkrahjen tonë, atëherë nuk mund të keni taksë 100 për qind dhe reciprocitet.

Po, por ju nuk do të kishit bashkëpunuar me të derisa të mos e hiqte taksën. Pra, ai nuk do të mund të vinte në Shtetet e Bashkuara, në Shtëpinë e Bardhë, në asnjë kombinim, pa e hequr…?

Albin Kurti kishte shumë mundësi të punonte me qeverinë e Shteteve të Bashkuara dhe ai vendosi që nuk e dëshiron këtë, sepse ai e kishte një politikë që ishte në kundërshtim me politikën tonë. Ai do të mund të provonte të shkonte përpara dhe të thoshte se politika e tij është më e mirë. Nuk do të zgjatem. Kjo është e tëra që do të them për Kurtin.

Pyetja e fundit rreth kësaj çështjeje. Ai tha në një intervistë se edhe pasi është shkarkuar nga detyra, ju të dy keni vazhduar të shkruani me njëri-tjetrin. A është kjo e vërtetë apo jo?

Nuk besoj se kjo është e vërtetë, do të më duhej të kthehem dhe ta shikoj. Një gjë që do ta them është se unë kam pasur komunikim shumë shumë të kufizuar me të. Një herë ishte personalisht, mund ta kem takuar dy herë. Sa herë kam shkuar në Prishtinë, e kam takuar shkurtimisht, më duhet ta them. Pra, sa herë kam qenë në Prishtinë, jam takuar me të shumë shkurtimisht.

Por në fillim dukej se ju patët pritje të mëdha rreth tij.

Jo, kjo nuk është aspak e vërtetë. Nuk e kam njohur fare.

Në rregull, sepse ju e patët një shkëmbim me kryetarin e atëhershëm të Kuvendit, tash kryetarin e PDK-së, Kadri Veseli…

Ka shumë thashetheme. Më lejoni të jem shumë i qartë. Kur erdha në Prishtinë, u takova me të gjithë shkurtimisht. Më pas e pata një bisedë telefonike në Shtëpinë e Bardhë mes Robert O’Brien, meje dhe Albin Kurtit. Ishte një bisede telefonike shumë e gjatë, ku ai ishte shumë i vendosur se nuk do t’i ndryshojë politikat e veta dhe ai ende e dëshironte përkrahjen e Shteteve të Bashkuara dhe ne e bënë të qartë në atë bisedë telefonike se ne jemi miq të shkëlqyeshëm me Kosovën, ua duam të mirën, por nuk ishim në një pozicion për të dhuruar të holla dhe për të ofruar përkrahje financiare, kur ju ishit duke bërë politika që po e dëmtonin vetë ekonominë tuaj. Pra, ne e bëmë këtë të qartë në mënyrë të përsosur. Ai e diti këtë dhe megjithatë zgjodhi të vazhdonte me politikën e vet. Ai tha: “Nuk mund të bëj asgjë për këtë. Kjo është politika ime.” Ai ishte shumë mirë i vetëdijshëm. Unë e takova atë kur isha në Prishtinë, një bisedë telefonike me Robert O’Brien në Shtëpinë e Bardhë dhe pastaj disa mesazhe shumë të kufizuara. Unë kurrë nuk fola me më të. Ishte diçka shumë minimale. Ai bëhej sikur kemi folur tërë kohën dhe sikur unë i kam bërë presion. Kjo nuk është e vërtetë. Ne kishim komunikim shumë të kufizuar, sepse e bëmë të qartë saktësisht se cila ishte politika jonë dhe ai e dinte këtë. Nuk kishte ndonjë mister për këtë.

A mendoni se zotëri Hoti tash si kryeministër do të jetë kryeministër legjitim…

Ne nuk do të përfshihemi në atë se kë e zgjedh për lider populli i Kosovës. Kjo nuk është çështje e Shteteve të Bashkuara dhe dua ta bëjmë këtë shumë të qartë. Ne nuk jemi të përfshirë në politikën e kësaj çështjeje. Ne veprojmë për ta mbajtur fuqishëm pozicionin e Shteteve të Bashkuara. Pozicioni i Shteteve të Bashkuara është që ne kemi vullnet të ofrojmë ndihmë për rritjen e ekonomisë, nëse ju nuk e dëmtoni ekonominë tuaj. Neve nuk na bën kush është kryeministri apo presidenti. Nëse ata vendosin të zgjedhin një kryeministër të ri, një president të ri, përderisa ne mund të sigurohemi se ekonomia është duke u rritur, atëherë ne nuk kemi problem.

Në Kosovë është duke u zhvilluar një debat disi i tensionuar për atë se kush do ta udhëheqë delegacionin tonë. Pyetja ime për ju është: a do të dërgoni ftesë për ta bërë të qartë se kush duhet të jetë udhëheqësi i delegacionit apo kjo është çështje e jona?

Ju e keni pak ide për atë se cila është përfshirja e Shteteve të Bashkuara këtu. Ne nuk e kontrollojmë Kosovën. Ne jemi një aleat i Kosovës. Ju e caktoni delegacionin tuaj. Ne i ftojmë personat që janë të ulur në karriget e presidentit dhe kryeministrit. Kjo është ajo që ne bëjmë. E kemi bërë për Kosovë, e kemi bërë për Serbinë. Ne i ftojmë personat zyrtarë që janë të ulur në ato karrige, ju e caktoni delegacionin tuaj. Ne nuk jemi aspak të përfshirë në këtë.

Në rregull. Atëherë, pritjet e popullit të Kosovës janë të ndryshme. A mund të na tregoni, ju lutem, çfarë duhet të presim rreth datës 27 të këtij muaji?

Unë mendoj se ju duhet të prisni vetëm biseda për çështje ekonomike. Ka shumë thashetheme për atë se në lidhje me çka janë këto bisedime dhe njerëzit që nuk e dinë po pretendojnë se e dinë dhe janë duke e hutuar publikun dhe unë vërtet shpresoj se publiku në Kosovë, në Serbi, në Evropë ta kuptojë se ata duhet t’i dëgjojnë vetëm njerëzit që e dinë se për çfarë po flasin, sepse janë disa raporte dhe komentues egoistë që po pretendojnë se e dinë çfarë është duke ndodhur. Nuk e di sa herë më duhet ta them, por kam qenë i qartë në mënyrë të përsosur ndaj të gjithëve që janë të përfshirë që ne, Shtetet e Bashkuara, qëndrojmë fuqishëm se kjo luftë 20-vjeçare mes Kosovës dhe Serbisë do të zgjidhet vetëm përmes normalizimit ekonomik, vendeve të punës për të rinjtë dhe një ekonomie që rritet. Të gjitha çështjet politike, para të cilave po vazhdojnë të hidhen të gjithë njerëzit politikë në Evropë dhe në Kosovë… Arsyeja pse këto çështje nuk janë zgjidhur për 20 vjet është sepse ju nuk jeni të fokusuar te njerëzit që kanë nevojë të përfitojnë nga normalizimi ekonomik. Shumë të rinj po e braktisin rajonin dhe po shkojnë në Gjermani ose Hungari ose Holandë, sepse ata nuk po ndiejnë se ka shpresë në Kosovë. Kjo nuk do të zgjidhet përmes shtyerjes së menjëhershme të një çështjeje për normalizim në një farë mënyre. Meqë ra fjala, kjo është në një pjesë të madhe problem për Evropën. Ka qindra njerëz që thonë se amerikanët dhe evropianët nuk janë në rrugën e njëjtë.

Po, Lajçak tha sot në Prishtinë.

Kushdo që e thotë këtë, ju nuk duhet ta dëgjoni, sepse kjo nuk është e vërtetë. Unë jam koordinuar shumë herë me këshilltarin francez për siguri kombëtare, Emmanuel Bonne, dhe me këshilltarin gjerman për siguri kombëtare, Jan Hecker. Ata të dy e dinë se cili është roli i kufizuar i Shteteve të Bashkuara. Roli ynë i kufizuar është që të shtyejmë drejt normalizimit ekonomik, të ofrojmë ndihmë për të krijuar vende pune, të ofrojmë ndihmë që t’i lehtësojmë disa nga çështjet politike. Secili që vazhdon të parashikojë çështje politike ose që pretendon se ne do të bisedojmë për çështjet e vështira politike javën e ardhshme, e ka gabim. Vizioni im, për të cilin kam biseduar me këshilltarin francez dhe këshilltarin gjerman, i ka dy hapa. Hapi i parë është normalizimi ekonomik. Nuk e di sa herë Shtetet e Bashkuara dhe Administrata Trump e thonë këtë. Njerëzit duhet të dëgjojnë. Ne jemi të fokusuar në normalizim ekonomik. Ne po përpiqemi të krijojmë besim dhe çështje. Për këtë arsye, është jashtëzakonisht e rëndësishme që të përmbyllen marrëveshjet për transportin ajror, hekurudhor dhe rrugor. Kështu zhvillohet tregtia.

Kjo është shtylla e marrëveshjes së re, hekurudhat, autostrada dhe transporti ajror, apo jo?

E saktë. Njëkohësisht, rruga e evropianëve me Kosovën dhe Serbinë drejt integrimit në Evropë është tërësisht e udhëhequr nga Evropa, por kjo nuk mund të bëhet derisa të arrihet normalizimi ekonomik. Kjo është pikëpamja e Shteteve të Bashkuara dhe ky është vizioni i Shteteve të Bashkuara. Ne qëndrojmë fuqishëm se përpjekja për t’i shtyer këto çështje që janë shtyer për 20 vjet, arsyeja pse nuk kanë funksionuar është sepse nuk ka përfitim për popullin. Populli ka nevojë të shohë një ekonomi që po rritet në mënyrë që të flitet për bisedime. Pra, është shumë e rëndësishme që njerëzit ta kuptojnë dhe ne kemi thënë se ky nuk është lajm në zhvillim, nuk është lajm i ri. Ne jemi të fokusuar në pjesën ekonomike dhe kjo është pjesa e vetme për të cilën do të flasim në Uashington, ka të bëjë me ekonominë. Francezët e dinë këtë, gjermanët e dinë këtë dhe ata e kanë miratuar këtë, sepse hapi i dytë, i cili do të marrë ca kohë. E dini, nuk do të flisni për çështje politike derisa të shënoni përparim në ekonomi, derisa njerëzit të shohin vende pune dhe kjo merr kohë të gjatë që është një tjetër goditje e drejtpërdrejt kundër këtyre thashethemeve se Administrata Trump po kërkon një marrëveshje të shpejtë. Kjo është plotësisht e gabuar, kjo kurrë nuk ka qenë pjesë e ekuacionit. Ne nuk kemi afate kohore. Ne kurrë nuk kemi kërkuar diçka të shpejtë. Albin Kurti vazhdimisht e thoshte këtë dhe ai gjithashtu vazhdimisht thoshte se ne duam shkëmbim territoresh. Unë po ju tregoj se nuk do të flasim për këto çështje të vështira politike. Fokusi i Shteteve të Bashkuara është në normalizim ekonomik. Transporti ajror, hekurudhor dhe çështjet kufitare. Pra, ardhja në tavolinë për të biseduar për këto çështje është saktësisht fokusi. Për këtë arsye, francezët dhe gjermanët e kuptojnë plotësisht se kur e kalojmë pjesën ekonomike dhe kjo do të marrë ca kohë përsëri, kur vendet e punës të fillojnë të kthehen, kur ekonomia fillon të përmirësohet, atëherë mund të filloni të bisedoni për çështjet politike dhe atëherë evropianët do të udhëheqin.

Pra, ju do të bashkëpunoni ngushtë me evropianët për çështjet politike?

Dëgjoni, janë dy faza të ndryshme për këtë. Shtetet e Bashkura janë të fokusuara në fazën ekonomike. Të gjitha çështjet politike janë çështje evropiane. Ajo vjen e dyta. Ajo nuk do të jetë e suksesshme dhe vizioni që e ndajmë me francezët dhe gjermanët është se ju nuk do të jeni të suksesshëm në çështjet politike pa krijuar vende pune për të rinjtë dhe pa krijuar normalizim ekonomik. Si mund të pretendoni se jeni duke e bërë një marrëveshje finale, kur kufijtë nuk janë të hapur dhe kur nuk ka një fluturime mes Prishtinës dhe Beogradit për komunitetin e biznesit që të bëjë një normalizim ekonomik? Ky është mashtrim. Ka qenë i lidhur dhe i ndrydhur për vite dhe Shtetet e Bashkuara besojnë se kurrë nuk do të ndodhë, derisa ju të krijoni shpresë dhe vende pune për të rinjtë. Ne jemi të përqendruar në këtë. Dhe më lejoni gjithashtu të them se si pjesë e këtij fokusi ekonomik, me qëllim të nxitjes së rritjes së ekonomisë, një ndër gjërat për të cilat kam folur me kancelaren Merkel disa herë dhe për të cilat kam folur me dy këshilltarët e sigurisë kombëtare është të them atë që besoj se evropianët do të duhej të ishin duke e bërë tani me qëllim të ndihmës për normalizim ekonomik, hapi i parë, dhe unë dua që të flisni për hapin e parë dhe hapin e dytë, që hapi i dytë është politika, hapi i parë është ekonomia. Ne jemi të ngarkuar me hapin ekonomik. Pjesë e këtij hapi të parë për normalizim ekonomik është që evropianët duhet të ofrojnë viza në mënyrë që bizneset të mund të rriten. Si mundet një biznes ndërtimi apo një firmë inxhinierie apo çfarëdo lloj biznesi që dëshiron të zgjerohet jashtë Kosovës. Ato kanë nevojë të marrin trajnime në Gjermani apo vende të tjera, ato kanë nevojë të shkojnë te zhvillimi i biznesit, ato kanë nevojë për viza dhe ajo që kemi kërkuar ne është që të fillohet me gjëra të vogla.. Përsëri, mos thoni se ne po mundohemi t’i heqim të gjitha vizat. Ne po përpiqemi të bëjmë gjëra të vogla dhe të fillojmë ngadalë. Ne i kemi shtyrë evropianët që të mendojnë për llojin ekonomik të vizave, që janë për njerëzit e biznesit kështu që kjo mund të ndihmojë për hapin e parë.

A keni folur me ta për këtë?

Po, e kam ngritur këtë çështje shumë herë dhe po vazhdoj t’i shtyejë ata që të ofrojnë ndihmë në aspektin ekonomik duke ofruar viza të shënjestruara për sektorë të caktuar të biznesit. Vizat turistike janë për të gjithë, por të fillohet me viza të shënjetruara për biznes në të njëjtën kohë në të njëjtën kohë që Shtetet e Bashkuara janë duke bërë zhvillim ekonomik. Meqë ra fjala, evropianët janë duke bërë gjithashtu zhvillim ekonomik. Ne jemi duke udhëhequr në fazën e parë, ata do të jenë duke udhëhequr në fazën e dytë.

A do ta shohim hapin e dytë para nëntorit?

Ju jeni duke e bërë një pyetje të pamundur dhe nuk po e dëgjoni atë që thashë. Hapi i dytë nuk fillon para se hapi i parë të jetë i suksesshëm.

Shiko, njohja reciproke nuk mund të jetë e suksesshme derisa të keni ekonomi që rritet dhe biznese që rriten dhe të rinj që janë atje dhe evropianët duhet të jenë në krye të kësaj sepse kjo është pjesë e Evropës. Ngjashëm me çështjet politike janë një rrugë dhe ne nuk jemi të përfshirë në këtë. E kemi bërë shumë të qartë. Nuk jemi të përfshirë, është totalisht Evropë. E kemi bërë të qartë te francezët dhe gjermanët se posa të fillojë të rimëkëmbet ekonomia, posa të kemi marrëveshje për transportin ajror, hekurudhor dhe tokësor, posa t’i shohim bizneset duke u rritur, atëherë do të jetë më e lehtë për evropianët për çështjet politike. Ekziston një shprehje në Shtetet e Bashkuara “ta vendosësh qerren para kalit”.

E di, e përdorim edhe ne në gjuhën tonë.

Ju nuk mund ta bëni këtë. Pjesa e parë, puna e vështirë që duhet të kryhet është puna e vështirë për rritjen e ekonomisë.

A do të marrë pjesë në takim presidenti Trump, zotëri Grenell?

Më duhet të shkoj, prandaj ju e keni edhe një pyetje.

Po, a do të marrë pjesë në takim presidenti Trump gjatë konferencës në Shtëpinë e Bardhë?

Në këtë pikë, nuk ka plan që ai të marrë pjesë në këtë takim. Do të jenë Robert O’Brien dhe Rick Grenell.

Në rregull, faleminderit shumë, zotëri Grenell!

Intervista – Kupchan: Do të ishte e çuditshme që Kosova dhe Serbia të kthehen nga SHBA pa asgjë

Dragan Shtavljanin

Eksperti i Këshillit për Marrëdhënie me Jashtë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Charles Kupchan, beson se në takimin e 27 qershorit në Shtëpinë e Bardhë në Uashington, delegacioni i Kosovës dhe ai i Serbisë, mund të dalin me një marrëveshje paraprake, që i hap rrugë marrëveshjes finale.

Në një intervistë për Shërbimin e Ballkanit të Radios Evropa e Lirë, Kupchan, tha se beson se një takim i këtij formati, do të ishte e çuditshme që të organizohej në rast se gjithsecili, në fund, do të kthehej në shtëpi pa pasur çfarë të prezantojë.

Radio Evropa e Lirë: Me 27 qershor në Shtëpinë e Bardhë takohen delegacioni i Kosovës dhe ai i Serbisë për të nisur një raund të ri negociatash të mbështetura nga Shtetet e Bashkuara. Kjo po ndodh në një kohë kur edhe Bashkimi Evropian i ka intensifikuar përpjekjet për t’i kthyer palët në tavolinën e bisedimeve. Cila është pikëpamja juaj sa i takon takimit të 27 qershorit?

Charles Kupchan

Charles Kupchan

Charles Kupchan: Mendoj se shumë gjëra po bashkohen për të përcaktuar pistën për takimin. Njëra është ndryshimi i qeverisë në Kosovë ku e kishit kryeministrin (Albin) Kurti, një person që ishte më ngurrues sa i takon dialogut dhe që nuk ishte i gatshëm që të largonte sanksionet tregtare që ishin vendosur ndaj Serbisë. Ne ende nuk e dimë saktësisht se ku qëndron në disa çështje të ndryshme kryeministri i ri, zoti (Avdullah) Hoti. Ai ka bërë një deklaratë që dukej se shfaqte distancë mes tij dhe presidentit (Hashim) Thaçi, por Thaçi qartësisht vazhdon të jetë në kontroll dhe në udhëheqje të negociatave me Beogradin. Pra, një çështje është se ju keni një ndryshim të qeverisë dhe ju keni edhe largimin e tarifës, që hapin derën për të lëvizur.

E dyta është se (Richard) Grenelli ka lënë pozitën e ambasadorit në Gjermani dhe ai ka më shumë kohë dhe energji që t’ia dedikojë Ballkanit dhe qartësisht është duke u futur në atë çështje.

E treta, mendoj se presidenti (Donald) Trump, do të ishte i lumtur që të kishte një fitore, një lloj përparimi diplomatik në orën e tij, sepse ai nuk ka pasur shumë sukses në diplomaci.

Radio Evropa e Lirë: Derisa Mirosllav Lajçak erdhi në Kosovë të martën në përpjekje për të ringjallur negociatat për normalizim të raporteve, nuk është e qartë nëse do të jetë një dialog i ndarë në dysh apo proceset do ta plotësojnë njëra-tjetrën. Cili do të jetë roli i BE-së në këto bisedime që do të ndodhin pas pak ditësh në Uashington?

Charles Kupchan: Mendoj se jemi dëshmitarë sesi dialogun mes Kosovës dhe Serbisë është duke u shndërruar në një grackë, që do ta cilësoja si pika më e ulët e raporteve mes SHBA-së dhe BE-së në shumë dekada, mbase që nga Lufta e Dytë Botërore. Nuk është sekret që administrata e presidentit (Donald) Trump ka marrë një pikëpamje në raport me Evropën që shumica e evropianëve e konsiderojnë të vështirë edhe kur bëhet fjalë për tregti, ndryshime klimatike apo edhe marrëveshja bërthamore me Iranin. Dhe Grenell, derisa ishte ambasador në Gjermani, ishte gati person “non-grata” në Gjermani sepse shumica e gjermanëve e konsideronin atë të padobishëm dhe thjesht nuk mund të mbështetësin në mënyrën se si ai kryente punët.

Kështu, ne kemi dialogun mes Kosovës dhe Serbisë duke luajtur një element tjetër në marrëdhëniet jomiqësore në mes të SHBA-së dhe BE-së. Në këtë rast konkret, mendoj se ka dallime të mendimeve. Ne nuk e dimë se ku qëndron zoti Grenell sa i takon shkëmbimit të territoreve sepse nuk ka folur shumë për këtë çështje. Në shkallën që ka folur ai, duket më i fokusuar në lidhjet ekonomike sesa që është në kompromise territoriale.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë mund të prodhojnë bisedimet në Uashington? A është e mundur që Kosova dhe Serbia të lënë pas mosmarrëveshjet e së kaluarës?

Charles Kupchan: Do befasohesha shumë sikur nga takimi i Uashingtonit të dilnim me ndonjë lloj marrëveshjeje. Këto lloj arritjeje zakonisht nuk shfaqen brenda natës. Mendoj se kjo, sidomos është e vërtetë në një rast sikur të Kosovës dhe Serbisë, ku duhet që të kryen shumë detyra të shtëpisë, për të bërë gati popullatën e brendshme, përfshirjen e parlamentit si dhe krijimi i mbështetjes së brendshme për marrëveshjen. Pra, më shumë kjo është për të bërë gati tavolinën për të ecur përpara, por do të shohim.

Nga çfarë ka thënë (Richard) Grenell, ata duan që t’i fokusojnë këtu bisedime më shumë në lidhje ekonomike sesa kompromise politike. Kjo do të ishte konsistente me qasjen e administratës së presidentit (Donald) Trump në raport me konfliktin palestinezo-izraelit, ku fillimisht janë fokusuar në ndihmën ekonomike për palestinezët, pra duke krijuar kushte ekonomike për të arritur paqen. Synimi këtu është që, le të përmirësojmë ekonominë në Kosovë dhe Serbi, t’iu gjejmë njerëzve punë të mira dhe nëse kjo ndodh, do të jetë më e lehtë që të bëhet një marrëveshje politike.

Radio Evropa e Lirë: Nëse do të ketë vetëm qasje në ekonomi. A mund të përjashtohen kompromiset?

Charles Kupchan: Përfshirja ekonomike dhe zhvillimi ekonomik tani është një zëvendësim për zgjidhje politike. Ne e kemi mësuar këtë në shumë raste. Investimet e përbashkëta në mes serbëve të Bosnjës dhe myslimanëve të Bosnjës, nuk ka ndihmuar. Kemi investime të përbashkëta mes palestinezëve dhe izraelitëve, por në të vërtetë nuk ndihmon aq shumë. Japonia dhe Kina tregtojnë dhe investojnë me njëra-tjetrën, por marrëdhënia e tyre është shumë e varfër. Pra, në fund të ditës, vendosja e raporteve mes Serbisë dhe Kosovës do të lidhet me politikën dhe normalizimin. Nuk do të varet nga tregtia dhe investimet. Kur them këtë, tregtia dhe investimet mund të ndihmojnë, mund të shtyjnë raportin në drejtimin e duhur. Mund të krijojë momentum që mund të jetë i nevojshëm kur liderët marrin vendime të vështira dhe kanë nevojë t’ia shesin publikut.

Radio Evropa e Lirë: Ish-kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, ka akuzuar Richard Grenellin për nguti në arritjen e marrëveshjes mes Kosovës dhe Serbisë si dhe që marrëveshja do të përfshijë ndryshimin e kufijve. A do të jetë kjo temë në agjendë?

Charles Kupchan: Është e vështirë të spekulohet. Besoj se dimë që çështja e korrektimit të kufijve apo shkëmbimit të territorit ka qenë temë diskutimi për një kohë të gjatë. Është një çështje ekstremisht kontroverse, derisa administrata Trump dhe Qeveria amerikane u prirën për ta kundërshtuar atë. Padyshim, do të bëhej shumë kontroverse në Kosovë dhe deri në një masë në Serbi. Supozoj se është në tavolinë, dhe supozoj vetëm sepse ne e dimë që Thaçi dhe Vuçiq kanë eksploruar këtë ide në të kaluarën, thjesht nga disa raportimet që i kemi. Unë jam dikush që besoj që duhet të jetë në tavolinë, jo sepse shpresoj se kështu do të shkojnë negociatat. Nuk jam ithtar i shkëmbimit të territoreve, por sidoqoftë pikëpamje ime është se sikur një shkëmbim territori ofron mënyrën e vetme për dy shtete që të afrohen me njëra-tjetrën dhe të që të kenë paqe të qëndrueshme, atëherë le ta kemi pjesë të diskutimit.

Radio Evropa e Lirë: Si do të duket takimi në Uashington. A do të përfshihet edhe presidenti Donald Trump. Mund ta shohë këtë si mundësi për të takuar apo bërë fotografi me palët?

Charles Kupchan: Mendoj se ende nuk i dimë konturat ekzakte të takimit. Nuk i dimë rezultatet. Nuk mendoj se ndokush e dinë. Është e mundur që pjesëmarrësit do të na befasojnë neve dhe të dalin nga kjo vizitë me një plan për marrëveshje. Kurrë nuk e dimë. Grenelli ka qenë i përfshirë që një kohë të gjatë. Ai ka pasur një sukses, për shembull që të përfundojë punën sa i takon linjës ajrore. Dyshoj se do të bëhej gjithë ky angazhim dhe çështjes s’do t’i kushtohej kaq shumë rëndësi, sikur të mos kishte së paku shpresë se një progres substancial do të mund të arrihej.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se administrata Trump do të mjaftohej vetëm me rifillim të dialogut apo synojnë diçka më konkrete, sa i takon marrëveshjes finale mes Kosovës dhe Serbisë?

Charles Kupchan: Ndokush mund të spekulonte se rezultati do të ishte një marrëveshje konkrete, le të themi konkretisht në çështje tregtare, ndoshta edhe ndërprerja e kampanjës së çnjohjes dhe një udhërrëfyes se si të shkojmë nga këtu drejt normalizimit të plotë. Pastaj ky udhërrëfyes do të mund të shërbejë si bazë për bisedat e vazhdueshme për të ecur përpara.Mua më duket se këto bisedime duhet të përfshijnë BE-në.

Radio Evropa e Lirë: Në rastin e Serbisë, Serbia llogarit që së paku të marrë diçka për të “shpëtuar krenarinë”, pasi që herët apo vonë mund ta njohë Kosovën dhe në këmbim të kësaj llogarit të përfitojë diçka. Vuçiq ka thënë që është shumë më rëndësi që në betejën e elefantëve, Serbia të mbetet e parënduar. Si duhet parë këtë deklaratë?

Charles Kupchan: Udhëtimi për në Uashington është një hap i rëndësishëm që shkakton kokëdhimbje në Evropë, por nuk e pres që kjo të jetë një lëvizje për të lënë anash në mënyrë permanente Evropën. Pres që të jetë një proces i vazhdueshëm dhe i fortë diplomatik në mes të BE-së, Prishtinës dhe Beogradit.

Radio Evropa e Lirë: Presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi ka deklaruar më parë se nuk ka çfarë të negociojë me të dërguarin e BE-së, Mirosllav Lajçak. Por, njëjtë si presidenti Thaçi, ashtu edhe Vuçiq siç duket po preferojnë më shumë negociatat e mbështetura nga SHBA-ja. Si duhet parë këto qëndrime dhe rolin e BE-së?

Charles Kupchan: Lajçak është një profesionist. Ai e di se çfarë po bën. Është në interes të Prishtinës dhe Beogradit që të punojnë për së afërmi me të dhe me BE-në. A po e shohim tani një anim nga Uashingtoni dhe SHBA-ja duke luajtur rolin e liderit në arritjen e marrëveshjes? Po. A mund të presim që kjo të pasojë me një rikthim në drejtim të Bashkimit Evropian? Po. Kjo sepse Ballkani është pjesë e Evropës. Ballkani është duke synuar anëtarësimin në BE, kështu që BE-ja duhet të jetë pjesë e kësaj ekuacioni.

Radio Evropa e Lirë: Moska zyrtare ka njoftuar se përkrah një marrëveshje që është e pranueshme për Serbinë. Para nisjes për Uashington, presidenti Vuçiq do të qëndrojë në Moskë. A po përpiqet që të marrë mbështetje nga Rusia për këtë çështje?

Charles Kupchan: Vuçiqi ka provuar gjithmonë që të mbrojë vendimin e tij dhe duke mbajtur lidhje të ngushta me Rusinë. Ndërsa, Rusia gjithmonë synon që të ketë prezencë në Ballkan. Ne e kemi parë përfshirjen e Rusisë në Mal të Zi para anëtarësimit në NATO. Ne e dimë se ata janë përfshirë në Greqi dhe Maqedoninë e Veriut para rezolutës mbi çështjen e emrit. Vuçiqi është shumë i mirë në lojën me audienca të ndryshme. Kur dëshiron të luajë tek Evropa, e luan me Evropën. Kur dëshiron të anojë nga (Vladimir) Putini, ai e bënë këtë shumë mirë. Kur dëshiron të jetë pro SHBA-së, ai e bën edhe këtë mirë. Kjo është një nga asetet e tij si politikan.

Radio Evropa e Lirë: A mund të ketë ndikim pozitiv në kampanjën zgjedhore të presidentit Donald Trump arritja e mundshme e ndonjë marrëveshjeje mes Kosovës dhe Serbisë?

Charles Kupchan: SHBA-ja tani po dominohet nga dy çështje shumë të rëndësishme. E para është pandemia dhe tjetra është racizmi, pra protestat që janë duke u mbajtur në mbarë shtetin. Mendoj se këto dy çështje do të vazhdojnë të dominojnë deri në zgjedhjet e nëntorit. Politika e jashtme mund të marrë pak fokus, por jo shumë. Besoj se Trump mund të përdorë diçka nga ajo për të thënë se ‘ja shih unë isha në gjendje që të arrijë një marrëveshje, unë jam negociator i zoti, arritës i marrëveshjeve’. Për momentin nuk ka diçka që do të mund ta përdorte. Kështu që ndoshta ai në këtë drejtim është duke shikuar kah marrëveshja mes Kosovës dhe Serbisë. Por, edhe sikur të kishte sukses, do të kishte ndikim shumë modest ose fare pak në rezultatin e zgjedhjeve të nëntorit.

Radio Evropa e Lirë: A besoni se presidenti Trump do të ishte i kënaqur me vetëm nisjen e bisedimeve mes Kosovës dhe Serbisë apo atij i duhet së paku diçka e prekshme?

Charles Kupchan: Unë pres që aty të ketë diçka të paktën. Do të ishte e çuditshme që të organizohej një takim i madh si ky dhe gjithsecili të kthehej në shtëpi pa pasur çfarë të prezantojë. Unë pres të paktën një progres të prekshëm në çështje ekonomike dhe më pas një udhërrëfyes apo një afat kohor për çfarë do të ndodhë në ardhmen.

Charles Kupchan është një bashkëpunëtor i lartë në Këshillin për Marrëdhëniet me Jashtë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës si dhe profesor i çështjeve ndërkombëtare në Universitetin Georgetown në SHBA.

Përgatiti: Shkelqim Hysenaj

(Video) Moikom Zeqo: Jemi të dominuar nga e keqja. Mua më bën përshtypje, shkrimtari që duhet të jetë një qenie e lirë, janë klientelistë !

Moikom Zeqo: Pas 30 vjetësh kemi deputetë më të dobët se sa në fillimet e demokracisë

Homo Albanikus duhet të ketë liri mendimi!

Historiani Mojkom Zeqo, u ngjit në skenën e Teatrit Kombëtar, në monologun e mbajtur nga gazetari Adi Krasta. Gjatë fjalës së tij, Zeqo i thuri elozhe qëndresës së artistëve për mbrojtjen e teatrit, ndërsa i quajti ata si e vetmja shpresë për Shqipërinë. Sipas tij, lëvizja për mbrojtjen e teatrit është e rëndësishme sepse nuk është manipuluar siç ndodhi me lëvizje të tjera, siç ishte ajo e studentëve.
Mojkom Zeqo: Unë them që gjërat në Shqipëri vijnë gjithmonë me vonesë. Unë këtu me bindje të thellë e them këtë, veç lëvizjes për teatrin që mbanin gjallë një kauzë lirie, jeni e vetmja shpresë. Keni ditur të mbijetoni, keni ditur të organizoheni megjithë kundërshtimeve, keni ditur të mos i bindeni tabuve. Duhet të gjithë qytetarët të mendojnë si heronj. Kjo strukturë mendore është sot këtu e pranishme. Është shumë e rëndësishme në të gjitha pikëpamjet, ku gjithë kjo veprimtari nuk jepet as nga mediat. Kjo lëvizje është shumë e rëndësishme, sepse disa lëvizje të tjera siç ishte lëvizja e studentëve, u manipulua.

Zeqo nuk i kurseu kritikat as për shkrimtarët, të cilët i quajti klientelistë. Ai tha se minoranca ka përfaqësuar maxhorancën e popullsisë në Shqipëri gjatë 30 viteve të demokracisë.

Mojkom Zeqo: Elitat politike kanë qenë gjithmonë klienteliste. Ne sot jemi të dominuar na e keqja. Mua më bën përshtypje, shkrimtari që duhet të jetë një qenie e lirë, janë klientelistë. Shkrimtari nuk i përket partive. Ato duhet të ishin institucione të hapura, ku të rreshtoheshin njerëzit dhe të bëhej përfaqësimi politikë. Në Shqipëri minoranca ka përfaqësuar maxhorancën. Përfaqësimi politikë presupozon që deputeti të jetë qenie ligjvënse. Pas 30 vjetësh, ne kemi klasë politike qesharake sa nuk mund të kuptoj dot se mund të kemi deputetë më dobët se sa në fillimet e demokracisë.

 

 

Thaçi: Takimi i 27 qershorit në Uashington, mundësi e artë

Presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, tha në një intervistë për Zërin e Amerikës, se takimi i paralajmëruar për 27 qershor në Washington është një mundësi e artë për të arritur një marrëveshje të rëndësishme ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Në intervistën dhënë korrespondenti tonë në Prishtinë, Leonat Shehu, presidenti Thaçi tha se nuk ka adresë më të besueshme për Kosovën sesa Shtetet e Bashkuara, ndërsa hodhi poshtë çdo mundësi që të bisedohet për prekje kufijsh.

Zëri i Amerikës: Zoti president, me 27 qershor ju dhe udhëheqësit e Serbisë jeni ftuar nga ambasadori Richard Grenell në një takim në Shtëpinë e Bardhë. Çfarë prisni nga ky takim?

Hashim Thaçi: Është takim i një rëndësie të veçantë, po themi historike, sepse për herë të parë të dy vendet tona takohen, apo kanë pranuar që të takohen në Shtëpinë e Bardhë. Është një interesim do të thotë i politikës më të lartë të administratës së Shteteve të Bashkuara të Amerikës, nga vet presidenti Trump, dhe tash kemi një angazhim shumë aktiv, dinamik dhe shumë energjik. por me të vërtetë me vizion të ambasadorit Grenell. Pres që të kemi një vullnet të dyanshëm, të punojmë seriozisht për arritjen e një marrëveshjeje të rëndësishme për të mirën e dy vendeve, popujve tanë. Është shumë me rëndësi që të dy vendet tona, edhe Kosova edhe Serbia, kanë treguar zotimin e vet, por edhe besimin që ky proces të jetë i udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Pra, është një mundësi e artë për të arritur një marrëveshje të rëndësishme dhe për të ardhmen e sigurt të të dyja vendeve në rrafshin edhe zhvillimor por edhe atë të vlerave euroatlantike.

Zëri i Amerikës: A prisni që në këtë datë të arrihet një marrëveshje me Serbinë?

Hashim Thaçi: Ne jemi duke punuar seriozisht si institucione të Kosovës. Ne shkojmë me vullnetin që të bëjmë përparim, përparim substancial në qasjen që ne pretendojmë të punojmë. Kemi besim të plotë në përkushtimin e ambasadorit Grenell, dhe tash gjithë ekipit të administratës së Shteteve të Bashkuara që do të kyçen. Në anën tjetër mendoj që është një mundësi që asnjëra palë nuk dëshiron ta humbë, sepse një qasje negative që mund të paraqitet aty do të jetë natyrisht me një çmim, dhe Kosova nuk është e gatshme të paguajë çmim, por është e gatshme të shfrytëzojë mundësinë për arritje të një marrëveshjeje të rëndësishme për konsolidimin e shtetit në rrafshin e brendshëm dhe atë ndërkombëtar.

Zëri i Amerikës: Zoti president, cilat janë ato vijat e kuqe të themi të Kosovës në këtë takim?

Hashim Thaçi: Mendoj që ne fillimisht duhet të orientohemi se çka synojmë të arrijmë, e atë çka ne synojmë të arrijmë është respektimi i plotë i Kushtetutës së Republikës së Kosovës, respektimi i gjithë asaj çka ne kemi arritur, pra lirisë, pavarësisë, sovranitetit, dhe në anën tjetër duke respektuar parimet dhe standardet ndërkombëtare por edhe të fqinjësisë së mirë. Të inkorporohen gjëra të cilat ndikojnë për të mirën e të dy vendeve, për të mirën e njerëzve dhe qytetarëve tanë. Kështu që mendoj se gjërat janë duke shkuar në drejtim të duhur për arritjen e marrëveshjes me 27 qershor. Pra unë jam optimist se marrëveshja mund të arrihet, megjithëse do të jetë jashtëzakonisht vështirë.

Zëri i Amerikës: Për çfarë marrëveshje po flisni zoti President?

Hashim Thaçi: Ne duhet të përgatitemi për synimin që e kemi, një marrëveshje kjo që sjell të mira për njerëzit tonë, që ndryshon qasjen zhvillimore, që sjell investime në Kosovë, që siguron dhe garanton të drejtat e të gjithë qytetarëve të vendit në kuptimin më afirmativ të mundshëm, që i hap perspektivë Kosovës që të jetë pjesë në të ardhmen e afërt e NATO-s dhe Bashkimit Evropian por edhe ulëse në Organizatën e Kombeve të Bashkuara. Unë mendoj se asnjë adresë më e mirë, më e qëlluar, më e saktë dhe e besueshme nuk ka për Kosovës sesa Washingtonin, pra Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Si Kosovë, ne gjithmonë kemi kërkuar që në tryezë të bisedimeve të jenë Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ndërsa tash jo vetëm që janë në tryezë, por janë edhe udhëheqës të këtij procesi, prandaj besimi ynë është i plotë se gjërat do të shkojnë në drejtim të mundësisë së arritjes së një marrëveshje në këtë proces që udhëhiqet nga SHBA-ja.

Zëri i Amerikës: A flitet në këtë marrëveshje edhe për çështjen e njohjes së ndërsjellë mes Kosovës e Serbisë?

Hashim Thaçi: Synimi parësor i yni është që të kemi në fund të procesit njohjen reciproke dhe anëtarësimin e Kosovës në Organizatën e Kombeve të Bashkuara dhe në gjithë organizatat ndërkombëtare.

Zëri i Amerikës: Kur thoni ‘në fund të procesit’ mendoni në këtë datë 27 qershor apo datë tjetër?

Hashim Thaçi: Unë nuk mund të flas për datë, javë apo muaj por procesi fillon me 27 qershor, ndërsa se si do lëvizin hapat e mëtutjeshëm do të ballafaqohen palët në realitetin e krijuar, të filluar me datën 27 qershor.

Zëri i Amerikës: Presidenti i Serbisë tha se nuk do të ketë njohje të Kosovës në Washington. Me qëndrime të tilla përse po mbahet takimi?

Hashim Thaçi: Ne zhvillojmë negociata tash e njëmbëdhjetë vite në Bruksel, negociata këto që kanë qenë aspak të lehta, të gjata por edhe rezultative në kuptimin në veçanti të përmirësimit të gjendjes në veri dhe vënies së kontrollit nga shteti i Kosovës në atë pjesë të vendit dhe integrimit të komunitetit serb në institucionet e vendit. Tani është momenti që të shkohet drejt finales, momenti që do të ndodhë njohja reciproke, natyrisht secila palë shkon duke matur pulsin dhe pozicionin edhe të palës tjetër, por ajo që dua të them është se Serbia është ajo që ka proklamuar gjithmonë se nuk do të ketë as liri për Kosovën, as pavarësi, por Serbia tanimë e din se Kosova është edhe e lirë, edhe e pavarur dhe duhet të anëtarësohet në Organizatën e Kombeve të Bashkuara dhe se paqja dhe fqinjësia e mirë është jetike për të dy vendet, jo vetëm për Kosovën por edhe për Serbinë.

Zëri i Amerikës: A prisni që ky proces i filluar nga ambasadori Grenell të përfundoj në shtator?

Hashim Thaçi: Theksoj se nuk mund të flas për periudhë të caktuar kohore, por flas me shpresë që pavarësisht vështirësive të mëdha, ndoshta të patejkalueshme me të cilat mund të përballemi në proces, unë kam besim se zgjidhja mund të gjendet në Washington për arritjen e marrëveshjes përfundimtare prej ambasadorit Grenell dhe ekipit të tij.

Zëri i Amerikës: Ambasadori Grenell paralajmëroi se, po e citoj “nëse cilado secila palë mbetet e pakënaqur me diskutimet e 27 qershorit, do të kthehen në ‘status quo’ pasi të largohen nga Washingtoni. A do të thotë kjo se ju do të qëndroni në Washinton deri në një marrëveshje?

Hashim Thaçi: Çka nënkupton status quo? Nga ana ime nënkupton regres, mos zhvillim, mos ardhjen e investitorëve të huaj, mos rritje të mirëqenies sociale të vendit, rritje të numrit të papunësisë, mos anëtarësim të Kosovës në organizatat ndërkombëtare, mosnjohje tjera ndërkombëtare do të thotë kthim prapa për Kosovën nëse vazhdon status quo-ja, por në të njëjtën kohë do të jetë edhe një regres për palën tjetër edhe për palën serbe. Pra nëse nuk arrihet marrëveshje me 27 qershor, Kosova e Serbia do të jenë humbëse. Nëse arrihet marrëveshje të dyja palët do të jenë fituese e me këtë fiton edhe vlera euro-atlantike dhe natyrisht përkushtimi i Shteteve të Bashkuara të Amerikës tregohet i saktë në vendosmërinë që të arrihet një marrëveshje në mes vendeve dhe popujve të armiqësuar tash e më tepër se një shekull dhe këtë mrekulli të marrëveshjes unë besoj që mund ta bëjnë aktualisht vetëm e vetëm Shtetet e Bashkuara të Amerikës, lidershipi i presidentit Trump dhe përkushtimi që po tregon ambasadori Grenell.

Zëri i Amerikës: Çka prisni të përfitoj Kosova nga kjo marrëveshje?

Hashim Thaçi: Kosova pres që të përfitojë në të gjitha rrafshet, pres që të fitojë në rrafshin ekonomik, në rrafshin e konsolidimit të brendshëm, të fqinjësisë në rajon, të hapjes së perspektivës sa më të afërt për NATO e në të njëjtën kohë edhe perspektivës për anëtarësim në Organizatën e Kombeve të Bashkuara.

Zëri i Amerikës: A pritet të sjellë kjo normalizim të marrëdhënieve me Serbinë ose njohje?

Hashim Thaçi: Duhet kuptuar se tërë ky proces nuk është punë e një vendimi por e një përkushtimi që duhet të tregojmë në javët dhe muajt e ardhshëm.

Zëri i Amerikës: Këto ditë prapë u rihap çështja e kufijve ose atë që e keni cilësuar ju korrigjim të kufijve. Do të shtrohet kjo në tryezë në Washington?

Hashim Thaçi: Shqetësim për takimin në Washington shprehin ata që nuk janë në rrjedha, ndonjë injorant dhe në anën tjetër ndonjë dashakeqës i procesit. Në fazën përfundimtare do të respektohet Kushtetuta e Kosovës, integriteti territorial i saj, sovraniteti i Kosovës pra nuk ka nevojë për asnjë shqetësim por i ftoj të gjithë që të mos krijojnë panik, konfuzion dhe të mos prezantojnë lajme të rrejshme.

Zëri i Amerikës: Pra nuk do të ketë asnjë temë përfshirë këtu edhe demarkacion të kufirit?

Hashim Thaçi: As që ka kërkuar ndokush që çështje të tilla të hapen prej Shteteve të Bashkuara të Amerikës as që do të lejohet të diskutohet nga pala kosovare. Natyrisht me njohjen reciproke do të ketë edhe demarkim të kufirit siç ka ndodhur i Kosovës edhe me Malin e Zi edhe me Maqedoninë, sepse do të jemi dy vende të pavarura dhe sovrane në fqinjësi që duhet ta definojmë edhe çështjen e kufirit në kuptimin e ekspertëve teknik pas marrëveshjes.

Zëri i Amerikës: Zoti President, nëse arrihet një marrëveshje më 27 qershor, a duhet e njëjta të marr mbështetjen e parlamentit të Kosovës?

Hashim Thaçi: Natyrisht çdo marrëveshje e arritur në Washington apo kudo tjetër duhet të kaloj përmes një procesi të legjitimitetit qytetar përmes përfaqësuesve të tyre në Kuvendin e Kosovës apo edhe mundësia e ndonjë lloj referendumi.

Zëri i Amerikës: Në të njëjtën kohë kur është shtuar angazhimi amerikan, në Kosovë po qëndron edhe i dërguari i Bashkimit Evropian për bisedimet Kosovë-Serbi, Miroslav Lajçak. Tashmë po shihet se janë dy nisma njëra që vjen nga Shtetet e Bashkuara dhe tjetra nga Bashkimi Evropian. Si duhet dhe si do të veprojë Kosova në këto procese të ndara?

Hashim Thaçi: Nuk janë të ndara. Kanë një synim; përmbylljen e një angazhimi tash e më tepër se tri dekada të konfliktit Kosovë-Serbi. E ardhmja e Kosovës është e ardhme evropiane. Unë dje jam takuar me zotin Lajçak, është me rëndësi që Bashkimi Evropian të qëndrojë, të jetë unik në raport me Kosovën dhe Ballkanin Perëndimor. Është për të ardhur keq që Bashkimi Evropian po dështon me Kosovën sidomos me çështjen e liberalizimit të vizave që në fakt pavarësisht implementimit të të gjitha kritereve nga ana kosovare vazhdon ai dështim për Kosovën dhe izolim krejt i panevojshëm ndërsa e kam theksuar dhe e ripotencoj; së pari duhet të ndodhë liberalizimi i vizave nga Bashkimi Evropian pastaj të punojnë në procesin e dialogut dhe njohjes reciproke. Por ajo që dua të potencoj në të njëjtën kohë është se unë mendoj se të dyja proceset do ta plotësojnë njëra tjetrën por Shtetet e Bashkuara janë një hap përpara, janë më të qartë, më të saktë, më të shpejtë, më preciz dhe më të vendosur që të arrihet kjo marrëveshje.

Zëri i Amerikës: Kur synon Bashkimi Evropian të thërras një takim ndërmjet Kosovës e Serbisë?

Hashim Thaçi: Unë nuk e di por nuk besoj që edhe ata e dinë.

Zëri i Amerikës: A nuk pati dje paralajmërime për një gjë të tillë?

Hashim Thaçi: Takimi ka qenë dje korrekt, konstruktiv, kemi diskutuar më tepër për aspekte procedurale, metodologjike dhe aspekte tjera për të ardhmen e procesit se sa për çështje substanciale.

Zëri i Amerikës: Më gjithë paralajmërimet ju u takuat me zotin Lajçak. Përse ndërruat mendje?

Hashim Thaçi: Unë nuk mund të mos takoj njerëz që vijnë në emër të Bashkimit Evropian me gjithë skepticizmin tim në veçanti sa i përket mosunitetit evropian për liberalizimin e vizave dhe për procesin politik dhe unë e kam potencuar qartë edhe Lajçakut se ne duhet të jemi shumë të kujdesshëm që të mos të përfshihet në një proces që ai pretendon të lëviz deri te ajo pikë që nuk e prish disponimin e Serbisë. Ne hyjmë në proces prej kujtdo qoftë që udhëhiqet, vetëm me synimin e Kosovës së pavarur, sovrane, respektimin e integritetit territorial të saj dhe në asnjë rrethanë vetëm duke synuar që të ndodhë një proces pa e ditur fundin dhe pa pasur një substancë të qartë. Kështu që, dje ka qenë takimi i parë dhe të shohim në ditët dhe javët e ardhshme. Në javën e tretë të korrikut pritet mbajtja e samitit në Paris por të tëra këto ndodhin pas takimit në Washington kështu që takimi në Washington mund të ndryshojë gjithçka në këtë kohë dhe këto zhvillime që po ndodhin, prandaj nuk shoh garë mes Washingtonit dhe Brukselit por shoh diçka që mund të plotësojnë njëra tjetrën dhe jam i bindur se suksesi që do të ndodh në Washington, Bashkimi Evropian duhet të gjejë kurajo të përshëndes dhe të mirëpres.

Zëri i Amerikës: Ju përmendët samitin e Parisit për muajin korrik, nga kush do të ftohet?

Hashim Thaçi: Ajo që ne veç jemi të informuar dhe natyrisht që kemi diskutuar me zyrën e presidentit Macron por edhe më herët edhe me vet presidentin Macron, Franca pritet të jetë mirëpritëse e samitit në mes të Kosovës dhe Serbisë në javën e tretë të korrikut.

Zëri i Amerikës: A pritni diçka konkrete nga Bashkimi Evropian?

Hashim Thaçi: konkrete pres liberalizimin e vizave ndërsa aspekte tjera janë të gjitha përpjekje të cilat mund të rezultojnë të suksesshme në të ardhmen por të them të drejtën Bashkimi Evropian e ka cenuar besimin e qytetarëve në Kosovë dhe kjo është keq, sepse ne kemi vetëm një të ardhme, të ardhmen evropiane.