VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Majko: Protestat e studentëve, ishin reagim ndaj sistemit politik në Shqipëri

By | February 11, 2019

Komentet

Intervista – Ker Lindsay: Procesi i dialogut Kosovë – Serbi, në kaos

Milosh Teodoroviq

Profesori i Shkencave Politike në Universitetin “Saint Mary” të Londrës, James Ker Lindsay, thotë në një intervistë për Shërbimin e Ballkanit të Radios Evropa e Lirë, se nuk ekziston asnjë plan për daljen nga kriza të dialogut mes Prishtinës dhe Beogradit. Sipas tij, procesi tash është në kaos, dhe Shtetet e Bashkuara si dhe Bashkimi Evropian do të duhej të punojnë së bashku për gjetjen e një zgjidhjeje.

Radio Evropa e Lirë: Ministri i Punëve të Jashtme të Serbisë, Ivica Daçiq, deklaroi se anulimi i Samitit të Parisit është dëshmi se roli i SHBA-së është kyç për vazhdimin e dialogut duke shtuar se nuk është e mundur asgjë të bëhet pa mbështetjen e SHBA-së. A pajtoheni me këtë vlerësim?

James Ker Lindsay: Po, dhe jo. Po, sepse ne gjatë dekadës së kaluar vet e kemi krijuar këtë situatë, kur Bashkimi Evropian dhe Komisioni Evropian e morën rolin e liderit në këtë proces. Por, prap se prap mendoj se ekzistojnë dallime midis mënyrës se si Komisioni Evropian ka dashur të udhëheqë këtë proces, dhe se si në anën tjetër Berlini ka dashur ta udhëheqë atë.

Është e qartë se në prag të përfundimit të mandatit të Komisionit, Berlini ka dashur të marrë udhëheqjen e këtij procesi (dialogut Kosovë-Serbi) dhe bëri gabim në mënyrën se si e bëri këtë. Mendoj se këtu ekziston edhe problemi tjetër; kredibiliteti i Francës në Ballkanin Perëndimor në këtë moment është i vogël, pasi Franca është në krye të një blloku vendesh që kundërshtojnë zgjerimin e Bashkimit Evropian.

Si Franca ashtu edhe Gjermania mendojnë se do të jenë në gjendje të anashkalojnë Komisionin Evropian që ka qenë përgjegjës lidhur me negociatat për normalizimin e raporteve mes Prishtinës dhe Beogradit. Si mund të udhëheqin, Franca ose Gjermania kur njëra prej tyre, po përpiqet t’ia mbyllë mundësitë Ballkanit Perëndimor dhe të bllokojë anëtarësimin e vendeve të tij në BE.

Natyrisht se ky nuk është një kombinim i mirë dhe kontribon që SHBA-ja të fitojë autoritet më të madh në bisedime. Prishtina dhe Beogradi, për shumë arsye, më përpara do të preferonin përfshirjen e SHBA-së në bisedime sesa të Gjermanisë. Natyrisht se problemi qëndron në faktin se përbërja e re e Komisionit Evropian do të formohet në vjeshtë, dhe është pikëpyetje nëse do të mund t’i bind përsëri palët për rëndësinë e rolit që ka.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se për të dyja palët, Prishtinën dhe Beogradin, Uashingtoni është partner më i dëshirueshëm sesa Bashkimi Evropian?

James Ker Lindsay: Kështu është tani për tani. Por nuk do të duhej të ishte kështu. Roli kyç duhet të jetë i Bashkimit Evropian, por BE-ja nuk duhet të jetë e pafuqishme. Një nga arsyet për këtë është se jemi në fund të mandatit të Komisionit Evropian. Opinionet janë thellësisht të ndara në lidhje me çështjen se në çfarë situate është dialogu dhe cili duhet të jetë fokusi.

Pra, Shtetet e Bashkuara kanë marrë rolin udhëheqës, por natyrisht se kjo duhej t’i takonte Bashkimit Evropian. Ky është një proces që duhet ta udhëheqte Bashkimi Evropian. Pra, në fund të ditës, situata që kemi është një kaos. E gjithë kjo histori më të vërtetë është udhëhequr keq. Mendoj se kjo është pikërisht ajo që ndodh kur keni një lojtar kyç në gjendje të dobët, për shkak të rrjedhës së natyrshme të politikës. Përfaqësueses së Jashtme të BE-së, Federica Mogherini, i kalon mandati, në vjeshtë do të kemi udhëheqjen e re të Komisionit Evropian. Pra, arsyeja e pafuqisë paraqitet gjithmonë kur jemi në fund të mandatit të Komisionit Evropian.

Gjermania dhe Franca do të duhej të thoshin “shikoni përderisa këtu është Komisioni Evropian, ai ka autoritetin dhe në e mbështesim”, por ato nuk po e bëjnë këtë pikërisht për arsyet e lartëpërmendura. Në vend të kësaj, të dyja vendet po paraqesin inciciativa vetanake. Mendoj se kjo është shumë keq. Ato do të duhej të kishin agjendë të përbashkët kur është fjala për Ballkanin Perëndimor. Megjithatë aktualisht, Gjermania duket se më shumë dëshiron të tregojë se është e bashkuar në një qëndrim me Francën, sesa po mendon në mënyrë strategjike se çfarë është mirë për Ballkanin Perëndimor. E tërë kjo situatë duket pak qesharake.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se roli i SHBA-së në dialogun Kosovë- Serbi në këtë moment është konstruktiv?

James Ker Lindsay: Kësaj nuk mund t’i përgjigjem me një fjali pasi varet nga shumë gjëra tjera. Për momentin kemi një situatë shumë komplekse. Mendoj se SHBA-ja mund të jetë jashtëzakonisht konstruktive dhe mund të luajë rol pozitiv. E vetmja gjë që aktualisht mund të bëhet në dialogun midis Prishtinës dhe Beogradit është se bashkësia ndërkombëtare, Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara, të punojnë së bashku për të gjetur një zgjidhje.

Për momentin këtë nuk po e shohim, pasi po shohim ndasitë brenda BE-së , shohim mosmarrëveshje brenda aktorëve kryesorë, BE-së, SHBA-së dhe Francës. Gjermania dhe Britania e Madhe janë në pozicion të njëjtë i cili është ndryshe nga ai që mbajnë Shtetet e Bashkuara. Ndërkaq Franca e ka pozicionin e saj. Shtetet e Bashkuara plotësisht mund të bëhen faktor jetik, por për momentin kemi kaos. Në fakt, Shtetet e Bashkuara, janë bërë pjesë e problemit sepse ne kemi një tendencë për të anashkaluar BE-në dhe që roli kyç t’i kalohet SHBA-së. Por, ne e dimë se Bashkimi Evropian është bartës i rolit më të rëndësishëm në gjithë këtë proces. Pra, nëse BE-ja dhe Shtetet e Bashkuara punojnë së bashku – po, Shtetet e Bashkuara mund të luajnë një rol konstruktiv.

Nëse SHBA-ja luan lojën e saj, mendoj se do të shohim se pjesëmarrësit e procesit do të luajnë lojrat e tyre me SHBA-në, siç po luajnë tani me BE-në.

Radio Evropa e Lirë: A mund të konkludohet se presioni ndaj Prishtinës dhe Beogradit ka qenë si rrjedhojë e vullnetit të mirë të Berlinit dhe Parisit për të çuar përpara dialogun mes Kosovës dhe Serbisë?

James Ker Lindsay: Të kthehemi në temë, nuk ka qenë e qartë cili ka qenë qëllimi i takimit të Berlinit, dhe çfarë kanë shpresuar të arrijnë me atë takim. Disa thonë se takimi është mbajtur për t’i vënë pikën temës për shkëmbimin e territoreve, dhe disa të tjerë thonë se pikërisht kjo edhe ka ndodhur.

Problemi qëndron aty se nuk janë paraqitur teori të reja për të dalur nga kriza. Nëse nuk dëshironi të flisni për shkëmbimin e territoreve, atëherë cila është alternativa? Çfarë po vendosni në tryezën e diskutimin që do të mundësonte lëvizjen përpara? Askush nuk paraqiti diçka të tillë dhe mendoj se kjo gjithashtu është pjesë e problemit. Askush nuk paraqiti ndonjë zgjidhje të mundshme apo ide të reja. Vetëm u tha se, mirë kjo nuk ka pëlqen, le ta ndalojmë, mirëpo çështja është se cili është plani që gjërat të lëvizin përpara. Me sa po e shoh unë, nuk ekziston asnjë plan i tillë.

Përgatiti: Kestrin Kumnova

Rasti “Caja”- Agron Tufa padit ish-drejtorin e Qafë Barit: Ne po bëjmë detyrën. Topi në pushkë le t’i ngelet drejtësisë shqiptare

ANILA DEDAJ/“Jam rrahur në mënyrën më çnjerëzore nga Policia, me në krye shefin e Policisë së Repartit”… Këto rreshta që flasin për Edmond Cajën, ish-komandantin e Togës së Burgut të Qafë-Barit, i shkruan një 18-vjeçar i dënuar në fillimet e viteve ’80.

 

Në të thuhet se si të burgosurit lihen pa bukë dhe ashtu të pangrënë detyrohen të punojnë me dy turne, edhe në zona me rrezikshmëri të lartë. Agron Çipllaku, edhe pse i transferuar nga Burgu i Spaçit në Qafë-Barë, mes sëmundjeve, izolimeve e torturave të kamxhikut e shikon gjendjen aq të pashpresë, sa i shkruan vetë diktatorit Enver Hoxha.

Ky është vetëm një nga materialet që Instituti i Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit disponon kundër Cajës. Bashkë me viktimat-dëshmitarë, Agron Tufa, si përfaqësues i këtij institucioni, ka çuar ish-komandantin e Togës së Burgut famëkeq në Prokurorinë e Krimeve të Rënda, duke shënuar edhe rastin e parë të krimeve të komunizmit që është në gjykim.

Mbi Cajën rëndojnë ndër të tjera akuzat për pushkatimin e të dënuarave Tom Ndoja dhe Sokol Sokoli, si dhe vdekja makabre e Sandër Sokolit, pasi ish-komandanti i Policisë i theu shtyllën kurrizore. 28 vite indiferencë ndaj këtyre krimeve, Tufa i shpjegon si pasojë e pranisë së gjeneratës së Cajës në hallka të larta të pushtetit, si dhe me mungesën e besimit që njerëzit kanë tek institucionet e drejtësisë.

Një mungesë besimi e justifikuar, pasi pjesë e këtyre organeve kanë qenë njerëz të implikuar në krime të diktaturës, apo bijtë e tyre. Sot Tufa pohon se më e mira do të ishte që kjo çështje të zgjidhej në Shqipëri, por nëse kështu nuk ndodh, do të shkojnë deri në Hagë.

“Kjo është edhe një mundësi që ne u japim organeve të drejtësisë. Pasi ne u kemi shpënë prova, dëshmitarë okularë dhe pastaj ata vetë duhet të tregojnë nëse janë të aftë të vënë drejtësi dhe të zbatojnë ligjet”, tregon Tufa për “Panoramën”.

Zoti Tufa, Instituti i Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit ka bërë një kallëzim penal kundër Edmond Cajës, ish-komandantit të Togës në ish-burgun e Qafë-Barit. Çfarë ju nxiti të ndërmerrnit një iniciativë të tillë dhe t’i drejtoheshit Prokurorisë së Krimeve të Rënda?

Bazuar në nenin 74 të Kodit Penal, kushdo person zyrtar që ndesh në gjurmë krimi gjatë praktikës së punës, ka të drejtë të bëjë kallëzim penal për persona konkretë dhe jokonkretë. Po ashtu, neni 281 i Kodit Penal thotë se: “Nëpunësit publikë, të cilët gjatë ushtrimit të detyrës ose për shkak të funksioneve a të shërbimit të tyre marrin dijeni për një vepër penale që ndiqet kryesisht, detyrohen të bëjnë kallëzim me shkrim edhe kur nuk është individualizuar personi, të cilit i atribuohet vepra penale”.

Në këtë kushte, edhe unë si përfaqësues i Institutit të Studimeve Kundër Krimeve të Komunizmit i jam drejtuar Prokurorisë së Krimeve të Rënda në Tiranë, me qëllim kallëzimin dhe ndjekjen penale të shtetasit Edmond Caja. Ky i fundit ka qenë shef i Togës së Policisë në Kampin 311 të Qafë-Barit, nga periudha 1982 deri në 1984, kur kulmon kryengritja e ish-të burgosurve politikë. Pas shtypjes së revoltës, në ‘85-ën shteti e gradon dhe e shpërblen Cajën, duke e bërë drejtor të këtij kampi deri në vitin 1989. Më pas, ai vijon të ngrihet gjithnjë e më lart në detyrë. Në materialet tona arkivore, intervistat e të mbijetuarve nga ky person, ne kemi ndeshur mjaft gjurmë të krimeve që ai ka ushtruar dhe përpos kësaj, janë edhe dëshmitarët okularë.

Pra, flitet për krime të tmerrshme që Caja ka kryer, të cilat konsistojnë në tortura të vazhdueshme, gjymtime dhe kryesisht ushtrim të terrorit fizik e psikik deri në skllavërimin e plotë të ish-të burgosurve. Këta dëshmitarë janë të gatshëm të përballen në gjyq kur të jetë e nevojshme. Dhe janë me dhjetëra raste. Emri i Cajës u përfol fillimisht në medie, për një padi që ky i fundit kishte ngritur ndaj zonjës Fatmira Dine, gjyshi i së cilës është një nga viktimat e komunizmit. Mirëpo, ai jo vetëm që e mohoi një fakt të tillë, por në njëfarë mënyre “baltosi” disa nga dëshmitarët tuaj…

Sigurisht që, si gjithmonë, ai gënjen. Avokati i zonjës Dine ka marrë të dhëna dhe informacione të plota nga Instituti i Krimeve të Komunizmit. Unë personalisht i kam dorëzuar gjithçka kishim mundur të mbledhim dhe në fund Caja u tërhoq. Ai tërhoqi padinë “Për prishje imazhi” dhe të drejtën e gëzon zonja Dine. Të tjerat që Edmond Caja ka shtuar janë pa dyshim gënjeshtra për qëllime të caktuara, për të ulur profilin apo baltosur ish-të dënuarit politikë të Qafë-Barit, të cilët asokohe i torturoi. Disa prej tyre i ka gjymtuar e më fatkeqit humbën jetën në mënyrë çnjerëzore.

Rasti “Caja” shënjon edhe kallëzimin e parë të bërë kundër krimeve të njerëzimit, në këtë rast të diktaturës komuniste. Kanë kaluar afro 29 vite prej përmbysjes së sistemit, sipas jush pse nuk është ndërmarrë më herët një nismë e tillë ligjore?

Të tjerët duhet të përgjigjen për këtë. Unë e ndërmora. Nuk kam qenë në këtë detyrë përpara 29 vitesh, por besoj se tani do të shfrytëzohet hapësira ligjore dhe e drejta kushtetuese që edhe për kriminelët e tjetër të ngjashëm me Edmond Cajën të bëhen kallëzime penale në Prokurorinë e Krimeve të Rënda.

Mendoni se ka ende njerëz të fuqishëm, të cilëve nuk u leverdis që këto çështje të hapen?

Kështu ka qenë gjithmonë. Ka pasur grupe të fuqishme që i mbrojnë këta persona me të kaluar kriminale. Jetojmë në një kohë, kur siç e kam bërë me dije, sundojnë kolegët e Cajës. Pushteti i bashkëmoshatarëve të një gjenerate të ishSigurimit të Shtetit ndihet ende, oficerët e Sigurimit të Shtetit janë në institucione qendrore shtetërore dhe kanë një protagonizëm jashtëzakonisht të theksuar. Dhe kundrejt saj, drejtësia duhet të bëjë punën e vetë. Më e mira dhe më e ndershmja për ne është që drejtësia të gjendet këtu. Nëse jo, do ta kërkojmë në rang ndërkombëtar.

Duke pasur parasysh se kjo është një çështje që u përket të gjithëve, a keni pasur mbështetje nga institucione të tjera?

Nuk jemi ndalur të mendojmë për diçka të tillë. Për ne kjo është një detyrë publike. Një ndër detyrat bazë për të cilat kjo shoqëri duhet të kontribuojë, për pastrimin e ndërgjegjes. Synimi ynë parësor ka qenë ndëshkimi i kriminelëve dhe nuk i kemi bërë llogaritë për institucionet. Ne po shfrytëzojmë ligjin, hapësirën që jep Kodi Penal në bazë të punës dhe lirisë së kemi. Sigurisht që, më duket anormale që diçka e tillë nuk është bërë më përpara, por për mendimin tim, kjo ka të bëjë me mosbesimin e plotë ndaj organeve të drejtësisë. Mosbesim, të cilin edhe ne e kemi, e megjithatë nuk mund të rrimë pa bërë detyrën. Pastaj, topi në pushkë le t’i ngelet drejtësisë shqiptare. Drejtësisë së re që po proklamojnë.

Situata e sistemit të drejtësisë në Shqipëri nuk është favorizuese, pse nuk ju drejtuat instancave të tjera ligjore jashtë vendit?

Po i bëjmë hapat shkallë-shkallë… Në qoftë se nuk gjendet drejtësi këtu, ne do ta kërkojmë atë deri në Hagë. Edhe pse ndaj Edmond Cajës është bërë padi edhe jashtë nga Ahmet Tufa, ish-i burgosur politik i burgut të Qafë-Barit. Një kallëzim penal për torturat e ushtruara nga Caja, ndaj tij dhe shokëve të tij në 1984-ën.

Përveç Cajës, cilat janë personat e tjerë ende në jetë, që kanë përgjegjësi për krimet e Qafë-Barit?

Vazhdimisht nëpër informacione ndeshet emri i Ludovik Calit, i cili nuk dihet se ku gjendet. Kjo, pasi ata janë infiltruar dhe kanë depërtuar me mashtrime nëpër shtetet e lira perëndimore. Këta persona kanë përfituar nga ajo liri, për të cilën të burgosurit e Qafë-Barit dhe të Spaçit u dënuan rëndë dhe u pushkatuan. Këta tipa që sot janë strehuar në vendet e mohuara të diktaturës, qenë xhelatët e tyre. Ndaj, unë sugjeroj të shqyrtohet rasti i secilit prej tyre, që të zbulohet sesi ata kanë mashtruar në vendet ku kanë marrë azil. Rikthimi në dosjet e tyre, ku mund të vërehet sesi i kanë plotësuar formularë të caktuar, do të nxjerrin në shesh gënjeshtrat që kanë përdorur. Një fakt i tillë do të duhet t’u bëhet me dije shteteve demokratike, që ne i marrim si etalon të lirisë, për të faktuar se si këta kriminelë që i kanë shpëtuar vendit, mashtruan edhe atje. Janë procedura racionale, të cilat ne i njohim. Ndaj, është i nevojshëm kallëzimi penal, gjyqi dhe dënimi mbi këta persona me një të kaluar kriminale në diktaturë.

Puna që po bëhet në Institut, në një moment, krahas Spartak Brahos, u duk se u vu në diskutim edhe nga vetë Kryeministri…

Ky është një formë presioni. Pra, çështja shtrohej: “Nëse ata kanë thyer ligjin kur paguhen me paratë e taksapaguesve, ne duhet të çojmë një komision hetimor, që të verifikojmë nëse ka ndodhur diçka e tillë”. Për këtë, unë Spartak Brahon e hodha në gjyq dhe ka materiale e prova të mjaftueshme, që tregojnë se akuzat e tij janë shpifje.

Caja u bë i gjallë para disa kohësh përmes deklaratave mediatike, dhe nuk u duk i penduar. Përkundrazi, në një moment, replika e tij (Caja-Tufës: “A ke familje, mor zotëri, a ke dinjitet, a ke së paku respekt për veten tënde?”) u interpretua edhe si kërcënim ndaj jush…

Një kriminel, i cili i ka lyer duart me gjak dhe mbi të cilët rëndojnë dy të pushkatuar, dhe një person të cilit i theu shtyllën kurrizore me pasojë vdekjen, siç ishte Sandër Sokoli…, një ndërgjegje e tillë kriminale nuk mund të bëjë një apel të tillë. Xhelati nuk mund të ndërmerret si etalon dhe referencë për çfarëdolloj fjale që të thotë. Sigurisht, që atij iu hapën bujarisht dyert e shtypit nga të ngjashmit e tij, si Spartak Braho me shokë, duke e bërë që të thyente heshtjen 28-vjeçare. Me xhevahiret që nxori Edmond Caja, pamë gratis ndërgjegjen e kriminalizuar, qe mundohej edhe një herë të hidhte baltë mbi ata fatkeq, të cilët i torturoi dhe skllavëroi kur ishte shef Toge i Burgut të Qafë-Barit. Sigurisht që ndaj meje mund të bëjë edhe kërcënim, po unë nuk jam nga ata persona që u jap vlerë kërcënimeve. Unë do zbatoj detyrën, për të cilën jam zgjedhur.

Zoti Tufa, ky rast ka evidentuar edhe urdhrat që vinin nga hallkat e larta të pushtetit asokohe, për të torturuar jo vetëm deri në vdekje dhe pas saj të dënuarit. A është e vërtetë që pjesë të trupit të burgosurve pas pushkatimit, përdoreshin për eksperimente shkencore?

Sigurisht që është e vërtetë. Sytë e të dënuarave që pushkatoheshin në Qafë-Bari, në disa raste i janë dhënë Ministrisë së Shëndetësisë, për eksperimente. Mirëpo, urdhri për këtë është dhënë nga Ministria e Brendshme, me në krye Hekuran Isain.

Në këtë hallkë pushtetarësh të implikuar në krimet e komunizmit, Caja u justifikua se ai, një ish-komandat toge 25-vjeçar, nuk mund të ketë pasur shumë në dorë. Sa qëndron një deklaratë e tillë?

Caja ishte xhelati i atij burgu, shef i Togës së Policisë. Ai ishte telekomanduesi i rrahjeve, gjymtimeve dhe skllavërimeve. Mandej, më vonë, u bë drejtor. Në këtë pozicion dhe në ato rrethana, kjo do të thoshte se ai kishte në dorë të bënte ç’të donte me secilin. Kjo lloj mbrojtje që ai i bën vetes nuk ka asnjë bazë logjike dhe nuk ia vlen të merret në konsideratë.

A do të vijojnë kallëzimet? Cili do të jetë rasti tjetër?

Pa dyshim që po. Ne jemi duke mbledhur dokumentacione, si dhe dëshmitarë, siç bëmë në rastin e Cajës. Informacione të tjera do të bëhen me dije mediatikisht në kohën e duhur. Siç të gjithë po e shohim, ne e kemi ndërmarrë këtë nismë në kohë të paqëndrueshme dhe të disfavorshme, ndaj është me shumë rëndësi që të gjithë të zbatojnë detyrën pa u frikësuar dhe lëkundur. Ne po e bëjmë të gjithë këtë, jo vetëm sepse është bindja jonë si qytetarë, por edhe sepse e kemi për detyrë!

Siç ju e thatë, nuk e keni llogaritur ndihmën e institucioneve dhe ato vetë nuk kanë ofruar mbështetje. Në një situatë të tillë, sa besim keni se shqyrtimi ligjor i kësaj çështjeje do të vendosë pak drejtësi për viktimat e diktaturës?

Besimi jonë është i palëkundur, përndryshe, nuk do ta nisnim një kauzë të tillë. Të paktën edhe simbolikisht, të fillohej e të flitej për drejtësinë e munguar të viktimave të diktaturës. Në njëfarë mënyre, kjo është edhe një mundësi që ne u japim organeve të drejtësisë. Pasi ne u kemi shpënë prova, dëshmitarë okularë dhe pastaj ata vetë duhet të tregojnë nëse janë të aftë të vënë drejtësi dhe të zbatojnë ligjet. Përndryshe, ne do të kapërcejmë në një stad tjetër më të lartë, deri në Gjykatën e Hagës! Diku drejtësi do të ketë! Një nga problemet ka qenë besimi krejtësisht i rrënuar nga pushtimi i drejtësisë nga njerëz të implikuar direkt me diktaturën, miq të tyre, të afërm apo direkt bijtë e tyre, që fatkeqësisht kanë shtrembëruar çdo gjë. Dhe prandaj ne jemi i vetmi vend në ish-kampin komunist të gjithë Europës, që nuk kemi asnjë rast ku të jenë hapur gjyqe të kësaj natyre.

Intervista – Basha: Nuk ka zgjedhje më 30 qershor

Gresa Kraja

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, kreu opozitar nga Partia Demokratike, Lulzim Basha thotë se nuk ka dalje nga kriza politike në Shqipëri “pa u ndëshkuar personat që kanë kapur shtetin me krim të organizuar dhe korrupsion” dhe se ky është kushti i panegociueshëm i opozitës. Zoti Basha ripërsëriti se zgjedhje më 30 qershor nuk mund dhe nuk do të ketë me një parti të vetme dhe se ftesa e kryeministrit Edi Rama për dialog të brendshëm politik është vetëm “hedhje hi syve” të qytetarëve.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Basha, Shqipëria ndodhet në një ngërç politik. Cili është vizioni dhe kompromisi juaj për daljen nga kjo krizë?

Lulzim Basha: Kriza politike ka tre dimensione. Ka kapjen e gjithë pushteteve në një dorë, pra autokracinë, atë që njihet si autokracia – të gjithë pushtetet janë në dorë të një njeriu, Qeveria, Parlamenti, drejtësia. Mediat janë të kapura nga ky pushtet, ekonomia është monopolizuar dhe është në duart e të njëjtit pushtet, dhe publikimet e fundit të gazetës prestigjoze gjermane “Bild”, dëshmojnë se kemi jo thjeshtë kapje të këtij shteti nga krimi, por shkrirjen e krimit, partisë në pushtet dhe institucioneve shtetërore në një.

Zgjidhja e kësaj krize politike nuk mund të kalojë thjeshtë dhe vetëm nga një marrëveshje e rëndomtë politike, me një pazar mes palësh. Nuk mund të ketë zgjidhje të kësaj krize pa drejtësi, dhe pa i dhënë fund pandëshkueshmërisë së politikanëve të lidhur me krimin dhe kriminelëve që së bashku kanë asgjësuar procesin politik, kanë vjedhur zgjedhjet, kanë devijuar vullnetin popullor dhe kanë prodhuar themelet e kësaj krize, një Parlament ilegjitim, një Qeveri ilegjitime të dalë jo nga vota e qytetarëve, por nga diktati i krimit të organizuar me paratë e drogës e të krimit, dhe që si rezultat vazhdon të mbetet peng i interesave kriminale dhe private në vend që t’i shërbejë interesave publike.

Radio Evropa e Lirë: Pse mendoni që bojkotimi i zgjedhjeve, por edhe bojkotimi i mandateve në Kuvend është zgjidhja e duhur për Shqipërinë.

Lulzim Basha: Ne përfunduam së qeni si fasadë e një Kuvendi tashmë të faktuar si produkt i diktatit të krimit. Provuam për afro dy vjet që brenda këtij Kuvendi të bënim reformat e duhura për të shkatërruar këtë lidhje midis politikës dhe krimit. Këtë shkrirje një të pushtetit me krimin.

E nisëm me komisione hetimore parlamentare për rolin e politikanëve kryesorë në vend për kthimin e Shqipërisë në një bazë të krimit dhe drogës, dhe komisionet së pari u refuzuan dhe pastaj u sabotuan, ndonëse Kushtetuta e thotë qartë që është e drejta e opozitës të ketë hetime parlamentare, të hetonte këto dosjet e famshme që tashmë kanë dalë përgjimet. Një pjesë shumë e vogël e përgjimeve janë bërë publike. Dhe vumë re që përmes kapjes së Prokurorisë, pushteti, Qeveria arriti jo thjeshtë t’i ngadalësonte, por praktikisht t’i stoponte investigimet e dosjes 339/1 dhe dosjes 184 që është vjedhja e zgjedhjeve në Dibër dhe vjedhja e zgjedhjeve nga funksionarët më të lartë të Partisë Socialiste në bashkëpunim me krimin.

Vendimi ynë, pa dyshim i paprecedent, u zbulua të ishte vendimi i vërtetë sepse tashmë e gjithë bota e ka parë se Parlamenti shqiptar, Qeveria shqiptare, nuk janë produkt i votës së popullit, por janë produkt i shkrirjes një të qeverisë, partisë në pushtet dhe krimit të organizuar.

Radio Evropa e Lirë: Bashkësia ndërkombëtare në Shqipëri ka kërkuar që kjo krizë të zgjidhet me një dialog. Po ashtu, kryeministri Edi Rama ka ftuar për një dialog. Cila është përgjigja juaj ndaj një ftese të tillë?

Lulzim Basha: Ftesat për dialog që bëhen për sy e faqe, apo akoma më keq për propagandë, nuk janë ftesa por janë përpjekje për t’i hedhur hi syve njerëzve. Në krizën aktuale në Shqipëri është e qartë se shkaktari kryesor është pikërisht zoti Rama i cili për pushtetin e tij, për karrigen e tij, ka lidhur një pakt me krimin – çka faktohet edhe nga këto dosje hetimore (339 dhe 184). Disa gjëra dalin qartë nga këto dosje hetmore, megjithëse vetëm pak minuta janë zbardhur.

E para që në Shqipëri zgjedhjet janë vjedhur në gjithë territorin, nga Durrësi në Dibër, nga Shkodra në Lezhë, në Vlorë dhe kudo. Rrjetet kriminale kanë bashkëpunuar me Partinë Socialiste për të vjedhur zgjedhjet.

Së dyti, vjedhja e zgjedhjeve është bërë me të gjitha metodat, me blerjen e votave, me vjedhjen e kartave të identitetit, me ndalimin e votuesve të opozitës për të shkuar për të votuar, me frikësimin e tyre, me presion ndaj administratës publike, me përdorimin e policisë së shtetit…Pra, janë përdorur të gjitha metodat për të vjedhur dhe manipuluar zgjedhjet.

Së treti, në këtë proces ka qenë e përfshirë e gjithë kupola shtetërore dhe e gjithë administrata shtetërore. Pra, nga kryeministri te ministrat, te deputetët, te zëvendësministrat – sa i përket kupolës politike. Nga drejtorët e administratës, nga drejtorët e policisë te polici i thjeshtë, tek mësuesi i thjeshtë që kërcënoheshin me bukën e gojës në qoftë se nuk shërbenin si kamikazë politikë, si militantë për të vjedhur apo për të marrë dhe blerë vota për partinë në pushtet. Së treti, është e qartë se në këtë ndërmarrje janë mobilizuar të gjithë kriminelët e Shqipërisë. Nga bosët e krimit të organizuar, nga Imer Lajlët, Bajlët, Shullazët me shokë, deri te kriminelët më të rëndomtë – janë bërë njësh me këtë përpjekje të Partisë Socialiste për të marrë pushtetin përmes shitblerjes së votës, intimidimit të votuesve dhe përdorimit të resurseve shtetërore.

Pra, ajo që ne mësuam nga “BILD”, radiografia që “BILD” i bëri procesit zgjedhor në Shqipëri, është që nuk kemi të bëjmë më thjeshtë me një shtet të kapur nga krimi. Kemi të bëjmë me një shtet të shkrirë në një me krimin e organizuar. Ndaj, asgjë nuk do ta zgjidhë këtë krizë pa u ndëshkuar hajdutët e votave, qofshin kriminelë të rrugës apo politikanë të bërë njësh me krimin. Ky është një kusht i panegociueshëm, jo thjeshtë për opozitën, por në qoftë se nuk e arrijmë këtë, nga kjo krizë do të shkojmë në një krizë tjetër akoma më të thellë.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Basha, megjithatë, edhe pse presidenti i vendit anuloi realisht datën e zgjedhjeve, Partia Socialiste insiston që do t’i mbajë zgjedhjet. Cili do të jetë reagimi i Partisë Demokratike?

Lulzim Basha: Për ne është fare e qartë, 30 qershori nuk është një datë zgjedhjesh. Votime ka edhe në Korenë e Veriut, për liri dhe demokraci flet edhe Maduro i Venezuelës dhe procese farse mban edhe Berdimuhamedow i Turkmenistanit. Por, këto nuk janë standarde perëndimore.

Nuk mund të ketë zgjedhje pa opozitën, nuk mund të ketë zgjedhje me një kandidat. Pra, çfarë zgjedhje është ajo, kur ti ke një kandidat? Kjo na kthen pas në kohën e sundimit të diktaturës së Enver Hoxhës. Nuk bëhet fjalë për një proces zgjedhor, nuk ka zgjedhje më 30 qershor. Ka një tentativë të një partie të kriminalizuar nga një kupolë njerëzish që e kanë braktisur interesin publik prej kohësh, kanë braktisur edhe interesin e socialistëve të thjeshtë dhe që i shërbejnë vetëm karriges – pushtetit pra – dhe pasurimit të tyre, e për këtë interes janë në bashkëpunim të ngushtë me një grusht kriminelësh, me një grusht oligarkësh grabitqarë. Është një kupolë njerëzish që kanë shtënë në dorë gjithçka në këtë vend: pushtetin, pasuritë, buxhetin, drejtësinë, institucionet, mediat dhe duan që përmes një procesi farsë zgjedhor të kapin edhe pushtetin lokal, pra të kapin të gjitha pushtetet.

Dilema është fare e qartë, zgjidhja është fare e qartë ose do të pranojmë Shqipërinë e atyre – një grushti njerëzish që kontrollon dhe ka gjithçka – ose do të bëjmë çdo përpjekje për Shqipërinë e gjithë shqiptarëve. Dhe kjo e dyta, mund dhe do të kalojë vetëm përmes vlerave dhe parimeve perëndimore të demokracisë dhe shtetit të së drejtës.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Basha, si mendoni se do të reflektojë kjo në hapjen e negociatave të Shqipërisë për anëtarësim në Bashkimin Evropian?

Lulzim Basha: Është e qartë, ka tre vjet që Shqipërisë i refuzohet hapja e negociatave sepse nuk përmbush detyrat. Lufta kundër korrupsionit, lufta kundër krimit të organizuar vazhdojnë të mbeten prioritetet kryesore për shtetet anëtare, në të cilat Shqipëria nuk ka bërë hapa përpara, por ka bërë hapa pas. Dëshmia e kësaj është edhe vota e Parlamentit holandez për t’i rikthyer shqiptarëve regjimin e vizave, diçka që ne me shumë sakrifica e arritëm ta hiqnim në vitin 2010.

Tani, akoma pa u mbushur dhjetë vjet nga ky moment – dhjetori i vitit 2010, e mbaj mend shumë mirë sepse kam qenë ministër i Brendshëm që udhëhiqte procesin e plotësimit të kushteve për heqjen e vizave – një nga vendet anëtare ka vënë në lëvizje mekanizmin për rikthimin e vizave për shqiptarët. Pse? Është e qartë, për shkak të drogës, për shkak të krimit, për shkak të korrupsionit të bërë njësh me qeverisjen në Shqipëri.

Evropa nuk është raciste, Evropa nuk është kundër shqiptarëve, Evropa është kundër drogës. Evropa nuk është kundër qytetarëve, është kundër qeveritarëve të korruptuar.

Ndaj, rruga për të hapur negociatat është e qartë dhe e thjeshtë: nuk shkohet në Evropë pa u sjell si evropian, nuk shkohet në Evropë pa respektuar themelet e bashkëjetesës demokratike evropiane, zgjedhje të lira e të ndershme, një standard e jo dy standarde në drejtësi, pra ligji i barabartë për të gjithë, fund pandëshkueshmërisë së politikanëve. Këto janë vlerat për të cilat qëndron Evropa, këto janë vlerat për të cilat lufton Partia Demokratike, opozita dhe tashmë edhe aleanca më e madhe e qytetarëve që vendi ka njohur do të thosha që prej vitit 1992.

Intervista – Martin Henze: Situata në Shqipëri është katastrofike, ja pse BE shtyu negociatat

Intervista/ Këshilltari ekonomik i CDU-së gjermane, shpjegon arsyet se pse Bashkimi Evropian i shtyu negociatat me Shqipërinë, nderkohe qe situaten ne vend e quan katastrofike. 

 

Protesta e djeshme e opozitës ishte në vazhdën e protestave dhe reagimeve që opozita shqiptare ka ndërmarrë. Gjermania është renditur te vendet skeptike të Bashkimit Evropian në raport me Shqipërinë. Një nga problemet më të mëdha janë zgjedhjet në vend dhe raporti i tyre me votën e lirë. Martin Henze, këshilltari për çështjet ekonomike tek CDU-ja gjermane, në intervistën e dhënë për gazetën “Shekulli”, thekson se, Shqipëria ndodhet në një situatë shumë të rrezikshme dhe katastrofike. Pjesë e këtij problemi është blerja e votës dhe mos zbatimi i duhur i kritereve të Kopenhagenit.

Shqipëria ka marrë një përgjigje negative nga Këshilli i BE. Negociatat shtyhen në tetor. Si e shihni këtë situatë?    

Vendimi për fillimin e bisedimeve me Maqedoninë Veriore është shtyrë deri në tetor. Hapja e bisedimeve me Shqipërinë është e mundshme. Kjo është shumë e kuptueshme. Qeveria Rama, e cila është ende në pushtet, në asnjë mënyrë nuk i ka plotësuar kushtet e Deklaratës së Kopenhagenit dhe kushteve të vendosura nga ministrat e jashtëm të BE-së në maj 2018. Ata duhet të pranojnë qartë se qeveria Rama ka vënë gjyqësorin në vitin 2018 si një shtojcë jofunksionale dhe kështu edhe parlamenti është jashtë rendit. Krimi e korrupsioni janë rritur dhe tani del se zgjedhjet parlamentare në vitin 2017 u manipuluan masivisht nga partia në pushtet. Protokollet e përgjimit zyrtarisht janë një fyerje për popullin shqiptar dhe bashkësinë ndërkombëtare. Z. Rama nuk ka bërë detyrat e shtëpisë, një marrëveshje shumë të keqe kjo e qeverisë, për popullin shqiptar.

Një çështje tjetër është shqetësimi i BE-së për liberalizimin e vizave. A mendoni se Shqipëria është në një situatë të rrezikshme për këtë problem?  

Shqipëria është në një situatë jashtëzakonisht delikate. Nëse nuk ka ndryshime të menjëhershme politike në Shqipëri, zbatimin e kritereve të Kopenhagenit, përmbushjen e kërkesave të Ministrave të Jashtëm të BE-së, rivendosjen e shtetit demokratik kushtetues, minimizimin e korrupsionit dhe respektin për opozitën e zgjedhur dhe dekretet kushtetuese dhe korrekte të Presidentit e Republikës, të drejtat e njeriut do të jenë shumë problematike. Qeveria e tyre përshkruhet nga mediat ndërkombëtare si një “qeveri mafioze” dhe kjo dokumentohet me kaseta të verifikueshme të shërbimeve të inteligjencës. Këto janë probleme masive për Shqipërinë dhe jo për BE-në. BE-ja përbëhet nga 28 shtete anëtare dhe anëtarësimi nuk do të jetë falas. Manipulimi i zgjedhjeve parlamentare në vitin 2017, që ndodhi, po paraqet gjithnjë e më shumë problem. Një proces i tillë sigurisht që mund të korrigjohet vetëm me zgjedhje demokratike, të lira dhe kombëtare.

Po në lidhje me qëndrimin e elitës politike shqiptare ndaj BE-së? Kryeministri Edi Rama po përpiqet të thotë se BE është prekur nga populistët ekstremiste. Por partitë e tjera këtu në Shqipëri po thonë se gabimi kryesor është qeveria. A jeni dakord me këtë konkluzion?

 Anëtarët e Bashkimit Evropian janë shtete të civilizuara. Kërkesa të qarta janë bërë nga Bashkimi Evropian dhe anëtarët e saj. Situata në Shqipëri është bërë katastrofike që nga viti 2013, si ekonomikisht ashtu edhe politikisht. Përgjegjësia politike për këtë fatkeqësi dhe dështimi për të filluar bisedimet qëndrojnë tërësisht mbi qeverinë e Rama dhe personat e përfshirë në parti, si krye bashkiaku i Tiranës.

Cilat janë shqetësimet kryesore të Shqipërisë sot?    

Pyetja duhet të marrë përgjigje nga shqiptarët. Sigurisht që ata tani janë duke u përballur me një ndërthurje trafiku shumë vendimtare si një komb. Nëse vazhdojnë si më parë, nuk shoh një të ardhme ekonomike dhe politike. Nëse përpiqen të organizojnë një ndryshim thelbësor ekonomik dhe politik, siç e kam përshkruar atë, si një komb, një tregim në një demokraci, atëherë ata do të kenë një të ardhme të begatë. Shqipëria, sipas mendimit tim, ka burime të mjaftueshme dhe njerëz mjaft të talentuar dhe të përkushtuar.

Visar Zhiti: Politika është serioze, nuk u duhet lënë politikanëve

Politikanët tanë mendojnë vetëm fatin e tyre, nuk janë burra shteti që mendojnë për të ardhmen. Kështu shprehet shkrimtari Visar Zhiti në intervistë për MAPO. Sipas Zhitit, ata duhet të dalin nga kultura e urrejtjes dhe të bëhen europianë e të gjejnë gjuhën e dialogut.

Kriza politike në vend ka arritur pikën më të nxehtë, si e shikoni ju këtë që po ndodh në politikë? Në analizën tuaj si shkrimtar e intelektual, mos vallë kemi dështuar ne si shoqëri që nuk marrim masa mbrojtëse ose garanci që mos të lejojmë politikën dhe politikanët të vijnë deri në këtë pikë?

Kriza politike në vend ka arritur pikën më të ftohtë, do të thosha, acar fare, po flas thjesht, si një qytetar, ndërsa nxehtësia është poshtë, do të thosha, mes protestuesve dhe policisë, aq sa ndonjëherë duhet uji i zjarrfikëseve për shuarje e përballje… Qytetarët kanë të drejtë, por e drejta duhet kërkuar me qytetari. Duhet zgjedhur dhe zgjedhjet janë bërë të vështira, duken si të pamundura, një absurd, ku kundërshtar është vetvetja. Nuk dua ta besoj se kemi dështuar si shoqëri, jemi të tradhtuar, edhe të mashtruar, pa profilaksinë e duhur dhe… dhe… nuk di ç’të them, duhet vetëndaluar marrëzia e politikes, që sa më lart, aq më e çmendur bëhet.

Pse është kaq agresive politika? Si shpjegohet që shkohet kaq lehtë deri në skaj?

“Politika” është shndërruar në një lojë dramatike, kokëforte dhe kriza në një mbingarkesë të tepërt për vendin, rrënuese dhe si gjithçka e tepruar, del kundër vetes, siç thoshin grekërit e lashtë. Politika i ngjan një ringu, aty bëhet boks metaforik dhe jo, ndërsa përreth populli shikon ndeshjen, ndizen gjakrat me mundësinë e kacafytjes. Absurd dhe trishtim dhe të drejtë kanë të gjithë sipas mënyrës së tyre, por ashpër, tejet ashpër. E drejta e parë është interesi i vendit.

Sipas jush, si mund të dilet nga kjo krizë? A mund të shohim një zgjidhje të afërt? Nëse jo, çfarë na pret?

Besoj se do të vetëndreqet nga përplasja, për të mos thënë se do të vetëshkatërrohet kjo që është, për t’ia lënë vendin normales, që do të vijë… dhe me ndihmën e te ndërkombëtarëve. Porositë nga SHBA dhe Bashkimi Europian janë të qarta dhe jetike. Duhet vullneti për t’i zbatuar.

Pse këtu në Shqipëri shitblerja e votës nuk shihet vetëm si një problem penal, një problem i drejtësisë, por është kthyer në një çështje kulturore?

Antikulturore duhet thënë. Mungon jo vetëm kultura politike, por dhe edukata kombëtare, siç thoshte Lasgush Poradeci. Zhvleftësimi i votës nis me zhvleftësimin e atyre që votohen, përgjegjësi e partive kjo. Se ç’bëhet brenda në parti, nuk e di. Unë jam me partinë e popullit, që ende s’është themeluar…

Si njeri i letrave cili është apeli juaj sot për klasën politike? Çfarë do të donit të shikonit te sjellja e politikanëve shqiptarë në këtë kohë krize?

Unë nuk besoj se ata, politikanët profesionistë, nuk e dinë se ç’duhet, por bëjnë atë që u duhet, më shumë atyre se sa vendit, për fat të keq, kështu besohet. Politika është një gjë serioze, që nuk duhet lënë në dorë të politikanëve, thoshte një i mençur, sociolog. Pra, politikanët duhet të jenë seriozë e të përgjegjshëm, të duan vendin, prosperitetin e tij. Të bëhen lidera, burra shteti. Se politikani mendon zgjedhjet e ardhshme, thoshte Çurçilli, burri i shtetit të ardhmen. Apeli më i vyer tani ka qenë ai që bëri ipeshkvi i dioqezës Durrës-Tiranë, i Kishës tonë katolike, Imzot George Frendo. Merr shembullin e besimeve fetare, tha ai, ne jemi në harmoni mes nesh. Bashkëpunoni që vendi të mos bjerë në humnerë. Dhe lutja e ipeshkvit të Rrëshenit, imzot Gjergj Metës është frymëzuese për të gjithë. Marrëveshje duhet. Bashkëpunim. Respekt për veten, dashuri për njerëzit. Jo në urrejtje e shkatërrime. Që të shkojmë në Europë, duhet të kemi Europën e Kulturës brenda vetes, demokracinë dhe lirinë dhe besnikërinë Euroatlantike, kujtesë dhe vizion Perëndimor, me flatrat e shqiponjës së Flamurit.

Intervista – Rama: Nuk e negociojmë demokracinë

Gresa Kraja

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama tha se Shqipëria do të shkojë në zgjedhje me 30 qershor, edhe pse opozita dhe presidenti Ilir Meta thonë se mbajtja e tyre është anuluar.

Kryeministri Rama, gjatë intervistës, flet edhe për përgjimet ku partia e tij del se është e përfshirë në manipulim të procesit zgjedhor, flet për mungesën e Gjykatës Kushtetuese në vend dhe procesin e hapjes së negociatave për anëtarësimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian. Rama nuk e fsheh drojën se kriza politike mund ta pengojë këtë proces, por duke iu referuar protestave dhe kritikave të opozitës, thotë se “demokracia nuk do të negociohet”.

Radio Evropa e Lirë: Kryeministër Rama, Shqipëria ka hyrë në një krizë institucionale dhe politike për shkak të mosmarrëveshjes në mes të kryeministrit dhe presidentit për datën e zgjedhjeve, por edhe për shkak të opozitës e cila po proteston që nga fillimi i vitit. Ku e shihni zgjidhjen dhe si do ta ruani stabilitetin politik në vend?

Edi Rama: E qartë, është zgjidhja që mbështet gjithë komuniteti ndërkombëtar dhe patjetër edhe shumica dërmuese e popullit shqiptar, që do të thotë se zgjedhjet nuk janë të politikanëve, janë të popullit. Populli ka të drejtë të zgjedh në ditën e përcaktuar nga Kushtetuta dhe nga ligji dhe politikanët kanë detyrë të paraqiten para popullit. Kush nuk paraqitet para popullit është i lirë ta bëjë, por historia ka treguar se jo vetëm nuk fiton asgjë, por përkundrazi paguan një kosto të madhe politike.

Radio Evropa e Lirë: Më 30 qershor ju insistoni të shkoni në zgjedhje, ndërkohë që 27 nga 61 bashki të Shqipërisë, thonë se nuk do ta mbështesin këtë proces, përkundrazi ata insistojnë që do të përpiqen ta pengojnë atë. A mendoni se mund të mbahen zgjedhje në gjysmën e Shqipërisë?

Edi Rama: Zgjedhjet do të mbahen në gjithë Shqipërinë. Ata që përpiqen ta pengojnë janë gabim, luajnë me zjarrin sepse djegin veten në raport me ligjin dhe ligjet janë të qarta, zgjedhjet kanë një administratë zgjedhore, kanë një gjykatë zgjedhore dhe bazuar edhe në opinionin e kahershëm të Gjykatës Kushtetuese të Shqipërisë, çdo problem i kujtdo me zgjedhje adresohet në Gjykatën Speciale Zgjedhore dhe askund tjetër. Kështu që, janë përpjekje të dëshpëruara të cilat nuk kanë asnjë shans që të përmbysin bazën e rregullave të bashkëjetesës demokratike. Nuk është problemi se unë insistoj që të shkojmë në zgjedhje, unë insistoj që të respektohet Kushtetuta dhe e drejta e popullit për të zgjedhur.

Radio Evropa e Lirë: Megjithatë, presidenti e shfuqizoi dekretin për datën e zgjedhjeve. Gjykatën Kushtetuese Shqipëria nuk ka për momentin.. ku do të vërtetohet vlefshmëria e këtij vendimi, por edhe vlefshmëria e mbajtjes së zgjedhjeve?

Edi Rama: Gjykata Kushtetuese e ka dhënë opinionin e vet disa vjet më parë dhe ka nënvizuar se aktet e presidentit janë akte individuale të cilat kur lidhen me zgjedhjet, adresohen në Gjykatën përkatëse që është kolegji zgjedhor dhe askund tjetër. Kështu që jemi të qartë në këtë pikë. Për sa i përket aktit të presidentit për ç’dekretimin e zgjedhjeve është një akt absolutisht i pavlefshëm si dhe bën një shkelje të rëndë të Kushtetutës për të cilën presidenti është në procedurë shkarkimi në Parlamentin e Shqipërisë.

Radio Evropa e Lirë: Gazeta gjermani “Bild” nxori një numër regjistrimesh ku dyshohet se ka përfshirje të Partisë Socialiste në manipulimin e procesit zgjedhor. Zotëri kryeministër, ju si kryetar i Partisë Socialistë, a jeni të gatshëm të përballeni më këto akuza dhe si do t’i adresoni ato?

Edi Rama: Faleminderit për pyetjen dhe pyetja që pason këtë pyetje është pse këto përgjime nuk janë përdorur për të bërë një hetim shterues?! Pse prej 2016-s, këto përgjime janë mbajtur mbyllur dhe nuk është bërë asnjë hetim, dhe pse këto përgjime të mbyllura janë dërguar te partia e opozitës dhe pse partia e opozitës këto përgjime i dërgon në Gjermani për t’i paraqitur si zbulime gjermane?!

Këto nuk janë zbulime gjermane, këto janë përgjime të Prokurorisë shqiptare të cilat në mënyrë të paligjshme janë keqpërdorur duke thyer rënd sekretin hetimor dhe përgjigjja është e thjeshtë, përsëri e dhimbshme, por e thjeshtë, përgjimet janë kthyer nga një bazë për të hetuar, në ushqim për të helmuar njerëzit dhe për të helmuar opinionin ndërkombëtar në prag të çeljes së negociatave edhe pse gjithë çfarë po ndodhë në Shqipëri është një përpjekje e dëshpëruar për të frenuar çeljen e negociatave.

Pse? -Sepse me çeljen e negociatave fillon bashkëbisedimi për anëtarësim me kapitujt e drejtësisë dhe nuk është thjeshtë çështje çfarë ligjesh ka Shqipëria apo si po e pastron sistemin e drejtësisë përmes ‘vettingut’, por Shqipëria duhet të provojë që ka një sistem drejtësisë, që i vendosë të gjithë të barabartë përpara ligjit dhe ndëshkon këdo, që nga më të gjatët gjerë të më të shkurtrit, që nga më të fortët deri te më të dobëtit kur ata shkelin ligjin dhe këtë e dinë shumë mirë organizatorët e gjithë këtij plani dhe nxitësit e gjithë kësaj dhune.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se Bashkimi Evropian, megjithëse nuk dha datë të hapjes së negociatave dhe sinjale pozitive, do të hezitojnë për këtë datë për shkak të zhvillimeve politike dhe krizës në Shqipëri?

Edi Rama: Rreziku që ky plan, qartësisht anti-kombëtar të mund të funksionojë është real sepse në fund të fundit, e gjithë kjo që ndodh nuk ndihmon ata që duan të na ndihmojnë dhe ushqen ata që s’duan të na ndihmojnë, kështu që rreziku është real, por sidoqoftë, përpjekjen do ta bëjmë deri në fund.

Radio Evropa e Lirë: Bashkësia ndërkombëtare dhe miqtë e Shqipërisë kanë bërë thirrje që kjo krizë të zgjidhet me dialog të brendshëm politik. A keni ndonjë ofertë për opozitën dhe ku është kompromisi?

Edi Rama: Unë kam insistuar për dialog, gjithmonë. Kam bërë të gjitha përpjekjet për dialog. E vetmja gjë që nuk mund të negociohet është demokracia dhe patjetër nuk mund të negociohen edhe afatet kur populli duhet të marrë fjalën, këto janë të panegociueshme, gjithçka tjetër është lehtësisht e negociueshme.

Al Jazeera – Meta: Nuk po përpiqem të mbaj anën e partive opozitare, por jam gjithashtu i detyruar të garantoj të drejtat e opozitës në Shqipëri

Presidenti i Republikës Ilir Meta ka dhënë një intervistë për median e huaj “Al Jazeera”, ku ndër të tjera është pyetur sesi do të veprojë si kreu i shtetit, nëse kryeministri do t’i qëndrojë bindjes dhe më 30 qershor do të shkojë në zgjedhje.

Gazetari: Por a do ta njihni rezultatin e zgjedhjeve nëse qeveria do t’i zhvillojë ato?

Presidenti Meta: Nuk do të ketë zgjedhje më 30 qershor. Ky dekret është publikuar tashmë në Fletoren Zyrtare dhe të gjithë kanë detyrimin ta zbatojnë atë.

Meta gjithashtu ka shprehur besimin se palët kryesore politike do të ulen në tryezën e bisedimeve të iniciuar tashmë nga Presidenti.

Meta: Zhvillimi i zgjedhjeve pa opozitën do të ishte një investim krejtësisht në dëm të së ardhmes europiane të vendit, që është objektivi kombëtar i të gjithë shqiptarëve, pavarësisht nga përkatësitë e tyre politike. Gjithashtu, pas 4-5 muajve të mbushur me konfrontime dhe tensione, që ju i keni raportuar si e gjithë media botërore, zgjidhja nuk mund të gjendet brenda 2-3 ditëve.

Por unë shpresoj që zoti Rama të vijë këtu së bashku me udhëheqësit e tjerë për të bërë një marrëveshje që do ta ndihmonte vendin jo vetëm për të shmangur këtë klimë përçarëse, por edhe do të ndihmonte vendin t’i demonstronte Bashkimit Europian dhe të gjithë partnerëve të tjerë maturinë e duhur dhe se ne jemi një vend që i kemi përmirësuar standardet demokratike dhe jo që i kemi përkeqësuar ato.

INTERVISTA e PLOTE:

Intervista e Presidentit Meta për televizionin “Al Jazeera”

15 qershor 2019

Gazetari (John T. Psaropoulos): Situata aktuale në Shqipëripërcaktohet si një “krizë kushtetuese”. Kushtetuta e përcakton Shqipërinë një “republikë parlamentare”, që do të thotë se ju jeni zgjedhur nga Parlamenti dhe jeni në këtë detyrë për sa kohë gëzoni besimin e Parlamentit.

Parlamenti ka fuqinë t’ju largojë nga kjo detyrë dhe t’ju zëvendësojë nëse ka numrin e mjaftueshëm të votave në rast se Gjykata Kushtetuese e cilëson të drejtë vendimin e Parlamentit. Por mund ta bëjë këtë vetëm në rast se keni ndërmarrë një akt të rëndë në shkelje të Kushtetutës sipas Parlamentit. A mendoni se e keni shkelur Kushtetutën dhe a mendoni se Parlamenti e ka ndërmarrë një proces për t’ju zëvendësuar? A është kjo ajo që pamë me rezolutën e miratuar nga Parlamenti?

Presidenti Meta: Unë kam qenë deputet i Parlamentit për 25 vite me radhë dhe e di shumë mirë se si funksionon ky institucion. Unë jam zgjedhur në postin e Presidentit të Republikës nga një parlament plotësisht legjitim dhe jo nga ky që kemi aktualisht.

Por që nga momenti që u zgjodha dhe u betova mbi Kushtetutën e Shqipërisë si President i Republikës unë i përkas Republikës dhe Republika u përket qytetarëve.

Në këtë aspekt, dua t’i siguroj të gjithë se dekreti im për shfuqizimin e 30 qershorit si datë për zhvillimin e zgjedhjeve vendore është një vendim kushtetues shumë solid, i bazuar mbi përgjegjësitë e mia kushtetuese si President i Republikës.

Ky vendim i shërben paqes sociale, stabilitetit, duke shmangur përshkallëzimin e mëtejshëm e të pakontrolluar të situatës, që mund të çojë në një përplasje civile në vend ashtu siç edhe ju e keni parë gjatë zhvillimeve të muajit të fundit, sepse zgjedhjet pa opozitën, jo vetëm minojnë stabilitetin e vendit, por gjithashtu çdo shans pozitiv që Shqipëria të bëjë hapa përpara në procesin e çeljes së negociatave me BE-në sa më shpejt të jetë e mundur.

Gazetari: Por a mendoni se Parlamenti po përpiqet t’ju zëvendësojë apo është thjesht një akt politik teatral dhe Kryeministri Edi Rama ju ka sanksionuar publikisht përmes ligjvënësve për të treguar se është sfidues dhe se ai mbetet i vendosur për të mbajtur zgjedhje. A ka nisur tashmë një proces kushtetues?

Presidenti Meta: Dua t’ju siguroj se nuk dua ta përdor këtë intervistë për të folur rreth Parlamentit dhe përgjegjësive të këtij institucioni, por është shumë e qartë sa i përket Kushtetutës së Shqipërisë se në cilat raste Parlamenti mund të shkarkojë Presidentin. Është shumë e qartë për rastet kur Presidenti bën një shkelje shumë të rëndë të Kushtetutës, që gjithashtu duhet të përcaktohet qartë më pas nga Gjykata Kushtetuese.

Pra, duhet t’jua bëj me dije se nuk është kryer asnjë shkelje e Kushtetutës nga Presidenti i Republikës dhe dua gjithashtu t’ju siguroj gjithashtu se rendi kushtetues i Shqipërisë është i bazuar mbi pluralizmin politik dhe zgjedhje të lira e të ndershme.

Dhe ajo që ka bërë Presidenti ekzaktësisht është që të tregojë përkushtimn e tij për të mbrojtur pluralizmin politik në vend, si edhe të garantojë zgjedhje të lira e të ndershme për të gjithë qytetarët e Shqipërisë, sepse Shqipëria ka pasur për 45 vjet votime gjatë regjimit komunist, por të gjithë e dinë se ka një ndryshim të madh mes zgjedhjeve dhe votimeve.

Gazetari: Siçe dini, muajin e kaluar miliona qytetarë të Europës iu drejtuan kutive të votimit për të zgjedhur anëtarët e rinj të Parlamentit Europian. Shqipëria po shfaq probleme sa i përket vendimit se kur të zgjedhë 61 kryebashkiakë. A është Shqipëria gati për t’u bërë anëtare e Bashkimit Europian?

Presidenti Meta: Shqiptarët, qytetarët e këtij vendi, kanë qenë gati, edhe më parë, për të qenë pjesë e BE-së, por në orët dhe ditët në vazhdim udhëheqja politike e vendit do të testohet nëse ka maturinë e duhur, për të mos qenë pengesë e kësaj aspirate të qytetarëve shqiptarë.

Më shumë se 95% e shqiptarëve mezi presin që vendi të bëhet pjesë e Bashkimit Europian, dhe me vendimin tim kam dashur t’u jap kohë këtyre udhëheqësve që të reflektojnë, të qetësohen dhe të krijojnë kushtet për një dialog të arsyeshëm, që të tregojnë pjekuri, para së gjithash kundrejt qytetarëve tanë, por edhe ndaj BE-së, të provojnë se ky vend është gati të bëjë një hap tjetër përpara.

Gazetari: Duke u kthyer te çështja kushtetuese, argumentet kundër Jush të shprehura nga qeveria theksojnë se Ju nuk keni të drejtë të anuloni datën e zgjedhjeve…

Presidenti Meta: Nuk jam duke folur për spekulime politike. Unë ju sigurova se ky është një vendim kushtetues solid. I vetmi autoritet suprem që mund të shqyrtojë këtë dekret është Gjykata Kushtetuese, por ajo për të cilën dëshiroj t’ju siguroj është se ky diskutim dhe ky debat është humbje kohe, pasi ky dekret është publikuar tashmë në Fletoren Zyrtare dhe duke iu referuar kuadrit kushtetues dhe ligjor, nga çasti i publikimit është detyrim i çdo institucioni, qoftë në pushtetin qendror apo vendor, ta zbatojnë këtë dekret.

Gazetari: Ne rregull, por duke folur politikisht, Kryeministri Edi Rama thotë se nuk ka ndërmend të ulet në dialog me opozitën për të gjetur një datë konsensuale për zgjedhjet dhe se opozita kishte mundësi të regjistrohej në proces zgjedhor, por vendosi të mos merrte pjesë në zgjedhje. Gjithashtu, ai thotë se i qëndron vendimit të mëparshëm për datën e zgjedhjeve. Si mund të gjendet në zgjidhje në këtë situatë? A do ta njihni rezultatin e zgjedhjeve vendore nëse do të mbahen?

Presidenti Meta: Pasi dekreti u firmos dhe hyri në fuqi, nuk ka më datë formale dhe ligjore për zgjedhjet më 30 qershor. Sa u përket pretendimeve të Kryeministrit Rama dua t’ju bëj me dije se precedenti i shtyrjes së zgjedhjeve vendore është krijuar për herë të parë në vitin 2006 dhe 2007, kur zoti Rama ishte udhëheqës i opozitës dhe kryebashkiaku i Tiranës. Ai kërkonte që një dokument shtesë të përfshihej në këtë proces teknik me kushtin që të merrte pjesë në zgjedhje. Pikërisht atëherë patëm precedentin e parë, që më pas do të përsëritej në disa raste të tjera.

Dua të them se kjo nuk është diçka e re. Sigurisht, nuk është diçka normale, sepse kur gjithçka shkon mirë nuk ka asnjë arsye për të marrë një vendim të tillë dhe unë shpresoj se Kryeministri ynë duhet të jetë më shumë i vetëdijshëm për këtë parim qeverisës, që qeveritë kanë më tepër përgjegjësi për të gjithë vendin, jo vetëm për mbështetësit e vet apo militantët. Unë shpresoj që ato t’i marrin përsipër e t’i përmbushin këto përgjegjësi dhe të reflektojnë sa më shpejt në interesin më të mirë të vendit.

Gazetari: Por a do ta njihni rezultatin e zgjedhjeve nëse qeveria do t’i zhvillojë ato?

Presidenti Meta: Nuk do të ketë zgjedhje më 30 qershor. Ky dekret është publikuar tashmë në Fletoren Zyrtare dhe të gjithë kanë detyrimin ta zbatojnë atë.

Gazetari: Ka dy interpretime krejtësisht të ndryshme të Kushtetutës, për të cilat Gjykata Kushtetuese do të duhet të vendoste. Por meqë nuk ka Gjykatë Kushtetuese, sepse gjyqtarët po i nënshtrohen procesit të vetting-ut etik…

Presidenti Meta: Është vetëm një autoritet suprem që mund të gjykojë këtë dekret, që është Gjykata Kushtetuese, e që nuk është funksionale për momentin, siç e përmendet ju me të drejtë. Të gjithë e dinë se Presidenti i Republikës ka bërë çdo përpjekje prej kohësh për të shmangur një situatë të tillë, por kjo tani nuk ka më rëndësi. Tani në këto kushte ky dekret nuk mund të kontestohet nga asnjë gjykatë tjetër në vend. Dhe sigurisht, është një dekret që unë e kam firmosur para qytetarëve shqiptarë, duke marrë të gjitha përgjegjësitë për atë veprim dhe jam i sigurt se kam bërë më të mirën për të shmangur përshkallëzimin e mëtejshëm të konfliktit midis qeverisë dhe opozitës, si edhe duke iu dhënë të dyja palëve mundësinë për t’u qetësuar, për të reflektuar dhe për t’u ulur sa më parë në dialog për interesin më të mirë të gjithë shqiptarëve. Veçanërisht, në këto ditë para vendimit shumë të rëndësishëm që do të merret nga qeveritë e vendeve anëtare të Bashkimit Europian për të ardhmen europiane të Shqipërisë.

Gazetari: Le të flasim pak për aspektin politik të brendshëm të dekretit tuaj. Siç thatë, ju keni shprehur nëpërmjet atij dekreti dëshirën për të shmangur kërcënime të sigurisë publike dhe për të shmangur kërcënime ndaj stabilitetit demokratik. U keni kërkuar të dyja palëve të ulen në tryezën e dialogut, por deri më tani Partia Socialiste nuk ka pranuar. Disa përfaqësues të partive të vogla opozitare janë takuar me ju dhe kjo duket si një shenjë e nisjes së dialogut, por nuk kemi asnjë tregues se do të përfshihet aktorët kryesorë. Qeveria e udhëhequr nga Partia Socialiste thotë se do të shkohet në zgjedhje, ndërsa opozita e udhëhequr nga Partia Demokratike, e cila thotë diçka pak a shumë kriptike dhe nuk jep asnjë sinjal pajtimi, teksa lideri i opozitës zoti Basha u bëri thirrje qytetarëve të bëjnë atë që çdo qytetar europian do të ishte i detyruar të bënte kur përballet me një “grusht shteti”. Kështu e ka përkufizuar ai qeverinë e Edi Ramës. A jeni i shqetësuar për faktin se dekreti juaj duket se nuk ka efektin e dëshiruar?

Presidenti Meta: Jam shumë i vendosur për të bërë më të mirën për të krijuar kushtet e nevojshme për dialog dhe për një zgjidhje të besueshme, sepse kjo është shumë e rëndësishme, jo vetëm për stabilitetin e vendit dhe për bashkëjetesën demokratike të qytetarëve tanë, por kjo është shumë e rëndësishme për të ardhmen europiane të Shqipërisë.

Zhvillimi i zgjedhjeve pa opozitën do të ishte një investim krejtësisht në dëm të së ardhmes europiane të vendit, që është objektivi kombëtar i të gjithë shqiptarëve, pavarësisht nga përkatësitë e tyre politike. Gjithashtu, pas 4-5 muajve të mbushur me konfrontime dhe tensione, që ju i keni raportuar si e gjithë media botërore, zgjidhja nuk mund të gjendet brenda 2-3 ditëve.

Por unë shpresoj që zoti Rama të vijë këtu së bashku me udhëheqësit e tjerë për të bërë një marrëveshje që do ta ndihmonte vendin jo vetëm për të shmangur këtë klimë përçarëse, por edhe do të ndihmonte vendin t’i demonstronte Bashkimit Europian dhe të gjithë partnerëve të tjerë maturinë e duhur dhe se ne jemi një vend që i kemi përmirësuar standardet demokratike dhe jo që i kemi përkeqësuar ato.

Gazetari: Të flasim pak për aspektin evropian të dekretit tuaj për shtyrjen e zgjedhjeve. Ju keni deklaruar se do të mbronit kriterin kryesor të Kopenhagës për zgjedhje të lira dhe të ndershme, garantimin e funksionimit të duhur të institucioneve demokratike si edhe pjesëmarrjen më të madhe të mundshme të partive. Dhe më 9 qershor ju nxorët dekretin teksa i bëtë të qarta këto qëndrime. Më 10 qershor Kryeministri Rama shkoi në Bruksel dhe u takua me Presidentin e Komisionit Europian. Ky i fundit tha se ishte pro zhvillimit të zgjedhjeve më 30 qershor, pasi nëse nuk do të zhvilloheshin, kjo gjë mund të dëmtonte perspektivën europiane të Shqipërisë. Zoti Juncker ka një interpretim krejtësisht të ndryshëm të asaj se çfarë është në interesin më të mirë të perspektivës suaj europiane krahasuar me Ju. Si e shpjegoni këtë?

Presidenti Meta: President Juncker është gjithashtu një mik i mirë i imi dhe është demokrat i madh. Jam i sigurt se ai nuk është informuar siç duhet për faktin se zgjedhjet e 30 qershorit praktikisht, ose në thelb janë thjesht votime dhe jo zgjedhje, sepse janë zgjedhje pa opozitën. Jam i sigurt se ai nuk është plotësisht në dijeni të gjithë situatës.

Në këtë drejtim, ajo që ju thoni është korrekte, por tani nuk është më përgjegjësi e Komisionit Europian, sepse ky Komision e ka bërë tashmë një rekomandim pozitiv për Shqipërinë. Tani ky vendim do të merret në nivelin më të lartë të politikës europiane dhe mesazhet janë të qarta se zgjedhjet pa opozitën nuk ndihmojnë progresin europian të Shqipërisë.

Gazetari: Gjithsesi,duket se Shqipëria nuk do të marrë dritën jeshile për çeljen e negociatave për t’u anëtarësuar në Bashkimin Europian këtë muaj. Si mendoni se do të pritet ky vendim nga shoqëria shqiptare dhe si e parashikoni impaktin politik të këtij vendimi?

Presidenti Meta: Unë ende shpresoj që Shqipëria të marrë ftesën për çeljen e negociatave me Bashkimin Europian sa më parë të jetë e mundur, madje brenda këtij muaji, së bashku edhe me Maqedoninë e Veriut. Por është shumë e rëndësishme që në orët e ardhshme dhe në ditët e ardhshme të demonstrojmë pjekuri për të kapërcyer këtë krizë dhe kjo është mënyra e vetme që Shqipëria të ketë shanse më të mira për një vendim pozitiv në qershor apo shtator – kjo nuk është më e rëndësishmja, – por sa më shpejt të jetë e mundur. Megjithatë, nëse kriza do të vazhdojë, shanset mund të minohen për vite me radhë, e jo për disa muaj. Kjo është e qartë.

Gazetari: Pse e keni këtë opinion? A mendoni se përplasja aktuale politike është kriter kyç për çeljen e negociatave të anëtarësimit në Bashkimin Europian?

Presidenti Meta: Funksionimi i institucioneve demokratike është thelbësor për çdo vendim të niveleve më të larta politike. Siç e kam nënvizuar, standardet e zgjedhjeve të lira dhe të ndershme kanë qenë gjithmonë vendimtare për vendime të tilla. Shqipëria ka pasur disa probleme edhe në të kaluarën me zgjedhjet dhe nëse nuk tregojmë normalitet dhe përparim në lidhje me zgjedhjet e ardhshme vendore do të ishte një katastrofë.

Gazetari: Ka gjithashtu shqetësime të tjera të shprehur nga vendet anëtare të BE-së dhe që janë përfshirë në raportin e Komisionit Europian. Do të veçoja zhgënjimin sa i përket mungesës së dënimeve ndaj personazheve të rëndësishme të botës së krimit, të përfshirë në trafik droge si edhe luftës ndaj krimit të organizuar. A vazhdon Shqipëria të ketë probleme serioze me krimin e organizuar sipas këndvështrimit tuaj?

Presidenti Meta: Sundimi i ligjit dhe përparimi i prekshëm në luftën kundër krimit të organizuar, por edhe ndaj korrupsionit është thelbësor për të ecur përpara. Shqipëria ka nisur një reformë mjaft të rëndësishme në sistemin e drejtësisë, por duhet bërë akoma më shumë për të treguar vullnet politik për ta zbatuar me përpikmëri. Gjithashtu, për të qenë partnerë edhe më të besueshëm për të gjithë partnerët ndërkombëtarë në luftën kundër krimit të organizuar.

Gazetari: Pra, ju mendoni se duhet bërë akoma më shumë përparim. Pse është dashur kaq shumë kohë për procesin e vetting-ut? Përse Shqipëri është pa Gjykatë Kushtetuese për tetëmbëdhjetë muaj?

Presidenti Meta: Mungesa e Gjykatës Kushtetuese është një problem i madh për vendin dhe kjo e ka ndihmuar qeverinë për të marrë autoritet shtesë që nuk është i përcaktuar në Kushtetutën e Shqipërisë. Gjithsesi, unë shpresoj që gjërat të përmirësohen në muajt e ardhshëm, por tani është e rëndësishme të adresojmë krizën dhe të kemi më shumë kohë për të gjitha reformat që duhen zbatuar.

Gazetari: Nëse Shqipëria nuk merr ditën jeshile për çeljen e negociatave të anëtarësimit në BE këtë muaj, a mendoni se do të ketë rrezik për rritjen e emigracionit në masë, të ligjshëm apo të paligjshëm, pra shkaktimin e një vale të re emigrimi nga ky vend? Ne shohim që tani se një numër shumë i madh shqiptarësh largohen nga vendi i tyre për të nisur punë në një vend të huaj, sepse këtu pagat janë të ulëta. Papunësia e të rriturve është në nivelin 12%, e të rinjve është 22%. Numra shumë të vështirë për t’u menaxhuar nga çdo qeveri…

Presidenti Meta: Nuk do kisha dëshirë të përshkruaja skenarin më të keq, atë që ju përmendni. Jam i vendosur të luftoj për skenarin më të mirë, që do të thotë gjetja e një zgjidhje sa më parë, të tregojmë pjekurinë e duhur që qytetarët tanë të kenë më shumë besim për të ardhmen europiane të Shqipërisë dhe që gjithashtu partnerët tanë të jenë më të bindur se ne e meritojmë çeljen e negociatave me Bashkimin Europian sa më parë të jetë e mundur.

Gazetari: A mendoni se Shqipëria është gati për të nisur bisedimet për çeljen e negociatave të anëtarësimit me BE-në?

Presidenti Meta: Unë mendoj se shqiptarët janë gati, por udhëheqja politike dhe përfaqësuesit e institucioneve duhet të tregojnë më shumë pjekuri në mënyrë që të rrisim besimin te vendimmarrësit në Bashkimin Europian për ta hedhur këtë hap.

Gazetari: Të kthehem pak të situata politike, që ju e cilësuat si pengesa kryesore. Polarizimi është ekstrem, situata shumë konfrontuese dhe duket se edhe ju jeni përfshirë tashmë në këtë vorbull. Ndërsa ju prisni që këto zhvillime të fuqishme politike të shpëtonin sistemin, sistemi duket se ju ka thithur.

Kryeministri Rama vuri në dyshim neutralitetin tuaj gjatë fjalës së tij në Parlament të enjten dhe tha se ju i keni dhënë fund të drejtës për të qëndruar në zyrën e Presidentit të Republikës, sepse ju jeni bërë të njëanshëm në postin tuaj, duke mbështetur qëndrimin e opozitës dhe keni kërkuar anulimin e zgjedhjeve. Qëndrimi i qeverisë është në krahun e kundërt. A druheni se do të humbisni të paktën imazhin e neutralitetit tuaj në shoqëri dhe në opinionin publik?

Presidenti Meta: Jo, unë jam i sigurt se vendimi im gëzon një mbështetje mjaft të madhe në shoqërinë shqiptare dhe opinionin publik, sepse çdo familje shqiptare ishte nën trysni nga kjo situatë konfrontuese dhe njerëzit në përgjithësi nuk dëshironin të shikonin e të ishin dëshmitarë të këtyre lloj zgjedhjeve.

Por dua t’ju bëj me dije se zoti Rama nuk ka arsye për të qenë i zhgënjyer me mua, sepse një nga argumentet e tij më të forta kur më propozoi për President i Republikës, – asokohe ishim edhe partnerë në koalicionin qeverisës, – ishte se ai nuk mund të gjente dikë tjetër më të mirë që do të garantonte të drejtat e opozitës se sa zoti Meta. Dhe duke marrë një vendim të tillë, unë nuk po përpiqem të mbaj anën e partive opozitare, por jam gjithashtu i detyruar të garantoj të drejtat e opozitës në Shqipëri, sepse ky është një parakusht për të garantuar pluralizmin politik, mbi të cilin është ndërtuar i gjithë sistemi kushtetues i vendit. Gjithashtu, pluralizmi politik është i garantuar vetëm nga zgjedhje të lira e të ndershme sipas Kushtetutës së Shqipërisë. Dhe është shumë e rëndësishme gjithmonë t’i kujtojmë edhe Kryeministrit se qeveria ka përgjegjësi më të mëdha, sepse ka përgjegjësi për të gjithë vendin dhe gjithashtu për të gjithë qytetarët e këtij vendi, të cilët janë taksapagues dhe kontribuojnë në buxhetin që menaxhohet nga kjo qeveri.

Thënë kjo, shpresoj se qeveria dhe Kryeministri do të reflektojnë në mënyrë konstruktive në ditët në vazhdim dhe do t’i shërbejnë interesit më të mirë të vendit.

Gazetari: Pyetja e fundit. A gëzon Kryeministri Rama besimin dhe mbështetjen tuaj si kreu i qeverisë së këtij vendi?

Presidenti Meta: Kjo është një pyetje të cilës i jam përgjigjur më parë, kur e kam dekretuar si Kryeministër i Shqipërisë. Prisja që ai me kalimin e kohës në atë detyrë të ishte me fleksibël dhe bashkëpunues me opozitën, sepse para së gjithash, sfidat me të cilat përballet vendi mund të adresohen me sukses vetëm duke u bazuar në bashkëpunim më të gjerë. Dhe pres që ai ta lërë pas këtë retorikë përçarëse që e përdor aq shumë dhe që nuk po ndihmon mundësinë e një konsensus më të gjerë, por edhe politikat më gjithëpërfshirëse që vendi të jetë më i bashkuar.

Gazetari: Zoti President, faleminderit që dhatë këtë intervistë për Al Jazeera-n!

Presidenti Meta: Faleminderit edhe ju!

Intervista – Weber: Samiti i Parisit do të mbahet, rinisja e dialogut të jetë garanci se po shkohet drejt finales së vërtetë

Eksperti gjerman i politikave për demokratizim dhe zhvillim që ndërlidhen me rajonin e Ballkanit Perëndimor, Bodo Weber, thotë se Samiti i Parisit do të mbahet, pasi që kancealarja gjermane, Angela Merkel, dhe presidenti francez, Emanuel Macron, nuk kanë hequr dorë nga nisma për një takim Kosovë – Serbi në Paris. Këto deklarata analisti gjerman i ka bërë në një intervistë ekskluzive për Gazetën Express, ku ndër të tjera ka thënë se rinisja e dialogut ndërmjet Prishtinës dhe Beogradit duhet të jetë një garanci që po shkohet drejt një finaleje të vërtetë.

Shkruan: Besnik Veliu

Teksa ka folur për afatet kohore, Weber thotë se ato janë të një rëndësie dytësore, megjithatë potencon se në rast të rifillimit të negociatave, procesi nuk duhet të zgjasë më shumë se dy vjet.

Ndër të tjera eksperti gjerman për Ballkanin, në këtë intervistë, ka folur për idenë e korrigjimit të kufijve dhe treshen Thaçi – Mogherini – Vuçiq, involvimin amerikan, si dhe synimin rus që të mos ketë fare marrëveshje.

Gazeta Express: Më 6 qershor, kryeministri Ramush Haradinaj është takuar në Berlin me kancelaren gjermane, Angela Merkel. Haradinaj pas takimit ka thënë se Merkel nuk i ka kërkuar heqje të taksës, ndërkohë ka shtuar se çështja e liberalizimit të vizave vazhdon të jetë e komplikuar, edhe pse është dhënë një mbështetje e plotë nga Gjermania. Në anën tjetër nga kabineti i Merkelit nuk është dhënë asnjë deklaratë për media rreth takimit. A mendoni se ka ndonjë arsye për këtë, a mendoni se ka shkuar diçka keq në Berlin?

Gjithashtu ka pasur raportime që Samiti i Parisit mund të anulohet, për shkak të qëndrimeve të palëkundura të Kosovës dhe Serbisë?

Weber: Jo, asgjë nuk ka shkuar keq në takimin e Berlinit. Ai ishte një takim pune, si pjesë e serisë së takimeve të zyrtarëve gjermanë dhe francezë para Samitit të Parisit, prandaj fakti që zyra e kancelares nuk ka lëshuar komunikatë publike, nuk duhet të zgjojë asnjë dyshim. Takimet janë pjesë e një procesi eksplorues për të përcaktuar kornizën e takimit të Parisit, që në fund nënkupton hap përpara për rinisjen e negociatave për një marrëveshje përfundimtare gjithëpërfshirëse, duke përcaktuar një kornizë të negociatave kuptimplote. Pas dy vitesh dialog, synimi i treshes (Mogherini – Thaçi – Vuçiq) për të arritur një “zgjidhje” përmes shkëmbimit të territoreve ka shkuar në drejtim absolutisht të gabuar. Kjo nuk është e lehtë, thjesht sepse dy liderët nga Prishtina dhe Beogradi ecën drejt një procesi të rremë.

Gazeta Express: A mendoni që Berlini dhe Parisi janë dorëzuar sa i përket takimit të caktuar në fillim të korrikut, apo mendoni se do të vazhdojnë përpjekjet e tyre për t’i rikthyer në dialog Prishtinën dhe Beogradin, për arritjen e një marrëveshjeje?

Weber: Merkel dhe Makron definitivisht nuk kanë hequr dorë nga Samiti i Parisit. Janë duke u zhvilluar bisedime për shtyrjen e Samitit për në fund të verës, por nga ajo që kam dëgjuar së fundmi, duket që Berlini dhe Parisi janë pajtuar që të mbetet data e caktuar e Samitit në korrik. Derisa nuk është e parëndësishme që të kemi shefat e rinj të institucioneve të BE-së në Bruksel, iniciativa franko-gjermane nuk do të presë dhe nuk duhet të presë derisa Komisioni i ri Evropian të fillojë punën. Unë dhe organizata ime kemi konstatuar se përgjatë kësaj përvoje dhjetëvjeçare me institucionet e BE-së dhe politikën e zgjerimit, se nëse BE-ja ua lë institucioneve të Brukselit një iniciativë politike, janë krijuar telashe. Frederika Mogherini dhe ekipi i saj i cili ua ka rrëmbyer institucioneve të tjera të BE-së negociatat për dialog në dy vitet e fundit, përfshirë qeveritë e shteteve anëtare, ka qenë mbase shembulli më ekstrem i kësaj udhëheqje. Prandaj është e rëndësisë së madhe që dy nga shtetet anëtare me më ndikim e kanë marrë një nismë për t’i kthyer nën kontroll procesin e negociatave si dhe në binarë drejt negociatave serioze për arritjen e një marrëveshje vërtet gjithëpërfshirëse për normalizimin e plotë të raporteve Kosovë – Serbi. Ky është një proces që nuk duhet dhe nuk mund të presë derisa presidenti i Komisionit Evropian dhe përfaqësuesit e lartë të marrin zyrtarisht detyrën.

Gazeta Express: A ka ndonjë afat deri kur mund të arrihet një marrëveshje?

Weber: Jo nuk ka dhe nuk duhet të ketë afat kohor. Rinisja e bisedimeve duhet të sigurojë që marrëveshja finale duhet të jetë vërtetë finale, dhe vërtetë gjithëpërfshirëse, që  ndërton bazë për bashkëjetesë paqësore të Serbisë dhe Kosovës për dekadat që vijnë. Afati kohor është i rëndësisë dytësore. Edhe pse unë jam i bindur se nëse negociatat kthehen në një kornizë kuptimplote, një proces i tillë nuk duhet të zgjasë më shumë se 1 apo 2 vjet.

Gazeta Express: A mendoni që SHBA-ja, Gjermania dhe anëtarët tjerë të QUINT-it do të diskutojnë dhe koordinohen për çështjen e Kosovës, si mendoni që do të shkojnë gjërat tutje?

Weber: Unë besoj që vullneti i Shteteve të Bashkuara mund të jetë tashmë duke u kthyer në një rol përkrahës në raport me BE-në për të arritur një marrëveshje përfundimtare.

Gazeta Express: A do të përfshihet edhe Rusia në procesin e dialogut për arritjen e një marrëveshje Kosovë-Serbi?

Weber: Nuk jam i sigurt, Rusia nuk është e interesuar në asnjë proces konstruktiv që drejtohet nga Perëndimi dhe veçanërisht jo për ta sjellë Serbinë më afër integrimeve Euro Atlantike.

Intervistë me akademikun Mark Tirta, studiues i zellshëm i vlerave etnokulturore e shpirtërore të popullit tonë – Nga FRAN GJOKA

(Në intervistë me Akademikun Prof.Dok.Mark Tirta ka renditur aktivitetin shkencor 50 vjeçar  të tij, por edhe risitë në fushën e kërkimeve shkencore dhe produktive.)

 

 Si ndodhi që u futët në rrugën e studimeve në etnologjinë shqiptare, duke qenë një djalosh i ardhur nga malësia?

Kam lindur e jam rritur në Lëgjin të Oroshit të Mirditës, mes malesh, shumë larg qyteteve e rrugëve nacionale. Dihet se asgjë nuk vjen në të ndriçuarit e jetës pa shkaqe e rrethana të caktuara. Në rastin tim këto janë të shumta e të ndërthurura në mes tyre. Me pak fjalë këto shkaqe e rrethana nuk është e mundur të sqarohen si duhet. Po mundohem të shpjegoj diçka prej tyre:

Babai im e nëna ime kanë qenë shumë punëtorë në shërbim të jetës së familjes. Babai, në këtë vështrim, ka qenë i jashtëzakonshëm: bënte me shumë mjeshtëri bujqësinë, pemtarinë, vreshtarinë. Punonte me pagesë, sidomos dimrit, si teknik gëlqeresh, si marangoz e ndërtues muresh. Nëna ime ka qenë gjithnjë “zojë shtëpie“, pra menagjuese e ngrënies dhe e punëve të ndryshme në shtëpi; ka menagjuar kopështet për perime të ngrënies në shtëpi; ka qenë rrobaqepëse e përkryer për veshjet mirditëse për gra e për burra; ka bërë rroba për tërë njerëzit e shtëpisë, po për të tjerë ka bërë me pagesë. Këto punë tërë energji të prindërve të mij kanë ndikuar shumë në jetën time: këto kanë qenë shtysa të fuqishme për të ecur përpara në punët e jetës sime, për të shpërthyer energjitë si rrufe para furtunës…

Shtysë e fuqishme për të ecur përpara dijet e mia kanë qenë, mes të tjerash, dhe këto përjetime: Vëllai im më i madhi mbaron si i jashtëm 5 klasë fillore në Orosh, po kështu dhe vëllai i dytë: Gjoni, mbaron 5 klasë fillore në konviktin e Oroshit (konviktor) si nxënës i brendshëm. Vëllai i madh i nanës sime nga shtëpia e Bajraktarit të Kryezezit, jo larg Rubikut, kish mbaruar 5 klasë fillore e shërbente xhandar; vëllai i dytë mbaron gjimnazin në Shkodër e të dy gjatë një dreke te një i njohur, me sa duket, u helmuan e vdiqën menjëherë papritur (1939). Në shtëpi të tyre kishte një sasi shumë të madhe librash e mbasi vdiqën ata nuk kishte se kush t’i lexonte. Kështu, i mbartën me kuaj prej Kryezezi e i prunë në shtëpinë e babës në Orosh që t’i lexonin dy vëllezërit e mij më të mëdhej: Pjetri e Gjoni. Mbaj mend se shumica e librave ishin shqip, po kishte jo pak libra italisht, frëngjisht, gjermanisht. Librat shqip na i lexonin: poezi nga N. Frashëri, A.Z. Çajupi, po sidoemos nga të P.Gj. Fishtës si “Gomari i Babatasit”, “Anzat e Parnasit”, “Lahuta e Malsisë” e me radhë. Kënaqeshim duke i dëgjuar. Kur dy vëllezërit lexues nuk ishin në mbrëmje në shtëpi, ne fëmijët dëgjues mbeteshim shumë të mërzitur, si “të uritur“. Të tërë mendonim e bisedonim se si do të mësonim t’i lexonim vetë këto gjëra të bukura, lumturuese. Këto ishin shtysa të forta psikologjike për t’u arsimuar e për t’i përthithë vetë gjërat e bukura mbresëlënëse nga librat.

Një ditë, kur unë nuk isha, ndoshta, më shumë se 6 vjeç, Abati i Abacisë së Oroshit e kërkon babën t’i shkojë në selinë e tij. Babai shkon e ai i thotë se njërin nga djemtë e shtëpisë (ishim 6 vëllezër e 2 kushërinj, djem të xhaxhait) don ta marrë e ta shkollojë për ta bërë prift. Baba e pranon këtë mendim. Abati i thotë se emrin e djalit që do ta vendosni për ta bërë prift nuk do ta thuash tani, por ta bisedoni me tërë njerëzit e rritur të shtëpisë e bashkë do ta caktoni, por ai të mos jetë nga më të mëdhenjtë, por nga ata 5 a 6 ose 7 vjeç.

Në mbrëmje, ku ishin të pranishëm tërë njerëzit e shtëpisë, të moshuar, të rritur e tërë fëmijët, u bisedua për një fëmijë që do ta dërgonin në shkollë për prift. Të tërë ranë në një mendje që në shkollë për prift të më çonin mua se unë në foshnjëri isha sëmurë shumë herë; kisha ardhur i dobët nga shëndeti. U tha se Marku për parmendë, për kazëm, për të kullotur bagëtitë ndër male, nuk mund të bëhet, po ndoshta “bahet për kalem”. U vendos me mirëkuptim nga e tërë familja që Marku të shkojë në shkollë për prift. Të nesërmen baba më çoi te Abati në Abaci e i tha se tërë familja vendosën që këtë djalë të dërgojmë në shkollë për prift. Abati më përkëdheli njenën faqe e më pyeti nëse unë dëshiroja të shkoja në shkollë për t’u bërë prift e përgjigja qe një “po!”. U tha se shkollën fillore do ta bëja në Kuvendin Françeskan në Trashan të Lezhës, të mesmen do ta bëja në Shkodër e Shkollën e lartë për prift në Romë. Të tëra do të bëheshin me shpenzimet e institucioneve kishtare.

Abati, për të më dhënë disa mësime fillestare mua, ngarkoi priftin Dom Mark Xhani. Vija te Abacia 4 herë në javë e më bënte mësim nga 2 orë në ditë. Më mësonte shkrim e lexim, arithmetikë, disa poezi e mësim besimi. Kjo zgjati 6 muaj. Abacia ishte rreth një orë larg shtëpisë sime; për mua që isha i vogël ndoshta dhe më tepër. Këtu filloi shkolla e vërtetë për mua. U ndërpre shpejt se erdhën gjëmët e luftës, pasiguria e rreziqe që mund të na merrnin jetën. Nga kjo pasiguri prindërit i kufizuan lëvizjet që vëreheshin si të rrezikshme.

Më 1945 fillova filloren si nxënës i rregullt në fshatin tim në Orosh të Mirditës ku dhe e mbarova. Shkollën 7-vjeçare, të mesme, të lartë e mandej dhe kualifikimin pasuniversitar i kam bërë me bursë të shtetit. Notat që kam marrë gjithnjë kanë qenë maksimale. Kanë qenë disa mësues e profesorë që më kanë mësuar e më futën në universin e shëndritshëm të diturisë. Këta kanë qenë jo pak njerëz të ditur e të përkushtuar në mësimdhënie, me përpjekje të mëdha për të nxjerrë nga shkolla njerëz të ditur. Në fillore në Orosh për një vit e gjysëm më ka mësuar Davida Gjomarku që kishte arsim të mesëm; ishte me shumë kulturë e na i ka hapë dyert e dijes gjithandej: me shpjegime, me libra, me këshilla gjithfarësh; për mua ka qenë perëndi e rënë nga qielli që më ngriti lart në dritën shkëlqyese të mendimit. Në Tiranë kam pasur profesor në shkollë të mesme Petro Markun që na ka shtyrë shumë drejt dijes. Na shtynte të lexojmë sa më shumë, të kemi bibliotekë librash në shtëpi. Na thoshte se kur të dilnim mësues të blejmë çdo muaj rreth 400 lekë libra kur rroga jonë do të ishte jo më shumë se 3300 deri 4200 lekë me vlerat e vitit 1952-1955. Na porosiste të abonoheshim gjithnjë në “Nëntori” e në “Buletini i Institutit të Shkencave”, Tiranë. Petro Marku na porosiste të mblidhnim në malësi: toponime, antroponime, emra të përveçëm kafshësh. Na thoshte të mblidhnim përralla, doke e tradita popullore, norma kanunore. Unë që atëherë jam munduar t’i plotësoj këshillat e tij, edhe pse më mungonte dija e përvoja e duhur për eksplorime. Ky njeri shumë i ditur na thoshte, sipas legjendave, se Himara, pra dhe Dhërmiu ku e kishte vendlindjen (një fshat greqisht-folës) e kishte origjinën nga Mirdita. Na thoshte se nëna e tij e gjyshja e tij i kishin gunat krejtësisht si të Mirditës e kjo gjë mua më habiste për së tepërmi: Mendoja: si pranon ky njeri kaq i ditur se e ka prejardhjen nga malësitë e mbyllura të Mirditës?!

Pa ato porosi ngulmuese, të thëna e të stërthëna me zë dijetari, me tingllim shkrimtari, të ngulitura thellë në zemrën time, në mendjen time, unë nuk do të isha bërë tjetër veçse një arsimtar në malet e Mirditës. Ai më ka frymëzuar për të lexuar, për eksplorime, për shkrime. Të njejtën gjë e ka bërë më vonë edhe Jup Kastrati me mua në Institutin e Lartë Pedagogjik në Shkodër. Edhe profesorë të tjerë më kanë shtyrë, më kanë frymëzuar në rrugën e dijes. Në fëmijëri e në rini kam lexuar jashtëzakonisht shumë libra e me shumë kënaqësi.

 Kur e kuptuan të tjerët se në vetëdijen tuaj kishte lindur pasioni për t’u marrë me kërkime në etnokulturë, në të fshehtat, në misteret e kohëve të kaluara?

Nga natyra kam qenë shumë emocionant. Nga njoftime a pamjet e hidhura në film, edhe kur isha i rritur e i arsimuar, më shkonin lotët, qaja si fëmi. Më tërhiqnin në anë psikologjike mitet e maleve, misteret e shpellave, të shkëmbenjve, të greminave, mbetje fortifikimesh Antike e të Mesjetës. Në Mirditë këto i gjurmoja ngado që në vitet 1953-1955, po më shumë në kohët më të vonshme. Këto u bënë pjesë e shpirtit, e mendjes sime. Në këto kërkime të mijat, doemos, kanë ndikuar shumë porositë e mësimet e dhëna më parë nga Petro Marko e më vonë nga Jup Kastrati.

Viti 1961 më bëri të njohur gjithandej si kërkues në arkeologji, në etnokulturë, në gjuhësi (mbledhje toponimesh, antroponimesh, emra kafshësh, fjalë e shprehje të rralla), mite e legjenda, këngë popullore e me radhë. Këto në fillim i bëja me shumë pak shënime e më vonë, në vitet 1965-1967 u shtuan së tepërmi: kërkime me shumë shënime. Dorëzoja materiale të mbledhura në terren në Institutin e Gjuhë-Historisë, në Institutin e Folklorit, te Arkeologjia në Tiranë. Botoja shkrime në organet e shtypit për eksplorimet në terren, ku disa prej tyre më 1967-1968 u botuan dhe në shtypin shkencor. Këtu e ndjeva veten shumë të lidhur, me shpirt e me zemër me kërkimet në etnokulturë, në fushën e etnologjisë.

Cilat janë disa nga momentet më të rëndësishme të jetës suaj që ju i kujtoni me nostalgji e mall edhe në ditët e sotme?

Këto janë të shumta e unë po përmend pak prej tyre.

Në shtator të vitit 1961, shkoj i shoqëruar nga dy nxënës të mijtë: Dedë Ndreu e Pashk Gega, nga Shënpali ku isha arsimtar e drejt e në Bukël, një lartësi malore shumë e veçuar, anash vend shkëmbor e sipër e mbuluar me lisa e më pak pisha. Ishte rreth 2 orë e gjysëm larg Shënpalit. Për tjetër gjë shkova e tjetër më doli. Mbi një altar të bërë në formë paralelepipedi, me gurë po pa llaç, kishte lekë të kohëve të ndryshme, copa rrobash, të lëna si rite shenjtërie, po mbi ta kishte dhe një grup objektesh, bronzi, bakri e hekuri të Mesjetës së Herëshme. Kur i pashë ato u entuziazmova sa mbeta pa mend. Ishin objekte të dala nga varre të shek. VI-VIII, VI-IX pas Kr. Fshatarët Letaj, banorë, në atë mal – Bukël kishin hapur disa ara të vogla e i kishin mbjellur me misër. Aty kishin dalë, në punim e sipër ato objekte varresh. Për të mos bërë shumë mëkat me ato objekte varresh, i kishin vënë në altar. Pashë rreth e rrotull aty afër e m’u shfaqën shumë varre të Arbërit të Mesjetës së Herëshme. Unë u befasova nga këto dëshmi të Kulturës Arbërore të Mesjetës së Mesme. Nga kjo sikur u bëra tjetër njeri. Nga fjalët tërë emocione që nxirrja nga goja dy nxënësit e mij çuditeshin. Nuk e kuptonin se pse unë po mallëngjehesha kaq shumë nga këto objekte të ndryshkura prej bronzi a prej hekuri edhe pse unë mundohesha t’ua shpjegoja me aq sa mundesha. Unë që nxënës i shkollës së mesme e mandej në shkollë të lartë lexoja me pasion çdo gjë që shkruhej për Ilirët, për Arbërit e Mesjetës, për Kulturën e Komanit. Kur kam qenë nxënës e pastaj student sa e sa herë e kam vizituar Muzeun Arkeologjik-Etnografik të Tiranës e objektet e ekspozuara ishin bërë pjesë e shpirtit tim. Jo vetëm i njihja po i vështroja si gjëra të gjalla e që lëviznin, që na rrëfenin të kaluarën, jetën e stërgjyshërve të Shqiptarëve.

Këto objekte të Varrezës së Buklit, pra të Mesjetës së Herëshme për dy muaj i kam mbajtur në një kuti kartoni në dhomën time të gjumit në Shënpal. Më 27 nëntor 1961, të bartura në një trastë, i kam çuar në Muzeun Arkeologjik, në kabinetin e punës së Prof. Hasan Cekës. Aty në moment kanë ardhur dhe Skënder Anamali, Selim Islami, Rrok Zojzi, Theofan Popa e dy gra. Duke i parë ato objekte më kanë ngritur në qiell për zbulimin e bërë. Përsërisnin disa herë: “Paska kulturë të Komanit dhe në Mirditë!”, “Paska kulturë të Mesjetës së Herëshme dhe në Mirditë!”. Më bënë shumë e shumë lëvdata e disa premtime, po këto të fundit nuk i mbajtën. Unë këtu, nga këto komplimente e kamë ndjerë veten shumë të entuziazmuar, sikur të kisha kapur qiellin me dorë. Kam pasur dhe raste të tjera lumturimi të madhërishëm…

Trego momentet më të hidhura, ndoshta gati tragjike të jetës, që nuk do të dëshiroje t’i kujtoje, por që kanë vlerë për lexuesin.

Si e kam thënë dhe më parë, kam qenë tip tepër emocional, sa që kur më kanë ndodhur gjëra të dhimbshme, kam shkuar disa herë deri në mendim për vetëflijim. Agresiv nuk kam qenë, po fatkeqësinë e kam përjetuar me shumë dhëmbje. Dua të sqaroj se me përjashtim të disa rasteve krejt të veçanta, jetën e kam kaluar në mënyrë normale, duke u marrë gjithë kohën me shumë punë, me lexime librash, me kërkime në të panjohurat e jetës së njerëzve me anë të dukurive rrënjësore të etnokulturës: të dokeve, të traditave, të ligjeve dokesore.

Kur isha rreth 10 a 11 vjeç bëra një dëm të madh në shtëpi, natyrisht nga pakujdesia: më duket se theva filxhanët e kafesë ose ndoshta bëra një dëm tjetër shumë të madh e për këtë veprim dëmtues më rrahën rëndë njerëzit e shtëpisë. I zemëruar shumë e duke qarë ika me vrap e u futa në një pyll me pisha e me lisa, me mendimin për të mos u kthyer asnjëherë në shtëpi, po të rrija atje e të më hanin ujqërit. Aty kishte dhe disa gremina shkëmbore. Duke kaluar në këto vende shkëmbore rrëshqita e rashë në greminë e kështu u lëndova shumë në trup. Kofshët e të prapmet m’u skuqën krejtësisht nga gjaku që rridhte me shumicë. Kisha dhimbje marramendëse. Kjo më bëri që të shkoj menjëherë në shtëpi, ku më pritën me shumë përkëdhelje, për të më qetësuar. Më vunë në një ndenjëse si krevat pranë vatrës, ku kishte ngrohtësi. Më çveshën, më pastruan nga gjaku e mbetje të tjera në trup nga rrëzimi. Më mjekuan nga 2 a 3 herë në ditë me ilaçe popullore e për 3 a 4 ditë u shërova. Ato ilaçe popullore e të tjera në shërbim të shëndetit të njerëzve ishin me shumë vlerë. Mendoj që edhe sot ato duhen vlerësuar për kohën e kushtet e asaj kohe. Po dhe sot mund të mësohet diçka prej tyre… Ishin ilaçe nga bimë e gjëra natyrore, ku përziheshin bashkë elementë të ndryshëm.

Më 1962 isha drejtor shkolle në Shënpal të Mirditës. Çesk Kumrinë nga Shkodra e kishim shef të Seksionit të Arsimit për rrethin, me një shkollë të mesme që e kish marrë “me brekë nëpër këmbë”. Nga dijet e nga ana organizative në arsim ishte krejtësisht i paaftë. Në atë kohë ishte përhapur fjala se do të heqin Çesk Kumrinë nga ai post ku ishte e në vend të tij të venë Mark Tirtën. Çesku bashkë me Shefin e Degës Ushtarake gjetën një mënyrë për të më hequr mua nga Mirdita. Unë isha me shkollë të lartë e nuk duhej të shkoja ushtar, po në këtë kohë zborin për oficer, sipas ligjeve të asaj kohe, nuk e kisha bërë të plotë e të kisha marrë gradën e oficerit rezervë. Kjo mungesë, në bazë të kodeve ushtarake, lejonin të merresha ushtar dhe me shkollë të lartë. Në atë kohë kishte 20 a 25 mësues në Mirditë me shkollë të mesme që nuk merreshin ushtarë se mbeteshin shkollat pa mësim. Në mënyrë pak si të fshehtë e me dredhi, më çuan për 3 vjet ushtar në Sazan, pra në Ishull. Kur më çuan atje unë nuk e desha jetën. Nuk flisja me njeri, po urdhrave u bindesha me rregull. Një jurist nga Korça – ushtar po pa e mbaruar shkollën e lartë më mësoi të shkruaja disa letra për t’u liruar shpejt se isha marrë pa të drejtë ushtar. Mbaj mend se i shkrova një letër Ramiz Alisë, një Sekretarit të Parë të Partisë në Mirditë, një në Ministrinë e Mbrojtjes. Një ditë u afishua një urdhër nga Ministria e Mbrojtjes ku thuhej se ushtarit Mark Tirta nga tre vjet koha e ushtrisë i bëhet 2 vjet. Në atë rast shumë ushtarë, nënoficerë e oficerë po më uronin për uljen e kohës së shërbimit ushtarak e unë nuk ndjeja aspak kënaqësi, po ndjeja vetëm hidhërim.

Aty bëmë muajin e parë, si thonim “karentinë” ku mësimet ushtarake ishin më të lehta e pastaj filloi stërvitja ushtarake e rënduar; filloi dhe të bëhej roje te qendrat – depo të armatimit e te artileria kundërajrore. Më çuan roje te artileria kundërajrore në një kodër. Isha me pushkë. Aty desha t’i jap fund jetës. E dija se plumbi duhej të godiste o në zemër o në tru, se ndryshe mbetesha gjallë e si mos më keq. Po të kisha revole do të ishte gjë e lehtë, po me pushkë të gjatë ishte diçka e vështirë të gjuaje në tru ose në zemër. Mendova shumë mënyra për ta bërë këtë, po asnjëra nuk po më ecte. Zbatha këpucën e djathtë për të lëvizur shkrepsin e pushkës. As me këtë nuk munda ta bëj. Në moment vjen kapteri me ushtarë për të ndërruar rojet. Kështu ky akt tragjik dështoi. Ika në kapanon për gjumë. Të nesërmen mësuam se një ushtar kish plagosur veten në përpjekje për t’u vetëvrarë.

Menjëherë po atë mëngjes u mblodhën ushtarë, nënoficerë e oficerë nga gjithkah e filluan ta shajnë me fjalët më të ndyra: me nënë e me babë, me gjysh e me gjyshër e me nga të afërm të tij kahmos. Unë e kuptoja se ato shprehje fyese e poshtëruese nuk ishin të vërteta, pavarësisht nga fajet vetjake të ushtarit për të cilin flitej. Kuptohet, kjo bëhej për të frikësuar ushtarët e tjerë që të mos bënin veprime të tilla tragjike. Unë në këtë rast i thirra mendjes e bëra kthesë, largim nga ai akt tragjik, duke menduar se nga kjo mund ta pësonin dhimbshëm prindërit, vëllezërit, kushrijtë, të afërt e dashamirët e mij. Arsyetova me vete: Çfarëdo padrejtësie që të më bëhet, sado e rëndë të jetë ajo, unë do ta duroja me qetësi, në heshtje. Me letrat e kërkesat me gojë, me ndihmë të vllajt – Gjonit, që ishte oficer në Drejtorinë e Ndërlidhjes të Ministrisë së Mbrojtjes, me ndërhyrjen e organeve më të larta të rrethit të Mirditës u lirova nga ushtria mbasi bëra një vit e disa muaj ushtar. U ktheva në arsim në Mirditë ku u mora shumë me kërkime e shkrime kulturore e shkencore.

Më morën në specialitetin e etnologut në Institutin e Histori-Gjuhësisë në Tiranë. Këtu iu vura me forcë të madhe kualifikimit si etnolog dhe kërkimit shkencor.

Isha marrë shumë vite, me kërkime terreni, me studime, me botime në fushë të etnologjisë; pa e menduar fare u përplasa me një të papritur tronditëse: Aty nga muajt e fundit të vitit 1975 dhe kjo zgjati dhe në 3 muajt e parë të vitit 1976, u akuzova rëndë për ideologji borgjeze, revizioniste, obskurantiste në shkrimet e mija. Dy vetë qenë këta që e hartuan këtë akuzë, pas shpine e jo drejtpërdrejt në sy. Këta u përkrahën dhe nga disa njerëz të tjerë të Institutit që ishin me pozitë e që u shkonte fjala. M’u hoqën 3 studime nga shtypi shkencor: 2 në “Etnografia Shqiptare”, nr. VI e VII dhe një nga “Studime Historike”. Këto studime më parë ishin diskutuar e miratuar për botim nga sektori ku bëja pjesë, nga specialistët reçensentë e deri nga redaksitë përkatëse. Kishin shkuar deri në boca në shtypshkronjë. Vendosën të më qarkullojnë, të më çojnë në Selitë të Tiranës prapa Dajtit për 3 vjet. Thuhej 3 vjet po nuk dihej se sa do të rrija në fshat. Unë nga kjo u trondita për së tepërmi: jeta për mua “u bë pa vlerë”.

Në këto momente tronditëse për mua, u takova rastësisht në rrugë me Prof. Eqrem Çabejn e aty më pyeti për shumë gjëra e, ai me siguri nga fytyra e shihte se isha bërë si i vdekur. Më pyeti për studimet në mitologji e besime e unë i tregova tërë katrahurën që kish ndodhur. I kërkova ndihmë që të më shpëtojë nga gremina ku do të më hidhnin. U shpreh i gatshëm që për këtë të bisedojë me Aleks Budën. Nga ky rast shkova dhe te Prof. Aleks Buda e iu ankova. Më tha se do ta diskutojë në mënyrë të posaçme në Presidiumin e Akademisë së Shkencave dhe se fjala e vota e tij do të ishte në mbrojtjen time, por, më tha, nga 9 veta “unë kam vetëm një votë”. Pas 12 ditësh më thërret drejtori i Institutit të Historisë e më thotë se problemi im ishte diskutuar për rreth 2 orë e u vendos: Unë do të rri në tavolinën ku kam punuar për vite të tëra; 3 punimet do të botoheshin pasi të bëheshin dhe përpunime nga ana ideologjike; do të botoheshin jo shumë shpejt se “temperatura ka vajtur 180°”.

Pra mua më shpëtuan nga gremisja prof. Eqrem Çabej e prof. Aleks Buda. Unë u jam shumë i detyruar për këtë. Ata për mua nuk kanë vdekur. Ata jetojnë për të mirat që më kanë bërë mua e të tjerëve.

Jeni një studiues i zellshëm i vlerave etnokulturore e shpirtërore të popullit tonë, cilat kanë qenë shkrimet e para që keni botuar?

Në vitet ’50, po sidomos nga viti 1964 e në vazhdim, sipas mësime të profesorëve të mij të nderuar, që i kam përmendur dhe më parë, unë jam marrë shumë me kërkime, me eksplorime në terren e më pak me shkrime. Një pjesë të madhe të tyre atëherë, i kam dorëzuar në Arkivat e Institutit të Histori-Gjuhësisë e në Institutin e Folklorit në Tiranë.

Nga vitet 1966-1967 fillova të shkruaj studime shkencore që u botuan në revista e manuale shkencore në Tiranë. Në vazhdim të kohës shkrova jo pak studime e kumtesa që u botuan jo vetëm në Tiranë, në Shkodër e me radhë, por dhe në Kosovë e në Maqedoni, në revista e manuale shkencore të Shqiptarëve të atjeshëm, por dhe në botimet, në revistat shkencore shtetërore të Maqedonisë që botoheshin në Shkup. Në këto vite, duke përfshirë këtu dhe vitet ’80 e ’90, u botuan shumë studime e kumtesa të miat dhe në revista e manuale shkencore të vendeve të ndryshme të botës si: në Austri, në Itali, në Gjermani, në Kanada, në Francë, në Rumani, në Hungari, në Kroaci, në Serbi, në Rusi, në Spanjë e me radhë. Më së shumti këto kanë qenë kumtesa ose punime 10 deri 30 faqe reviste a manuali.

Kam shkruar disa libra në vitet ’70 të shek. XX, por ato filluan të botohen vetëm nga vitet pas 1995. Qe botuar më 1973 një libër 75 fq. “Mitologji e besime” me shtyp të thjeshtë si shaptilograf që e kishte Universiteti në vartësi. Në vitet ’70 kisha përgatitur “Mitologji e besime ndër Shqiptarë” dhe “Fjalori mitologjik shqiptar” që u përjashtuan nga botimi me pretekste ideologjike. Që më 1982 ishte përgatitur për botim libri “Migrime të Shqiptarëve”, por u botua vetëm më 1999. Në vitet 1980-1999 kemi botuar disa libra me bashkëautorësi, si: “Shpati i sipër”, “E drejta kanunore shqiptare”: bashkautor në vëll. I, III, IV të “Veshjeve popullore shqiptare” e kështu me radhë. Disa nga librat shkencorë të shkruar nga ky autor: “Etnologjia e Shqiptarëve”, “Etnologjia e përgjithshme”, “Mitologjia ndër Shqiptarë”, “Migrime të Shqiptarëve”, “Lëvizje migruese të brendshme”, “Lëvizje migruese ndër shekuj”, “Panteoni e Simbolika”, “Mjeshtëri e kërkimit shkencor në etnologji”. Ka dhe disa të tjera në rrugë botimi. Këto janë bërë shumë kohë më parë, por janë ripunuar më vonë në përgatitje për botim. Këta libra shkencorë janë përdorur dhe në mësimdhënie në Universitetin e Tiranës e për disa vjet dhe në Prishtinë.

Jeni autor i një vepre madhore “Etnologjia e Shqiptarëve”. Si arritët ta realizoni këtë vepër të munguar deri më sot?

Për këtë vepër e për të tjera që u përmendën, për punime të veçanta shkencore, kam bërë eksplorime terreni në tërë viset e Shqipërisë, në Kosovë e në krahinat shqiptare të Maqedonisë e kam mbledhur material burimor të gjerë. Kam lexuar e skeduar të dhëna nga autorët e ndryshëm eksplorues si G.J. von Hahn, Fr. Nopça, M.E. Durham, M.Hasllëk e shumë të tjerë, duke i marrë të dhënat në mënyrë kritike e selektive. Kam konsultuar materiale të ndryshme të arkivave. Nga të lexuarit e të thelluarit në brendi të veprave të etnologëve e të antropologëve të mëdhenj të botës, kam përvetësuar në thellësi mënyrën e të strukturuarit, mënyrën e analizës shkencore ku hyhet në brenditë më të thella të të vërtetave, të marra në kompleks e jo si gjëra të veçuara, të shkëputura njera nga tjetra. Në këtë rrugë pune të bërë ditë e natë, pa e ditur se ç’është pushimi, besoj se kam arritur të bëj diçka me vlerë.

Në këtë vepër përshkruhen shkencërisht norma, rregulla, tradita, besime pagane, doke, ligje popullore e me radhë, si keni mundur t’i grumbulloni këto materiale me shumë vlerë?

Është dashur shumë punë, shumë mundime, për të mbledhur këto në terren nga burime të ndryshme të shkruara, po dhe shumë mundime, me punë ditë e natë, për t’i interpretuar në ndërthurjet e tyre si dukuri njëra me tjetrën, po dhe si ndryshimësi gjatë shekujve. Ato kanë ndryshuar, po në to janë ruajtur dhe thërrmijëza që nga koha e lashtë. Është dashur punë e madhe dhe për t’u strukturuar vepra ashtu si duhet. Për interpretim të dukurive e për strukturim të tyre, kam pasur si mësim modelet e shkencëtarëve të mëdhenj botërorë në fushën e etnokulturës. Veprat e tyre i kam lexuar me kujdes.

Jeni pjesëmarrës në disa ekspedita etnografike nëpër vendin tonë. Tregoni ndonjë kujtim ose mbresë të veçantë nga takimet me popullin?

Kujtimet e mbresat janë të shumta. Këtu po japim pak prej tyre. Populli na ka pritur në shtëpi e kudo, na ka ndihmuar në punën tonë: mua e kolegët e mij. Kishte hotele të thjeshta e tepër modeste në Brataj të Vlorës, në Kuç, në Progonat e gjithandej në Labëri; kishte të tillë në Iballë të Pukës, në qendër të Dukagjinit, në Vermosh, po rrallë herë kemi fjetur në këto bujtina. Na merrnin në mbrëmje, disa herë dhe për drekë, të thuash se me detyrim, për të fjetë e për të ngrënë në shtëpitë e tyre. Kjo për ne nuk ishte vetëm se e kalonim natën në komoditet, po vetë specialiteti na e kërkon që ta shohim jetën sa më natyrshëm, t’i shohim e t’i përjetojmë doket e traditat. Hynim shumë thellë në jetën e popullit, ku ishin tërë njerëzit e shtëpisë, po dhe komshinj që vinin të kuvendonin me ne.

Isha në eksplorim në Brataj të Vlorës e kërkova të më mblidhen shumë pleq, të moshuar bashkë e të marr prej tyre besime, rite e mite të burimit pagan. Më thanë se do t’i thonin Sekretarit të Partisë të urdhëronte të mblidheshin tërë pleqtë. Unë kundërshtova me motivin se ai përfaqësonte propagandën e ateizmit. Ata me mendje të tyre i thanë Sekretarit e ai urdhëroi të mblidhen tërë të moshuarit e vendit në Sallën e Shtëpisë së Kulturës e ashtu u bë. Ai erdhi e më përshëndeti mua; u tha tërë të pranishmëve që të më shpjegojnë mua ç’t’u pyes pa asnjë kufizim e menjëherë u largua. Biseda me ta për të dhënat që kërkoja më shkoi shumë mirë. Më paraqitën shumë rite, mite e besime të burimit pagan që për mua ishin me shumë interes, të shumta e të panjohura.

Po në këtë kohë, me një shoqërues, shkova në shtëpi të një plaku 104 vjeç e që mendjen e kishte të freskët. Më tregoi shumë gjëra interesante. Më tregoi se ku kish qenë fëmijë shkonte në shkollë në Medrese, duke kaluar nga Drashovica; aty, kur po ndërtohej Ura e Drashovicës, e vjetra, kish parë e përjetuar sesi, afërsisht aty nga viti 1879, mjeshtrat ndërtues të Urës së Vjetër kishin murosur një fëmijë të marrë që lëvizte rrugëve si lypës. Nga ky akt primitiv i ndërtuesve popullsia ishte revoltuar për së tepërmi e kërkonte dënimin e ndërtuesve. Gjithsesi, te mjeshtrit ndërtues që nuk ishin Lebër ekzistonte mendimi i përforcimit të urës me anë të flijimit.

Unë e etnologia e shquar Andromaqi Gjergji gjatë një ekspedite në Mat shkuam dhe në një shtëpi në Burgajet ku punuam ditën, në mbrëmje e deri orë 1.30 mbas mesnate. Andromaqi u muar me veshjet e grave e merrte të dhëna nga gratë. Unë punova me kryefamiljarin që ishte i moshuar e me një plak që kishte ardhë nga Lura e ishte aty mik. Mbas orës 10 të natës kolegia mbaroi punë me gratë e u kthye të pyesë dy burrat për gjëra të ndryshme si dhe unë. Në orën 1.30 mbas mesnate mbaruam punë e u ulëm të flemë. Morëm këtu shumë të dhëna me interes për kërkimet tona shkencore. Të nesërmen në mëngjes ishte ditë e pazarit në Derian e shkuam aty për të parë gjëra që i shërbenin specialitetit tonë si vlera të etnokulturës. Na vijnë të dy të moshuarit bashkëkuvendues të mbrëmjes e na kërkojnë që t’i asgjësojmë gjithë sa kishin shkruar nga thëniet e tyre e madje dhe duke na kërkuar ndjesë. S’po e kuptonim kërkesën e tyre. Ata në mëngjes, ndërsa ne shkuam në Pazar, u kishim treguar disa të rinjve për ato që kishim kuvenduar me ne. Ata djem kishin qenë aventurierë ngatrrestarë. U kishin thënë pleqve se ata që mbanin shënime për thëniet e tyre kanë qenë të sigurimit të shtetit e “ju menjëherë do t’ju burgosin”. Këta të moshuar e kishin besuar këtë e, të frikësuar, erdhën shpejt te ne e kërkonin të falur, për sa kanë thënë, me arsyen se kanë gabuar e për këtë na kërkuan “të falur”. Hoqëm shumë keq për t’i bindur, sadopak, se nga kjo nuk do t’i gjejë gjë e keqe.

Jeni autor i hartimit të disa guidave udhëzuese për kërkime në etnokulturë. Si u lindi ideja për hartimin e tyre?

Është e vërtetë, kam bërë disa guida, udhëzues a pyetësorë që të ndihmojnë në kërkimin shkencor, në eksplorime në terren. Të tëra janë botuar si broshura të veçanta. Është një praktikë e njohur në botë për ata që bëjnë kërkime në etnologji e në folklor. Ato janë si një platformë pune ku përmendet çdo element, qoftë dhe shumë i vogël. Kjo ndihmon për të mos harruar gjëra të veçanta gjatë kërkimit në terren, më së shumti, po dhe në arkiva e në botime të ndryshme. Këto bëhen dhe për bashkëpunëtorët që nuk janë specialistë të mirëfilltë të fushës, po që me këta udhëzues orientohen më mirë në mbledhjen e materialit në terren, në popull.

Ç’mendim keni për vëmendjen dhe predispozicionin e autoriteteve shtetërore ndaj kulturës popullore dhe folklorit në ditët e sotme?

Që 70 vjet e këtej vërehet shumë qartë se etnologjisë e folklorit në Shqipëri nuk u është kushtuar kujdesi i duhur. Këto 24 vjetët e fundit janë katandisur në një gjendje për të të ardhur keq. Nuk vihen aty kuadro të afta, po me miqësi, me tarafe, sipas klaneve të caktuara. Nuk mbështetet në asnjë arsyetim logjik bashkimi në një institut me etnokulturën dhe studimet në pikturë, në skulpturë, në dramaturgji. Këto të fundit kanë të bëjnë me artin e kultivuar e nuk e kanë vendin këtu.

Në ish vendet komuniste të Europës Lindore në universitete kishte degë të veçanta të etnologjisë veç e të folklorit, po dhe për muzeologjinë, ku përgatiteshin kuadro mësimdhënëse e të kërkimit shkencor në këto specialitete. Vetëm në Shqipëri nuk kishte. Kjo trashëgimi kulturore me kaq vlera mbetej pa specialistë të veçantë, po mjafton të kishte mbaruar për histori për të dhënë etnologji; duhej të ishte specialist në letërsi për të dhënë folklor.

Duhet ta kishte në Fakultetin e Shkencave Shoqërore një departament të veçantë të etnologjisë, një tjetër të folklorit. Këto disiplina kanë secila historinë e tyre të veçantë, kanë teoritë krejt të përcaktuara, kanë evolucionin, kanë simbolikat, kanë mbetëzat (mbijetoja) prehistorike të ndërthurura me dukuri më të vona: të Mesjetës e të Kohës së Re. Këto duhet t’i dijë mirë pedagogu pa ta japë si duhet lëndën e etnologjisë ose të folklorit.

Është shumë e gabuar të ndryshohesh emrin e disiplinës etnologji a Folklor ose Etnografi. Etnologji: Studimi i etnosit, pra i një etnie, i një populli; emërtimi Antropology që do të thotë “Studimi i njeriut”, kupton njerëzimin në përgjithësi e veçanërisht komunitetet primitive të Afrikës, të Australisë, të Guinesë së Re, të Zelandës së Re, indigjenët e Amerikës e me radhë. Duke i ndërruar emrin disiplinës, emër me të cilin janë bërë rreth 100 botime librash, manualesh, revistash shkencore, mendojnë se kanë bërë një shpikje, në të vërtetë kanë shprehë padije me mendjemadhësi të veçantë.

Në një konferencë shkencore keni debatuar ashpër me albanologun Aleksandër Stipçeviç. Ku konsistonte asokohe debati juaj?

Debatet në tubime shkencore, si kundërvenie, janë një gjë e zakonshme, edhe pse diskutimet mund të botohen ose jo. Ngrihen problemet kundërvenëse pa u shkruar e, nëse kërkohen për botim ato shkruhen. A. Stipçeviçi në diskutim përmendi kumtesën e Rr. Zojzit për veshje ilire e trashëgimi të tyre në ato shqiptare; përmendi Andromaqi Gjergjin, ornamentet ilire e dukuri të tyre në veshjet shqiptare; përmendi dhe kumtesën time për kulte të natyrës (kur bëhej fjalë për kultin e diellit e të gjarprit) ndër Ilirë e ndër Shqiptarë. Ai i quajti diçka si të dyshimta e pak të bazuara të tre kumtesat e tre autorëve, si vazhdimësi iliro-shqiptare. Kur iu kërkua me shkrim, e dha vetëm për mua që isha më i ri e i panjohur për të. Unë në kundërvënie argumentova saktësitë e mija në fakte e interpretime, lashë të hapur anën hipotetike për kultet te Ilirët që nuk ishin studiuar nga arkeologët; kritikova disa mendime të gabuara, të shprehura në kumtesën e A. Stipçeviçit.

Që nga ajo ditë e debatit e këtej me A. Stipçeviçin kemi qenë miq, jemi shoqëruar, kemi shkëmbyer letra e libra; kemi bërë reçensione vlerësuese për librat e njëri-tjetrit.

Dimë se një numër i “Etnografisë Shqiptare”, nr. 18, i kushtohet çështjes së migrimit të popullit tonë, trajtuar nga ju. Pse nuk u botua si libër më vete?

Nuk kishte pará Akademia e Shkencave. Në vazhdim kam dashur të botoj librat e pabotuar fare. Ajo u botua në një farë mënyre. Këtë e kam në CD e po të kem para menjëherë e botoj si libër në vete.

Në temën interesante që kemi trajtuar, përcaktohen mirë vendet ku janë ngulitur Shqiptarët, por shpesh mungojnë të dhënat e shpërnguljes: koha, vendi, pse ndodh kjo?

 

Krahinat nga kanë emigruar më shumë e ato nga kanë ikur më pak i kam shënuar. Kur kam gjetur shifra të ikjes i kam shënuar, po në jo pak raste nuk i kam gjetur të dhënat konkrete e pra nuk janë shënuar. Koha relative është dhënë.

Para pak ditësh lexova një shkrim tuajin, kushtuar vizitës së M.E. Durhamit në Shqipëri. Ç’përfaqëson kjo albanologe e shquar për ju?

Gjatë shek. XIX e në gjysmën e parë të shek. XX kanë ardhur në Shqipëri jo pak intelektualë e intelektuale nga vise të ndryshme të botës së qytetëruar e kanë shëtitur, kanë bërë eksplorime ndër malet shqiptare, në vise të ndryshme; kanë shkruar libra, po dhe shkrime për shtyp, në pasqyrim të kulturës shqiptare, por ata që shëndritën më shumë në eksplorime e studime shkencore janë Johann Georg von Hahn (1811-1868), që është quajtur dhe babai i albanologjisë, Frans Baron Nopca (1877-1933) dhe intelektualja Mary Edith Durham (1863-1944) nga Anglia. Kjo e fundit jo vetëm që ka bërë eksplorime në malësitë shqiptare e nga këto ka shkruar 7 libra e shumë shkrime të tjera në organe shtypi, po ka dhënë një ndihmesë të madhe në mbrojtje të etnokulturës së Shqiptarëve. Për punën që ka bërë në shërbim të etnokulturës shqiptare, në shërbim të jetës së Shqiptarëve të persekutuar nga Serbët në Veri e nga Grekët në Jug, për mbrojtjen e trojeve etnike shqiptare, ajo është nga Anglia, por është dhe Shqiptare e shquar ku jeta e saj ishte e lidhur me fatet e popullit tonë. Kjo është heroinë kombëtare e Shqiptarëve e ndaj saj kemi shumë detyrime. Duhet nderuar kjo heroinë se me të kombi ynë nderon veten.

Jeni vlerësuar me titujt më të lartë shkencorë dhe çmime të larta në krijimtari. Ç’përbëjnë për ju këto vlerësime?

Këto janë pasqyrë e punës sime ditë e natë, të thuash se një jetë të tërë. Shpirti im më thotë se duhet të bëj sa më shumë për atdheun, për kulturën shqiptare. Më mirë të jetoj diçka më pak e të bëj më shumë se sa të jetoj më shumë e të bëj më pak!

 Instituti i dikurshëm i Kulturës Popullore është riorganizuar. Si funksionon puna sot në strukturën e re? A është kthyer vëmendja e strukturave shtetërore ndaj traditës?

Ky Institut jo vetëm nuk ka ecur përpara në punë shkencore, por ka shkuar shumë prapa. Askush nuk interesohet për këto trashëgimi kulturore të Shqiptarëve që u ruajtën e u zhvilluan ndër shekuj. I kanë ndërruar dhe emrin këtij specialiteti: nga etnologji, etnografi dhe për letërsinë etnokulturore është quajtur folklor. Na i kthejnë termat në antropologji e këtu bëjnë një idiotësi.

 

Palmer flet për situatën në Shqipëri: Jemi kundër dhunës. Nuk ndërhyjmë për krizën

Matthew Palmer, Zëvendës Ndihmës-Sekretar i Shtetit në SHBA në një intervistë përmes postës elektronike thotë për gazetarin e Top-Channel, Muhamed Veliu se qëndrimet e qeverisë amerikane në raport me zhvillimet politike nga vizita e tij e fundit s’kanë ndryshuar. 

 

Nga Washingtoni, z. Palmer ka një mesazh të drejtpërdrejtë për udhëheqësit e opozitës Shqiptare.

“Dua të jem shumë i qartë me Z. Basha, Znj. Kryemadhi dhe të tjerë në partitë e tyre: nëse në protestat e ardhshme ka akte dhune, për ne ata do të jenë përgjegjësit. Ka qenë shumë e qartë në të kaluarën që kur drejtuesit duan që protestat që të jenë paqësore, ato kanë qenë paqësore. Demonstratat e dhunshme po dëmtojnë përpjekjet e Shqipërisë për reforma demokratike si dhe perspektivën e vendit për të ecur përpara në rrugën drejt BE. Shtetet e Bashkuara nxisin të gjitha palët që të bëjnë hapa pas nga konfrontimi dhe të angazhohen në dialog konstruktiv që synon t’i japë fund ngërçit politik”- thotë Palmer.

Intervista e plotë:

Z. Palmer, nga vizita juaj e fundit në Shqipëri, a ka ndryshuar ndonjë gjë në pozicionin tuaj lidhur me krizën politike shqiptare?

Matthew Palmer: Pozicioni i SHBA nuk ka ndryshuar lidhur me situatën politike në Shqipëri. Djegia e mandateve parlamentare, bojkoti i zgjedhjeve, dhuna që kemi parë në protestat e organizuara politikisht janë, në themel, në kundërshtim me praktikat demokratike. Siç e thashë gjatë vizitës sime të fundit në prill, dhe po e përsëris për ju, partitë e opozitës duhet të kërkojnë një shteg drejt dialogut me qeverinë lidhur me reformën zgjedhore. Duhet të punojnë së bashku me autoritetet për të trajtuar rekomandimet që OSBE/ODIHR nxorën pas zgjedhjeve në vitin 2017 dhe 2015 në Shqipëri. Këto janë një numër çështjesh, përfshi blerjen e votes, kërcënimin e votuesve, si dhe praktika të tjera, të cilat duhet të trajtohen dhe reforma zgjedhore është e vetmja zgjidhje.

Z. Palmer, gjatë vizitës tuaj të fundit në Shqipëri, ju bëtë të qartë se dhuna gjatë protestave të opozitës nuk është e pranueshme. Në të njëjtën kohë, ambasada e SHBA në Tiranë ka nxitur me këmbëngulje për protesta paqësore dhe pa dhunë. Megjithatë, këto kërkesa nuk janë marrë parasysh nga organizatorët e protestave. A jeni të zhgënjyer për të gjithë këtë?

Matthew Palmer: Më lejoni të jem shumë i qartë: dhuna nuk ka vend në demokraci. Shtetet e Bashkuara respektojnë të drejtën Demokratike të qytetarëve për të protestuar në mënyrë paqësore. Megjithatë, përdorimi i përleshjeve fizike apo mjeteve shpërthyese si mjete proteste është jo vetëm jodemokratik, por është edhe i paligjshëm. Shënjestrimi me fishekzjarre dhe Molotov i oficerëve të policisë dhe ndërtesave publike nuk janë akte paqësore. Ata që përfshihen në aktivitete të tilla të dhunshme kryejnë krim dhe duhet të mbajnë përgjegjësi.

Iu kemi bërë thirrje në mënyrë të përsëritur udhëheqësve të opozitës, sidomos Kryetarit të Partisë Demokratike Lulzim Basha dhe Kryetares së LSI Monika Kryemadhi që të dënojnë publikisht aktet e mbështetësve të tyre, të bashkëpunojnë me hetimet që synojnë të identifikojnë autorët individualë dhe vënien e tyre para përgjegjësisë, si dhe të sigurojnë që të gjitha protestat e ardhshme publike të jenë të rregullta dhe paqësore. Dhuna e ushtruar nga protestuesit është në kundërshtim me synimet e deklaruara të partive opozitare për të pasur një demokraci të fortë europiane.

Dua të jem shumë i qartë me Z. Basha, Znj. Kryemadhi dhe të tjerë në partitë e tyre: nëse në protestat e ardhshme ka akte dhune, për ne ata do të jenë përgjegjësit. Ka qenë shumë e qartë në të kaluarën që kur drejtuesit duan që protestat që të jenë paqësore, ato kanë qenë paqësore. Demonstratat e dhunshme po dëmtojnë përpjekjet e Shqipërisë për reforma demokratike si dhe perspektivën e vendit për të ecur përpara në rrugën drejt BE. Shtetet e Bashkuara nxisin të gjitha palët që të bëjnë hapa pas nga konfrontimi dhe të angazhohen në dialog konstruktiv që synon t’i japë fund ngërçit politik.

A po përpiqet Departamenti i Shtetit i SHBA që të negociojë në ndonjë mënyrë midis qeverisë dhe opozitës për t’i ulur në tryezën e dialogut?

Matthew Palmer: Jo. Kemi ofruar këshillat tona të sinqerta mbi një mënyrë për të dalë nga ngërçi. Megjithatë, ka ardhur koha që udhëheqësit shqiptarë të lënë mënjanë interesat e tyre politike dhe të punojnë për të ardhmen e Shqipërisë. Nuk do ta negociojnë Shtetet e Bashkuara zgjidhjen për ta.

Për politikanët shqiptarë që mbështesin dhe promovojnë drejtpërdrejt apo tërthorazi dhunën gjatë protestave, a do të kenë pasoja nga Qeveria e SHBA, si për shembull vendosja në një listë të zezë apo refuzimi i vizave amerikane?

Matthew Palmer: Nxitja e dhunës nga kushdo është një fyerje për popullin shqiptar dhe duhet dënuar nga të gjithë. E kemi bërë të qartë kundërshtinë tonë ndaj dhunës si instrument politik. Pengimi i një procesi zgjedhor potencialisht përbën arsye për moskualifikim për të hyrë në Shtetet e Bashkuara.

Cilët janë politikanët shqiptarë në “listën e zezë” të SHBA, të cilëve iu janë revokuar vizat amerikane?

Matthew Palmer: Nuk mund të flas për hollësitë e ndonjë rasti specifik vize. Megjithatë, do të nënvizoj përkushtimin e SHBA për të përdorur të gjitha mjetet në dispozicion për të mbështetur luftën kundër krimit të organizuar dhe korrupsionit si dhe për të promovuar llogaridhënie, transparencë dhe qeverisje të mirë. Kjo përfshin përdorimin e autoriteteve të caktuara për sanksione për vizat kur të jetë me vend.

Z. Palmer, në shkurt 2019, ju bëtë dy telefonata, me Z. Lulzim Basha dhe Znj. Monika Kryemadhi, ku kërkuat të mos hiqnin dorë nga mandatet. Edhe në Tiranë, ju iu kërkuat të qëndronin larg dhunës në protesta. Sugjerimet tuaja miqësore janë injoruar. A është e drejtë të thuhet se se opozita shqiptare e ka vendosur veten në një kurs përplasjeje të fortë me SHBA, që konsiderohet aleati ynë i madh?

Matthew Palmer: Do të donim të shihnim qeverinë të ndërmarrë reformat e nevojshme kushtetuese për ta bërë Shqipërinë një demokraci më të fortë. Kemi punuar me të gjithë drejtuesit shqiptarë për t’i arritur këto synime të rëndësishme, dhe do të vazhdojmë ta bëjmë këtë.

Shtetet e Bashkuara dhe Shqipëria janë miq dhe aleatë të mëdhenj, por ka raste kur nuk biem dakord. Dhe biem dakord të mos biem dakord. Megjithatë, presim që kur nuk biem dakord, çdo aktor politik që e quan veten apo patriot dhe ka për zemër interesat e popullit shqiptar, të demonstrojë sjellje të përgjegjshme. Kjo do të thotë fjalë të përgjegjshme dhe veprime të përgjegjshme, për të refuzuar dhunën dhe për të gjetur zgjidhje nëpërmjet institucioneve demokratike.

A duhet të zhvillohen zgjedhjet e 30 qershorit apo duhen shtyrë, siç ka kërkuar opozita?

Matthew Palmer: Data e zgjedhjeve është një vendim që e marrin shqiptarët dhe data 30 qershor u vendos nëpërmjet procedurave të përcaktuara të Shqipërisë. Ne kemi në plan të kemi vëzhgues zgjedhjesh nga SHBA edhe si pjesë e misionit të ODIHR edhe si pjesë tonën për të vëzhguar zgjedhjet e 30 qershorit. Kjo është pjesë e punës sonë normale dhe diçka që e kemi bërë në Shqipëri prej vitit 1992.

Opozita ka bojkotuar zgjedhjet vendore. A do t’i njihni këto zgjedhje pa opozitën? Kryeministri Edi Rama ka thënë se “kushdo që do të përpiqet të pengojë njerëzit të shkojnë për të votuar në qendrat e votimit do të kryejë një krim zgjedhor dhe nuk do të jetë në gjendje të udhëtojë në SHBA.” A ka ndonjë ligj amerikan që e mbështet një pretendim të tillë të Kryeministrit Edi Rama?

Matthew Palmer: Kur isha në Tiranë në prill, e nxita opozitën të merrte pjesë në zgjedhje, t’ia përcillte mesazhin e saj qytetarëve, të fitonte pozicionin në qeveri, dhe pastaj ta përdorte fitoren si mjetin për të mbajtur angazhimet dhe vizionin për të ardhmen. Ishte vendimi i udhëheqësve të opozitës, dhe vetëm i tyre, që të mos regjistroheshin për zgjedhjet e 30 qershorit. Nuk mund të fitosh zgjedhjet nëse qëndron jashtë tyre dhe përdorimi i bojkotit për të penguar zgjedhjet vendore të një vendi të tërë nuk ndihmon për ndërtimin e institucioneve më të forta demokratike. I kemi paralajmëruar drejtuesit e opozitës të mos pengojnë procesin zgjedhor, çka siç e vërejta, mund të përbënte shkak për të mos u kualifikuar për të hyrë në SHBA.

Ditën e zgjedhjeve, ekipet tona të ambasadës do të vendosen në qendra votimi për monitorim zgjedhor. Kemi në plan të shqyrtojmë raporitmet për monitorimin zgjedhor të ekipeve tona si dhe ato të ODIHR.

A mendoni se qeveria e KM Edi Rama ka bërë mjaftueshëm për ta zgjidhur këtë krizë politike?

Matthew Palmer: Shqipëria ka një qeveri të zgjedhur sipas rregullave dhe legjitime. Mendojmë se është diçka e pafat që opozita vendosi të largohej nga parlamenti dhe refuzon të marrë pjesë në zgjedhjet vendore. Po ashtu, është e pafat që partitë refuzojnë të angazhohen në dialog pa parakushte, çka e bën zgjidhjen shumë të vështirë. Deri në atë masë sa është e mundur, nxisim të gjitha partitë të kërkojnë një mënyrë për të lundruar drejt një daljeje nga ky ngërç politik.

Cila është pikëpamja e Departamentit të Shtetit lidhur me mënyrën si po shkon reforma në drejtësi dhe a keni ndonjë shqetësim?

Matthew Palmer: Më lejoni të ritheksoj atë që thashë kur isha në Shqipëri në prill. Reforma në drejtësi për Shtetet e Bashkuara përfaqëson një rrugë përpara për popullin shqiptar drejt një të ardhmeje më të mirë, drejt një të ardhmeje europiane në paqe dhe begati, dhe një marrëdhënie llogaridhënieje midis popullit dhe qeverisë së tij. Ajo është zemra dhe shpirti i të gjitha përpjekjeve për reforma këtu. Është diçka në të cilën Shtetet e Bashkuara kanë investuar shumë përpjekje dhe energji, diçka që e shohim si qendrore për aspiratat e Shqipërisë dhe të ardhmen e Shqipërisë. Reforma në drejtësi është legjitime, kushtetuese dhe e pakthyeshme.

Në këtë moment janë duke u ngritur institucionet e reja të drejtësisë. Shtetet e Bashkuara janë të përkushtuar për të ndihmuar për forcimin e këtyre institucioneve dhe për të punuar për t’u siguruar që askush të mos jetë mbi ligjin. Ligji duhet aplikuar në mënyrë të barabartë dhe të drejtë, për të siguruar llogaridhënie gjyqësore.

Sigurisht që duam që SPAK dhe BKH të ngrihen dhe të funksionojnë sa më parë. E dimë që është një process i gjatë e sfidues por i nevojshëm që duhet të kryhet si duhet. Po ashtu, duam që Gjykata Kushtetuese të funksionojë normalisht, por vetingu ka treguar që ish-gjykatësit kishin treguar sjellje të korruptuar dhe problematike, dhe rruga përpara nuk mund të përfshijë kthimin tek gjyqtarët e emëruar politikisht. Së shpejti, Presidenti Meta do të ketë shansin të zgjedhë një gjyqtar për Gjykatën Kushtetuese nga një listë avokatësh të kualifikuar. Shqipëria është pranë finalizimit të një sistemi të pavarur drejtësie për të mirën e Shqipërisë dhe qytetarëve shqiptarë. Dhe duhet të qëndrojë në këtë rrugë.

A e mbështesni Shqipërinë në hapjen e negociatave me BE dhe si e shikoni qëndrimin e disa vendeve të BE kundër kësaj?

Matthew Palmer: Ne mbështesim plotësisht rekomandimin e Komisionit Europian për të hapur bisedimet për anëtarësim me Shqipërinë, bazuar në përmbushjen prej saj të kushteve të përcaktuara nga Këshilli Europian vitin e kaluar. Po ashtu, jemi në një mendje me gjetjet e Komisionit se Shqipëria ka bërë përparim të prekshëm në zbatimin e reformës në drejtësi dhe ndërmarrjen e veprimeve kundër krimit të organizuar dhe korrupsionit.

Ka ende shumë punë për të bërë, por është e rëndësishme të njihen reformat që Shqipëria i ka kryer. Vendimi përfundimtar do të jetë i Këshillit Europian, por ne mbështesim plotësisht hapjen e bisedimeve për anëtarësim me Shqipërinë.

Pavarësisht nga vendimi këtë vit, Shtetet e Bashkuara mbeten të përkushtuara për të punuar me partnerët tanë shqiptarë dhe të BE për të siguruar integrimin me sukses të Shqipërisë në BE, përfshi mbështetjen tonë të plotë për zbatimin në proces të reformave gjyqësore legjitime dhe kushtetuese.

Erath: SHBA rol më të madh në dialogun Kosovë – Serbi

Shtetet e Bashkuara pritet të luajnë një rol më të madh në bisedimet mes Kosovës dhe Serbisë për normalizimin e marrëdhënieve mes tyre, thotë për Zërin e Amerikës, Zv/drejtori për Çështjet Evropiane dhe Rusinë në Këshillin e Sigurisë Kombëtare John Erath. Në një intervistë me rastin e 20 vjetorit të përfundimit të luftimeve në Kosovë, zyrtari i lartë amerikan thotë se Uashingtoni nuk mund të ndihmojë në dialog nëse nuk hiqen tarifat më parë. Lidhur me temën aq të debatueshme kohët e fundit për shkëmbim territoresh, këshilltari i Shtëpisë së Bardhë për Ballkanin thotë se kjo zgjidhje nuk i duket realiste. Me zotin Erath bisedoi shefi i Shërbimit Shqip të Zërit të Amerikës, Arben Xhixho.

Zëri i Amerikës: Zoti Erath, faleminderit për intervistën. Kosova shënon këto ditë 20 vjetorin e përfundimit të luftës. Si e shikoni ju gjendjen sot atje?

John Erath: Faleminderit, është kënaqësi që flasim sot. Kanë kaluar 20 vjet që nga përfundimi i luftimeve në Kosovë dhe ky është një moment i rëndësishëm. Është i rëndësishëm për mua edhe në planin personal. Para 20 vjetësh unë isha në zyrat e NATO-s, duke punuar për qeverinë amerikane atje. Isha në gjendje të shihja njoftimet e përditshme nga zonat e konfliktit. Unë kam jetuar në Kosovë në mes të viteve ’90 kur gjendja ishte shumë e rëndë, por para se të bëhej edhe më keq akoma. Kur isha tek NATO lexoja për vende e fshatra, që i njihja e që po boshatiseshin nga njerëzit, mendoja për miqtë e mi, për të njohurit e mi, që po humbisnin shtëpitë në këtë konflikt të tmerrshëm. Kështu që kur lufta përfundoi, përjetova emocione të thella. Kisha shpresë të madhe për të ardhmen, për mundësinë që njerëzit të ishin në gjendje të jetonin një jetë normale. Isha në Prishtinë përsëri kohët e fundit dhe u kënaqa që pashë përparimin që është bërë për 20 vjet. Bizneset që janë hapur janë inkurajuese. Njerëzit janë në gjendje të lëvizin lirshëm. Por puna pa dyshim nuk ka përfunduar.

Zëri i Amerikës: Në ato kohë, a e mendonit se pas 20 vjetësh, Kosova dhe Serbia do të ishin ende në fazën që janë sot përsa i përket normalizimit të marrëdhënieve?

John Erath: Kisha shpresuar që përparimi do të ishte më i madh për një kohë të tillë. Por shpesh në marrëdhëniet ndërkombëtare kërkohet kohë, që të arrihet tek një zgjidhje e mirë. Tani duhet të kishim marrëdhënie të normalizuara mes Kosovës dhe Serbisë. Kosova është e pavarur që nga viti 2008. Megjithëse e ka pavarësinë politike, vendi është i varur nga pjesa tjetër e botës për ndihma ndërkombëtare dhe nga NATO për sigurinë. Është ende një gjendje e vështirë. Ka shumë njerëz që janë të papunë. Investitorët nuk janë të gatshëm të rrezikojnë kapitalet në ekonominë e Kosovës për shkak të gjendjes së paqartë të sigurisë. Pra ka ardhur koha, siç tha Presidenti (Donald) Trump në dhjetor, për të normalizuar marrëdhëniet dhe për të krijuar një gjendje më të mirë për të gjithë, jo vetëm në Kosovë, por edhe në Serbi.

Zëri i Amerikës: Duket se situata është bllokuar kohët e fundit, që kur Prishtina vendosi tarifa ndaj mallrave serbe. Serbia nga ana e saj thotë se nuk ulet për bisedime pa u hequr tarifat. A ka rrugëdalje nga kjo situatë?

John Erath: Shpresoj që të gjendet një rrugë. Është e rëndësishme të kujtojmë që ndonëse tarifat janë pengesa e momentit, ato u vendosën për një arsye, në përgjigje të fushatës kundër njohjeve të Kosovës, që Serbia kishte filluar në organizatat ndërkombëtare. Këshilla e qeverisë amerikane për Prishtinën është që tarifat duhet të hiqen, që të fillojë procesi i dialogut. Ne jemi shumë të ndërgjegjshëm për rrethanat. Dhe kjo duhet marrë parasysh.

Zëri i Amerikës: Uashingtoni i ka bërë trysni Prishtinës për të hequr tarifat, por deri tani kjo nuk ka ndodhur. Çfarë duhet të marrë Prishtina në shkëmbim të heqjes së tarifave?

John Erath: Duhet t’i heqë për të filluar dialogun.

Zëri i Amerikës: Në shkëmbim të kujt?

John Erath: Përfitimet nga dialogu besoj janë të qarta. Kjo do të çojë në një situate më normale, në mundësinë e anëtarësimit të Kosovës në OKB dhe organizatat e tjera ndërkombëtare. Po ashtu në përmirësimin e gjendjes ekonomike. Po ju pyesni çfarë do marrë Kosova si shkëmbim, dhe kjo është një pyetje e rëndësishme. Prandaj këshilla jonë nuk është që t’i eliminojë tarifat plotësisht, por t’i pezullojë përkohësisht, si një test për të parë nëse pala Serbe do të përgjigjet me veprime reciproke. Dhe prova e kësaj do ishte nëse Serbia të ndërpriste fushatën kundër njohjeve. Nëse po, atëhere kjo do të tregonte seriozitet dhe do të kishte mundësi të mira për përparim. Nëse fushata kundër njohjeve vazhdon, nëse negociatat nga pala serbe nuk janë të sinqerta, atëhere tarifat mund të rivendosen dhe situata do të ishte ekzaktësisht siç është tani. Asgjë nuk do të humbiste me përjashtim të pak kohe.

Zëri i Amerikës: Tashmë ka filluar një proces i ri, nisma franko-gjermane. Kancelarja Merkel dhe presidenti Makron po takohen me udhëheqësit e Ballkanit Perëndimor. Më 1 korrik zhvillohet takimi i dytë në Paris, por presidenti Thaçi tha për takimin e parë, atë të Berlinit, se ishte “shokuar” që pala amerikane nuk ishte informuar dhe nuk ishte pjesë e atij procesi. A po luajnë Shtetet e Bashkuara ndonjë rol në këtë nismë evropiane?

John Erath: Ne bisedojmë me aleatët tanë evropianë rregullisht. Unë kam biseduar me homologët francezë dhe gjermanë për situatën në Ballkan. Ne nuk morëm pjesë në takimin e Berlinit, pasi ishte planifikuar të zhvillohej për çështje që lidhen me Bashkimin Evropian dhe ne nuk jemi pjesë e BE-së. Në të ardhmen ne do të ishim të gatshëm të merrnim pjesë në çdo gjë që Berlini ose Parisi duan të organizojnë me një rol që do të ishte i përshtatshëm për ne.

Zëri i Amerikës: A do të merrni pjesë në takimin e Parisit në korrik?

John Erath: Ende nuk është përcaktuar, por ne jemi të gatshëm të marrim pjesë.

Zëri i Amerikës: Gjermania është shprehur hapur kundër ndryshimit të kufijve, shkëmbimit të territoreve si formulë zgjidhjeje. Shtetet e Bashkuara nga ana tjetër thonë se nuk ka vija të kuqe, përsa kohë që palët janë dakort. A nuk janë këto sinjale kontradiktore që Perëndimi i dërgon Kosovës?

John Erath: Jo, nuk janë. Siç e thatë edhe ju, qëndrimi ynë është, i thënë thjesht, që për çdo gjë që palët bien dakort, ne nuk do të kishim probleme. Synimi ynë është të ketë një marrëveshje, të normalizohen marrëdhëniet. Gjermanët e theksojnë disi ndryshe. Por në fakt është e njejta gjë, pasi unë nuk shoh ndonjë mënyrë praktike se si mund të arrihet një ndryshim i madh territoresh, që do të ishte i pranueshëm për të dyja palët. Ky është thelbi. Shtetet e Bashkuara respektojnë parimet e OSBE-së, mes tyre integriteti territorial. U takon njerëzve në Kosovë të vendosin se cili është integriteti i tyre territorial. Kjo është një përsëritje e atyre që u thanë në 2007, gjatë procesit Ahtisari, ku disa ekspertë propozonin ndarje dhe gjëra të ngjashme. Nuk kishte kuptim atëherë dhe nuk ka kuptim tani, nuk mund të ketë ndarje.

Zëri i Amerikës: A do të ishte korrekte të thuhej se që kur doli kjo ide, është shpenzuar shumë kohë dhe lindi edhe një pengesë e re, ajo e tarifave, pasi mund të ketë ndikuar edhe në vendimin e kryeministrit Haradinaj për vendosjen e tyre?

John Erath: Nuk e di se ç’mendon kryeministri, ndoshta duhet të pyesni atë për këtë.

Zëri i Amerikës: A është ideja e ndryshimit të kufirit e vdekur?

John Erath: Nuk mund të ketë ndryshim kufijsh pa pëlqimin e palëve të përfshira në të.

Zëri i Amerikës: Palët bien dakort për diçka, por ato mund të kenë nevojë për shtytje nga forca të tjera nga jashtë për të arritur aty ku duhet…

John Erath: Nuk e shoh si skenar realist. U takon qeverive në Beograd dhe Prishtinë të vendosin se ç’duan të bëjnë me kufirin mes tyre.

Zëri i Amerikës: Deri tani në Ballkan, palët kanë treguar se zor se mund të bien dakort për diçka, pa patur një shtysë të fortë nga komuniteti ndërkombëtar. Aq më shumë Kosova dhe Serbia për shkak të armiqësive shekullore. Cila do të jetë shtysa kryesore nga Uashingtoni për të dy vendet? Ato kanë kaq vite që bisedojnë pa sukses.

John Erath: Mendojmë se kemi një mundësi të mirë tani, për të normalizuar marrëdhëniet. Si Prishtina edhe Beogradi e shohin këtë gjë në interesin e tyre të integrimit në institucionet euro-atlantike. Përparimi në këtë drejtim nuk do të ndodhë, derisa marrëdhëniet të jenë normalizuar. Për fat të mirë, kemi udhëheqje të forta në të dy vendet që e kuptojnë këtë. Pra motivi ekziston. Kapërcimi i çështjeve të tilla të vogla si tarifat, është i rëndësishëm. Është i rëndësishëm edhe për një arsye tjetër. Siç thatë ju pak më parë, është e rëndësishme për Shtetet e Bashkuara të jenë të përfshira në proces, në dialog, për të luajtur një rol ndërmjetësi. Por ne nuk mund të bëjmë gjë derisa dialogu të fillojë, pra derisa tarifat të hiqen. Unë jam në zyrë dhe bëj plane se si mund të ndihmojmë, se cili do ishte kontributi amerikan, por nuk mund të fillojë zbatimi i tyre, derisa të kapërcehet çështja e tarifave. Pra ne do të jemi në gjendje të bëjmë më shumë, pasi ta kapërcejmë këtë situatë.

Zëri i Amerikës: Nëse tarifat hiqen, apo pezullohen dhe fillon dialogu, a mund të pritet nga Uashingtoni që të luajë një rol më të madh?

John Erath: Po do të luajmë një rol më të madh. Do të jemi të përfshirë kudo që të jetë e nevojshme. Nëse arrijmë aty dhe nëse do t’i ndihmonte palët, unë do t’i ftoja të vinin këtu në Uashington. Ne duam të bëjmë gjithçka që mund të jetë e vlefshme.

Zëri i Amerikës: Presidenti i Serbisë përpiqet të qëndrojë në të dy krahët, synon anëtarësimin në BE, por nga ana tjetër mban marrëdhënie të ngushta me Rusinë dhe Kinën. A e shihni Serbinë si një partner të besueshëm?

John Erath: Unë kam punuar me Serbinë për shumë vite dhe pritshmëria është që ata veprojnë në përputhje me interest e tyre. I takon presidentit Vuçiç të vendosë se çfarë është në interes të Serbisë. Besoj ai i kupton përfitimet e shumta që do të kishte vendi i tij me anëtarësimin në BE dhe përfitimet e mëdha që kanë patur disa nga vendet fqinje të Serbisë. Besoj se ai e kupton, se një integrim më i madh me Evropën do të sillte përfitime për popullin e Sërbisë. I takon atij ta balancojë këtë me marrëdhëniet e tij me Rusinë dhe vende tjera. Arësyeja pse kam shpresë për këtë proces tani është se, është shumë e qartë, se është në interes të Serbisë të zgjidhë problemet që ka me Kosovën duke vendosur marrëdhënie të fqinjësisë së mirë. Presidenti Vuçiç e tha këtë në parlament para disa javësh dhe ne besojmë se ai e kupton se ku janë interesat e tij.

Zëri i Amerikës: Edhe një pyetje e fundit, a ekziston ndonjë lloj ndjenjë lodhjeje në Uashington ose në Evropë me bisedimet Kosovë Serbi, që po zgjaten pafundësisht?

John Erath: Nuk ka lodhje tani, ne jemi optimistë se mund të arrijmë përparim. Pas 20 vjet pasigurish, tani ka një mundësi për ta përfunduar atë që filloi atëhere. Por nëse do të bllokohemi nga çështja të vogla si tarifat, apo teorikisht një shkëmbim tokash, që nuk besoj se do të ndodhë, atëhere do të kishte lodhje. Unë mund të them se Uashingtoni është shumë i interesuar të marrë pjesë plotësisht në proces tani dhe të ndihmojë që dialogu të përparojë. Por pas një viti, ndoshta situata nuk do të ishte më kështu. Shtetet e Bashkuara janë një fuqi globale dhe nuk mund të them se nëse pas një viti nuk do të kishte një krizë tjetër në Lindjen e Mesme, a Kore, a diku tjetër dhe gjithë vëmendja do të përqëndrohej atje.

Petritsch kritikon aksionin në veri dhe kërkon ndarjen e Kosovës

Wolfgang Petritschit, ish – emisarit të Bashkimit Evropian në konfliktin Kosovë  – Serbi po i shkon gjithçka në mendje. Si këshilltar ligjor i Qeverisë së Serbisë ai po i bënë përpjekjet e fundit që të jetësohet plani për ndryshimin e kufijve me anë të një marrëveshjeje Kosovë –Serbi, një ideje që po ia bën stop Gjermania. Në funksion të kësaj, diplomati austriak kërkon përjashtimin e SHBA’së nga procesi i bisedimeve dhe një Dayton të ri.  Petritsch, për t’ia bërë qejfin Beogradit ka kritikuar veprimet e fundit të Kosovës që arrestoi policë  në Veri me qëllim të ndaljes së kontrabandës. Thotë se aksioni ka qenë i tepruar.

Këto deklarata, ai i ka bërë në një intervistë për Deutche Welle, duke pranuar se ka lobuar personalisht që ideja e Thaçit dhe Vuçiqit të ecë përpara.

 Deutsche Welle: Zoti Petritsch, komisioneri i BE-së Johannes Hahn tha se për të zgjidhur problemet në marrëdhëniet mes Kosovës dhe Serbisë kërkohet një vendosmëri e madhe. Por statusi i Kosovës mbetet një problem i madh. Si mund të zgjidhet ky problem dhe a jeni i sigurt se zgjidhja mund të gjendet në muajt e ardhshëm?

Wolfgang Petritsch: Unë kam qenë pothuajse një vit më parë, në pranverë dhe verë të vitit të kaluar, shumë i angazhuar për të çuar përpara idenë e dy presidentëve (Thaçi dhe Vuçiq), të cilët me sa duket janë të gatshëm për kompromis paqësor, për një kompromis të madh historik mes serbëve dhe shqiptarëve. Unë nuk mendoj se duhet të pranojmë të gjitha propozimet. Por, Gjermania tani papritur është kundër një marrëveshje të këtillë, ndonëse një përfaqësues i Berlinit ka qenë prej fillimit në ekipin e Federica Mogherinit dhe me sa duket e ka mbështetur strategjinë e saj. Tani Gjermania, zonja Merkel, thotë: Ne nuk duam.

PYETJE: Më duhet t’ju ndërpres: Ju thoni se ka ide të dy presidentëve, të cilat duhet mbështetur apo jo? Por opinioni i gjerë nuk e di se cilat janë këto ide që mund të mbështeten apo jo, dhe nuk e di qartë se çfarë do të thotë kjo ide. A është kjo në të vërtetë ideja për ndarjen e Kosovës, apo shkëmbimin e territoreve? Për çfarë është fjala?

Petritsch: Për fat të keq ky është një problem, sepse opinioni i gjerë nuk është përfshirë. Mendoj se ky është një problem i madh për Brukselin, Beogradin dhe Prishtinën. Mendoj se Brukseli do të ishte në gjendje të zhvillojë një dialog të hapur për mundësinë e arritjes së një kompromisi. Pikërisht për shkak se në Bruksel është vendosur se nuk ka linja të kuqe, se është i mundur edhe shkëmbimi i territoreve, ndaj duhet të luhet me letra të hapura. Nuk mendoj se kjo është zgjidhja më e mirë prej të gjitha zgjidhjeve. Por në rrethanat e tanishme, nuk ka zgjidhje më të mirë. Gjithmonë ekzistojnë vetëm kompromise të vështira, të cilat duhet të arrihen për të qetësuar gjendjen përfundimisht. Shikoni se çfarë ka ndodhur ditët e fundit dhe sa shpejtë emocionet mund të çojnë në ngritjen e tensioneve. Gjërat nuk mund të vazhdojnë kështu. Në esencë, kam menduar dhe mendoj se BE-ja nuk ka shumë kohë. Të dy palët duhet të futen në një proces të gjerë, të ngjashëm si Dejtoni apo Oslo, ku të merreshin vesh për një kompromis. Ndërsa mundësitë ekzistuese dihen prej vitesh.

PYETJE: Pak më lart kritikuat Gjermaninë për shkak se nuk do të pranojë ndryshimin e kufijve. Si e shihni ju iniciativën e zonjës Merkel dhe presidentit Macron për takime në Berlin dhe Paris? A do të thotë kjo se palët po largohen nga projektet e BE apo është vetëm vazhdimësi e tyre?

Petritsch: Kam frikë se kjo është një prej atyre iniciativave që kemi parë edhe më parë në konstelacione të ndryshme dhe të cilat për fat të keq nuk sjellin sukses. Nëse vetëm pak ditë pas konferencës së Berlinit kemi një situatë si kjo tani në veri të Kosovës, atëherë më duhet të konstatoj se takimi i Berlinit nuk ka qenë i suksesshëm. Dyshoj se në Paris do të jetë më mirë.

PYETJE: Si do ta zgjidhnit Ju këtë çështje, pasi që ekzistojnë ide të ndryshme? Edhe vet e dini se idetë për shkëmbimin e territoreve apo ndryshimin e kufijve janë shumë të rrezikshme. Ka dhe njerëz që flasin për incidente të reja, luftëra të reja…

Petritsch: Pa dyshim që ka shumë rreziqe, por ato duhet të jenë pjesë e negociatave dhe kompromiseve. Propozoj që tani të organizohet diçka si – dialog plus.

PYETJE: Çfarë do të thotë kjo?

Petritsch: Ata të dy (presidentët Thaçi dhe Vuçiq) nuk duhet të takohen vetëm një herë në muaj apo dhe më rrallë. BE duhet t’i ftojë të dy palët për diskutime intensive për zgjidhjen e kësaj çështjeje, në Bruksel apo në ndonjë vend tjetër. Mendoj se mund t’i ftojë edhe në Vjenë, ku palët në një proces shumë intensiv negociator do të tejkalonin dallimet dhe kontradiktat, dhe do të gjenin zgjidhjen më të mirë, mbi bazën e propozimeve që ekzistojnë mbi tavolinë.

PYETJE: Ju jeni duke folur në fakt për një Dejton të ri, por në kornizat evropiane, apo jo?

Petritsch: Absolutisht. Kjo duhet të jetë një zgjidhje evropiane. Nuk do të doja që në këtë proces të jenë të pranishëm Uashingtoni apo Moska. Tek e fundit ky është problem evropian, ndaj edhe zgjidhja duhet të gjendet në Evropë. Ndaj mendoj se ky proces duhet të zhvillohet në Evropë.

PYETJE: Por ju e keni të qartë se Serbia dhe Kosova nuk duan që vendimet të merren pa Rusinë dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Petritsch: Të dy palëve duhet thënë: Duam zgjidhje evropiane. Në fund të fundit, të dy vendet duan të bëhen pjesë e Bashkimit Evropian. Kjo do të thotë se interesa e Evropës duhet të jenë në plan të parë. Këtë duhet ta kuptojnë të dy palët.

PYETJE: Para pak ditësh në veri të Kosovës ka pasur një aksion policor, i cili ka shkaktuar reagime të ashpra, madje edhe dhunë dhe plagosje me armë zjarri. Keni frikë nga shkallëzimi i situatës në Kosovë?

Petritsch: Së pari, më duhet të them se duhet të sqarohen rrethanat se si erdhi deri te ky aksion, i cili ka qenë i tepruar. Dhe natyrisht, personat e arrestuar duhet të nxirren para gjykatave të rregullta. Kur dihet se çfarë disponimi kemi në terren, mendoj se është e domosdoshme që OKB dhe BE, të cilat janë prezente në Kosovë, të vëzhgojnë me kujdes këtë proces, këtë proces juridik, gjyqësor, në mënyrë që gjërat vërtet të sqarohen deri në fund.

PYETJE: Zoti Petrisch, Beogradi ka kërkuar heqjen e taksave, ndërsa Prishtina ka refuzuar këtë kërkesë. Si mund të vazhdohet dialogu në këto kushte?

Petritsch: Jam i bindur se palët duhet të plotësojnë disa kushte.

PYETJE: Cilat?

Petritsch: Natyrisht në radhë të parë bëhet fjalë për Prishtinën dhe qeverinë atje. Ne e dimë që qëndrimet për taksat janë të ndryshme. Por mendoj se situata është shumë e qartë: Taksat duhet të suspendohen për të filluar një dialog i kuptimtë. Ky është parakushti. E më pas duhet të flasim për zgjidhjet e vërteta të problemeve dhe jo vetëm për masa të ndara, të cilat më shumë duken si reagime të tepruara.

PYETJE: Po, por kryeministri Haradinaj ka deklaruar se me futjen e taksës është parandaluar ideja e ndarjes së Kosovës apo shkëmbimit të territoreve. Njerëzit janë të frikësuar nga kjo ide, sepse ideja mund të jetë e rrezikshme edhe për vendet e rajonit.

Petritsch: Në negociata për zgjidhjen përfundimtare duhet të futeni të hapur. Duhet të niseni nga fakti që dialogu i Brukselit i ka përgatitur disa detaje, të paktën në letër, jo formalisht dhe se ka pasur përparime në dialogun pesëvjeçar. Këto përparime janë bazë për gjetjen e zgjidhjes përfundimtare. Të gjitha të tjerat që kanë ndodhur ndërkohë janë aksione të njëanshme, të cilat duhet të tërhiqen. Pra edhe taksat 100%.

PYETJE: Nëse Serbia dhe Kosova vërtet merren vesh për ndryshimin e kufijve, pse Republika Serpska duhet të mbetet në Bosnje-Hercegovinë, në qoftë se pranohet parimi i ndryshimit të kufijve të jashtëm të shteteve të tanishme?

Petritsch: Këtu mund të citoj presidentin e Bosnje-Hercegovinës, Zhelko Komshiq, i cili thotë se nuk ekziston kurrfarë lidhjeje mes B-H dhe gjendjes në Kosovë. Pse? Sepse nëse ndryshojnë kufijtë e Kosovës përmes një procesi negociatash, atëherë ky është një rezultat i pranuar nga të dy palët. Ndërsa Dodiku në Sarajevë nuk ka ndonjë partner me të cilin do të mund të negocionte për një zgjidhje të këtillë. Duhet aplikuar pra normat ndërkombëtare, sipas së cilave marrëveshjet për ndryshimin e kufijve të jashtëm mes shteteve sovrane mund të bëhen vetëm me – konsensus.

Së pari, në Bosnje nuk ka konsensus për këtë. Dhe së dyti, është shumë me rëndësi të thuhet se Bosnja ekziston në kufijtë e përcaktuar me Marrëveshjen e Dejtonit. Kjo marrëveshje ndërkombëtare ka mundësuar krijimin e Republikës Serpska dhe çdo përpjekje e palës serbe për ndryshimin e kufirit të Bosnjës do të thoshte automatikisht humbje e statusit ndërkombëtar të Republikës Serpska. Këtë duhet pasur parasysh, sepse për këtë çështje mendohet shumë pak.

PYETJE: Si mendoni, si është e mundur që Republika Serpska të humbë statusin e saj?

Petritsch: Sepse me Marrëveshjen e Dejtonit janë përcaktuar kufijtë ndërkombëtarë të pranuar nga Beogradi dhe Zagrebi. Pra dy fuqitë vendimtare janë garancë e Marrëveshjes së Dejtonit dhe ato janë të obliguara të njohin nënshkrimet e tyre.

PYETJE: Ju mendoni pra se ndryshimi i kufijve në Kosovë nuk do të rezultonte me ndryshimin e kufijve në vendet tjera të rajonit?

Petritsch: Pikërisht ashtu është. Nëse shikoni pak më mirë, këto janë dy gjëra të ndryshme dhe vërtet duhet shikuar si gjëra të ndara. Për fat të keq, madje edhe diplomatët dhe politikanët që merren me këto çështje, shpesh harrojnë se këto gjëra janë vendosur para 25 vitesh në Dejton. Ndërsa çështja e vetme e hapur ka mbetur – kufiri mes Kosovës dhe Serbisë. E për zgjidhjen e këtij problemi kërkohen dy palë. Kërkohen edhe garancat e Evropës për njohjen e kufirit mes Kosovës dhe Serbisë, për njohjen e kufijve mes dy palëve. Përveç kësaj, kufijtë duhet t’i garantojnë dhe mbështesin të gjithë – Beogradi, Zagrebi, Sarajeva, Uashingtoni, Moska dhe Brukseli.

PYETJE: Por në samitin e Belinit, përveç presidentit Vuçiq dhe presidentit Thaçi, të gjithë të tjerët kanë qenë kundër mundësisë së ndryshimit të kufijve të jashtëm dhe ndarjeve. Ju megjithatë mendoni se kjo është e mundur?

Petritsch: Jo, jo… Unë nuk pyetem fare në këtë çështje. Kjo është e parëndësishme.

PYETJE: Mirë, por?

Petritsch: E përsëris: Unë dua t’i jap përparësi zgjidhjes me të cilën dakordohen të dy palët. Kompromisi në Ballkan është një fjalë e panjohur. Këtu për herë të parë kemi dy presidentë të cilët kanë arritur dhe nënshkruar një kompromis, tek i cili kanë ardhur me shumë mund, por me rrugë paqësore. Shikuar nga aspekti historik, kufijtë kanë ndryshuar gjithmonë vetëm me mjete ushtarake.

Ndërsa në shembullin e Bosnje-Hercegovinës kemi marrëveshjen e imponuar të Dejtonit, me të cilin njëra palë nuk identifikohet, as pas 25 vitesh. Bashkësia ndërkombëtare, Evropa, duhet të nxjerrë mësime nga kjo. Ne duam një zgjidhje për Kosovën, duam një kompromis të cilin e pranojnë të dy palët.