VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

MJESHTRI I KOHËRAVE SHQIPTARE – Nga Kristina Demiri Dojçe

By | May 12, 2018
1 Comments
  • author avatar
    Elona 2 years ago Reply

    Urime Kristina. Kujtesa e njeriut per babane eshte nje kujtese e shenjte. Eshte kopeshti edenik ku nisin te gjitha miresite e botes.

Komentet

Rekuiem për Adile Zavalani – Ypi Nga Meri Lalaj

 

 

Dikur, në Shqipërinë tonë, ka jetuar një grua e bukur e lindur për të qenë një zonjë e vërtetë, por rrokullisja e fatit e deshi që ajo ta kalonte jetën nëpër internime. Emri i saj i lindjes është Adile Zavalani, e bija e Fehim Zavalanit, aq i njohur nga ne shqiptarët si njëri prej atdhedashësve që u përpoqën aq shumë për ta shkëputur Shqipërinë nga vargonjtë e Perandorisë Turke, për të bërë njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe. Ai ka dhënë një ndihmesë të paçmuar në mbajtjen e Kongresit të Manastirit në vitin 1908. Vepra e atij Kongresi nuk pati thjesht rëndësi gjuhësore, por ishte një vepër e mirëfilltë politike në bashkimin e të gjithë shqiptarëve, sidomos e atyre burrave që u përpoqën për të bërë Shqipëri.

Adileja u lind në Manastir në vitin 1895, bash po në atë shtëpi ku disa vite më vonë do të mblidheshin patriotët shqiptarë për vendosjen e alfabetit të shqipes. Edhe nëna e saj, Qerimeja, vinte nga familja e shquar e Frashërllinjve. Ajo ishte e motra e patriotit Shefqet Frashëri. Nëna e saj vdiq në moshë të re, kështu Adilesë i ra barra e rëndë për t’u kujdesur për familjen, veçanërisht për të vëllain Tajarin, që mbeti kërthi dhe ajo i dha dashurinë e një nëne. Adileja u martua me Jaup Ypin dhe jetuan së toku në disa vise të Shqipërisë si në Starje të Ersekës, në shtëpinë e tyre në qendër të qytetit të Korçës dhe në Tiranë. Koha e luftës i gjeti në shtëpinë e Thoma Orollogait.

Më vonë pas lufte ndryshuan shumë gjëra. Familjes së tyre ua konfiskuan krejt pasurinë në vitin 1947, për shkakun se dhëndrin e saj, burrin e bijës së saj të vetme, Vera Ypi (Alizoti) pra, Riza Alizotin e dënoi me vdekje dhe e vari në litar pushteti i komunistëve. Këtu filloi njëherë e përngaherë jeta e tyre e mënxyrosur. Ata vijuan që të jetojnë nga një bodrum në tjetrin në rrugën e Kavajës. Siç më ka treguar mikesha ime, mjekja e shquar Adelina Mazreku, gjyshja e saj Helidhona Falli ishte shoqe e rinisë dhe e të gjitha viteve të jetës për Adilenë. Në këtë mënyrë mëmë e bijë (Adileja dhe Vera) mundën që në mirëbesimin e kësaj zonje të fshihnin disa sende të tyret në bodrumin e shtëpisë të saj dhe kur u duheshin për t’i shitur që të mbijetonin, vinin aty mbrëmave nga dera e pasme për të mos i parë njeri, sepse në katin e sipërm të asaj shtëpie banonte me qira një ushtarak e kuptohet se frika asokohe ishte shumë e madhe.

Një periudhë kohe ata jetuan në Durrës ku aty në vitin 1949, ndahet nga jeta bashkëshorti i Adilesë, Jaup Ypi. Paskëtaj tok me të bijën dhe të birin e pamartuar, Seferin si edhe nipin e vogël, enden internimeve të njëpasnjëshme, së pari në kampin e Tepelenës në vitin 1952, më vonë në Xhafzotaj e me radhë nëpër vende të tjera internimi: Shijak, Sallmone, Katër Rrugët, Pat Milot, në Kryevidh të Kavajës dhe atje mbeten përgjithnjë. Janë të detyruar si familje që të paraqiten në apelet e operativit në mëngjes e në mbrëmje e të bëjnë punëra nga më të rëndomtat në bujqësi, duke prashitur e ujitur tokën apo duke korrur misër. Një jetë e tërë e kaluar duke u rropatur nëpër fshatra, në të cilët gjatë dimrit balta shkonte deri në gju, ndërsa gjatë verës zhyteshe në pluhurin e verdhë të arave. Nëpër gjithë këto vite të gjata të kësaj jete kaq të mundimshme Adileja ngahera mbartte me vete një makinë qepëse “Singer”, e cila punonte duke i rrotulluar dorezën me dorë e kështu duke qepur ndonjë rrobe për të tjerët, përpiqej vetëm për bukën e gojës për vete e për fëmijët e saj.

Adileja e piu një kupë plot me helm, kur në shkurt të vitit 1971 e bija, Vera, iku nga jeta për shkak të kancerit. Ajo i shtyu edhe tre vjet jetë skëterre dhe më së fundi, po e internuar, ndërroi jetë më 8 maj të vitit 1974. Ende varri i saj ndodhet atje lart në kodrat e Kryevidhit.

Adileja nuk ishte vetëm e bija e Fehim Zavalanit, por siç e shkrova më lart, edhe e motra e Tajar Zavalanit, shkrimtarit, gazetarit, përkthyesit, historianit e politikanit të shquar, i cili nën ndikimin e babait të tij, Fehim Zavalanit, përktheu e shkroi dhjetëra libra në gjuhën shqipe. I pajisur me kulturë franceze, ai qysh herët u përball me problemet e Shqipërisë, u zgjodh sekretar i Komisionit Shqiptar për Çështjen e Kufijve në vitin 1922. Ai ishte ndër të parët që ra në kontakt me idetë komuniste të kohës duke ushqyer ëndrrën se komunizmi do të ishte rruga e shpëtimit të popullit shqiptar të shumëvuajtur. Vajtja në Rusi në vitin 1925, e zhgënjeu plotësisht dhe po kështu ishte ndër të parët që e kuptoi se çfarë qe komunizmi i vërtetë, prandaj më vonë emigroi në Francë dhe më së fundi vendoset në Angli. Atje në nëntor të vitit 1940-të filloi punën, duke dhënë transmetimet e para në gjuhën shqipe dhe ku punoi gjatë gjithë jetës së tij në Radion e famshme Bi Bi Si (BBC) me detyrën përkthyes dhe folës në Seksionin Shqiptar të Shërbimit për Europën. Tajari u nda nga jeta më 19 gusht 1966.

Tajar Zavalani as që mund ta përfytyronte se në çfarë mjerimi jetonin motra e tij, mbesa dhe nipi, por mundohej të ndihmonte njerëzit e familjes, duke u dërguar herë pas here ndonjë pako, të cilat varej nga situata në ua dorëzonin apo nuk ua dorëzonin njerëzve të tij të dashur. Vëllai tjetër i Adilesë, Dalip Zavalani ishte studiues i agrokimisë, i cili ka mbrojtur disertacionin në këtë fushë mbi problemet e bujqësisë në Shqipëri dhe në Ballkan. Libri i tij në gjuhën gjermane është botuar në Berlin në vitin 1939. Kopje origjinale e këtij libri ndodhet në Bibliotekën Kombëtare Tiranë.

Shkëputur nga libri: “Atdhetari Fehim Bej Zavalani”

Nderim për At Klement Miraj – Nga Lida Fabian MIRAJ


Në 63 vjetorin e vdekjes ose të martirizimit, me 21 Nentor 1956


At Klement Miraj lindi në një familje malësore të Malësisë së Madhe në vitin 1885. Sipas të dhënave rrënjët e kësaj familje kishin 2 degë: Njëra që në atë kohë ishte e njohur me mbiemrin Mirashaj dhe e transformuar më vonë në Miraj dhe, tjetra e quajtur Radotinaj e transformuar më vonë në Tinaj. I ati i At Klementit, Luc Prela, pati shumë fëmijë: Zefin, Pjetrin, Palin, Jakun, Ndrekën, Tomën, Franin, Miren dhe Shaqen. Frani, i cili më vonë do të quhej Klement, ishte femija i shtatë dhe me i vogli i djemve. Luc Prela bashkë me të shoqen, Roza, dhe me femijet gjatë dimrit zbritnin nga Malësia e Madhe e dimëronin në Ishull-Lezhë, për të veruar përsëri në bjeshkë, gjatë stinës së nxehtë. Në Malësi, sot e gjithë ditën, thuhet se të shtatë djemtë e Luc Prelës shquheshin për atdhetarë, njerëz të urtë dhe shumë inteligjentë. Mbi të gjithë ata spikaste Frani dhe, që në femijëri shfaqi një dëshirë të madhe për t’u shkolluar, por në ato kohëra shkollimi ishte i veshtirë, sidomos për një familje malësorësh, që në dimër zbriste në Lezhë e në verë ngjitej në Malësi.

Në fakt ishte qyteti i Lezhës ai që i krijoi Franit mundësinë e shkollimit në Kolegjin e Franceskanëve. Aty, sipas kodit fetar, atij ju nderrua emri nga Fran në Klement. Emri i ri lidhej, me sa duket, me origjinen e tij nga malësia e Kelmendit. Ne librin e tij “Rrno vetëm për me tregue” At Zef Pllumi e quan atë herë At Kelmend e herë At Klement. At Klementi ndryshoi edhe mbiemrin e familjes, nga Mirashaj në Miraj. At Klementi mbaroi me rezultate të shkëlqyera dhe, në bazë të arritjeve të tij, u dërgua në Shkodër për të vazhduar Shkollën e mesme. At Klementi ishte i etur për dije dhe, duke patur rezultate të shkelqyera të shkollës së mesme, ju krijua mundësia të shkonte për të studiuar Filozofi-Teologji në Universitet, në Graz të Austrise. Atje edhe u diplomua si student honoris. Pas diplomimit, në vitin 1920, u kthye në Shkodër ku filloi apostolatën e vet. Duke qenë njeri i niveleve të larta kulturore, si edhe shumë i apasionuar në arkeologji, ai u emërua drejtor i Koleksionit Arkeologjik të Kolegjit të Franceskanëve, koleksion që At Shtjefen Gjeçovi kishte mbledhur me shumë dashuri e pasion të veçantë.
Aty punoi pak vite dhe më pas, me vendim të udhëheqjes së Kuvendit të Gjuhadolit, u dërgua me shërbim në Kosovë si famullitar i Pejës.
Atje ai ushtroi një veprimtari të madhe patriotike së bashku me At Shtjefën Gjeçovin. Si pasojë e kesaj veprimtarie të dy bashkë u persekutuan, u burgosën dhe u torturuan nga qarqe antishqiptare serbe. Pasi dolën nga burgu, At Shtjefen Gjeçovi dhe At Klementi, u larguan nga Kosova. Pas kthimit nga Kosova, At Klementi, u emërua famullitar ne Rubik ku punoi edhe aty për pak kohë. At Shtjefen Gjeçovi u rikthye në Kosovë dhe, më pas u vra në Zyme, në afërsi të Prizrenit, në vitin 1930.

Nё Arkivin Qёndror tё Shtetit në Tiranë, ndermjet shumё dokumentave gjёndet nje letёr, nё tё cilin thuhet se mё 13 Korrik 1927, zoti Ugo Sola, Ministёr pranё Ambasadёs Italiane nё Tiranё, disa kopje tё librit tё parё, “Albania Antica”, tё arkeologut Luigi M. Ugolini, ja dhuronte me dedikime personaliteteve shqiptare pёrfshirё Rektorin e Jesuitёve dhe At Gjergj Fishtёn nё Shkodёr, At Shtjefёn Gjeçovin, i cili nё atё kohё ishte nё Kosovё, e tё tjerё. Njё nga kopjet e kёtij libri i ishte dёrguar edhe At Klement Miraj, famullitarit tё Rubikut. Nё Arkiv ruhet letra me konsideratat e mendimet personale qё At Klementi i drejtonte z. Ugo Sola, pasi kishte lexuar me kujdes librin “Albania Antica I” tё Ugolinit.

Nё librin e Ugolinit njё vend mjaft tё rёndёsishёm zinte edhe pёrshkrimi i Seksionit Arkeologjik pranё Muzeut Historiko-Gjeologjik tё Jezuitёve nё Shkodёr, i Koleksionit Arkeologjik tё familjes Vlora ekspozuar nё pallatin e tyre nё Vlorё, si edhe pershkrimi i Koleksionit Arkeologjik te mbledhur me kujdes nga At Shtjefёn Gjeçovi.

Më vonë At Klementi u transferua në Laç të Sebestes. Aty punoi dhe jetoi për shumë vite. Banorët e atjeshëm e donin dhe e respektonin famullitarin e tyre, sepse ai i qëndronte pranë e i donte të gjithë banorët e fshatrave përreth: Laç, Zhej, Mamurras, etj. Ne Laç ai ndërtoi Kishën e re si edhe bëri riparime të shumta në Kishën e Shna-Ndout.

Gjatë kësaj kohe At Klementi, me një kapacitet të lartë, shkruante vazhdimisht në shtypin e kohës artikuj, që ruhen edhe sot e gjithe ditën, të botuara tek revista Hylli i Dritës, etj. Një nga të cilët është për të vërtetën e Kurbinit (1937). At Klementi ishte edhe mbledhës folklori, materiale të cilat ai gjithashtu i botoi në shtypin e kohës.

Në të pestin Provincial Shqiptar, më 17 Qershor 1938, At Klementi u zgjodh një nga 4 Definitorët e Provincës Françeskane, me Provincial At Çiprian Nika.

Viti 1944 At Klementin e gjeti të emëruar famullitar në Bize. Aty ai qëndroi shumë afër banorëve, duke i ushqyer dashuri, paqe e vëllazërim, dashuri për njeri tjetrin, dhe kjo ide e tij ishte jo vetëm per të krishterët, por edhe për ata të besimit musliman.

Gjatë luftës, duke qenë gjermanisht folës, ai arriti të shpëtonte rreth njëzet fshatarë të arrestuar e të dënuar me pushkatim nga pushtuesit gjermanë.
Veprimtaria e Fratit të mençur ishte e orientuar në dy drejtime: për Fe dhe për Atdhe.

Biza, Laci, Shkodra e Kosova e kanë nderuar dhe e kanë respektuar At Klementin për shërbesen që ai ju bëri, për devotshmëri e tij në detyrë, per diturinë e miresinë e tij.

Por diktatura komuniste nuk mund ta linte te lire Fratin e nderuar. Me vendim të Gjykatës Ushtarake, Durrës, nr. 62, date 24. 06. 1952, mbështetur në nenin 8 të ligjit nr. 372, At Klement Miraj u arrestua dhe u dënua, për agjitacion e propagandë, me 8 vjet burg.

Çfarë veprimtarie armiqësore kishte bërë ai për t’u denuar?
Natyrisht asgjë, përveçse kishte shërbyer me devotshmëri e atdhetari. Natyrisht regjimi komunist nuk i falte priftërinjtë katolike dhe At Klementi, si një nga të shërbimit katolik, u arrestua me një vendim të Gjykatës Ushtarake të Durrësit, Gjykata nxorri vendimin për ta denuar në mungesë për agjitacion e propagandë kur ai ishte në moshën 67 vjeçare. Prangat ju vunë në Bizë të Ishmit nga ish punonjësi i sigurimit të shtetit në Durrës, R. Domi. Gjykata ushtarake e dënoi 8 vjet burg. Ndën pranga Frati i nderuar u dërgua në burgun e Tiranës dhe, pak më vonë, u transferua në burgun e Burrelit, ku edhe vdiq dhe, deri më sot, nuk i është gjendur as varri.

Gjon Vlashi, me profesion avokat, i ka dëshmuar, në Janar të vitit 1994, babës tim shumë të nderuar, Fabjanit, se e ka njohur At Klementin në burgun e Burrelit, gjatë kohës kur kanë qenë të bashkëburgosur dhe, sipas dëshmisë së tij të lënë me shkrim, Patër Klementi ka vdekur me 21 Nëntor 1956.
At Klementi vdiq në moshën 71 vjeçare, 4 vjet pasi ishte arrestuar. Nuk dihen shkaqet, por dy janë arësyet e vdekjes: ose duke mos përballuar dot kushtet e burgut ose nga ndonjë rrethanë tjetër. Natyrisht që janë fare të panjohura dhe nuk dihet asgjë për rrethanat e vdekjes së tij. Ai vetë vdiq pa e kuptuar kurrë se përse u denua e përse duhet të vuante në periudhën, që mund të quhet si periudhë e gati pleqerise, kur gjithë jetën e tij ja kishte dedikuar njerëzve, kur kishte punuar vetëm me dashuri, devotshmëri e patriotizëm, për Fe dhe për Atdhe.

Burgu e vdekja e ndanë nga njerezit, por ata asnjëherë nuk e harruan famullitarin e ndershëm, njeriun e mirë e të kulturuar.
Me kujtohet, kur isha e vogël në shtepinë tone vinin jo rrallë fshatarë nga Biza për të takuar babën tim, e për t’i sjellë atij, si nipi i At Klementit, natyrisht me zë të ulët, pershendetjet e bashkëfshatarëve në mirënjohje të Fratit të tyre, të cilin ata nuk e harruan asnjëherë.
Nga familja e At Klementit kanë dale 4 Fretën Françeskanë, 3 nga të cilet nuk janë më dhe i katërti At Gazmend Tinaj, është në Provincën Françeskane të Zojës Nunziatë, në Shqipëri.
At Mhill Miraj, ose Rrok Pjetri siç ishte quajtur në femijëri, Mjeshtër në Klerikat në vitet 1938-1939, professor i matematikës ne Liceun e Shkodrës, njeri i kulturës e dijes, u dënua me 10 vjet burg nga Gjykata Ushtarake, më 13 Janar të vitit 1948 bashkë me 10 Klerikë të tjerë dhe u torturua me mënyrat më çnjerëzore në burgjet e asaj kohe. At Zef Pllumbi, në librin e tij “Rrno vetëm për me tregue”, dëshmon për torturat e rezistencën e At Mhill Mirajt në ato burgje të ferrit komunist.

Baba im, i ndjeri e shumë i nderuari, Fabian Miraj ose Tom Zefi, siç ishte quajtur në fëmijëri, njeri shume i kulturuar, specialist i shkëlqyer në fushen e ndërtimit, të restaurimit të monumenteve të kulturës, ishte gjithnjë i palodhur në punë. Ai në fakt pasi kishte mbaruar Kolegjin e Françeskanëve në Shkodër kishte shkuar për studime në Itali dhe ishte diplomuar për Teologji në Universitetin Antoniana në Romë. Në fund të vitit 1945, menjëherë pas diplomimit, u kthye në Shqipëri, kur ishte vetëm 25 vjeç. Kthimi i tij lidhej jo vetëm me çlirimin e Shqipërise, por edhe me faktin që kishte mbaruar Lufta e Dytë Botërore. Sa herë e pyetnim na thoshte se u kthye nga dashuria e madhe për vendin, për prindërit e të afërmit. Shqipërinë e gjeti ndryshe nga ç’e kishte menduar. Që ne fillim, pasi u caktua Frat në Plan të Dukagjinit, u përball me kurthe, presione e kërcenime dhe pasi u burgos për disa muaj u detyrua që në vitin 1948 të ndërpriste veprimtarinë fetare e të largohej nga rrethi i Shkodres, ku ai njihej si Frat ose si njeri i sherbimit katolik. I ri dhe me vitalitet vendosi të regjistrohej vullnetar në ndërtimin e hekurudhës Tiranë-Durrës. Në hekurudhë jeta e tij mori drejtim tjetër. Vendosi të mos kete miq të afërt e të mos flasi me askënd për mendimet e tij ideologjike e politike. Nuk foli as me ne deri kur ndodhën ndryshimet demokratike, sepse mendonte se vetëm duke heshtur do të mbronte vehten, familjen dhe gjithë të afërmit.

Ne 63 vjetorin e vdekjes ose të martirizimit të At Klement Miraj dëshiroj të nderoj edhe të ndjerin At Mhill Miraj, Fabian Miraj si edhe gjithe fisin tim te nderuar, jo vetem ata malësore që jetojnë edhe sot në Kelmend, por edhe ata që kanë zbritur e jetojnë në Shkodër e Lezhe, Laç, Mamurras e kudo qofshin nëpër botë. Një nderim shumë të veçantë për të gjithë Fretnit e Provincës Françeskane të Zojës Nunziatë në Shqipëri, të cilët me përkushtim vazhdojnë rrugën e At Gjergj Fishtës, At Shtjefën Gjeçovit, At Zef Pllumit e të gjithë Fretënve të martirizuar në forma e mënyra të ndryshme nga ai regjim aq i egër, që per fat të keq zotëroi Shqipërinë në gjysmën e dytë të shekullit të kaluar.

I përjetshëm qoftë kujtimi i At Klement Miraj. I përjetshëm qoftë kujtimi i Fabjan Mirajt dhe At Mhill Mirajt. I përjetshem qoftë kujtimi i të gjithë Fretënve Françeskanë, që ja kushtuan jetën parimit të tyre të bukur e të rëndësishëm: ‘Per Fe e për Atdhe’.

KËNGË ESKIMEZE NGA ANONIMË – Përktheu FASLLI HALITI

 

 

 

NJË NJERI ISHTE DUKE ECUR NË TË FTOHTË

 

Një njeri po nisej,

po nisej i vetëm,

ecte në të ftohtë,

ecte në erë,

po shkonte në Malin e Madh.

Pa diçka në borë

jo nuk ishte lepur,

nuk ishte thëllëzë,

as diçka e ftohtë.

 

Disa duar dilnin nga dëbora,

Duar të kafshuara nga dhelpra,

këmbë të kafshuara nga ujqërit.

Babai vështroi

pa folur.

Dhe i fshiu dëborën nga rrobat,

i fryu në sy,

i fryu në gojë,

mbështeti zemrën e tij,

mbi zemrën e djalit,

por djali mbeti i ftohtë,

dhe mbeti si gur i ngrirë,

i ngrirë si akull,

pas tre netësh babai

nuk mendoi më,

edhe humbi rrugën,

e harroi udhën,

nuk kishte më dritë,

dritë nuk kish në kokë.

Tani babai këndon.

Po këndon  nën tendë,

këndon me eskimezët,

këndojnë të gjithë së bashku

këndojnë të gjithë për djalin e tij.

 

***

 

Me ҫfarë shprehje të thjeshtë këndohet ankthi i babait i cili gjeti fëmijën të vdekur nga të ftohtit. Bëri ҫmos që ta sillte në jetë me frymën e tij, por djali mbeti i ngrirë nga të ftohtit. Atëherë babait nuk i mbetet tjetër veҫ të këndojë në çadrën e vet, të këndojë për birin e tij, dhe shkarkoi kështu,dhimbjen.

 

Përktheu: Faslli Haliti

 

KËNGË PËR TË TJERËT

 

Të gjitha këngët lindIn

për njeriun

mes të një shkretëtire të paanë

herë – herë  lindin si një dënesë ato

 

herë nga thellësia e zemrës sime në dhimbje,

herë  si një e qeshur e gëzueshme

si shkulm nga gëzimi

që s’mund të mos ndIhet

nga jeta dhe bukuria e botës.

Pa e ditur sesi

 

lindin me frymën

fjalët dhe tonet

 

që nuk janë

biseda  të përditshme

dhe bëhen gjë e vet atij

që di se si t’i  këndojë për të tjerët ai.

 

                     

 

 

 

 

DUKE KENDUAR NE SHI

 

       VAJTIM

 

Është i rrumbullakët ai

Është vezullues,

Është si një rruzull i vogël akulli në ujë.

Hidhet,

Valëzon,

Luan,

Si rruzull i vogël akulli në ujë.

Jek jek jek*

Ngrij sytë e tu,

Shikomë

Rruzullin  e vogël të akullit në ujë.

 

 

Përktheu: Faslli Haliti

 

 

*jek – thirrje tipike e eskimezëve

GOTTFRIED WILHELM LEIBNIZ ngjashmëritë e shqipes me gjermanishten i kërkon në keltishten e lashtë

1675 – GOTTFRIED WILHELM LEIBNIZ DEMONSTRON PËR HERË TË PARË KALKULUSIN INTEGRAL ‘y=fx’


1675 – Gottfried Wilhelm Leibniz (21. qershor 1646 in Leipzig – 14. November 1716 në Hannover) demonstron për herë të parë kalkulusin integral “y = ƒ(x)”, paralelisht me dhe në mënyrë të pavarur nga Isak Njutoni, duke u bërë bashkë-themelues i kësaj fushe të matematikës. Leibniz – filozof, historian, matematikan, jurist, diplomat, filolog – figurë e rëndësishme në mendimin perëndimor, lindi në Leipzig. Ai ishte presidenti i parë i Akademisë Prusiane të Shkencave.
Por, pullariteti i tij sa ishte gjallë edhe u cënua, veçanërisht nga Volteri, i cili si mik i Njutonit, e ironizoi atë; madje edhe Kandidin e shkroi me Leibnizin në mendje. Por Leibniz ishte njeri i interesave të shumta. Në 10 vitet e fundit të jetës, një nga përkushtimet e tij u bë edhe gjuha shqipe. Së pari, Leibnizi goditi mitin se shqipja, meqenëse flitej në Ballkan, bënte medoemos pjesë në grupin e gjuhëve sllave, apo rridhte nga greqishtja ose latinishtja. Ai besonte se shqipja ishte ilirishte (siç do të demonstrohej nga Franz Bopp më shumë se një shekull më vonë); Leibniz mendonte se shqipja kishte lidhje me gjermanishten dhe këto ngjashmëri ai i kërkon në keltishten e lashtë. Mendimet mbi shqipen, Leibniz i shprehu në letërkëmbimet e tij (1705 – 1715) me shkencëtarë, studiues e intelektualë të kohës – gjithsej 5 letra mbi shqipen (FESH).
Ja si shkruante Leibniz – ndër të parët, në mos i pari albanolog që e vendosi shqipen në hartën e botës së studimieve gjuhësore: “Sa për gjuhën e shqiptarëve, e njohur si Linguam Illiricam…mendoj se është e denjë të studiohet….Të dhënat që kam tregojnë se shqipja përmban shumë latinisht dhe pak gjermanisht. Dhe ky është mendimi im mbi disa fjalë shqipe: ‘hundë’ nga keltishtja e vjetër ka dhënë gjermanishten ‘wen’ – ‘qen’, kafshë që karakterizohet nga përdorimi i hundës ‘nose’ – ‘nuhatje’. Fjala ‘gjueti’, anglisht “hint” – ‘gjurmë’ – ‘shenjë’; gjermanisht ‘spuhr’, nga ‘kunde’ – ‘dije, njohje’. Fjala ‘krah’  lidhet me ‘krezzen, crabbe’ – ‘gaforre’ nga rrjedhin kthetër, zvarrë, rrafsh, zero. ‘Gaforrja’ mund të ketë lidhje edhe me ‘furkën, pirunin’. Fjala  ‘burrë’ mund të jetë e lidhur me ‘brautigam’ ‘dhëndër’. Ndërsa fjalët shqipe për numrat nuk kanë asgjë që mund  të rrjedhin nga gjuhët fqinje, por, duke ditur shumë gjuhë të tjera, studiuesi mund të jetë në gjendje të kuptojë shumë fjalë të shqipes; fjala ‘det’ nga Delt, dmth Thalassa, Thellësi, Perendia e Detit në mitologjinë greke. Është e qartë se reliket e ilirishtes janë ruajtur në gjuhët moderne, veçanërisht në atë të shqiptarëve”, shkruan Leibniz, në “Opera Philologica”, përkthyer nga frengjishtja në anglisht nga Robert Elsie.
Vlera e ideve të Leibnizit qëndron edhe në faktin se si shkencëtar serioz, ai tërhoqi vemendjen e shkencëtarëve të tjerë për t’u marrë me studime në fushë të shqipes. Ky interesim i Leibnizit mund të shpjegojë ndoshta edhe arsyen pse albanologjia ka tërhequr vazhdimisht shkencëtarë, gjuhëtarë e filologë ndër më të shquarit gjermanë e nga bota. Leibniz shkroi kryesisht frengjisht e latinisht dhe pak gjermanisht. Shumica e shkrimeve të tij ndodhen ende të pa botuara, dhe janë marrë në mbrojtje nga UNESKO. Në vitin 1985, qeveria gjermane krijoi Çmimin Leibniz, duke ofruar një shpërblim vjetor prej 1-milionë e 550-mijë euro për rezultate praktike dhe 770-mijë euro për ato teorike në shkencë.
Ky është çmimi më i lartë në botë për arritje shkencore.

Më 12 nëntor 1929 lindi Princesha e Monakos, Grace Patricia Kelly – Nga Elida Buçpapaj

Grace, Princesha e Monakos, e thirrur në përgjithësi Princesha Greis Patricia e Monakos, pra Grace Patricia Kelly, më tepër e njohur si Greis Kelli, simbol i elegancës për brezni të tëra femrash, e renditur nga Instituti Amerikan i Filmit në vendin e 13-të mes Yjeve më të Mëdhenj Femra të të Gjitha Kohërave, lindi më 12 nëntor 1929 në Filadelfia të SHBA, e treta nga të katër fëmijët e familjes Kelli- dhe u shua më 14 shtator 1982. Pasi mbaroi studimet e larta në Filadelfia, ajo shkoi në Nju Jork për të studiuar në Akademinë Amerikane të Arteve Dramatike (American Academy of Dramatic Arts ). Këtu, pasi kishte marrë diplomën, bëri debutimet e para teatrore.

Ajo ishte e treta e katër fëmijëve të John Brenda Kelly Sinjor, i njohur edhe si Jack Kelly, dhe e Margaret Katherine Majer Kelly. Fëmijët e tjerë të familjes ishin, me radhë, Peggy, John Junior, dhe Lezzane. Babai i saj ishte një prej dhjetë fëmijëve të John Henry Kelly (1847-1879) dhe e Mary Costello në një familje katolike irlandeze amerikane. Tashmë hero i tri medaljeve të arta olimpike, biznesi i tullave i John Kelly u rrit me shpejtësi të jashtëzakonshme. Multimilioneri i vetëbërë dhe familja e tij hynë në radhët e shoqërisë së lartë amerikane. Rrethi i gjerë i familjes Kelly përfshinte dy artistë të mëdhenj, humoristin Walter Kelly, dhe George Kelly, dramaturg me Pultzer Prize. Më 1935, John Kelly garoi për kryetar bashkie të Filadelfias, duke humbur për pak vota. Gjatë Luftës II presidenti Ruzvelt e emëroi Drejtor Kombëtar të Fitnesit fizik. Nëna e Grace, lindur luterane nga prindër gjermanë (Carl Majer dhe Margaretha Berg), u bë katolike kur u martua me zotërinë Kelly. Si shoqi, edhe ajo ishte e shquar në fitnes.

Filmi i parë i Grace Kelly ishte “Forteen Hours” ( Katërmbëdhjetë orë ) (1951), i regjisorit Henry Hataway, me një rol që kishte një hapësirë shumë të vogël në film. Por prova e saj e madhe si artiste vjen vitin e mëvonshëm, në filmin legjendar „High Noon“ (Pika e mesditës ), ku aktorja e re luante personazhin e një nuseje të një sherifi,rolin e të cilit e luante i famshmi Geri Kuper (Gary Cooper). Filmi i mëvonshëm do të ishte rezultat i kontratës me shtëpinë prodhuese të filmave MGM. Bëhet fjalë për filmin “Mogambo“ (1953), ku bashkëprotagonist i Kellit ishte mitiku Klerk Gebëll (Clark Gable).
Kur mund të quhej yll ndërkombëtar me plot kuptimin e plotë fjalës, Greis tërheq vëmendjen e mjeshtrit të të sapensit (suspense ), Alfred Içkokut (Alfred Hitchcock). Do të ishte pikërisht ky regjisor i madh njeriu që e zbuloi dhe vlerësoi plotësisht talentin e saj kur, më 1954, ia besoj asaj rolin e protagonistes në filmin „Dial M for M Murder“ (“Krimi i përsosur“ ). Në vazhdim, ata xhirojnë bashkë filmat „Rear Window“ (“Dritarja mbi oborr” ) dhe „To Catch a Thief“ (“Të kapësh hajdutin”). Greis do të ishte pjesë e suksesit të Mjeshtrit të filmave me tmerre, dhe prania e saj skenike bashkë me bukurinë tronditëse do t’i jepnin asaj mbiemrin “Akulli i zjarrtë “. Më 1954 Greis Kelli fiton edhe çmimin Oskar si aktorja më e mirë në rol kryesor në filmin „The Country Girl“ ( “Vajza e fshatit” ) të regjisorit George Seaton. Në film luante edhe divi Bing Crosby.
Filmi “Të kapësh hajdutin” zhvillohet në Costa Azzurra, një vend që ia ndërroi asaj fatin një herë e përgjithmonë. Gjatë pjesëmarrjes së mëvonshme në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit të Kanës, ajo takohet me Princin e Montekarlos Ranieri. Ranieri është i çmendur pas saj që në takimin e parë, ai bën gjithçka për ta përvetësuar, duke i kushtuar një mori të pafundme letrash dashurie dhe duke bërë gjithfarë gjestesh simbolike që e dëshmonin dashurinë e tij për Greisin. Brenda pak muajsh ata e shpallën zyrtarisht fejesën e tyre. Ishte saktësisht 5 janari i vitit 1956.
Për aktoren vijnë çaste të lumturisë së madhe. Ndërkohë, në fshehtësi, në rrafshin profesional, po ndodhnin mosmarrëveshja përfundimtare siç ishte shkëputja me shtëpinë prodhuese të filmave MGM, shtëpinë më të madhe dhe më të suksesshmen amerikane të filmave. Por në kuadrin e bashkëpunimit më këtë shtëpi prodhuese të filmave u realizuan edhe filmi i saj “High Society” (Shoqëria e Lartë ), ndërkohë që MGM pati edhe të drejtën ekskluzive për dokumentarin e martesës së saj me Princin e Montekarlos. Komedia muzikore “High Society”e xhiruar më 1956, ishte edhe filmi i fundit që kishte protagonistë të famshmit Bing Crosby e Frank Sinatra. Martesa ishte fiksuar për në muajin prill, kështu që Kelli ua dha lamtumirën për gjithmonë shesheve kinematografike të xhirimit për të ikur në Francë, kur e priste i dashuri i saj, Princi Ranieri.
Gazetat tabloide tashmë kishin një objekt tejet të pashtershëm, saqë nuk ia lejonin vetes të humbisnin as hollësinë më të vogël nga jeta e Greis Kellit. Që nga sjelljet e saj aristokratike, te shkëmbimet e dhuratave, deri te pamja e jashtme trallisëse e saj, Greis u bë shumë shpejt model për ta imituar të gjitha vajzat e Amerikës së viteve 1950. Dhe kjo dukuri kulmohet edhe më shumë kur Greis martohet me Ranierin. Dasma e saj ishte epokale dhe jeta e saj filloi që të pasqyrohej minutë për minutë në gazetat dhe në mediat botërore.

Martesa përrallore u bë pikërisht në datën e fiksuar. Prilli dhe pranvera shënuan edhe lamtumirën e Greisit jo vetëm ndaj kinematografisë por edhe ndaj Amerikës. Martesa e tyre u quajt njëzëri nga shtypi i gjithë botës “martesa e shekullit”. Ceremonia civile u kremtua më 15 Prill 1956, ndërsa ceremonia religjioze u krye të nesërmen në Kishën e Shën Kollit (St. Nicholas Church ). Nuk është nevoja të kujtojmë se kisha dhe mjediset e saj u pushtuan ato ditë faktikisht nga gazetarët (që tashmë njihen me emrin “paparacë” ) dhe nga telekamerat e gjithë botës. Gresi e fsheh mrekullisht nervozizmin, duke dashur të jetë gjithmonë e afërt dhe e natyrshme, pavarësisht se njerëzve të saj ua kishte hapur zemrën duke thënë se kishte mbetur tejet e bezdisur nga ceremonia, natyrisht për shkak të rolit të shtypit që, pa mëshirë, gjithçka e kishte publikuar në faqet e tij. Me pak fjalë, nga ajo ditë Greis Kelli, në sytë e mendjen e gjithë botës ishte transformuar përfundimisht në Princesha Greis e Montekarlos.

Më 23 janar 1957 Greis Kelli solli në jetë Karolinën (Caroline ), fëmijën e parë dhe vajzën e parë. Më 14 mars 1958 ajo lindi fëmijën e dytë dhe të vetmin djalë të saj, Princin Alberto. Shtatë vjet më vonë, në mes të shkurtit, solli në jetën princeshën Stefani (Stephanie ). Këta janë emra që përfaqësojnë aktualisht principatën e Montekarlos, të cilët, që të gjithë, që nga çasti kur erdhën në jetë, në mënyrë konstante, u bënë personazhe të të gjitha tabloideve ndërkombëtare.
Por sa ishte në këtë jetë, Greisi kërkoi me këmbëngulje që t’i rriste në kushte sa më të natyrshme dhe normale fëmijët e saj, edhe pse i duhej të luftonte, përveçse me gazetarët, edhe me temperamentet kryeneçe e rebele të disa prej tyre. Më 1978, për shembull, Karolina (së cilës i pëlqente të bënte një jetë thellësisht mondane, krejt në kundërshtim me vullnetin e së ëmës ), u martua, por martesa e saj zgjati sa bryma para diellit, çka nuk çuditi askënd, aq më tepër prindërit, të cilët e kishin kundërshtuar që në fillim. Stefania, nga ana e saj, ka kërkuar gjithmonë që të gjejë rrugën e saj, por jo të gjitha herët ka pasur sukses.
Më 13 shtatorin e vitit 1982, Greis dhe vajza e saj Stefani pësuan një aksident me makinën që po e drejtonte vetë Greis, një Rover P6, ndërsa po ktheheshin nga Franca në Montekarlo. Thuhet se ajo po e ngiste veturën në të njëjtën rrugë ku ajo kishte xhiruar filmin e vitit 1955 To Catche Thief, edhe pse djali i saj thotë se nuk ishte i njejti vend ku ishin bërë xhirimet e filmit. Stefania arriti të dilte nga vetura që po shkonte drejt honit, ndërsa Greis e plagosur rëndë, në gjendje koma, vdiq në spital pas 26 orësh kur ishte vetëm 52 vjeç.
Ishte ora 23:45 e 14 shtatorit 1982, kur televizioni i Montekarlos dha lajmin flesh të vdekjes së Greis Kellit, aktores të famshme të Hollivudit dhe Princeshës me hijeshi të magjishme, duke e ulur kështu siparin e legjendës të “Mjellmës”, të ikonës, bukuria e së cilës nuk perëndon kurrë, sepse princesha e Montekarlos bashkë me bukurinë e jashtëzakonshme, ishte mishërim i mrekullisë që vjen kur bukuria, mirësia dhe fisnikëria përzihen së bashku.

Princesha u varros në Katedralen e Shën Nikollës në Monako. Aty pranë saj do të varrosej edhe i shoqi, Princi Rainier, më 2005. Rreth 100 milionë veta në mbarë botën e panë nëpërmjet televizioneve funeralin e saj. Ajo do të mbetet princesha më e kujtuar në historinë monegashe.

Në eulogjinë e tij, pra fjalimin lavdërues, James Stewart tha: “Ju e dini sa e kam dashur Garce Kelly-n. E kam dashur jo pse ishte princeshë, jo pse ishte aktore, jo pse ishte mikesha ime, por sepse ajo ishte zonja më e mrekullueshme që kam njohur ndonjëherë. Grace solli në jetën time, ashtu siç solli në jetën tuaj, një dritë të butë dhe të ngrohtë të pashterrëshme.”

Greis Kelli i takon asaj kategorie personazhesh, që lenë shenjë në historinë e njerëzimit, duke i mbetur shoqërisë njerëzore në kujtesë. E paharrueshme do të vazhdojë të mbetet biondja me sy të paqtë, si për pasurinë e çmueshme gjithë dritë si aktore e përmasave botërore, ashtu edhe për historinë personale që është shumë e ngjashme me ato të përrallave, për të cilat kemi aq shumë nevojë./Elida BUÇPAPAJ

Ilia Therecka, 35 vjet në burgjet e komunizimit. Si nisi ferri i tij për një ‘rrëshqitje’ adoleshence në gjimnazin e Kadaresë dhe Agollit

Marsel Lela

Ilia Therecka ka zgjedhur të mos jetë në ciklonin mediatik. Intervista janë një gjë e huaj për të. Fakti që vendosi të flasë për Politiko.al mund ta konsideroni rastësi, këmbëngulje miqsh apo dhe fat. Ndoshta edhe një shtysë të atij që ka jetuar një jetë të pazakontë për të lënë një dëshmi.

Takohemi në apartamentin e tij, në rrugën ‘Fortuzi’. Flutura, e shoqja, një zonjë e bukur dhe e kulturuar, na pret me derën hapur dhe me mirëseardhje. Sapo futesh në sallon të zënë sytë libra të shumtë në gjuhë të ndryshme, pikturat e Sali Shijakut dhe të tjerë piktorëve të njohur shqiptarë, si dhe fotografitë e familjes. Ilia Therecka është në studio, ku rri me orë të tëra, duke u informuar rreth botimeve më të reja, apo studimeve më të fundit shkencore. Del nga aty dhe na pret me përzemërsi. Sytë plot gjallëri dhe kureshtje për jetën ta shfaqin menjëherë shpirtin rinor të këtij burri 85 vjeçar, që nuk e kishin mposhtur dot as 35 vitet që ai i ka kaluar në rrathët e tmerrshëm të ferrit komunist.

***

Ilia është biri i një prifti ortodoks, Vasil Thereckës, ndërsa nëna e tij rrjedh nga një derë e fisme e qytetit të Beratit. Ajo ka qenë stërmbesë e patriotit dhe veprimtarit të madh beratas për çlirimin e vendit, Babë Dudë Karbunara. I ati i vdiq i ri, kur ishte 43-44 vjeç në vitin 1947, duke e lënë Ilian fare të vogël, ndërsa e ëma u detyrua të bënte punë të ndryshme, pasi mbeti vetëm. Në vitin 1950 Ilia Therecka mbaron shkollën 7-vjeçare me nota maksimale dhe, siç ishte praktika e asaj kohe, ai zgjidhet mes 100 nxënësve që u dërguan në Jugosllavi. Më pas, Therecka fiton një bursë për në gjimanzin e Gjirokastrës ku vazhdon studimet. Në vitin e dytë të gjimnazit një lojë fëmijësh do të bëhej shkak që jeta e Ilias të merrte një rrjedhë të paimagjinueshme, dhe ai të etiketohej nga sistemi si një nga ‘armiqtë e atdheut’.

Ai tregon se dallonte nga të tjerët nga veshjet e mira, për shkak se i shoqi i hallës së tij u dërgonte nga Amerika ndonjë pako me rroba. Gjithashtu, Ilia ishte çapkën nga natyra dhe i pëlqenin këngët. Madje ai na tregon edhe një histori që ia kishte treguar Dritëro Agolli, pas rënies së regjimit. Ilia Therecka ka studiuar në të njëjtën shkollë paralel me shkrimtarin Ismail Kadare, ndërsa Dritëro Agolli ishte dy klasa më lart.

“Të shikonim ty ne fshatarët e tjerë dhe thoshim, u bë ky, i biri i priftit të vishet më mirë se ne”, i kishte rrëfyer Agolli gjatë një bisede.

Therecka tregon se kur ishte në vitin e dytë, shoku i tij, Thanas Dhespa, do të shkonte në fshatin e tij për festën e ‘Shën Thanasit’ më 16-17 janar. Rruga që ai do ta përshkonte më këmbë deri në fshat kalonte përmes një pylli dhe ishte e rrezikshme, ndaj një oficer nga i njëjti fshat me Thanasin që e takoi rastësisht, i dha këtij të fundit një revolver që ta kishte për vetëmbrojtje. Therecka tregon se ku u kthye në konviktin e shkollës ‘Asim Zeneli’, ai ia tregoi revolverin një shoku të klasës dhe i thotë me shaka se kishte ndërmend të vriste dikë që ata e njihnin.

“Kur e merr vesh se ku e kishte fshehur revolen, ai gjatë mësimit del dhe pasi e merr dhe ia çon Sigurimit të Shtetit. Gjatë pushimit ky shoku po më pyeste nëse e kisha parë vlonjatin që i kishte treguar për armën. E pyeta se çfarë kishe ndodhur dhe për çfarë arme bëhej fjalë dhe kur më tregoi si ishte puna, e kërkuam nëpër gjithë Gjirokastrën deri në orën 10 të natës. Thanasi vendosi ta priste se mos vinte, ndërsa unë ika në konvikt.

Dënimi i parë

Pas mesnate më zgjojnë me forcë dhe kur hap sytë shoh që në dhomën e konviktit ishin policë të armatosur. Të gjithë nxënësit ishin alarmuar. Më vunë menjëherë hekurat. Ndërkohë kisha edhe një shok nga Shkodra, Bajram Mesi, e morën edhe atë. Ai nuk dinte gjë fare për këtë muhabet. Pas mak morën edhe Thanasin. Na hipën në makinën e Sigurimit dhe pasi na i përplasën një herë kokat të treve na futën në ca biruca të ngushta, një metër e gjysëm, ku nuk mund të rrije dot as në këmbë dhe as ulur.”

Gjatë hetimeve, një avokat mbrojtës u ishte drejtuar atyre me një letër, pasi nuk lejohej që të pandehurit dhe avokati të takoheshin. Në letër ai u thoshte që e gjithë klasa kërkonte lirimin e tyre, ndaj ata duhej të paronin çdo gjë që u thoshin.

“Ka qenë janar i vitit 1952, unë isha 16 vjeç dhe ky avokat ishte një kushuriri im, ndaj ne pranuam të firmosnim në kuesturë atë që na dhanë”, rrëfen Therecka.

Pas 6 ditësh atë dhe të tjerët i çojnë në kalanë e Gjirokastrës. Therecka tregon se Kalaja kishte disa qela që në atë kohë ishin me çimento. Këto qela laheshin çdo ditë nga të burgosurit. Ishin diku te 15 qela nga njëra anë në dhe 15 nga ana tjetër, ndërsa në mes ishte një si tip trotuari i gjatë. Këto qela ishin plot me njerëz, prej tyre herë pas here nxirrnin të vdekur. “Mjerë ai që ka qenë te kalaja e Gjirokastrës”, kujton Therecka ndërsa sjell ndërmend tmerrin e atyre pamjeve.

“Futu aty, – më tha polici. Ishte dimër, binte borë kiamet dhe unë kisha në trup disa rroba të holla doku. Sapo pashë hapësirë u gëzova dhe u shtriva. Kur pas pak pashë që trupin e kishta të lagur, sepse uji futej nëpër dhoma kur lahej oborri i jashtëm, por këto që nuk kishin njerëz, dy të tilla, mbanin ujë akoma. Unë kisha fjetur mbi ujë atë natë. U tmerrova se kapota e vetme që të jepnin ata kishte ngrirë në çimento.”

Pas 5 muajsh qëndrimi aty i nxjerrin në gjyq, ku atë dhe shokun e tij i dënojnë me nga 20 vjet burg, maksimumi që ishte atëhere. Prokurori, kujton Therecka, na tha se kaq pak ishte për shkak të moshës, ‘se po të ishit më të mëdhenj do të hanit plumbin kokës’. Pasi i mbajnë aty edhe 6 muaj i nisin drejt Kuçovës ku do të ndërtonin aeroportin. Këtu Ilia Therecka kujton një episod të trishtë se si makina kishte ndaluar mu përpara shtëpisë së tij. Ishte ora një pas mesnate dhe ai, as 17 vjeç, shikonte shtëpinë dhe mendonte njerëzit që flinin brenda në të ngrohtë. Një ngrohtësi që atij do i duhej të kalonte shumë vite nëpër qelitë dhe galeritë e ftohta të burgjeve dhe kampeve të punës së detyruar për t’ia ndjerë shijen.

Therecka kujton se pas dy vjetëve në Kuçovë, në vitin 1953 i çojnë për të ndërtuar aeroportin e Rinasit, i cili, sipas tij, asokohe ishte si një pyll afrikan. Aty ai njihet me Jusuf Vrionin, Tomor Ypin, Sami Repishtin, Foto Balën, Spiro Pishën dhe plot intelektualë të tjerë. Më pas e transferojnë në kanalin Gjosh-Levan-Fier, në Spaç, Bulqizë, Burrel, në burgun e Vlorës, në Skrofodinë, në liqenin e Nartës, e në shumë vende të tjera.

Therecka kishte zënë miqësi me të gjithë intelektualët, sidomos me Jusuf Vrionin, i cili e shihte Ilian si pasuesin e tij për sa i përket gjuhës frënge.

“Frëngjishten kam filluar ta mësoj që kur isha në kampin e Beratit, me një mikun tim nga Kavaja, Naum Bidoshi, i cili kur gatuante unë i shkoja aty, se nuk kishim kohë tjetër: aman Naum, kam nja dy fjalë, – hë, më thoshte mua dhe i frynte zjarrit.”

Një ndihmë e madhe për Thereckën në mësimin e frëngjishtes ka qenë, përveç Vrionit, edhe Skënder Konica, nipi i Faik Konicës. Therecka thotë se kur dilnin për t’u ajrosur dy herë në ditë nga një orë, Skënder Konica e detyronte të fliste vetëm frëngjisht. Kur i thoshte diçka gabim, ai e korrigjonte. Kjo vazhdoi për dy vjet ndërsa ishin në burgu e Tiranës, pasi dy vjet më vonë e transferuan në burgun e Vlorës. Therecka rrëfen se në burgun e Tiranës flinin kokë më kokë. Të burgosurit futeshin nga 40-50 veta në një qeli sa dhoma e një apartamenti. Të gjithë flinin në çimento mbi rrogoza me nga një hapësirë të ngushtë në mes.

“Shpesh herë vinte policia edhe dy herë në ditë dhe detyroheshim t’i përmbysnim dyshekët që të kalonin ata të kontrollonin me hekura mos hapnim ndonjë vrimë.” Ky ishte dënimi i parë që zgjati 13 vjet, deri në janar të 1965-ës.

Dënimi i dytë

Pasi del nga burgu Therecka punon dy vjet e gjysëm si marangoz. Në krye të dy viteve atij i heqin kategorinë, duke u kapur pas një rasti banal.

“Po merrja ca dërrasa në një sekor të NSHN-së dhe pashë  një arkë të hedhur, të cilën e mora për të bërë një kasë atje ku punoja. Një shofer raportoi dhe tha, ky e vodhi arkën. Ata përfitua nga revolucioni kinez, më nxorën para gjithë brigadave dhe më akuzuan se kisha vjedhur arkën.”

Gjithçka po bëhej e vështirë në Shqipëri për Thereckën, ndaj ai vendos të arratiset se bashku me një shok, i cili kishte qenë ca kohë ushtar në Kukës, por nuk e njihte kufirin. Atëhere, Ilia gjen një hartë të Shqipërisë nga e cila pret zonën e Kukësit nga do të kalonte. Më pas takon të bijën e Tuk Jakovës, të cilën e ishte njohur pasi shkolla e saj ishte afër vendit ku punonte. Pasi arrin të gjejë një busull nëpërmjet saj niset bashkë me shokun e tij drejt Kukësit. Kur mbërrijnë atje tentojnë të kalojnë nëpër Drinin e Bardhë, por nuk arrijnë dot sepse lumi ishte shumë i rrëmbyeshëm. Nisën më këmbë dhe arrijnë pa i parë njeri deri në Prizren në krye të tri ditëve. Pasi qëndrojnë ca ditë te një familje vendosin të dorëzohen tek UDB-ja. Por, për fatin e tyre të keq UDB-ja i kthen mbrapsht dhe i dorëzon në kufi tek autoritetet shqiptare. Therecka dhe shoku i tij e marrin me mend se aty nuk i pret gjë tjetër veç vdekjes. Ai shpjegon se këto kthime të të arratisurve në ish Jugosllavi bëheshin në formë shkëmbimi.

“Në atë kohë ishte Tito në fuqi, kishte rrëzuar Rankoviqin dhe shumë kosovarë arratiseshin dhe vinin në Shqipëri. Shqipëria nuk i kthente. Kështu kur ata kapnin shqiptarë të arratisur i shkëmbenin me kosovarë që ishin arratisur në Shqipëri. Kur na kthyen ne të dy, ata morën në këmbim dhjetë veta.”

Ashtu siç e priste, Therecka mbahet 5 muaj në izolim dhe më pas dënohet me vdekje. Sigurimi kishte kurdisur edhe disa dëshmitarë kundër tij që të ‘çimentonin’ aktakuzën. Prokurori i heq edhe fjalën e fundit që Ilia do të thoshte në mbrojtje të tij. Në atë kohë, ishte tetor 1967, ishin hequr avokatët mbrojtës dhe duhet të fliste vetë i pandehuri pas vendimit të prokurorit dhe më pas vendoste gjykata. Për të respektuar këtë ligj, gjykatësi vendosi që t’ia jepte të drejtën e fjalës Thereckës. Ai tregon se kur u ngrit për të folur kishte sjellë në vëmendje padrejtësitë e sistemit në dënimin e tij të parë.

“Fon Paulis, i thashë, udhëhiqte një armatë të tërë dhe kur ushtria sovjetike e udhëhequr nga Stalini e rrethoi në Stalingrad, nuk ekzekutoi asnjë dhe këtë e dënoi vetëm me 9 vjet burg dhe sot e kësaj dite ai punon në një lulishte të Hamburgut. Perandorin e Mançurisë e kapën sovjetikët, e dënuan 10 vjet, bëri 5 vjet dhe sot është në Mançuri. Ndërsa unë pa mbushur 17 vjeç më kapin më fusin brenda, më mashtrojnë me anë të një spiuni që të pranoj të gjitha akuzat. Ky është një turp dhe një poshtërsi e madhe”.

Ndërsa Therecka fliste, jashtë ishin vënë altoparlantë dhe të gjithë beratasit dëgjonin. Ai kujton se edhe kur iu dha titulli ‘Qytetar nderi i Beratit’ dhe një rruge të këtij qyteti iu vu emri i tij, shumë qytetarë të Beratit e mbanin mend fjalimin e tij.

“Pastaj gjykata u tërhoq dhe pas 10 minutash u kthye ku dha vendimin pëfundimtar që më dënonte me vdekje. Nënës time që ishte aty e pranishme i ra të fikët. Gjatë kohës që isha dënuar me vdekje, tri herë gjatë natës, pas orës 1.00 ka ardhur polici, më ka hapur derën dhe më ka marrë për të më çuar në zyrën e hetuesit. Herën e parë më pyeti për Maksut Dërrasën, një nga kirurgët më të mirë që ka pasur Shqipëria. Ai ishte shok me Dhimitër Shytin, kushuri i parë i nënës sime, edhe ai mjek shumë i mirë, punonte tek Onkologjiku. Ti ke folur me të, më tha. Jo, i thashë. Dëgjo, tha, se kjo të fal dënimin. Jo, i thashë, nuk kam folur me të. Firmos këtu, më tha, kishte përgatitur shkresën që thoshte: Në rast se në të ardhmen, po të më falej jeta, rezulton se Maksut Dërrasa pranon se ka folur kundër pushtetit me Ilia Thereckën, ne do të marrim dhe do të të ekzekutojmë. Unë firmosa.

Herën e dytë më pyeti për Viktor Stradobërdhën, ka qenë miku im, kemi qenë në një burg bashkë. E njëjta gjë edhe për këtë. Firmosa. Në fund më pyetën për motrën e babait tim që jetonte në Shkodër dhe burri i saj, tregtar i madh jetonte në Itali. Donin që edhe hallën time ta fusnin në burg, ajo ishte 60 vjeçe atëhere. Pas 18 ditësh erdhi drejtori i burgut. Zgjidhe, i tha policit. Dëgjo këtu, tha, me sy të shtrënguar, qeveria ka vendosur të të falë jetën, një ka qenë në favorin tënd te gjykata e lartë. Më dënuan me 25 vjet, se aq ishte bërë atëhere maksimumi. Jam liruar në shkurt të ’89. Saktësisht kam bërë 34 vjet, 8 muaj e 3 ditë burg.”

Therecka tregon se në burg mësonte gjuhë të huaja, si frëngjishten, gjermanishten, anglishten, italishten, si dhe astronominë dhe astrofizikën. Në burgun e Burrelit zë shoqëri me Pjetër Arbnorin, me të cilin mëson të dyja metodat e gjermanishtes. Më pas miqësohet me Simon Jubanin, Mikel Koliqin dhe tenorin Luk Kaçaj.

“Shpesh herë, në orën 3.30, Radio Tirana jepte një emision operistik, arie nga opera. Unë bashkë me Lukën, edhe kur binte shi mbuloheshim me një mushama dhe rrinim poshtë altoparlantit vetëm për të dëgjuar ato. Luka i shoqëronte nganjëherë. Mbrëmjeve kur shëtisnim bashkë zinim ndonjë qoshte, se ishte oborri i madh, dhe Luka këndonte pjesë operistike. Ka qenë më i mirë se Kristofi, tenori bullgar.”

Në krahët e lirisë

Ilia Therecka lirohet në shkurt të vitit 1989. Ai rrëfen se në atë kohë sapo kishin filluar të lëviznin gjërat. Ditën që u hapën ambasadat në Tiranë, Ilia kujton se, ‘për dreq’, e merr vesh në orën 7.30 nga RAI. Kur vjen në Tiranë dëgjon se organet e Sigurimit kishin filluar të jepnin pasaporta të kuqe për të dalë jashtë shtetit, por duhet të kishe një garant që të priste.

“Kur bisedova me ca miq që kishim qenë në burg, ata më thonë ‘mos se është kurth për t’ju futur brenda’. Punë e madhe, thashë, kam bërë 35 vjet, le të bëj edhe 50 të tjera.”

Pasi e merr pasaportën, një mik i tij i jep adresën e motrës së ve që jetonte në Jugosllavi për ta përdorur si garanci. Por në Ambasadën Jugosllave nuk arrin të futet pasi aty ishin me qindra njerëz dhe futet tek ajo Italiane. Aty takon zv/ambasadoren dhe i thotë se kërkon të kalojë në Itali bashkë me shokun e tij që kishte gruan shtatzënë me dy fëmijë. Ajo u jep të plotësonin disa dokumenta dhe të ktheheshin pas dy ditësh, por gjatë kësaj kohë u ndodh diçka e papritur. Gruaja e shokut të tij që ishte shtatzanë lind të nesërmen, por duhej që fëmija të ishte mbi 15 ditësh që të figuronte në pasaportë. Atëhere zv/ambasadorja u jep një zgjidhje ‘alla shqiptare’: “Dil jashtë, i thotë, gjej një fëmijë tjetër pak më të rritur dhe bëji një fotografi, e ma sill”.

“Pasi e bëmë këtë, u morëm vesh me një peshkarexhë. Unë kisha 20 mijë lekë që asokohe ishin shumë, ndërsa shoku im kishte njerëz në Greqi dhe kishte grumbulluar 120 dollarë. Gjatë gjithë rrugës ishim me frikë se mos na arrestonin deri kur dolëm në Brindizi.”

Këtu Therecka ndalet dhe tregon një histori komike që kishte ndodhur me një shqiptar gjatë ambasadave. Në atë kohë godina ku kishte qenë Ambasada Sovjetike ishte bërë Ministria e Arsimit. Një burrë, i cili e dinte se ishte akoma ambasadë, kaloj përtej murit dhe futet brenda. “Ku vete more, – i thotë polici – futu po deshe po kjo nuk është ambasadë, është Ministria e Arsimit”. Por ai kishte menduar se polici po e gënjente dhe kishte qendruar aty për orë të tëra.

Kur arriti në Itali, Thercka punoi rreth 6 muaj në “Tolstoi Foundation”, që merrej me personat të cilët donin të iknin në Amerikë. Ilia merrte të dhënat e personave dhe pasi i përkthente i niste për në Ambasadën Amerikane. Kur ata e panë punën që bënte i ofruan punë në Ambasadë si përkthyes. Puna aty i dha edhe mundësinë Thereckës për të shkuar në Shtetet e Bashkuara.

Në dhjetëditëshin e parë të Janarit të vitit 1991, Therecka mbërrin në Nju Jork. Prej aty, ai përfundon në një zyrë të Karitasit në Hartford, Konektikat, ku punon në një fabrikë elektronike për një vit. Aty njihet me Artur Liolinin, një prift shumë i dëgjuar në Boston, i cili kishte shërbyer në kishën e ‘Shën Mërisë’, ku kishte shërbyer edhe Fan Noli. Therecka tregon se aty ishte edhe Sejfi Protopapa, shumë i njohur në SHBA, ku kishte punuar si profesor. Ilia tregon se kishin qenë duke ngrënë drekë në restorantin ‘Pier Four’  të Antony Athanas në Boston, ku i kishin thënë nëse kishte dëshirë të punonte te “Zëri i Amerikës”. Ilia u ishte përgjigjur se nuk e qaste njeri atje, pasi ai nuk kishte mundur të kryente dot më shumë se dy klasë gjimnaz dhe vetëm gjuhët e huaja nuk mjaftonin. Por Liolini kishte këmbëngulur se do të fliste vetë me Elez Biberajn për këtë punë. Me Biberajn foli edhe Sejfi Protopapa dhe më pas ai kërkoi të fliste vetë me Thereckën. Pasi e kishte dëgjuar ishte habitur me saktësinë që ai e fliste anglishten dhe kishte dërguar tek ai një grup specialistësh për ta marrë në provim.

“Më bënë një provim prej 5 orësh, si flisja, si përktheja, të gjitha ato që u duheshin atyre. Më pas pyetën në Shqipëri me rrënjë e me degë dhe pas më mori Elez Biberaj dhe më tha brenda 10 ditësh të dua këtu. Në shkurt të 1992 nisa punë te Zëri i Amerikës si përkthyes dhe folës.”

Therecka ka punuar te ‘Zëri i Amerikës’ për shumë vite, ndërsa në Shqipëri është kthyer në vitin 2010. Në lidhje me shpërblimin për vitet e burgut ai thotë me keqardhje se i kanë mbetur edhe gjysma e kësteve për të marrë. “Sikur të kishte mundësi shteti, meqë nuk ka njerëz që kanë bërë 35 vjet burg, a mund të më bëhet një privilegj që atë që më ka mbetur të ma japë, që ta gëzoj me që mbeta gjallë”, thotë ai.

Ilia flet qetë, ngadalë dhe asnjë fjalë e pakontrolluar nuk del nga goja e tij. Ai nuk ndjen urrejtje dhe as i mallkon përndjekësit dhe xhelatët e tij. Përkundrazi, ai shprehet se i fal ata, duke lënë Zotin gjykatësin e tyre. Në fjalët e tij ka atë që i qet zemra, ashtu siç thotë e shoqja, Flutura, me lot në sy nga emocioni. Ajo kujton një çast kur ai i propozoi për martesë.

“Unë ju përgjigja se është diçka që nuk bëhej, sepse unë, edhe pse përulem para vuajteve të tua, ka kaluar një jetë të qetë, të gëzuar, ndërsa ti ke parë tmerr me sy. Pikërisht për këtë,  mu përgjigj Ilia, unë do të shoh tek ti gëzimin që më ka munguar”.

Ilia Therecka, 34 vjet e 8 muaj i burgosur

Nga Kastriot Dervishi

Ilia Therecka, lindur në Berat më 15.2.1935, është ndër të dënuarit që u burgos qysh në moshë të re. U dënua dy herë. Mundi të realizojë arratisje, por u kthye nga jugosllavët në vitin 1967.

-Periudha e vuajtjes së burgimit:

1952-1965, 13 vjet, 15 ditë

1967-1989, 21 vjet, 7 muaj, 18 ditë

-Mosha në fillim të dënimit: 17 vjeç

Mosha në mbarim të dënimit: 54 vjeç

Dënimi i parë

Ishin tre shokë gjimnazistë në Gjirokastër, Ilia Therecka, Thanas Dhespo (nga Zheji i Gjirokastrës) dhe Bajram Mesi (nga Shkodra) të cilët u arrestuan më 16.1.1952. Akuzoheshin si pjesëtarë të një grupi armiqësor, kundërrevolucionar, që agjitonin kundër pushtetit, si dhe për akte diversioni apo vendime kundër udhëheqjes.  Gjykata Ushtarake e Gjirokastrës me vendimin nr.34, datë 20.6.1952 në bazë të ligjit nr.372, datë 12.11.1946 i deklaroi fajtorë, duke i dënuar dy të parët me nga 20 vjet burgim dhe të tretin me 12 vjet. Gjykata e cilësonte “grup kriminal” në një kohë që vetëm 3-4 takime kishin bërë e asnjë veprim konkret. U ligjërua me vendimin nr.358, datë 31.7.1952 të Gjykatës së Lartë. Bajram Mesi u lirua nga reparti nr.309 Laç më 20.2.1961. Ilia Therecka u lirua më 31.1.1965. Thanas Dhespo u lirua nga reparti nr.309 Elbasan më 6.11.1965. Ilia mund të jetë i lirë vetëm 2 vjet e gjysmë.

Dënimi i dytë

Dy vjet e gjysmë pas daljes nga burgu, Ilia Therecka së bashku me Luftar Çalën u orvatën të arratiseshin.  Të dy kishin qenë punëtorë në NSHN (Ndërmarrjen Shtetërore të Ndërtimit) Berat. Në maj 1967, Luftari pushohet nga puna dhe i kërkohet të largohet nga qyteti për në kooperativë bujqësore. Në këto rrethana, të dy u arratisen nga Shqipëria më 13.6.1967 nëpërmjet Jugosllavisë. Katër ditë më vonë, me kërkesë të organeve shqiptare, autoritetet jugosllave i kthyen dy të arratisurit në postën kufitare të Morinës. Kësisoj ata u arrestuan më 17.6.1967.

Me vendimin nr.8, datë 6.10.1967, Gjykata e Qarkut Vlorë e dënoi IliaThereckën në bazë të nenit 64/14 të Kodit Penal me vdekje, me pushkatim, ndërsa shokun e tij me 20 vjet burgim. Të dyve iu konfiskohej pasuria. Vendimi u ndryshua nga Gjykata e Lartë me vendimin nr.182, datë 21.10.1967, nga me vdekje në me 25 vjet heqje lirie. Luftar Çala u lirua nga burgu në vitin 1986. Ilia Therecka u lirua më 4.2.1989. Një jetë e mundimshme në kampe e burgje.

 

 

Të përgjërohem Nëna, që më tregove se Blloku Komunist i Tiranës ishte kriminel! Nga Miranda Jegeni

Eshte nje lufte e çuditeshme, ndoshta do te thoja e heshtur, pse jo midis vetes, lufte e lene nga 75 vjeçari komunist.

Shume njerez duke menduar se i kane pasur prinderit komuniste,por qe nga ky privilegj nuk kane pervetesuar asgje dhe sinqerisht une personalisht ndjej respekt, nuk kane pervetesuar sepse kane qene te ndershem dhe une njoh jo pak por shume. Bejne konvertimin, bejne dhe krahasimin sipas formave te tyre…….!!

Fatkeqesi ose militantizem post modern, apo pse jo dhe” demokratik”.

E them kete pasi gjyshi im nga mami i cili ishte nje nder te shumtet e atyre viteve te para te formimit te Partise dhe komunist i oreve te para, komunist qe gjithshka e shkriu per Partine, pasurine, punen, djersen pa pyetur se kishte femije qe per dite e me shume po i linte te gjymtuar duke ju pakesuar ushqimin, jetesen per levizjen, shok i ngushte ne ato vite, folet per vite rinie, i Kapos dhe shtepia e tij ishte kthyer ne nje aset per Levizjen.

Gjyshi im, i cili vdiq gjashte vjet mbas “çlirimit” te atdheut, vdiq jo vetem i varfer, i varfer sepse jua dha gjithshka hienave komuniste, por iku ne moshen me te re 42 vjeçare, pasi vajza e tij e pare dhe tezja ime, motra e mamit tim, vdiq ne moshen 18 vjece per dy gram streptomicine se nuk kishte me se ta paguante gjyshi im qe i kishte dhene Partise shkerdhate( me falni), pasurine, djersen dhe punen e tij ne ate kohe, sakrificat e nje lufte e krijuar nga vet shqiptaret, duke e kthyer ne vellavrasje dhe pse dy pushtus, per hir te zotit duhet ta pranojme ishin prezent, fashizmi dhe nazizmi.

Por per fat keq dhe kush eshte mjek e kupton ironine time per ikjen ne moshen 18 vjeç te tezes time, per pak antibiotik qe nuk kishte mundesi pagese, dhe absolutisht gjyshi qe nuk e njoha dhe mami im qe i mbante mend hijen, iku mbas tre muajve te ikjes se bijes se tij, si shpagim per ate qe i kish bere familjes duke e lene ne varferi, pa pasur mundesi te sheronte bijen e tij, per pak mjekim.

E them pasi keta kelysha kurvash, kurre dhe asnjehere nuk e kane vleresuar mirenjohjen, nuk e kane vleresuar mbeshtejen e njerezve te ndershem,

ATA veç ju moren me te shenjten DINJITETIN……!! mbasi im ate u arratis, ( une, mami dhe gjyshi nga babi u internuam ne Saver)…..mbasi une dhe mami u rehabilituam ne Tiranen Komuniste, prane NENES, IJES, SEPSE NON DAJAT JANE SHIPIRTI PA INTERES, dhe Begu ( gjyshi nga babi) u kthye per ne Shkoder, dhe mbasi kishin kaluar vite te dhimbshme, vjen nje dite dhe dera troket, troket dhe une e hap.

Perpara meje ishin dy burra, te cilet kerkonin familjen e DEKO, pseudonimi i gjyshit ne kohen e luftes, faktikisht ishin inicialet e emrit dhe mbiemrit te tij te respektuar. Doli HYJNESHA NENA IME dhe ju thote se ne nuk jemi familja e tij. Me vone e kuptova Ijen, me vone kur ajo u perball qe une te mos e ndryshoja mbiemrin tim, te mos ndryshoja egzistencen time, ta vinte me shpatulla pas murit te birin, duke i thene se te jesh “ KOMUNIST MOR BIR, ESHTE NJESOJ SIKUR TI TE KESH HUMBUR VET VETEN, SIC HUMBA UNE BIJEN TIME DHE BABABIN TEND….!!!

Ate dite une fitova jeten, fitova mbiemrin tim. Fitova fale IJES TIME MBI KOMUNISTET, fitova verveten.

E tregova kete per respektin e atyre njerezve qe u genjyen, per ate qe na lane, dhe absolutisht per jo per kundra peshe. E tregova shkurt sepse komunistet ishin aq te pameshirshem saqe te detyronin te te shuanin dhe identitetin siç donin te vepronin mbi mua, nje FEMIJE, nuk ja arriten……!!

Ndershmeria nuk matet sepse ajo eshte dinjitet, matet veç tradhetia sipas bemave te saj…….!!

Te adhuroj nenole qe me dhe gjithshka, te adhuroj.!!

Me tregove te verteten, me tregove se BLLOKU KOMUSIT I TIRANES ISHTE KRIMINEL…!!

Me tregove ne ato vite se, asgje nuk vlen perpara DINJITETIT.

Te pergjerohem nena, te pergjerohem.

AVNI PONARI NDEROHET NGA JAPONIA ME DEKORATËN E LARTË “THE ORDER OF THE RISING SUN, GOLD RAYS WITH NECK RIBBON” PËR KONTRIBUTET E TIJ TË JASHTËZAKONSHME

Më datë 3 nëntor 2019, Qeveria e Japonisë shpalli përfituesit e dekoratave për periudhën vjeshtë 2019, ndër të cilët është dhe Z. Avni Ponari, Konsull i Përgjithshëm Nderi i Japonisë në Tiranë – njofton Embassy of Japan in Albania  ( 在アルバニア日本国大使館)

  1. Avni Ponari ka punuar për promovimin e shkëmbimeve dhe forcimin e mëtejshëm të marrëdhënieve miqësore mes dy vendeve si Konsull i Përgjithshëm Nderi i Japonisë në Tiranë  përgjatë dhjetë viteve të fundit.
  2. Ponari i akordohet dekorata “The Order of the Rising Sun, Gold Rays With Neck Ribbon” për kontributet e tij të jashtëzakonshme.

Ambasada e Japonisë në Shqipëri dëshiron të shprehë admirimin dhe vlerësimin e saj të sinqertë ndaj Z. Ponari për kontributin e tij dhe përpjekjet e tij të vazhdueshme dhe e përgëzon atë për dekorimin e akorduar.

 

 Vite ma herët, mr. Avni Ponari, është nderuar nga Qeveria Japoneze me “Çertifikata e Mirënjohjes”, në cilësinë e tij si “Konsull i Përgjithshëm Nderi i Japonisë në Shqipëri”, për rolin e tij në forcimin e marrëdhënieve ndërmjet Shqipërisë dhe Japonisë.

  1. Avni Ponari, sivjet, në 20-vjetorin e Sigal Uniqa Group Austria, u dekorua me “Grand Decoration of Honour” nga Presidenti i Austrisë, Sh.T. Z.. Alexander Van der Bellen, si një biznesmen i sukseshëm në Shqipëri dhe kontribues për vendin tij dhe me një kontribut të veçantë edhe për shtetin e Austrisë.

Gjithashtu, z. Avni Ponari, ndërvite, për kontributet e tij kombëtare e ndërkombëtare të jashtëzakonshme, të qëndrueshme dhe me vlera të mëdha zhvillimore dhe komunitare, kanë qenë ndër faktorët kryesorë për vlerësimet e shumta që i ka marrë nga institucionet shqiptare dhe ato ndërkombëtare, duke e vlerësuar e nderuar atë me vlerësime dhe titujt si: “Lider i Arrirë”-(pjesë e Profileve Ndërkombëtare të Liderve të Arrirë); “Njeriu i Vitit”-nga “Instituti Amerikan Biografik”, “Menaxher i Vitit” – nga “Komiteti i Sokratit të Oksfordit”në Mbretërinë e Bashkuar; Kush është Kush” – (nga Ndërkombëtarja “Who is Who”, një libër i mirënjohur referencash të njerëzve të shquar ndërkombtarisht, e cila botohet çdo vit që nga viti 1935); “Fellow” i “Paul P. Harris”– (“Klubi Ndërkombëtar i Rrotës”, një rrjet global prej 1.2 milionë liderësh, fqinjësh, miqësh, dhe zgjidhës problemesh, të cilët shikojnë një botë ku njerëzit bashkohen dhe veprojnë për ndryshimin); “Kavalier i Paqes”- nga “Qendra Ndërkombëtare për Paqen mes Njerëzve”; dhe “Menaxheri më i mirë” nga “Financë në Evropën Qëndrore”; “Qytetar Nderi” i Tropojës, i Durrësit e i Elbasanit;  “Personaliteti i Vitit” nga disa gazeta kombëtare shqiptare të përditshme; Cmimi “Justiniani i Madh” nga Akademia Monarkiste Shqiptare si Konsull i Përgjithshëm Nderi i Japonisë në Shqipëri; Cmimin “Pjetër Bogdani” nga “Gazeta e Alpeve” në “Takimin e Gjakovës”, më 26 prill 2019, etj.

  1. Avni Ponari, ndonëse mban dekorata të larta nga Japonia e Austria; mban tituj e cmime nga institucione e organizma të ndryshme brenda e jashtë Shqipërisë, por ai ende nuk ka asnjë dekoratë nga Presidenti i Shqipërisë dhe ai i Kosovës…(!).

Ramiz LUSHAJ

Sali Shatri trim, tribun i Shqiptarisë (1927-1984) – Nga Mehmet Musa

Sot me 4  nëntor mbushen plot 35 vjet që kur pushoi së rrahuri zemra e atdhetarit të paepur të çështjes shqiptare e luftëtarit të LDB-së e organizatorit dhe arqitektit të  grupeve luftarake,e strategut me famë shqiptare, njeriut të aksioneve e të shumë akteve heroike në mbarë  trevat shqiptare të pushtuara nga serbosllavia.

Sypatrembur, luftëtar me zemër prush për ribashkimin e trojeve shqiptare, atëhere kur  iu desh me së tepermi shqiptarisë së coptuar,në ballë  të detyrës,si ushtar i Atdheut u nda prej nesh skifteri i Bjeshkëve të Namuna , stërnipi i Isa Boletinit, Sali Shatri.
Me 4 nëntor të viti  1984,në kullën e Zymer Dulës në Margegaj të Tropojës heroike, ku kishte dalë  me ekipin e caktuar për  të vëzhguar kufirin  në mes Kosovës  dhe Shqipërisë e,që ishte në gjendje gadishmërie,për çdo rast, për të ndërhyre në ndihmë të  vëllezërve të tij që vriteshin e priteshin nga junta e Nikolla Lubiçiqit,në moshën  57 vjeç,pesoi një infarkt biri i shqiponjes dykrenare ,djali i Dardanisë,Sali Shatri, duke lënë shokët e armëve me deshiren dhe mallin e pashuar, për të zhdukur njëhere e pergjithmonë  kufirin që ndante Shqiperinë përgjysmë dhe për  ta shikuar Shqipërinë e të gjithë shqiptarve të bashkuar në një shtet të vetëm.

Sali Shatri u lind në fshatin Tomoc të Istogut në vitin 1927.Origjina gjenetike e familjes Shatri vjen nga Isniqi i Deçanit,Isniqi i Deçanit janë pasardhës të Lekë Vukës e Vukë  Stakës .Leka ka pasur tre djem;Nikën  ,Prekën ,Canën, kështu që familja Shatri e Tomocit ,së bashku me shaljanët  në fshatin Zhazhë  e Boletin i takojnë  me gjak barkut të Nikë  Lekës të cilët janë shperngulur nga Isniqi rreth viteve 1800-1820.(shiko në librin e Tafil Boletinit faq.22) Babai i Saliut,Ahmet Salihu kishte dy djem Isën dhe Salihun dhe një vajzë Mihanen.
Sali Shatri shkollën fillore e kreu në Gurrakoc. Gjatë  okupimit të mbretërisë  së Jugosllavisë ,me të filluar lufta e dytë botërore, si i ri 17 vjeçar mori pushkën në dorë,dhe mori pjesë aktive  në Luftën e dytë botërore,perkrah luftëtarit  të lirisë Ahmet Salihut që e kishte baba,dhe perkrah shume luftëtarëve të tjerë nga i terë Dukagjini dhe krahinat e tjera.
Ai mori pjese në luftimet që u bënë në Kolashin,Ribariq,Starqeviq,Pazarë të Ri(Novi Pazar)Rozhajë,e deri në Polica te Beranit të Malit të Zi.

Në këto beteja ,krah për  krah me shum luftëtare  anë  e kend Dukagjinit,Saliu u kalit si luftëtar dhe u frymezua për ta vazhduar luftën kundër çetave  çetnike malazeze e serbe deri në frymen e fundit.

Me ardhjen e dy brigadave nga Shqipëria në ndihmë,me komandant kapiten Rudin (Hysni Rudi )dhe kapiten Saten,Sali Shatrin e gjejmë në batalionin  e Malë Sadikut,ku emërohet komandant skuadre ,në kuadër të batalionit.
Ngjarjet që ndodhen më vonë sidomos pas 25 janarit të vitit 1945, kur filluan operacionet në shkallë të gjërë për asgjesimin e brigadave të Shaban Polluzhës nga, Divizioni i 46 serb  ,dhe me ndihmën e Fadil Hoxhës(lexo librin Fadil Hoxha në vetën  e parë faqe 252)Sali Shatrin e gjejmë  me pushke në dorë në ndihmë te brigadave të Shaban Polluzhës.

Atje,ai u njoh edhe me trimin e luftëtarin ,Kamber Nimanin, i lindur edhe ai në vitin 1927 si dhe me Ajet Haxhiun.

Pas shuarjes së kryengritjes së Drenicës me zjarr dhe hekur,dhe pasi e vranë Shabanin dhe të birin (po aty në librin e Fadilit në faqe 252)Saliu që me sa duket nuk kishte renë akoma në sy të OZN-ës të asaj kohe , filloi në vitin 1946 mësimet në gjimnazin e Pejës.

Edhe duke qenë në shkollë mendja e të riut 19 vjeçar , Sali Shatrit, i tretej në luftën e dimërit të ftohët  të shkurtit e marsit 1945 në Drenicë.Ai nuk mund te harronte masakrat që kishte krye ushtria serbo-çetnike dhe disa kolaboracionistë shqiptarë që iu ishin bashkangjitur atyre.

Në ate kohë u hap shkolla normale në Gjakovë dhe të gjithë nxënësit  e gjimnazit të Pejës u transferuan në normalen e Gjakovës.

Ishte viti 1948. Sali Shatrin e gjejmë me të formuar e të paisur me dijet që kishte fituar në normale si nxënës i shkelqyer që ishte.Ai, si pjesa me e madhe e shqiptareve,ishte kunder okupatorit të ri gjakatar sllavo-çetnik e ,sidomos, pas prishjes së mardhënjeve Shqipëri-Jugosllavi në vitin 1949.

Në ate kohe,jo vetem që nuk bëhej fjalë fare për vendimet e Konferencës së Bujanit që u mbajt me 31 dhjetor 43 dhe 1 e 2 janar 1944,ku u mor vendimi që pas perfundimit të luftës kundër nazifashizmit trojet Shqiptare të jenë  të unifikuara në një shtet të perbashkët shqiptar,por kishin filluar dhe perndjekjet e çdo shqiptari që shprehej per to ,ose kishte luftuar kunder çetnikëve të Malit të zi. Istogu me rrethinë që njihej si “Lugu i Shkieve” ku jetonin pasardhësit e Miliç Kerstiçit e Savë Llazareviçit ishte krahina ku shqiptarët u persekutuan me shumë se kudo tjeter .Ne këto rrethana, Sali Shatri si njeri vizionar që ishte mori vendimin që luftën për çlirim e bashkim ta vazhdoj nga shteti amë ,Shqipëria.Në një natë vonë në dhjetorin e vitit 1949,ai kaloi  kufirin e hekurt me  Shqipërinë mëmë. Duke u përshendetur me malet,fushat e tokën e Kosovës ,ai u betua në vijen e kufirit se nuk do t’ia kthente kurrë shpinën Kosovës .Ai u betua se ditën e natën , sa here që do t’a e kërkoje  nevoja “unë biri yt  Kosovë”do të jem pranë njerëzve , halleve dhe  vuajtjeve  tuaja deri sa te më rrahë damari i gjakut të jetës s`ime.
Në Kosovën e ripushtuar ushtarakisht çetnikët e drazhistët, si Branko Zhuvali,në postën e policisë në Kuqishtë ,Vujë Vujvodiçi e Vojo Slaviçi,Mirk Iliçi komandant policie ne Gjakovë për 18 vjet,Lak Knizheviçi i cili amnestonte luftëtarët të cilët gjunjëzoheshin para shantazheve të Serbisë,dhe i rekrutonte në UDB-ë, kapetan Mujashi që  në kokë mbante plisin e bardhë në shenjë nënçmimi për shqiptarët,Jovë Bajati, inspektor sigurimi për kufirin, e shumë të tjerë që tashti i kishin duart të lira,nuk i kursyen masakrat me çnjerzore kundër shqiptarëve.
Ahmet Sali Shatrit,burrë me nam e nishan i kësaj ane,nam që e kishte fituar në luftën kunder çetnikëve në vitin 1944.Në propaganden e kohes e me vone ajo cilsohej si luftë kundër partizanëve,ndërsa në të vertetë ishte luftë kundër  çetnikëve serbo-malazeze që kishin vënë  nga një yll mbi ballë për të vrarë e prerë sa më shumë shqiptarë, Ahmet Salihit që mbante me vete si një shok të pandarë, një kalë shale, qe i kishte hije kur  me atin e tij i binte trup e tërthor Istogut e,që shkije e shkina ia kishin zili, kur u mor vesh që djali i tij Sali Shatri u arratis në Shqipëri, menjëhere i bastisën shtepinë. E lidhën duar e këmbë dhe e torturuan në mënyrën  më çnjerzore, dhe e derguan në një kamp përqendrimi  në Banatë.Me që nuk mundën  ta zinin të gjallë Sali Shatrin,në shenjë hakmarrje OZNA internoi edhe djalin e tij Isë  Ahmet Shatrin,nipin Selman Shatri nipi i Ahmet Salihut,dhe dy gratë e Ahmetit Zepen dhe Zelfijen.Në Banatë ,në internim,ata gjetën edhe një familje nga rrethi i Pejës, një familje nga Kaçaniku dhe, nga Prizereni;Jakup Brahen me të shoqen Halimen,djemt Qemal,Dinë dhe Meriman Braha.
Keqtrajtimet qe iu bëne këtyre  familjeve, për me shume se 4 vjet, ishin edhe me të egra se në kohen e inkuizicionit. Ne ate kohe Sali Shatri ishte në moshen 22 vjeç.

Në Shqipërinë e dy viteve pas luftës  ishte krijuar një gjendje tejet e rëndë dhe e vështirë. Tradhtarët e vendit pas vrasjeve në front ballë-përballë,kishin organizuar edhe vrasje pas shpine, tinzare, kundër pjesemarresve të luftës nacionalçlirimtare,siç ishte rasti me diellin dhe yllin e Mirditës Bardhok Bibën.

Nga lufta çdo gjë ishte djegur e  shkaterruar.Gjendja ekonomike ishte në „0”.
Nga të gjitha trevat shqiptare,të okupuara nga serbosllavija,kishin ardhur shum familje.Kushtet për sistemimin e tyre ishin shume të veshtira.Mungonin edhe gjërat  më elementare.Procedurat që duheshin ndjekur ndaj të ikurve nga trevat shqiptare e veshtiresonin gjendjen akoma më shum.
Jugosllavia nuk ishte e ngopur vetëm me aneksimin e Kosovës  dhe trevat e saja të okupuara,por,kishte oreks të gllabëronte tërë  Shqipërinë dhe ta bënte një republikë të shtatë të Jugosllavisë.

Qellimi i aneksimit të Shqipërisë si republikë  e shtatë  e Jugosllavisë ishte djallezor e kriminal.Kjo do të ishte rruga me e sigurte për të boshatisur Kosovën e krahinat e tjera shqiptare nga shqiptarët e për t’i kolonizuar ato me sllav.

Duke ushtruar terror,dhunë,vrasje dhe burgosje, mëqe nuk do te kishte me kufi administrativ në mes Judgosllavisë dhe Shqipërisë,të gjithë shqiptarët e Kosovës dhe krahinave tjera nga, dhuna e terrori do te largoheshin per në Shqipëri e, të tjerët , të ndikuar nga besimi fetar ,do të iknin për  në Turqi e disa në Kroaci.Për  të realizuar këte qellim kriminal e djallezor shteti jugosllav kishte mobilizuar e angazhuar të  gjitha strukturat sheterore,fetare qe shume shqiptarë të arratisur, që ishin rekrutuar nga OZNA për interesat e serbosllavisë.
Në këte kontekst duhet shikuar edhe largimi e veshtersitë  që hasi pasi la Kosovën trimi e atdhetari Sali Shatri.

Ai jetoi për  rreth 6 muaj ne një shtallë të një prej kooperativave bujqesore,   në rrethin e Durrësit. Në mesin e shume të arratisurve ai gjeti edhe shokun e tij të idese e jetës së mëvonshme ,Shaban Brahën.

Qendrimi i Sali Shatrit dhe Shaban Brahës, rreth 6 muaj në mesin e qindra e mijërave të arratisur nga të gjitha trevat shqiptare,ishte i vështirë dhe i lodhshëm.Pavarersisht kësaj gjendjeje atij gjithnjë  zemra i rrihte dhe mendja i shkonte  të Kosovë  shkreta,të hallët dhe vuajtjet e  saj. Pas 6 muajve duke u dalluar si njeri me kapacitet dhe aftësi  të pakufizuara atdhetare,si një burrë vigan e i kalitur në luftëra , Sali Shatrin dhe Shaban Brahen i transferuan  në Tiranë, ku për  ta përkujdesej  atdhetari Halit Kaçanolli nga rrethi i Llapit si dhe qeveria e shteti shqiptar.
Pas kalimit të  procedurave të natyrshme,ndaj disa të rinjëve nga trevat shqiptare dhe duke u testuar në aftesitë  psiko- fizike të tyre,saktësisht në qershor të vitit 1950 me urdhër direkt të Enver Hoxhës formohet “Sektori i Rëndësisë  së Veçante për Kosovën dhe trevat shqiptare të okupuara nga Jugosllavia” i cili u vu nën drejtimin e luanit të Dardanisë , sypatremburit Sali Ahmet Shatri nga Tomoci i Istogut.Ndrekohe,veç punes së perditeshme,ai vazhdoi studimet në fakultetin juridik ku u diplomua me notat me të larta dhe para afatit të caktuar.

Detyrat dhe planet e sektorit ishin:

  1. Të mbahen dhe të aktualizohen lidhjet me elementë  të vendosur atdhetarë,për realizimin e vendimeve të Bujanit në një kohë sa më të përshtatshme,
  2. Të shkonin me detyra të caktuara në terren ,në të gjitha trevat shqiptare të okupuara nga Jugosllavia për të paralizuar perpjekjet e propagandes serbe kunder Shqipërisë dhe për të demaskuar tradhetaret qe ishin vene në  sherbim të shtetit serb.
  3. Te armatosnin  shokët dhe të terhiqnin në bashkepunim sa më shumë atdhetarë që e duan një Shqipëri të të gjithë shqiptarëve.
  4. Te eliminonin njerz të caktuar të pushtuesit jugosllav pa marë parasyshë përkatsinë nacionale.
  5. Të mos binin të gjallë në dorë të armikut.
    Udhëtimi në terren bëhej pa pasur me vehte as një lloj dokumenti identifikimi e çdo here fisheku mbahej në tytën e armes.
  6. Pas çdo hyrje e dalje nga Kosova  të raportohej,me saktësi dhe korrektësi,për sukseset në terren apo humbjet eventuale.
    Ekipi i këtij  sektori ishte i perbërë kryesisht nga djem me përardhje nga trevat e okupuara shqiptare, nga persona që shquheshin për  trimëri  dhe guxim të pashoq,që kishin dhënë  prova për  zgjuarsinë,guximin,trimërine e vendosmerinë e tyre.
    Në ndihme të ekipit ,sipas kërkesave dhe nevojës ishin në dispozicion  oficerë të stërvitur ushtarak shqiptare.
  7. Të mblidhnin informata të hollsishme për elementet shqiptare të rekrutuar nga organet e OZNES  e  UDB-es.
  8. Të takoheshin ata që kishin kryer shërbimin ushtarak dhe të pyeteshin se çfarë flitej nga oficeret e sigurimit në ushtri , për Shqipërinë.
  9. Udhetimi duhet të ishte tepër sekret. As familja e ngushtë nuk duhet te dinte për  punen që benin.
    (Keto jan disa nga  shenimet të dhena autorit të ketij shkrimi nga Shaban Braha, kur ai kishte qenë për një javë mysafir në shtëpinë e tij,në Gjermani, në vitin 1995 ) .
    Keshtu filloi një tjeter jetë për sokol djalin Sali Shatri,jetë entuziazmi e aktiviteti atdhetar.Çdo ditë e natë në front, plot me rreziqe,çdo  here me pushkën e gateshme dhe me gishtin në kamëz  i vendosur,i betuar e modest , i sinqertë që vështirë t’i gjendet sot shoku i tijë .Shokët  e idealit të tij, disa nga lufta e dytë, disa nga gjimnazi i Pejës,disa nga normalja e Gjakovës kishin filluar të terhiqen nga veprimet aktive,  duke menduar se Sali Shatri ,i rehatuar në Shqipëri nuk do vijë  më në këto vise të robëruara,por ata shokë,ndryshuan mendjen kur,pa pritur ,u vizituan nga shoku i tyre , siç quhej në atë kohë, diversanti Sali Shatri.
    Viziten e parë ai e beri të vëllezërit Brahim e Ahmet Salihi,pra në oxhakun ku kishte lindur.Pastaj shkoi te dhendërri i tij Ramiz Buleshkaj nga Istogu i poshtem të Nezir Rexhepi e Halit Rexhepi nga Llugat,Muzli e Rrustem Ali Visoqi nga Llukavci i Begut,Bajram Keqa ,Zekë Halili e Idriz Sejdiu nga Shushica,të Avdyl Asllan Shala e Mustafë Ademaj (Dr.Mustafë Loxha) nga Loxha,të Kadri Bajraktari nga Raushiqi ,të Idriz Cani, nga Vokshi i Deçanit,Sadik Ramë Tahirsylaj e Ali Mehmet Balaj nga Isniqi,Isuf Delia  nga Rakoci,Isë  Zheli e Zhel Hasani nga Rakoci,Muharrem Haxhiu nga Vaganica e shumë  e shumë të tjerë.

    Numëri i atyre që bashkevepruan dhe strehuan Sali Shatrin me shokë  eshtë i madh e anë e kend trojeve shqiptare.
    Në një aksion ne fshatin Drenoc të Deçanit,UDB-ja mesoi për  pranine e tij atje  dhe e rrethoi Sali Shatrin,por Sali trimi,me shokë e çanë  rrethimin me pushkë,duke vrarë  tre polic serbë dhe duke plagosur rëndë dy të tjerë .

    Në Lug të Baranit ai sebashku me dy shokë , Avdullah Salihun dhe Shaban Zenelin ishin të rrethuar perseri  por, policet serb të stacionit të Qallapekut e paguan keq rrethimin e tyre, duke lëne të plagosur dy prej tyre.Pastaj në fshatin Zagermë afër Pejës,ku ishte një poligon ushtarak i kazermës Miladin Popoviç të Pejës,në grup ku ishte Sali Shatri Ramadan Shala,Shaban Braha dhe rapsodi i mirnjohur Dervish Shaqa,bien në një pritë me ushtarët serb, ku vritet një kapetan i klasit te parë dhe dy ushtarë serb,revolën e kapitenit të vrarë e,mbante si kujtim Ramadan Shala gjatë tërë jetës së tij.

 

Ne takimin e vitit 1995, kur Shaban Braha ishte në shtëpinë time,në Gjermani me ka treguar edhe një ngjarje të ndodhur në Preshevë.Ata ishin vetem të dy,me Saliun ,për zbatimin e një detyre të rendesishme.Ata kishin hartuar një plan operativ preciz,pas zbatimit te të cilit e kishin lënë të takohen në një vend të caktuar,në oren 2 pas mesnate.,në afersi të  fshatit Rahovicë.

Diku, nga mesnata ,u dëgjuan të shtëna armësh dhe mua më shkoi mendja për  keq se mos dikush kishte vrarë Saliun,Në ora 02 të natës arrita në vendin e caktuar,ku ishte një situatë relativisht e qetë  dhe degjoheshin vetëm të lehurat e qenëve. Çdo minut që kalonte pas orës 02 ,mua më dukej një përjetësi.Rreth orës 02 e 45 min.dyshimi mu shtua akoma më shume ,se, Saliun e kishin vrarë dhe ne këte gjendje shpirtërore po mendonja me vete time se si da t’a percillnja këte ngjarje të trishtuar.Në mendje formulova edhe permbajtjen e njoftimit qe pak a shume do te ishte ky:”sot me datën 23 mars 1967,ra  heroikisht në krye të detyrës dhe në shërbim të Atdheut ushtari besnik i popullit dhe Atdheut dragoi Sali Sali Shatri.U bëra gati të shtie dy here ne ajër në shenjë respekti për te,por ,rreth orës 03, degjova një shusherimë të lehtë  nga lëvizja e dikujt dhe,për shkaqe sigurije ,e drejtova armën andej nga ndihej zhurma.Përsoni që po vinte ishte vetë  Saliu,

Pasi u perqafuam e me sqaroi për shkakun e vonesës,une i tregova përjetimin tim në lidhje me situaten dhe i tregova për njoftimin që kisha menduar te bënja nëse ai do të ishte vrarë me të vertetë.Pastaj, nisëm rrugën në drejtimin e caktuar.

Saliu, me humorin që e karakterizonte, e tregonte këte ngjarje si barcoletë dhe sa ishte gjallë i thoshte Shabanit:” sikur të kisha shkruar une për  “vrasjen” tënde , do të shkruaja më mirë për ty seç do të shkruaje ti për mua .”

Një rast i tillë ndodhi edhe ne Shqiponje (ish Jabllanice) të Gjakovës.
Raste të tilla ka mjaft por fatkeqsisht materialet e arkivave shqiptare që  bejnë fjalë për  veprimtarine atdhetare të asaj kohe janë zhdukur dhe asgjësuar  nga njerzit edhe më të zinj se nata,pas viteve të 90-ta, me qëllim që të zhduket çdo gjurmë e aktivitetit atdhetar të asaj kohe.

Në vitin 1969 një zyrtari  të lartë partiak të Kosovës , Ali Boletinit që ishte biri i Tafil Boletinit i kanosej rreziku për  tu mbyllur  pa afat në burgjet jugosllave.Në këto rrethana ai vendosi të arratisej në Shqipëri.Për t’a ndihmuar ai  gjeti Ali Zymer Balën nga Isniqi.Me të kaluar kufirin ,në postën kufitare shqiptare erdhen nga Tirana zyrtare të lartë  për të bërë formalitetet e nevojshme.Në mesin e tyre ishin edhe Sali Shatri e Ramadan Shala nga Loxha,

Ali Zymeri deklaroi se ai kishte ardhur për  ta shoqeruar e shpëtuar  nga Serbia Ali Boletinin dhe se do të kethehej përseri në Kosovë.Për  të siguruar kethimin e tij pa rrezik u ngarkuan dy ushtarak shqiptarë dhe Sali Shatri e Ramadan Shala të cilët e shoqeruan deri pranë shtëpisë së tij të vendi i quajtur gështënja e vetme mbi Isniq,duke i thënë se do të  rrinin atje edhe 5 orë për të qenë të sigurtë se çdo gje ishte në rregull .

Njohja ime për herë  të parë me Sali Shatrin.

Deshira e çdo shqiptari për  të vizituar Shqipërinë, në ato kohë ,ishte e madhe dhe një ëndërr ,ndërsa e atyre individëve, grupeve apo anetareve të  organizatave ilegale ishte ëndërr  me tendencë  të bëhej realitet.Kështu , një grup shokësh  dhe shoqesh u organizuam, gjithsejt  14 veta,dhe rregulluam vizën  në ambasaden shqiptare në Beograd për të bërë një vizitë 10 ditore në Shqipëri . Me 1 mars te vitit 1981 u nisëm  nga Prishtina me autobus deri në Strugë e ,nga Struga , me taksi deri ne kufi në qafë thanë.
Ka qenë ora 13 e  datës 1 mars 1981 kur,arritëm në Shqipëri.Atje na priste një minibus që ishte angazhuar enkas për  ne me shoqërues  Vasil Trojanin profesor në universitetin e Tiranës  dhe një Dedë ,nga Shkodra (nuk me kujtohet mbiemëri i tij)

Në grup,veç meje ishin edhe Xhemal Berisha nga Pozhari,si dhe Bardh Hamzaj e Mursel Daja kondukter autobusi nga Gllogjani.

Çdo dite deri në ora 14 ishim të zënë  me vizita në tërë Shqipërinë , në shkolla,muzeume,dhe objekte me rëndësi të veçant historike,si në Butrint të kalaja,apo në burgun ku kishte qëndruar në kohën e fashizmit Bule Naipi e kështu me radhë.

Një ditë,shoqeruesi më tha se kisha një vizitë dhe une menjëhere u paraqita në  vendin e caktuar.Mendova se mund të ishte dikush nga fshati im e që kishte ikur në Shqiperi me perpara,por pashe një mesoburrë të panjohur,  me mustaqe të zeza,me të cilin u perqafuam sikur ishim  të njohur me gjysh e babgjysh prej kohësh.

Hajde Isniq me tha,dhe une pa të keq i thashe tungjatjeta Shalë! Nga e di ti fisin tim? -me pyeti dhe une iu pergjigja se në Isniq vetem shalë  ka,dhe ju jeni nga Isniqi,duke krijuar pershtypjen se une e njihja.Ne fakt ,une mendoja se ai ishte Dervish Kukleci, nga Isniqi ,që kishte ikur në Shqipëri ne vitin 1956,57.

Nga biseda me te m’u krijua pershtypja se ai ishte nga Isniqi,sepse ai me pyti për të madh e të vogël në fshat,për pleq të fshatit,qe i njihte me emër e mbiemër si ata që ishin në rrugë të drejt si për ata që ishin në rrugë të shtrembër. Me pyeti, në veçanti,  për Sadik Ramën e Tahirsylaj,se si eshtë me shëndet pas daljes nga burgu.Me pyeti per Ali Mehmetin dhe Ali Zymerin e Balajve të  cilët që të dy kishin qenë të burgosur.Me pyeti për bjeshkët  e Isniqit, për Roshkodolin Pleqen e Bellenë që thua se i kishte shkelur me këmbë para një jave. Me pyeti per isniqasit që jetonin në komunen e  Istogut. Me pyeti për mësuesin që mbante nofkën Popoviç, dhe ishte i ngarkuar te survejonte Tomocin.

Gjate bisedes tepër  shoqerore,korrekte e të sinqert ai fshinte shpesh here me shami djersët dhe lotët që i rridhnin ga sytë. Pas kesaj biseda vazhdoi ne një menyre me “zyrtare”. Une e luta të prezantohej kush ishte dhe mendja me shkonte se nese nuk ishte Dervish Kukleci ky,duhet të ishte Sali Shatri sepse nuk kishte burre mbi 18 vjeç,në Dukagjin ,që nuk kishte degjuar per emerin dhe vepren heroike të Sali Shatrit,bile,bile ishte mitizuar emëri i tij se Sali Shatri është shpend me krah,dhe s‘mund ta zë plumbi i shkaut.Me në fund me tha se jam Sali Shatri, Pyetjet ishin nga me te ndryshmet.Ai donte te dinte disponimin për një rrebelim të shqiptarëve për të kërkuar të drejta më elementare,  donte të dinte nëse radio dhe televizioni shqiptar degjoheshin e ndiqeshin nga njerezit.

Ai donte te dinte edhe për kushtet e jetesës së studentëve,për leksionet që merrnin e probleme të tjera që une as që i mendonja.

Duke u interesuar për rrjetin agjenturor të UDB-së dhe bashkpuntorëve të  saj,ai me pyeti për persona të veçant  për të cilët une vetëm sa kisha dëgjuar por nuk i njihnja ,ndërsa foli me një respekt të veçant për grupin e hoxhëve dhe,aktet heroike të tyre të;hoxhë Zekë Berdynaj,Hysen Berisha dhe Ramush Shatrit.

Në vijim te bisedes ai me foli për  sektorin ku ai punonte,për qëllimin dhe rendesinë që ka Sektori i Rëndësisë së Veçante për shqiptarët nën  okupimin jugosllav.

Ai ishte i mireinformuar, për problemet në terren,që krijohen ,në shume raste ,më tepër nga elementet shqiptarë në Kosovë  se sa nga vetë  serbet.

Ai ndihej i merakosur për faktin se shum nga shqiptarët janë të rekrutuar në shërbim të UDB-s dhe shprehu keqardhje pėr personat që shteti serb iu ka vrarë  familjarët dhe ata prape i shërbejnë atij..Ai permendi rastin që Blagotë Popi i ka vrarë xhaxhain, Osë Dautin nga Kali i Shalës dhe,nipi i tij i shërben Serbisë..

Unë e pyeta a eshtë  Osë Dauti ngai Isniqit?Ai më tha jo, eshtë nga Llugat.

Duke folur për 4 mësuesit  e Popullit që i njihte me mër e mbiemër, Ramadan Shala,Ismail Bala,Metë Alaj dhe Tahir Dushi të cilët u vranë në pritë  në Shishman të Bokës në vitin 1953 nga  UDB-a ,të tradhetuar nga “miku” i shtëpisë, Sali Gashi, nga Muzhevinat e Istogut,ai me sqaroi se Sali Gashi, me direktiva të OZNES ,kishte organizuar këte prite për t’i vrare.

Sipas porosive të tyre ai ju thoshte mesuesve të  perzgjedhur se dinte me siguri se do te arrestoheshin dhe “per t’i shpetuar” ju ofronte “ ndihmen” per t’i kaluar ne Shqipëri me anën e miqve të tij .

Në këte mënyrë ai kishte planifikuar të nxirrte në pritë edhe 6 mësues  të tjerë për t’i vrarë. ,Në këte grup bënte pjesë edhe mësuesi  Imer Binak Balaj nga Llugat,që ishte djali i xhaxhait i njerit prej mesuesve të vrarë më parë, Ismail Shaban Balaj por ky plan nuk funkskionoi . Gruaja e mësuesit  Imer Binak Balaj ,Eminja,qe ishte motra e Sali Gashit,i tha atij duke qenë vetëm të dy, se po t’a gjente gjë burrin e saj,ajo do t’i priste kokën me sopatë .

Nga frika se e motra do të hakmerrej kundër  tij dhe do t’a dekonspironte Sali Gashin si agjent të OZNA-s ai u detyrua të tërhiqej  nga plani makaber për  një masakër të dytë,  ndaj   6 mësuesve të   tjerë shqiptarë.
Duke vleresuar aktin e Eminës , Sali Shatri tha:” lavdi i qoftë Eminës sepse u shpëtoi jetën edhe 6 mësuesve të tjerë”!.

Biseda zgjati deri në  oren 2 pas mesnate kur  Saliu me ketheu perseri në  hotel dhe në ndarje me tha: “ do të shihemi prapë dhe me shpesh,bile edhe në Isniqin e Lekë Vukës !”.
U ndamë duke u ;pershendetur me grushtin lartë.

Takimi i dytë dhe i fundit!

Me 11 mars 1981 ,pasi e kryem vizitën në Shqipëri,  diku rreth ores 12 të ditës, arritem në Han të Hotit .Që nga  aty, prape me taksi  arritëm në Podgoricë  e nga Podgorica , në Prishtinë me autobus, ku arritem  rreth ores 04 të mëngjesit.

Kur arritem të konvikti i studentëve në mes barakës numër 1 dhe konviktit numër  4 të studenteve pamë një zjarr të madh të ndezur dhe një grup prej 50-60 studentësh që këndonin këngë  atdhetare…

Mësuam  nga shokët se ,nga ora 19 e 11 marsit ishte zhvilluar një demostratë  me kerkesa  të natyres sociale,,për permiresimin e kushteve të jeteses së studenteve.

Duke parë këte ngjarje,mua me shkoi mendja të takimi me Sali Shatrin,në Tiranë  që  ishte i sinqerte,korrekt e i paster tamam sikur të ishim babë e bir.Ai me kishte pyetur per predispozicionin e njerezve për revolta apo rrebelim dhe ngjarja që perjetova sapo u këthyem  në Kosovë ishte pergjigja me sakte per pyetjen e tij .
Me pas ndodhën ngjarjet e   26 marsit ( dita e stafetes së satrapit Tito,)pastaj ngjarjet e 1,2 e 3  prillit e të tjera, që për njerzit e interesuar janë të njohura ato ngjarje historike të cilat do të ishin pergjigja me e sakte për  pyetjen që ai me drejtoi mua për mundesinë  e rebelimit,demonstratave,dhe kryengritjës  në Kosovë.
Pas ketyre ngjarjeve une isha plotesisht i pregatitur per t’i thënë me krenari Saliut se Kosova eshtë zgjuar dhe e gateshme t’a çojë në fund idealin historik shekullor për bashkimin e trojeve shqiptare qoftë edhe me luftë.Nga vetë thirrja;Republikë kushtetutë ja, me hatër ja me luftë!!!

Ne takimin e marsit 1981 e kishim lënë me Saliun që të kontaktoheshim nepermjet ambasades shqiptare në Wienë e jo në Beograd.Atje lidhjet do t’i mbaja nepermjet punonjesit të asaj ambasade me mbiemër Bushati.
Në verë të  vitit 1981 shkova në Gjermani,për  disa detyra të caktuara por edhe të punoj për të fituar ca para për studimet e mija., Punova në fabriken e këpucëve në Salamander në Konwerstheim pa problem sepse lejën e punës ma rregulloj Bardhoshi.

Ne këte udhetim,nuk munda të kontaktohem me ambasadën shqiptare në Wienë dhe përsonin e caktuar dhe u ketheva përseri në Kosovë në fund të nëntorit 1981.

E pastaj në prill të vitit 1982 shkova në Zvicer për të punuar e për të takuar me shokët e organizatës së atjeshme.

Fillova të punoj në fshatin Epany të qytetit Bulle në fabriken e sallamit.
Atje ,ne një nga ditët e punës , pa ndonjë paralajmrim ,erdhen dy zyrtare të ambasades shqiptare në Vienë njeri   quhej Klime Prifti dhe  tjetri e kishte mbiemerin Bushati..Ata më kerkuan që ,pasi te mbaroja punën  e sezonës ,të shkoja në Austri dhe nga Wiena të fluturoja për ne Tiranë.

Gjatë qëndrimit në Zvicerr me përpjekjet  e të pavdekshmit Enver Topalli formuam në qytetin Bulle klubin shqiptar Shote Galica.
Në kuader të aktivkitetit të ketij klubi nuk do të harroj gjer sa të vdes ditën e shtune të 1 mait 1982 kur shkuam me dy shokët e mij, qe nuk jetojnë  më ,Hasan Kadriun nga Presheva dhe Xhemal Islamin nga Bujanovci në një demonstratë në Gjeneve që ishte organizuar nga sindikata e punëtoreve me ndihmën e aktivistit të çështjes së Atdheut  Kadri Abdullahu dhe shokëve të tij që militonin rreth klubit Ikballe Prishtina në Geneve,në mbështetje  të kërkesave gjithpopullore të Kosovës.

Me 26 qershor të vitit 1982,ne Berne u bë një nga demostratat me madheshtore të organizuara ndonjë here në Europe.Kjo demostrate u be,pasi me 14 maj te vitit 1982 ishin bashkuar tre grupet ilegale dhe formuan LRSHJ(Levizja per Republiken Shqiptare ne Jugosllavi)Po atë ditë kishte filluar punimet edhe Kongresi i XII i LKJ në Beograd.

Duke u kthyer nga Geneva për në Bulle ,Hasani mori edhe një shok me vete.
Ai u prezantua ne fillim, si boshnjak nga Rozhaja. Të nesërmen, me 2 maj, të dielen, Hasani erdhi perseri me ate shokun “boshnjak”por që tani fliste shqip.,
Folem gjatë  e gjërë  për hallet e shqiptarisë në pergjithsi.Une nuk e dija kush ishte personi me të cilin po bisedoja.por shokët më thane se eshtë një  kushëri i Adem Demaçit .Me vonë mora vesh se ky kishte qenë djali i Demë Sadrisë..
Në fund të tetorit të vitit 1982 udhtova nga Wiena për  në Tiranë. Në aeroport kishte dalë per të më pritur personalisht,i pavdekshmi dhe burri më i madh që ka nxjerrë Dukagjini gjer me sot Sali Ahmet Shatri.
Qëndrim im prej 7 ditësh do të ngelet të unë si një enderr që nuk mund ta përshkruaj  edhe sot e kësaj dite.

Këto shtatë dite që për mua nuk ishin as shtatë  orë .Nuk e dinim ne ishte dite apo natë.
Në fillim ngushëlluam njëri tjetrin për shokët e idealit që ranë më 17 janar 82, per t’u bëre të pavdehshem,Jusufin Kadriun e Bardhoshin. Dua te theksoj se per mendimin tim tha Sali Shatri,Jusuf Gërvalla eshtë Hasan Prishtina i dytë i Atdheut tonë!

Pas kësaj une i pershkruajta me hollesi ngjarjet e vitit 1981,ku nuk kishte ditë pa pjesmarjen time,
Ai me tha,se perpjekjet tona kanë qenë që ato demonstrata të organizohen dhe zhvillohen në nëntor të vitit 1978,sepse pas qershorit të vitit 1978 dhe festimit të 100 vjetorit të Lidhjes së Prizerenit, në qytetin e Prizerenit,kemi menduar se nivestimi që u bë me këte rast për çështjen kombëtare do të arrihej në nëntor të vitit 1978, qe ishte 10 vjetori i demonstratave të vitit 1968,dhe që do t’a detyronin satrapin Tito të studionte më mirë kerkesat legjitime të shqiptarëve nën Jugosllavi.Ne atë kohë edhe ndikimi i faktorit serbomadh ishte shum më i vogël në federatë.Megjithate ,shtoi ai,luftra për çlirim nuk eshtë kurrë vonë.

Një nga njoftimet me të rendesishme që i bera ishte komunikata e lëshuar  me 26 qershor të vitit 1982,nga Lëvizja për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi,të cilën  Saliu,ne ;prezencen time e lexoi tre here, sidomos pikën nr.3, ku thuhej” LRSHJ-a  do të luftojë për formimin e Republikës Socialiste Shqiptare në Jugosllavi, në të cilën duhet të përfshihen të gjitha territoret etnike shqiptare dhe, për realizimin e këti qëllimi do të shërbehet  me të gjitha mjetet  që lejon etika revolucionare;duke u nisur nga bindja politike dhe gjer tek revolucioni i armatosur, po qese e kërkon nevoja.

Pasi e lexoi ai tha:” kjo që shkruhet e thuhet në këte komunikatë eshtë një bombë  atomike për Jugosllavine!”Kjo komunikate duhet te shperndahet, në të gjitha trojet shqiptare të okupuara dhe, të masat e gjera popullore.Duket se lufta eshtë e pashmangeshme dhe ju duhet të llogarisni shumë në ndihmën e shtetit shqiptar,se eshtë detyrë e jona morale e kombëtare sepse Kosova eshtë Shqipëri.Ne fund të  fundit, duhet të llogarisni edhe armatimin,  sepse qeveria shqiptare i kushton rëndësi të veçante mbrojtës së Atdheut dhe,prodhon armatim jo vertem për Shqipërinë por për 6 milion shqiptare.

Në bisedë e sipër më  pyeti se ke njihja une nga laxha Shatraj të Tomocit dhe une i permenda Rexhep Sadrinë,që punonte në rrethin e Stuttgartit,Lush Hasanin e Mustaf Lushin, Rexhep, Sadik e Xhafer Halilin, Hysen Kadrinë ,Shabanin,Hyrijen,Kadiren, Mejremen,Naserin e Skenderin.Ai shprehu  keqardhje shum të madhe për vdekjën e dyshimte të Xhelalit,ku unë as që kisha ndëgjuar për atë vdekje tragjike,por që ndëgjoja për herë të parë nga Sali Shatri.

Pastaj më pyeti  për shokët  ku mundë  të mbështeteshim  në rast nevoje.
Folem edhe për punëtorët e sigurimit jugosllav që ishin pjellë bastarde shqiptare.Saliu shprehu keqardhjen për faktin që më shumë se 10.000 (dhjetë mijë )shqiptarë, në terë hapsirat shqiptare nën Jugosllavi ,punonin perë interesat e UDB-ës dhe Serbisë e,nuk mundë  të gjeshë vetëm një serb që punon për  iteresat shqiptare.

Një diçka që më ngelet pikë në zemër tërë jetën, më tha, eshtë akti injë djali trim, nga Suhareka(nese nuk kam harruar) të cilit çetnikët serbe i kishin vrarë babain,kur ai ishte akoma në barkun e nënës, sepse babait të trimit i kishin munguar 3 kilogram misër,në kohën e (otkupit). Kur djali lindi e u rrit ,e ëma i tregoi emërin e vrasesit të babait të tij  që quhej Pera i cili, pas plenumit të Brioneve,ishte graduar dhe ishte bërë drejtor i postës në Prishtinë.

Një ditë,i armatosur me nje revole ai shkoi në Prishtinë për të larë hesapet me malazezin vrasës .Pasi mesoi se Pera drekonte çdo ditë në një gjelltore ( që ishte pranë tre sheshirave)dhe e gjeti atje duke ngrenë  drekë, trimi i tha kamarierit se sot do t’ia paguante ai dreken Perës.sepse i kishte nje borxh .Pera i thot falëmnderit trimit, por nuk po më kujtohet borxhi qe me ke. .Trimi i tha: nëna me ka treguar se te kemi borxh 3 kilogram misër nga koha e (otkupit)sepse babait tim i kishin munguar ; dhe une po t’i kethej sot e pasi nxori revolen e qelloi duke e vrarë në vend.

Nje informator i yni nga Kosova na ka thënë se djalin e kanë  vrarë policia menjëhere   dhe në vend të tij kanë rekrutuar një bashkpuntor të UDB-ës dhe e kan nisur për në Shqipëri! Ne e kthyem  mbrapsht të dyshuarin dhe, se ende nuk kam mësuar të vërtetën rreth asajë se qfarë ka ndodhur në të vërtetë .

Kane ndodhur edhe raste të tjerë kur shqiptarët nga Kosova jane derguar të kamufluar nën petkun e atdhetarisë por kane qenë agjente të UDB-ës kur ne i kemi ndihmuar  i kemi çuar  në Europë ata, janë kethyer perseri në Jugosllavi.!Por ka të atillë që me ndihmën tonë kane dalë në Europë dhe kanë mbajtur qëndrim burrëror të pa thyer!!!

Së fundi u sosën shtatë ditë që kaluan si 7 orë. U pershendeta me Saliun si vëllai me vëllanë me premtimin se do të shiheshim perseri por vdekja u tregua e pa mëshireshme  dhe e pabesë ndaj Sali Shatrit duke na e rrëmbyer pikërisht  si sot,,ara 35 vjeteve dhe duke na ndarë nga një  jetë e bujshme, plot me mundime,sakrifica,e akte heroike anë e këndë  trojeve të okupuara shqiptare nga Jugosllavia. Pushoi së rrahuri zemra e birit të Dardanisë  Sali Shatrit,i cili na la   si amanet vazhdimin e luftës deri në fitore.Jeta e tij,me perkushtimin atdhetar ishte një frymezim për të gjithë.Mundi,djersa e sakrificat e tija për  me shumë  se 40 vjet, janë një gur i palekundshem në themelet e Kosovës së diteve të sotëshme dhe të Shqipërisë së nesërme.
Duke qëndruar besnik ndaj Atdheut, në këmbë dhe të gatshëm si ushtare të Atdheut me nder e krenari këte amanet e kryen djemt dhe vajzat e Kosovës duke u radhitur në radhët e UÇK-së të prirë nga legjenda e gjithë legjendave Adem Jashari. E kryen djemt e Shatrajve,në formacionet e Ushtrisë Çlirimtare,e kryen nxenësit e Sali Shatrit,Xhaferi e Naseri,ndërsa në faqet e historisë do bejnë dritë sot e mot Haki Rexhep Shatri,Izet Halit Shatri.

Ndërsa shoku u tij poeti i Tropojës kreshnike Zeqir Lushaj do të shkruaje;

Si uj bjeshke që del prej vrellet
Dera e Shatrit kurrë nuk shterret
Ka nxjerrë burra vakt mbas vakti
Lis me emen Sali Shatri
Jeta e tij si penda e korbit
Mbushë me t‘zi si jeta e kombit
Për me pa Dardaninë shtet
Që sot e gëzojnë vëllezërit e vet!

Këte këngë që derdhën në telat e çiftelisë rapsodët  e mirenjohur Dida,Çela,Kovaçi!

Deri tashti ,baca Sali ,fola për ty e,tashti bacë më lejo që të flas me ty vetem dy fjalë .Ç‘u bëre deri me sot , një kohë goxha të gjatë, 35 vjet që nuk erdhe një here në atë vend, që e deshe edhe më shum se Ahmet Salihun e nënën Zepë, e deshe edhe më shum se fëmijet e tu Zhanetën, Iliren dhe Ibrahimin.Eja bacë se po të pret me duar hapur nënlokja jote e madhe Kosovë shamizeza,që aq shum bëre për te!Eja se ke dhënë betimin në dimërin e acartë të vitit 1949,duke thënë se unë biri yt Kosovë kurrë nuk do ta kthej shpinën,ditën e natën . Nuk ka njeri që te më ndalë të jemë pranë,dhe në mes halleve dhe vuajtjeve tuaja!Eja pra bacë jo më me këmbët e tua që i ke rënë trup e tërthor Atdheut e,as me atin e Ahmet Salihut por,eja bacë ashtu si erdhi i Teti në Bronz.Eja në bronz
aty ku vendi yt ka ngelur i zbrazet pranë  shtatorës së Isa Boletinit në Isniq.Eja,Bacë eja,eja,eja.!..

Rroftë për jetë e mot kujtimi dhe,vepra e kryengritësit të panënshtruar,

Sali Ahmet Shatri

Lavdi të gjithë dëshmorëve të Atdheut!

Rroftë shteti shqiptar shtatë milionësh!!!

Isniq me,04 nëntor 2019

P.s.
Kamber Nimani pjesmarës i LDB-së u,dënua me 18 vite burg. Pas burgut punësohet si cicëron në muzeun etnografik në Zagreb,sepse kishte kryrë fakultetin e gjuhës angleze, ndërsa ne vitin 1983 bie në kontakt me antarët e organizatës LRSHJ,dhe organizohet në LRSHJ, duke dhënë një kontribut të çmuar në shërbim të çështjes se Atdheut deri në frymën e fundit të jetës së tij…

MITI IM ËSHTË HALIL MUZLIA -Esé nga Hasan Muzli Selimi

Çdo ditë preki faqen dhe dora m`njomet nga lagështia e buzëve të tua. Qe puthja jote e fundit në faqen time. Ishte sekondi i fundit i shtrëngim duarve në përbashkim. Edhe tash dorën e kam të mpirë nga forca jote shtrënguese. Besoj në mishërim dhe pres.

Unë këtu nuk po flas për një udhëheqës politik, apo shpirtëror të një kombi, apo shteti komb. Këtu po flas për një udhërrëfyes të një familje në rritje, të një udhërrëfyesi që rritet bashkë me të tjerët dhe i rriti ata nën hijen e vet.

Dalëngadalë po bëhen trembëdhjetë vjet që ti dhe unë shihemi vetëm me iluzione. Shihemi në ëndërr, shihemi gjatë kujtimeve dhe e mendoj ku mund të jesh tani. Ku ndodhesh në këtë çast pikëllimi për mua. Gjendem para kompjuterit. Shkruaj rradhët e mia për fatin tënd këtu e atje. Lutem në formën e kërkuar dhe shpreh dëshirë për ty.  Po po, tani që unë po shkruaj këta rreshta të mjergullt jemi bashkë. Ndoshta më ka ardhur në maje të hundës me lotin, ndoshta më ka ardhur në maje të hundës më shikimin, ku ta di, por diçka nga shikimi n`mjergull. Ka diçka që përtej perdes nuk dalloj mjaftueshëm. Ndoshta pleqnia, ndoshta malli, ose lodhja e skajshme. Me del para syve dhe më përplaset në vesh fjala jote çdo sekondë. “Trimnohu sa të jetoj unë, sepse kur të vdes unë …”  Kështu më thoshe dhe unë tani kuptoj gjithçka që më thoshe ti. Vonë, por prapë mirë që kuptoj.

Nesër plot trembëdhjetë vjet mbylle jetën tënde të rradhës. Jetë me lule dhe luftë. Atë jetë që nxore në pah bukuritë tua. Po po, plot pesëdhjetë e gjashtë vjet, dy muaj e shtatë ditë. Ndërrove me koshiencën tënde, por me dhimbje për jetën dhe u nise për në një vend tjetër. Fiks me datën 2 nëntor 2006 në orën 14 e 7 minuta. Shtatë ditë jetë e shtatë minuta të orës jetove ore burrë që më loçkove në vitet që po kaloj. Se deshta jetën time, sa e doja jetën tënde. Në luftë e kalite dashurinë për jetën. Dikush thotë ku ka luftuar ky njeri. Ka lind e rrit në paqe. Ha ha. Do qesh. Do qeshin edhe ata që e njohin jetën. Pastaj do kuptohet se jeta është lufte. Dikund më shumë e dikund më pak, por luftë është.

Eh more burrë. Sa shumë të kam besue.

Në furtunat e jetës aq sa ishin të forta, apo të ligështa mendja vinte tek ti dhe zgjidhej neni sado i shtrënguar që ishte. Unë lidhesha pas mitit tënd dhe gjendesha jashtë çdo rreziku. Po bre burrë qe krijue kjo. Unë e kam jetue vet. Ti kot modestoheshe në lëvizjet e tua që vetëm këtu nuk më ke pëlqyer. U bane mit pas babës, u bane mit pas nanës e në të gjallë të saj. Ajo punoj shumë për mitizimin tënd. Sa kujdes të kishte. Me orë e ditë fliste për ty. Vonoheshe ti në darkë dilte disaherë shikonte dhe dëgjonte. Të njihte hapin, të njihte erën e trupit që i ngjaje erës së trupit të babës.

Unë inferiori dëgjoja dhe shikoja se si ti rriteshe para meje në mitin tënd të pakufishëm. Disaherë kam thënë me vete që ti e vrave babën. Po po, e vrave që të dalësh dhe të bëheshe Halil Muzlia. Që të ishe ai që qe dhe ky që unë kujtoj me mall edhe dhimbje. Nuk thonë kot vrite babën që të bëhesh. Baba kaloi në moshën gati sa ti. Ai të la në moshën e adoleshencës. Nuk thirri kurrkush o djali i Muzlisë, por të thirrën Halil Muzlia. Kjo ishte forca jote e fillim jetës pa babën. Këtu filloi miti. Miti i ardhun rrjedhshëm nga baba.

Më kujtohet baba. Ai lodhej dhe zihej me ty. Donte të kaliste me forcën e argumentit, me forcën e shtatit, me forcën e gjithçkaje që i përket burrit. E dinte baba që ti do ishe dhe ai po largohej. Ngadoherë që flitej për ty unë mendoj babën. Mendoj ato fjalët e tij të rrepta që niste drejt teje edhe në darkën e gëzimit. Më kujtohen lotët e tu që dirgjeshin në lugën e gjellës, më kujtohet fjala jote n`heshtje. Ti gati sa nuk plasje nga marazi, kur ai të gjuante me fjalën e rëndë. Më vjen të qaj me sjelljen e nënës që e kuptonte aq bukur babën. Ajo ishte shpjegimi. Të fliste. Qortimin ta jepte me zgjidhje, ti rriteshe pa vullnet. Kërkoje kohën tënde. Koha s`priste. Duhej të baheshe. E kështu nuk përputhej dëshira me nevojën. Pasoja përplasej mbi ty.

Më kujtohet, kur ti braktise lojërat e fëmijërisë, më kujtohet, kur ti braktise fëmijërinë, më kujtohet, kur ti shikoje me nostalgji e me shumë dhimbje atë jetën fëminore tënden në lojën e pasardhësve. I doje ato lojëra dhe kënaqeshe me to në distancën e moshës.

Po po rriteshe pa dashtë. Rriteshe në avullin e nxehtë të burrnimit, në prushin e kohës dhe n`dyluftim me vuajtjen. Sa herë ke dalë humbës në vuajtje veç unë e di. Po sa herë ke fitue mbi vuajtjen dhe luftën e pa barabartë veç unë e di. Ti ishe, hija jote ishte. Unë shikoja. Asnjëherë nuk u përfshina në luftën tënde, sepse besova n`ty. Unë besoja në aftësinë tënde, unë besoja në forcën mendore tënden. Asnjëherë nuk u zhgënjeva. Rrëzoheshe dhe prapë ngriheshe.

Ty të kujtohet, kur unë vija në shtëpi për pushime. Me siguri të kujtohet se si rrëfehesha për krejt kohën, kur ne ishim ndarë së fundi. Mua më kujtohet që ti rrije zgjuar tërë natën. Rrije zgjuar dhe analizoje veprimtarinë time tashmë të rrëfyer. Të kujtohet si më kritikoje dhe më lavdëroje. Sa mbetesha me gojë hapur. Habitesha se çfarë analize u bëje ngjarjeve. E në punë përpiqesha të ngjaja. Mos më paragjyko të lutem. Mos më paragjyko, sepse mbetem pa gjumë.

Ty të kujtohet vdekja e babës. Sa merak e kam patur gjendjen tënde në atë ndarje. Vetëm ty të ra të jesh në ndërrimin e jetës së babës. Ah, sa ka vuajtur shpirti yt ore burrë atë ditë. E besoj, sepse u rrëzova edhe unë aty me ty, kur ti u largove për në jetën tjetër. Unë ditët e mortit të babës i mendoj vetëm për ty. Si ti humbe në pyllin e madh të halleve të të gjithëve. Ai pyll që nuk pati të sosur. Qe koha e gatueme me shekuj nga shumë e shumë që nuk i dimë e nuk i njohim, por kemi dëgjuar.

Koha po ecte e ti po bëheshe. Unë pranë teje qëndroja inferior. Rritesha, por nuk e shikoja vetën, sepse hija jote s`linte hapësirë. Ne rriteshim të gjithë edhe ata e me ta nuk u ngope kurrë. Rrinim me netë e ditë të tëra në heshtjen e fjalës tënde e s`guxonim ta linim në rrugën e madhe. E merrnim atë fjalë dhe e mbanim, siç mbaheshin thesaret. E kuptoj prapë modestinë tënde. Modestia sot cilësohet arkaizëm. Modestia e tepruar sillet nga malet në pyje, fusha e dikund lahet në lumenjtë e mendimit të përparuar. E modestia nuk ka vend ore burrë. Në fund të fundit pse mos të himnizoj unë idhullin tim, mitin tim, vllain tim, nanën time, babën tim, motrën time, njeriun që e deshta më shumë se gjithçka. Në të gjitha këto plane të pata ty ore burrë.

Më kujtohet, kur ti u nise për ushtar. Veshe rroba të shkyeme e të vjetra. Këmisha nuk kishte komçë, sepse atë e hoqe ta vendosin nana dikund tjetër. Kështu i the atë ditë. Ja këto digjen ose bëhen lecka për pastrim armësh. Kjo komçë të duhet për një këmishë të dikujt tjetër në shtëpi. Ngrite dorën lart ku mënga e këmishës të binte deri në nënsqetull, pasi nuk kishte komçën. Sa herë e ka kujtue nana atë dorë e krah tëndin pa këmishë, pa komçe. Tundje dorën dhe mblidhje grushtin. Simbolin e bashkimit të familjes. E kush ishim ne që duheshin bashkuar. Një pulë me nëntë zogj. Ajo s`kishte pendë për të na mbuluar ne. Pjesa më e madhe mbeteshim jashtë asaj pende, jashtë asaj mbulese prindërore.

Ja sonte nuk e di pse më erdhi në mendje të bëja këto analiza. Më erdhi në mendje, sepse si sonte trembëdhjetë vjet erdha nga Shkodra dhe të gjeta të zbehur gati-gati të ndarë e ndoshta unë i vonuar. Të gjeta me nerva i mërzitur. Nuk doje që unë të mërzitesha, të lodhesha, të tronditesha, të qaja as të mbetja i vetmuar. Po të them që unë jam vetëm nga dita që ti shkove në amshim. Jam i lodhur dhe plot mall edhe pse në çdo një orë bisedoj me ty. Mos u dëshpëro. Të gjithë më duan, por unë jam i parrëfyem. Dëlirët s`më lejojnë të rrëfehem askujt për veç se ty. Ndoshta që besëdhënie. Akoma se kuptoj cila është. Por besëdhënia mbizotëron.

Shpeshherë ke ardhur e biseduar në heshtje me mua. Më kë folë një natë sa nuk e kam pa dritën, kur ka zbardhur. Ku je më thoshe. Pse nuk flet. Ke vdekur. Ti je i fortë. Ngrihu. Aq shumë qe zhurma jote sa unë qava në vetmin time. S`të tregoj dot, por kur ti jetoje në këtë botë të gënjeshtërt, flija në Shkodër. Bëja një bashkëbisedim me ty. Pyesja dhe përgjigjesha vet. Një natë bisedova me vdekjen tënde. E kush e merrte me mend që ti vdes. Unë nuk e besoja. Besoja që bota shkrihet, por jo që vdes Halil Muzlia. Bisedova me atë të pabesë vdekje. Qava me atë vepër të përkryer të Hyjt. I thashë Halili ka rrokjen e parë të emrit tënd dhe duhet ta mbrosh. Ju jeni të përzier. Kështu po veproj më tha dhe ashtu bani. Unë besoj që ti je pranë Tij i lumtur. Unë besoj që ti vjen shpesh. Vjen shikon dhe ikën atje në atë botën e shtatë që Hyj e rezervoi për Ty.

Tani mjaft me çka mund të ketë ndodh. Dua që kjo letër të vijnë drejt varrit për hijeshn e një burri që mund edhe ta himnizoj. Çfarë thua më thonë në këtë sekondë. Ai është miti yt. Pse ne të marrim nga dëshirat, bindjet tuaja. E besoj kështu. Nuk pranoj të bëhen pjesë e bindjeve të mia në këtë rast. Pranoj të shpreheni, por kurrë pjesën time nuk e fal. Miti i Tij është krejt i imi.

Më kujtohet, kur ti erdhe nga ushtria. Shpatullat e gjëra sa një mal. Muskujt dhe shtatin si aktorët, apo yjet e Hollivudit. Nuk kishe nevojë për shërbime bukurie, atë ta kishte dhanë Zoti. Shpeshherë e shikoj në fotografi rininë tënde. Shikoj e bëj njëmijë e një përshkrime, siç i bëjnë analistët e artit një pikture. Flasin e thonë që piktura e fotografia janë memece. Unë bashkëbisedoj shpesh me portretet e të treve. Baba më shikon me vërejtje, nana më bërtet, sikur e ka pas zakon, donte të rritem para kohe, ti herë me nanën e herë me mua, por më shumë me mua. Më dilje zot, kur nana me fliste. Rrobat më të mira m’i blije dhe më shikoje me ëndje. Unë thosha ky është i rreptë, por i drejtë. Bindeshin në përcaktimin tim. Flisnin dhe u kalonte meraku i fjalës tënde.

Fytyrën tënde e kam në sy edhe tani. Pate një fytyrë burri që në vogli. Vetullat e përpjekuna, biles kur këndohej kënga “Moj e mira vetull përpjekun” unë thosha, po i këndojnë Halilit. Si i këndohet burrit këngë dashurie. E kështu bisedoja me veten sa këngës nuk ia dëgjoja shijen. Kënga vazhdonte e unë bisedoja me fjalën. Bisedoja me bukurinë tënde. Më dukej se po i shkruaj, apo po i thur fjalë libri dikujt që nuk e njoh. Shpesh harroja që të kam vlla. Përziheshin dashuritë n`ty, herë nanë, herë babë, e herë motër e vlla.

Të them vlla më duket se të largoj, o burrë. Thonë gjithkund se vllai është ortak. E kështu më duket që unë po bëj një hap larg teje. Të them babë mjafton, kujdesi yt për mua radhitet tek kujdesi i babës për t`birin. A mund të jetë edhe vlla, edhe babë i njëjti njeri. Për nga kujdesi, për nga edukimi po. Të them nanë s’ka ndodh që një mashkull të jetë nanë, por kujdesi yt për mua ia kalonte nënës. Motër po. Dashnia e motrës për vllain është lumë i pakapërcyer. Këtë lumë e ke kapërcyer vetëm ti, o Halil. Atëherë ti ishe vetja ime. Nuk më ka ndodhë kurrë të dua një njeri kështu, siç më doje e të doja. Sepse ishe dashuria e Zotit mbi tokë. Demonët që e mbizotërojnë këtë tokë janë dy dashuri edhe Zoti. Shpesh kam deklaruar që ty të deshta sa Zotin. Mëkat më thanë disa që s`njohin filozofinë e krijuesit. Jo iu thashë. Zoti kënaqet, kur në tokë ka harmoni e dashuri mes njerëzve. Aty qëndron ai vet. Zoti vepron nëpërmes njerëzve, nëpërmes mendimit njerëzor, nëpërmes mendimit dhe besimit e njerëzve të shprehur personalisht. Si rrjedhojë në dashninë time për ty nuk ka mëkat, kur ne e besojmë në mishërimin që Zoti e ka krijuar.
Nga Hasan Muzli Selimi

Rita Ora dhe Dua Lipa në listën e artistëve më të pasur në Angli, ja pasuria e tyre

Revista e njohur angleze Heat ka publikuar dje listën e VIP-ave  më të pasur në Britani. Bëhët fjalë për VIP-at që sapo kanë mbushur 30 vjeç, në listë janë rënditur edhe dy këngëtare shqiptare me famë botrore, Rita Ora dhe Dua Lipa.


Rita Ora, 28 vjeçe është në vendin e 13-të me një pasuri prej 17.8 milion paundësh. Albumi i saj i fundit Phoenis nuk arriti të dilte në Top 10. Revista Heat shkruan se pasuria e Rita Orës nuk ka ardhur nga muzika. Pasuria e saj: Reklamë Adidas, ku ka fituar 1.5 milion; Reklamë Coca-Cola ku ka fitua 1 milion; X Factor 1.5 milion, The Voice 1 milion. Ajo ka një pronë 3.5 milionëshe në Penthouse në Londër, ngjitur me Beckhams dhe një rezidencë 1.5 milionëshe në Kosovë për prindërit e saj.

Këngëtarja Dua Lipa renditet në vendin e 15-të me një pasuri prej 11.8 milion paundësh. Revista Heat shkruan se pasuria e saj është rritur me 9 milion që nga 2018. Kjo falë turneut dhe marrëveshjeve me Jauguar, Adidas, Pepe Jeans dhe YSL.

I pari në listë është Ed Sheeran, 28 vjeç dhe me një pasuri prej 170 milion paund. Sheeran ka dyfishuar pasurinë e tij në krahasim me vitin e kaluar falë turneut 2-vjeçar. Këngët e kompozuara prej tij kanë kapur rekord shikueshmërie duke arritur deri në 150 milion në të gjithë botën.

Vendin e dytë në këtë revistë të Heat e zë aktori Daniel Radcliffe, 30 vjeç, pasuria e të cilit kap shifrën e 90 milionpaundëve. Radcliffe fitoi 1 milion paund kur ishte vetëm 12 vjeç me rolin e tij si Harry Poter. Ndërkohë në Harry Poter i vitit 2011 ai fitoi 15 milion paund.

I treti në listë është Harry Styles, i cili ka grumbulluar një pasuri prej 64 milion paundësh. E katërta në listë është aktorja Emma Watson, 29 vjeçe me një pasuri prej 57 milion paundësh e më pas pesshen e mbyll Niall Horan, 26 vjeç me një pasuri prej 54.8 milionë paundësh