VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Letërkëmbime Sotir Gjika-Luigj Gurakuqi

By | June 14, 2018

Komentet

NGADALNGADALË VDES – Poezi nga MARTHA MEDEIROS – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Ngadalngadalë vdes kush bëhet skllav i zakonit, duke përsëritur
çdo ditë të njëjtët hapa, kush nuk e ndërron mënyrën, kush nuk
rrezikon dhe s’e ndërron ngjyrën e veshjeve, kush nuk iu flet atyre që s’i njeh.

Vdes ngadalngadalë kush e shmang një pasion, kush parapëlqen të zezën në
të bardhë dhe pikat mbi “i” në vend të një larmie emocionesh,
pikërisht asosh që i bëjnë sytë të llamburitin, asosh që e shndërrojnë një
ngërdheshje në një qeshje, asosh që i bëjnë zemrat të rrahin përballë gabimit
dhe përballë ndjenjave.

Ngadalngadalë vdes kush nuk e përmbys tavolinën, kush është i palumtur në
punën që ka, kush nuk rrezikon sigurinë për hir të pasigurisë, për të ndjekur një
ëndërr, kush nuk lejon të paktën një herë në jetë t’iu ikë këshillave
të urta.
Ngadalngadalë vdes kush nuk udhëton, kush nuk lexon, kush
nuk dëgjon muzikë, kush nuk gjen hire tek vetja. Vdes
ngadalngadalë
kush shkatërron dashurinë e vet, kush nuk lë për ta ndhmuar; kush i kalon
ditët duke u qarë për fatkeqësinë e vet apo për shirat që s’prajnë.

Ngadalngadalë vdes kush braktis një projekt ende pa e filluar, kush nuk
bën pyetje për ato gjëra që nuk i di, kush nuk përgjigjet kur
e pyesin për diçka që ai e di.

E shmangim vdekjen me doza të vogla, duke kujtuar gjithmonë se për të qenë gjallë
kërkohet një stërmundim tej mase më i madh se fakti i thjeshtë i
frymëmarrjes.


Vetëm durimi i guximshëm do të çojë tek arritja e një lumturie të hatashme
.

Aforizma nga Ernesto Sabato (24 qershor 1911 – 30 prill 2011)

VOAL – Nuk ishte jeta jonë asgjë më shumë se një sekuencë e britmave anonime në një shkretëtirë nën yjet indiferentë?
Shprehja ‘nuk ka asgjë si ditët e dikurshme’ nuk do të thotë se më pak gjëra të këqija ndodhën në atë kohë, por se, fatmirësisht, njerëzit priren t’i harrojnë ato.
Ashtu si punonjësi i zyrës ëndërron të vrasë bosin e tij i urryer dhe kështu, falë ëndërrimit, nuk e vret atë, ashtu është edhe me autorin; me ëndrrat e tij të mëdha ai ndihmon lexuesit e tij për të mbijetuar, për të shmangur qëllimet e tyre më të këqija. Dhe shoqëria, pa e kuptuar, e respekton dhe madje e lartëson atë, megjithëse me një lloj xhelozie, frike dhe madje dëshpërimi, pasi pak njerëz duan të zbulojnë tmerret që rrinë në thellësitë e shpirtrave të tyre. Ky është misioni më i lartë i letërsisë së madhe, dhe nuk ka asnjë tjetër.
Për herë të parë kur kalova nëpër atë vend (Zvicër) unë pata përshtypjen se ai vend ishte pastruar nga njëri skaj në tjetrin çdo mëngjes nga amvisat dhe të gjithë papastërtitë ishin hedhur në Itali.
Një gjeni është dikush që zbulon që një gur i cili rrëzohet dhe hëna e cila nuk rrëzohet përfaqësojnë një fenomen dhe të njëjtin fenomen.
Mund të thuhet se raca njerëzore është e paaftë të përballojë ndryshimet drastike që po ndodhin në botën e sotme. Sepse ato ndryshime kanë qenë kaq të tmerrshme, kaq të gjera dhe, mbi të gjitha, aq të shpejta sa i bëjnë ato që e kanë shkaktuar zhdukjen e dinosaurëve të parëndësishme. Njeriu nuk ka pasur kohë për t’u adaptuar me ndryshimet e papritura dhe të fuqishme që teknologjia dhe shoqëria e tij kanë prodhuar rreth tij, dhe mund të thuhet me siguri se shumë nga sëmundjet e sotme janë mjetet e përdorura nga kozmosi për të eliminuar këtë racë njerëzore krenare. Njeriu është kafsha e vetme që ka krijuar mjedisin e vet. Për ironi, ai është gjithashtu i vetmi që ka krijuar kështu mjetet e tij të vetë-shkatërrimit.
Kush tha se vetëm njerëzit e këqij mund t’ju lëndojnë?

BIRIT TË NOMADIT – Poezi nga MAHMOUD DARWISH – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Mbathi sandalet e tua
dhe udhëto në rërën
që asnjë skllav nuk e ka shkelur ndonjëherë.
Zgjoje shpirtin tënd
dhe pi ujë në burimet
që asnjë flutur nuk iu është vardisur ndonjëherë.
Shpërndaji mendimet e tua
drejt yllësive të qumështit
që asnjë i çmendur nuk ka guxuar t’i ëndërrojë ndonjëherë.
Largohu nga shkollat e nga dogmat:
misteret e heshtjes
që era ua sjell veshëve tu
të mjaftojnë.
Largohu nga pazaret dhe njerëzit
dhe përfytyroje panairin e yjeve
ku Orioni zgjat shpatën e tij,
ku buzëqeshin Plejadat
rrotull kandilit të Hënës,
ku madje asnjë fenikas nuk i ka lënë gjurmët e tij.
Mbille tendën tënde në horizontet
ku asnjë struc nuk ka ëndërruar të fshehë vezët e tij.
Nëse ti do që të rizgjohesh i lirë
si një fajkua që shpalon flatrat në qiej,
ekzistencën dhe asgjënë mbaji peshë
në flatrat e tua,
në jetën dhe në vdekjen tënde.

I DASHURUARI NGA PALESTINA – Poemë nga MAHMOUD DARWISH – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Sytë e tu janë një gjemb në zemrën time
që më çjerrin, por unë i adhuroj.

I mbroj nga era
e i ngul në natën e dhimbjen time
ashtu që plaga e saj i ndriçon yjet,
e shndërron të tashmen në të ardhme
më të shtrenjtë se shpirti im.

Harroj pak kohë më vonë
kur sytë tanë takohen
se dikur ne ishim
bashkë, prapa kangjelës.

Fjalët e tua ishin një këngë
që unë orvatesha t’i këndojë prapë,
por vuajtja ishte ulur
mbi buzën e pranverës.

Fjalët e tua si dallëndyshja
morën flatra dhe ikën nga shtëpia ime
ikën edhe nga porta jonë
e nga pragu vjeshtor
duke të ndjekur ty,
atje ku i shpien pasionet…

Pasqyrat tona ishin bërë copë-copë
trishtimi kish mbushur 2000 vjet,
dhe ne i mblodhëm ciflat e zërit
e mësuam të qajmë për atdheun.

Do të qajmë së bashku,
në gjoksin e një kitarre;
do t’ua këndojmë mbi çatitë e tragjedisë sonë
hënës së shpërfytyruar dhe muranave.

Por kam harruar,
ti me zërin e panjohur!

Kam harruar,
ka qenë ikja jote
ajo që ka ndryshkur kitarrën
apo ka qenë heshtja ime?

Të kam parë dje në port
udhëtare pa bagazhe… pa familje.
Kam rendur drej teje si një jetim
duke të kërkuar urtinë e të parëve:
si mund të merret zvarrë kopshti i gjelbër
në burg, në mërgim, drejt portit,
dhe, pavarësisht udhëtimit,
era e kripës dhe e ankthit
mbetet gjithnjë e gjelbër?

Kam shkruar në bllokun tim:
i dua portokallet dhe e urrej portin,
kam shtuar në bllokun tim:
në port u ndala
botën e pashë përmes syve të dimrit,
vetëm lëvorja e portokalleve është e jona
dhe prapa meje shtrihet shkretëtira:

Në malet e mbuluar me shqopë të pashë ty,
Bareshë pa asnjë dele,
Duke rendur mes gërmadhave.
Ti ishe kopshti im, dhe unë një i huaj,
Duke trokitur në derë, zemra ime,
Sepse sipër zemrës sime rrinin pa lëvizur
Dera dhe dritaret, betoni dhe gurët.

Unë të pashë ty në tinarët e ujit, në hambarët,
Të thyer, të pashë shërbyese në klubet e natës,
Të pashë në rrezëlimin e lotëve dhe në plagët.
Ti je mushkëria tjetër në gjoksin tim;
Ti je zëri në buzët e mia;
Ti je ujë, ti je flakë.

Unë të pashë ty në gojën e guvës, në shpellë,
Duke i varur rrobat e tua të jetimes në varësen e rrobave të lara.
Në shporetet, në rrugët të pashë ty.
Në ahuret dhe në gjakun e diellit.
Në këngët e jetimëve dhe të fatkeqëve të pashë ty.
Të pashë ty në kripën e detit dhe në rërë.
E jotja ishte bukuria e tokës, e fëmijëve dhe e jaseminit arab.

Dhe jam betuar, do të end me qerpikët e mi
për ty një shami
dhe aty do të qendis poezi për sytë e tu.
Dhe një emër, sa të ujitet nga një zemër që shkrin në këngë,
Do t’i bëjë lisat e pyllit të rriten.
Me një fjali më të ëmbël se mjalta dhe se puthjet
do të shkruaj:
“palestineze ishte dhe prapë është”.


Në një natë stuhish, unë hapa derën dhe dritaren
Të shikoja hënën e vrazhdë të netëve tona.
Unë i thashe natës: Ik tutje,
Përtej territ dhe murit;
Unë kam një premtim për të mbajtur me fjalë dhe dritë.
Ti je kopshti im i pashkelur
Sa kohë që këngët tona
Janë shpata kur ne i këndojmë.
Dhe ti je besnike si kokërr drithi
Sa kohë që këngët tona
E mbajnë gjallë tokën pjellore kur i mbjellim ato.
Ti je si një palmë në mendjen time:
As stuhia, as druvari nuk e presin dot.
Gërshetat e saj nuk priten
Nga bishat e shkretëtirës dhe të pyllit
Por unë jam i mërguari prapa murit dhe derës,
Strehomë mua në ngrohtësinë e vështrimit tënd.


Merrmë mua, kudo që ti je,
Merrmë mua, sido që të jesh.
Të përtërihem në ngrohtësinë e fytyrës dhe trupit,
Në dritën e zemrës dhe syrit,
Në kripën e bukës dhe këngës,
Në shijen e tokës dhe atdheut.
Strehomë mua në ngrohtësinë e vështrimit tënd,
Merrmë mua, një lëndë të drurit të bajames, në kasollen e pikëllimeve,
Mrrmë mua, një varg nga libri i tragjedisë sime,
Merrmë mua, një lodër ose një gur nga shtëpia,
Kështu brezi ynë i ardhshëm mund të mbajë mend
Rrugën e kthimit për në shtëpinë tonë.

Sytë e saj dhe tatuazhi në duart e saj janë palestinezë,
Emri i saj, palestinez,
Ëndrrat dhe brengat e saj, palestineze,
Shamia, hapi, dhe trupi i saj, palestinezë,
Fjalë dhe heshtja e saj, palestineze,
Zëri i saj, palestinez,
Lindja dhe vdekja e saj, palestineze,
Unë të kam marrë ty në bllokqet e mia
Si flakën në vargjet e mia,
Ushqim për udhëtimet e mia.

Në emrin tënd, zëri im kumbon në lugina:
Unë kam parë kuajt bizantinë
Edhe pse beteja ishte e ndryshme.
Hap sytë, oh hap sytë
Vetëtima godet nga kënga ime në granit.
Unë jam lulja e rinisë dhe kalorësi i kalorësve!

Unë jam një rrënues i idhujve.
Unë i mbjell kufijtë Levantinë
Me poema që i ngrenë shqiponjat e lira.
Dhe në emrin tënd unë i kam bërtitur armikut:
Krimba, ushqehuni në mishin tim nëse unë ndonjëherë fle,
Sepse vezët e patave nuk mund t’iu bëjnë hije shqiponjave,
Dhe guaska e vezës së nëpërkës
Mban vetëm një gjarpër!
Unë i kam parë kuajt bizantinë,
Dhe para së gjithash, e di
Se jam lulja e rinisë dhe kalorësi i kalorësve!

FILLIKAT PI NËN YJE – Poezi nga LI PO – Përktheu ROLAND GJOZA

Midis luleve
Kaloj fillikat me kupën me verë
Pi vetminë time; ngre kupën
Dhe pyes hënën në qiell
Mos do dhe ajo të pijë me mua,
Pasqyrimi drithërues i hënës
Dhe imi në kupën me verë
Bëhemi tre, bashkë me hijen time
Shoh me trishtim hënën që s’pi
Dhe hijen time të zbrazët që shkon diku përtej
Bashkë me mua pa thënë kurrë një fjalë;
S’kam asnjë mik  përqark, fillikat
Ndonëse jam me hënën që s’pi
Kam një lumturi të çuditshme
I jap lumturi gjithçkaje që më rrethon
Ia nis një kënge dhe pres
Që hëna të më shoqërojë
Dhe nis kërcej bashkë me hijen time
Dhe s’pi, prej gëzimit s’di ç’ndodh
Kam bëre tre miq; hënën, hijen time
Dhe kupën e shtrenjtë me verë
Po nis e pi serish, kaq shume e teproj
Sa natës i marr natën
natën me gjithçka që më rrethon
pa kurrfarë emocioni pëç’humbëm
shpresoj që një ditë
të takohemi të tre
në udhën e qumështit.

NË RRETHIM – Poemë nga MAHMOUD DARWISH – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Këtu në shpatet e kodrave, përballë pluhurit dhe artilerisë së kohës
Pranë kopshteve të hijeve të shqyera,
Çfarë bëjnë të burgosurit,
Dhe çfarë bëjnë të papunët:
Ne kultivojmë shpresë.

***

Një vend duke u bërë gati për agimin. Ne bëhemi më pak inteligjentë
Sepse e shikojmë nga pranë orën e fitores:
S’ka natë në natën tonë të mos ndriçohet nga bombardimet
Armiqtë tanë janë vigjilentë dhe bëjnë dritë për ne
Në terrin e qelive.

***
Këtu nuk ka “unë”.
Këtu Adami kujton pluhurin e baltës nga doli.

***
Në prag të vdekjes, ai thotë:
Unë nuk kam asgjë çfarë të humb:
Jam i lirë kaq pranë lirisë sime. E ardhmja ime është në duart e mia.
Së shpejti do ta kapërcej jetën time,
Do të lind i lirë dhe pa prindër,
Dhe emrit tim do t’i zgjedh shkronja të kaltra…

***
Ju që rrini prapa derës sonë, hyni brenda,
Pini kafe arabe me ne
Dhe do ta kuptoni se jeni njerëz si ne
Ju që rrini prapa dyerve të shtëpive tona
Ejani tek ne herët mëngjeseve
Ne do të ndihemi më të sigurtë se jemi
Njerëz si ju!

***
Kur avionët zhduken, pëllumba të bardhë, të bardhë
Fluturojnë dhe lajnë faqet e qiellit
Me krahët e lirë duke marrë rrezatim sërish, duke marrë
Në zotërim eterin dhe lojën. Më lart, edhe më lart, pëllumba të bardhë
Fluturoni. Ah, nëse vetëm qielli
Ishte real [një burrë duke kaluar mes dy bombave ma tha mua].

***
Selvitë prapa ushtarëve, minaret duke mbrojtur
Qiellin së rrëzuari. Prapa gardhit të hekurt
Ushtarët pshurrin­-nën syrin vigjilent të një tanku-
Dhe dita vjeshtore mbaron verdalljen e saj të artë në
Një rrugë të gjerë sa një pishë pas meshës së të Dielës…

***
[Një vrasësi] Nëse ti e ke kundruar fytyrën e viktimës
Dhe e ke çuar atë në mendje, atëherë do të kishe kujtuar nënën tënde në
Dhomën e gazit, do të kishe qenë çliruar nga arsyeja e automatikut
Dhe do të kishe ndërruar mendje: kjo nuk është mënyra
për të gjetur identitetin e dikujt.

***
Rethimi është një periudhë në pritje
Duke pritur në shkallën e anuar në mes të stuhisë.

***
Vetëm, ne jemi vetëm aq poshtë sa llumi
Ishte kur nuk pret për vizitat e ylberëve.

***
Ne kemi vëllezër prapa kësaj hapësire.
Vëllezër të hatashëm. Ata na duan ne. Ata na shikojnë dhe luten.
Pastaj, fshehtas, i tregojnë njëri tjetrit:
“Ah! nëse ky rrethim do të ishte deklaruar…” Ata nuk e mbarojnë këtë fjali:
“Mos na braktisni ne, mos na lini ne.”

***
Humbjet tona: nga dy deri tetë martirë çdo ditë.
Dhe dhjetë të plagosur.
Dhe njëzet shtëpi.
Dhe pesëdhjetë pemë ullinjsh…
Shtoja kësaj rrëkenë strukturore që
Do të arrijë në poemë, lojën dhe telajon e mbaruar.

***
Një grua i tha resë: mbuloje të dashurin tim
Sepse veshja ime është qullur me gjakun e tij.

***
Nëse nuk je shi, i dashuri im
Ji pemë
Nginjur me pjellori, ji pemë
Nëse nuk je pemë, i dashuri im
Ji gur
Nginjur me lagështi, ji gur
Nëse nuk je gur, i dashuri im
Ji hënë
Në ëndërrën e gruas së dashur, ji hënë
[Kështu i tha një grua
djalit të saj në funeralin e tij]

***
O roja! A nuk jeni të shqetësuar
Së prituri shtrirë dritën në kripën tonë
Dhe për inkadeshencën e trëndafilit në plagën tonë
A nuk jeni të shqetësuar, o roja?

***
Pakëz nga kjo pafundësi absolute dhe blue
Do të ishte mjaft
Për ta ndriçuar barrën e këtyre kohe
Dhe për të dlirur batakun e këtij vendi.

***
Është koha që shpirti të zbresë nga mali i tij
Dhe me këmbët e tij të mëndafshta të ecë
Përkrah meje, dorë për dorë, si dy miq
Të vjetër që ndajnë bukën e moçme
Dhe gotën e moçme të verës
E bëfshim këtë rrugë së bashku
Dhe pastaj ditë tona do të marrin drejtime të ndryshme:
Unë, përtej natyrës, çka në shkëmbim
Do të zgjedhë të ulet këmbëkryq mbi shkëmbin e lartë.

***
Në gurin tim hija bëhet e gjelbër,
Dhe ujku po fle në lëkurën e dhisë sime
Ai ëndërron si dhe unë, si ëndërrojnë engjëjt
Se jeta është këtu… jo tjetërkund.

***
Në gjendje rrethimi, koha bëhet hapësirë
E ngurosur në perjetësinë e saj
Në gjendje rrethimi, hapësira bëhet kohë
Që i ka humbur të djeshmet dhe të nesërmet e saj.

***
Martiri më qarkon mua çdo kohë që jetoj një ditë të re
Dhe më pyeti mua: Kush je ti? Ktheje çdo fjalë
Që ma dhanë mua në fjalorët
Dhe qetësoi gjumashët nga zukama e jehonës.

***
Martiri më kthjelli mua: përtej hapësirës
Unë nuk vështrova
Për virgjinët e pavdekësisë dhe për dashurinë e jetës
Mbi tokë, mes fiqve dhe pishave,
Por unë nuk e arrita atë, dhe pastaj, gjithashtu u nisa drej saj
Me të fundit që më kish mbetur: gjakun në trupin e qiellit të kaltër.

***
Martiri më paralajmëroi: Mos iu beso qarjeve të tyre
Besoje babain tim kur, duke dënesur, pa fotografinë time
Si i ndërruam rolet, biri im, si ti më paraprive mua.
I pari unë, unë i pari!

***
Martiri më qarkon mua: vendi im dhe mobilja ime e pagdhendur janë gjithë ç’kam ndryshuar.
Unë vë një gazele në shtratin tim,
Dhe një gjysmëhënë në gishtin tim
Për të ngushëlluar keqardhjen time.

***
Rrethimi do zgjasë në mënyrë që të na bindë ne të zgjedhim një robërim që nuk lëndon, në liri të plotë!

***
Të rezistosh do të thotë të sigurosh vetes për shëndetin e zemrës,
Shëndetin e boleve dhe lëngatën tënde kryeneçe:
Lëngatën e shpresës.
***
Dhe në çka mbetet deri në agim, unë bëj të dal jashtë vetes
Dhe në çka mbetet prej natës, unë ndiej zhurmën e hapave brenda meje.

***
Përshëndetjet e mia kujt ndan me mua vëmendjen ndaj
Dehjes së dritës, dritës së fluturës, në
Terrin e këtij tuneli!

***
Përshëndetjet e mia kujt ndan gotëm time me mua
Në dendësinë e një nate që i rrethon dy hapësirat:
Përshëndetje pamjes sime.

***
Miqtë e mi gjithnjë po përgatisin një festë lamtumire për mua,
Një varr mirëpritës në hijen e lisave
Një epitaf në mermerin e kohës
Dhe gjithmonë unë i paraprij ata në funeral:
Atëherë kush vdiq… kush?

***
Të shkruarit është një rrahje që nuk lë shenjë
Të shkruarit plagos pa gjurmë gjaku.

***
Filxhanat tanë të kafesë. Zogjtë ne pemët e gjelbra
Në hije blu, dielli kërcen nga një mur
Në tjetrin si një kaproll
Uji në retë ka një formë të papërkufizuar të asaj që na ka mbetur ne
Nga qielli. Dhe gjërat e tjera të kujtesave të mbetura pezull
Nxjerrin në pah se ky mëngjes është i tejfuqishëm dhe i ndritshëm,
Dhe se ne jemi mysafirë të përjetësisë.

REFUGJATI – Poezi nga MAHMOUD DARWISH – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

E kanë prangosur gojën e tij
dhe ia kanë lidhur duart në gurin e të vdekurve.
I kanë thënë: “Vrasës!”,
ia kanë hequr ushqimin, veshjet, flamujt
dhe e kanë hedhur në qelinë e të vdekurve.
I kanë thënë: “Hajdut!”,
e kanë refuzuar në të gjitha portet,
ia kanë marrë dashurinë e tij të vogël,
e pastaj i kanë thënë: “Refugjat!”.
Ti që i ke këmbë e duart të përgjakura,
nata është jetëshkurtër,
hallkat e zinxhirëve nuk janë të shkatërrueshme,
sepse kokrrat e kallirit tim që po thahet
do ta mbushin plot tejembanë luginën e grurit.

MENDO PËR TË TJERËT – Poezi nga MAHMOUD DARWISH – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Ndërsa përgatit mëngjesin tënd, mendo për të tjerët,
mos e harro ushqimin e pëllumbave.
Ndërsa bën luftërat e tua, mendo për të tjerët,
mos i harro ata që kërkojnë paqe.
Ndërsa paguan faturën e ujit, mendo për të tjerët,
për ata që iu mungojnë retë.
Ndërsa je duke u kthyer në shtëpi, në shtëpinë tënde, mendo për të tjerët,
mos i harro popujt e tendave.
Ndërsa fle duke i numëruar planetet, mendo për të tjerët,
për ata që nuk gjejnë një vend ku të flenë.
Ndërsa dëfren veten me metafora, mendo për të tjerët,
për ata që nuk kanë të drejtë të shprehen.
Ndërsa mendon për të tjerët, ata larg, mendo për veten,
e thuaj: të paktën të isha një qiri në mes të territ.

NATË ÇAME – Poezi nga BILAL XHAFERRI

 

Ndali çapin kopeja e ulqve
Në errësirën e thinjur me flokë bore.
Ndali çapin pranë staneve të heshtura
Kopeja e egër e pyjeve çame.
S’dëgjohen të lehura, s’dëgjohen blegërima,
Nuk duken më zjarret ku dremitin çobenët.
Vetëm deti rreh bregdetin me dallgë pa pushuar,
Vetëm hëna porsi dele e ndarë nga kopeja
Nëpër shtigjet e reve baret e vetmuar.
Ndali çapin kopeja e ulqve
Dhe përgjon e uritur në errësirën thinjoshe.

Ku ini ju çobenë me gunat e bardha?
Ku i kini delet që blegërinin kullotave?
Ku i kini qiprat, ku këmborët si këmbana?
Ku i kini qent e staneve që ulurinin si luanë?
Murrot, balot, gudot – armiqtë tanë të vjetër?
Ku janë që t’u tregojnë me çatallet e hekurt
Se si në shesh të luftës luftohet për jetën?

Hesht në errësirë Çamëria shkretëtirë,
vetëm dallga rreh parreshtur shkëmbenjtë kryeulur
Dhe jehona e saj e gjerë nëpër natën joniane
Përzihet me ulurimen e ulqve të uritur.

U botua në revistën “Krahu i shqiponjës”
nr.2, 1997 me pseudonimin Kiman Halil Çami

LETRA E NËNËS GREKE – TIRANËT MA VRANË MOTRËN ÇAME – Nga TULA STEFANIDHU (MALAKATA)*

Kur në gjysmën e dytë të shek. XIX, engjëlli mbrojtës i shqiptarëve Naim Frashëri, do të shkruante në gjuhën greke poemën “Dëshirë e vërtetë e shqiptarëve” dhe pak kohë para tij Rigas Ferajo, poeti i madh ëndërrimtar dhe idealist grek, do t’i këndonte miqësisë së popujve ballkanikë, jam i bindur se përveç vetëdijes së lartë qytetare dhe emancipuese që ata jepnin për kohën, bëheshin edhe zëdhënës të popujve që u përkisnin, ose më saktë, zbërthenin kodet e popujve. Sepse popujt kanë kodet e tyre të komunikimit dhe mirëkuptimit, herë të qarta e të dukshme, herë-herë të mjegullta, me simbole nga më të çuditshmet….

Ballkani ynë i vogël, ky gadishull mitik, me popuj dhe kultura magjepsëse, që prej mijëvjeçarëve vazhdon të rrezatojë jo vetëm në Europë, pjesë e së cilës është, por edhe në botë një art të papërsëritshëm, ka qenë edhe i mbushur me grindje, sherrnaja nga më absurdet, luftëra, përgjakje…

Lexoni poezinë popullore ballkanase, rapsoditë, eposin e popujve të këtij gadishulli apo letërsinë e krijuar në të dhe do të gjeni të pasqyruara dramat ballkanase në shekuj…

E megjithatë, po t’u rikthehemi kodeve të komunikimit, popujt e Ballkanit, kanë ditur që përtej acareve të politikave përçarëse, ideologjive ekstremiste nacionaliste, stinëve të shpeshta të përgjakura që kanë shoqëruar historinë e tyre, të mirëkuptohen mes tyre…. Dhe nuk kishte si të ndodhte ndryshe… Ballkanasit e sertë, por edhe të mençur, kanë ditur të japin dhe marrin mes tyre…. Një këngë, valle, melodi, befas natyrshëm kapërcente kufijtë e një fshati të humbur malor dhe qindra kilometra më në jug, veri, lindje apo perëndim, bëhej pjesë e kulturës shpirtërore të atij vendi…

Kështu ka ndodhur edhe mes shqiptarëve e grekëve, veçanërisht në zonat skajore të tyre…

Shumë vite më parë, duke ndjekur në qytetin e Durrësit shfaqjen e një grupi popullor nga Greqia fqinje, kam ndjerë emocione të papërsëritshme, kur valltarët e talentuar grekë, kërcyen mahnitshëm vallen “çamiko”, pra vallen e çamëve të Thesprotisë… Unë mbaj mend që në dasmat çame në qytetin e vogël të Rrogozhinës, këndoheshin dhe kërceheshin edhe këngë e valle popullore greke… Në një nga kasetat me këngë e valle popullore greke, që unë e dëgjoj shpesh në shtëpinë time në Tiranë, më emocionon sa herë e dëgjoj, një këngë për valltarin çam dhe trimin kundër pushtuesit turk, Osman Taka.

…. Të gjitha këto përsiatje apo meditime, më shoqërojnë sa herë që lexoj një letër që vjen përtej brigjeve të lumenjve mitikë Kalama dhe Aheron. Letra është marrë nga libri “Margariti” (Athinë 1989, f. 125), shkruar nga Tula Stefanidhu (Malakata).

Është një letër tronditëse, e shkruar me dhimbje, dashuri, patos, humanizëm… Është një letër-mesazh, më e vërtetë se e vërteta, më tragjike se tragjikja. Atje shpaloset drama e një populli, që u bë pre e nacionalizmit ekstrem, që u penalizua në masë, që nga fëmija i pafajshëm e deri tek plaku i pafuqishëm dhe i sëmurë. Tula Stefanidhu (Malakata) u flet bashkëkombësve të saj, troket në ndërgjegjen e trazuar të atyre që bënë krime monstruoze, apelon për drejtësi e humanizëm, rikujton të pafajshmen, motrën e saj çame, miqësitë e ndërprera nga dhuna mizore… Tula Stefanidhu (Malakata) të drithëron me sinqeritetin e saj dhe zërin revoltues në fund të letrës: “O Zot! Sa të tmerrshëm, sa të neveritshëm gjakatarët, tiranët, paranoitikët, që vunë popujt të vriten dhe nuk i lanë të rrojnë me dashurinë e zemrën për njëri-tjetrin!”

Popujt tanë kanë nevojë për mesazhe si ajo e znj. Stefanidhu…. Unë jam nga ata që besojnë në miqësinë njerëzore… Unë jam nga ata që adhuroj kulturën e madhe greke… Në zyrën time në Muzeun Historik Kombëtar, në tavolinën e punës, mbaj dhe e rilexoj “Antologjinë e poezisë greke”, ndërsa në bibliotekën personale shumë vepra të autorëve grekë, që nga Homeri i madh deri tek Kazanzaqi, Samaras, Ricos, Kavafis etj., etj. Unë nuk urrej. Të parët e mi, që janë lindur e rritur pranë brigjeve të lumit Kalama, më kanë folur e më flasin për miqësitë me familjet ortodokse çame, familjet greke dhe ato vllahe të Thesprotisë… Unë nuk urrej… Sepse Tula Stefanidhu (Malakata) nuk urren… Popujt kanë nevojë për zëra si ajo e znj Tula… E ardhmja u përket këtyre mesazheve. Lum ata politikanë, intelektualë apo klerikë që i kuptojnë mirë kodet që vijnë nga brigjet thesprote dhe Greqia e demokracisë dhe e kulturës… Jetojmë në një epokë globale, të lirisë, demokracisë, respektimit të të drejtave të njeriut, qarkullimit të lirë të njeriut, respektit reciprok… Jam i bindur se zëri i Tula Stefanidhut (Malakata) nuk është i vetëm në Greqinë fqinje. Unë nuk e njoh këtë grua e nënë. Nuk kam parë në ndonjë foto as portretin e saj.. E megjithatë jam i bindur se ndonjë ditë, po të më jepej mundësia të kapërceja lumenjtë Kalama e Aheron, të shkoja në Margëlliç (Margariti) e më tutje, në Athinë, do ta njihja atë mes mijëra grave e nënave greke. Sepse Tula Stefanidhu (Malakata) është një nënë e mirë greke e ballkanase, siç janë edhe nënat shqiptare, edhe nënat serbe, boshnjake, malazeze, maqedonase, bullgare, rumune, turke… Ne, ballkanasit, kemi nevojë për këto zëra nënash, kemi nevojë për kodet e mirëkuptimit të popujve tanë. Letra që publikojmë është një zë tjetër nga Greqia fqinje. Është zëri i një nëne, që përcjell mesazhe dashurie e miqësie, por edhe që i mallkon ata, siç shkruan ajo në fund të letrës: “O Zot! Sa të tmerrshëm, sa të neveritshëm gjakatarët, tiranët, paranoitikët që vunë popujt të vriten dhe nuk i lanë të rrojnë me dashurinë e zemrën për njëri- tjetrin”. Ky zë tronditës, mendoj se është shumë e shumë herë më i fuqishëm sesa zërat anakronikë që po dëgjojmë sot.

Dhe në fund të këtyre shënimeve, do të kisha dëshirë që, në qoftë se është gjallë, doja ta takoja këtë grua fisnike, t’i shprehja mirënjohjen për mesazhet që përcjell, t’i puthja duart në emër të mijëra e mijëra çamëve…

Dhe në qoftë se ka ndërruar jetë, do të shkoja në vendin ku prehet e qetë, për t’i vënë një tufë me manxuranë apo vasilikua nga brigjet e Thesprotisë sime. Letra që po publikojmë, është përkthyer në gjuhën shqipe nga i ndjeri Petrit Demi.

NJË LETËR

Bashkatdhetar që kthehesh nga Shqipëria! Mos ke mësuar vallë për motrën time? Si ne, çame, nga vendet tona është. Jam e pikëlluar. Asnjë nuk di pas kaq shumë vitesh që kanë kaluar.
Bashkatdhetar! Ti, që je kthyer para do kohe nga Shqipëria, mos vallë e di nëse rron ende motra ime e dashur?
Ishte truppakë, sygështenjë. E bukur. E martuar së vogli. Bijë e vetme mes katër vëllezërve. Dhe s’kishte mbushur motin që kishte lindur një vajzë. E pamësuar ishte me vështirësitë e jetës.
Të vogla, ktheheshim në ovorua dhe loznim me guralecë. Në sterenë e madhe ulnim kokat dhe thërrisnim të dëgjonim jehonën e zërave tanë.
Motmoti besimi nuk na ndante, kisha dhe xhamia na bashkonin. Një miqësi e lashtë i lidhte familjet tona.
– Ta ketë duruar rrugën e mërgimit?
– Mendoj se po, jeton – përgjigjet zemra e përmalluar. Por, vitet kalojnë pa lajme dhe gjithçka e bren dyshimi dhe ankthi.
Dhe ja, dyzet e ca vjet më pas, nga Shqipëria vjen një letër e përmortshme, bukur shkruar nga vëllai i madh.
Në fillim për të afërmit pyet: Kush rron? Kush nuk është më? Dhe në fund vijnë vuajtje pa fund:
“Sapo lamë vatrat tona, rrugës na vdiq motra jote. Ishte vetëm njëzet vjeç. Dhe nuk vonuan ta ndiqnin e bija dhe i shoqi.
Vdiq edhe i ndjeri baba me gjyshen. Të pambaruara qenë lotët e hidhërimit para se të arrinim të çlodheshim diku.” Letër e kobshme! Kaq vjet zëmërdridhur, kaq vjet dyshimet largoja.
O Zot! Sa të tmerrshëm, sa të neveritshëm gjakatarët, tiranët, paranoitikët që vunë popujt të vriten dhe nuk i lanë të rrojnë me dashurinë e zemrën për njëri-tjetrin.

(Marrë nga libri i Tula Stefanidhu (Malakata): “Margariti”, Athinë, 1989, f. 125).

Shënim: Letra është përkthyer nga Petrit Demi
*Autori është historian çam

MURGA – Tregim nga BEDRI MYFTARI

 

Aty nga fundi i muajit gusht të vitit 1944, e gjithë fusha e Vasilikoit ishte mbuluar nga çadrat e muhaxhirëve çamë. Vapa e atij viti s’mbahet mend. Tërë ditën nga juga frynin erëra të nxehta. Ato sillnin me vete flakët e Çamërisë së djegur e i shpërndanin luginave. Ditën kampi i muhaxhirëve ishte si i platitur nga vapa, dukej si i pajetë. Porsa binte mbrëmja, në kamp fillonte jeta. Edhe erërat e ndryshonin drejtimin. Deti Adriatik fuste në detin Jon erërat e freskëta kontinentale që i sillte tutje nga Alpet, e Joni i shpërndante luginave.
Vajzat e nuset e reja mblidheshin tek kroi i Vasilikoit për të mbushur ujë. Plakat mblidheshin përpara çadrave, pinin kafe elbi e përmbysnin filxhanët. Netëve të gushtit mbi luginën e Vasilikoit varej hëna si një medalion i argjendtë në gushën e nuses e yjet digjeshin në fshehtësi si dashuri e vajzave çame.
Në xhade, mbi kampin e muhaxhirëve çamë, kalonin autokolonat gjermane që vinin nga Greqia. Ato shkonin gjithmonë drejt veriut. Tutje nga Mesdheu vinin ca gjëmime të thella. Qëllonin kryqëzorët. Lufta e Dytë Botërore ende nuk kishte mbaruar. Vonë mbi kamp përhapej melodia e trishtë e një fyelli. Bariu ia merrte melodisë baritore ; “Tanë, Tanë, kako Tanë”. Murga ngrinte kokën nga hëna e niste e ulërinte, Au-u! Auu!
– “Hëngërsh kokën tënde! Hëngërsh kokën e tët zot”, murmurisnin muhaxhirët çamë kur dëgjonin ulëritjet e Murgës.
– ”Kushedi ç’fatkeqësi tjetër na ndjell”, – thoshin ata me njëri-tjetrin. Murga ishte bushtra ime. Vetëm unë dhe ajo kishim dalë të gjallë nga fshati. Dhe unë e dija, që Murga nuk ndillte asnjë fatkeqësi. Ajo ishte bushtra e stanit. Ajo qante për delet dhe për bariun. Kushdo që më shihte nga muhaxhirët, më thoshte; ”Vraje atë bushtër ogurzezë, se po s’e vrave ti do ta vrasim ne”.
Unë e Murga flinim jashtë, s’kishim çadër. Unë shtrihesha në bar. Murga më vinte te koka dhe angullinte me ngadalë, duke tundur bishtin. Kur dilte hëna mbi luginë e mbi kamp, përhapej melodia e trishtë baritore. ”Tanë, Tanë, kako Tanë”! Murga ngrinte kokën nga hëna dhe niste e ulurinte, Auu-u ! Auu-u… Muhaxhirët çamë i pllakoste tmerri.
Kur zgjohesha natën nga ndonjë ëndërr e frikshme, Murga më vinte te koka duke angullirë e duke tundur bishtin. Mua më dukej sikur donte të më thoshte: “Fli, mos u tremb, se më ke mua këtu”! E unë flija përsëri i qetë.
Një natë u çova i llahtarisur nga gjumi nga një ëndërr e frikshme. Murga nuk ishte si çdo natë te koka ime.U tmerrova. Isha mësuar me të si me një njeri timin të afërt. E ndolla duke i vërshëllyer dhe duke i thirrur, “na Murga, na”.
Po asnjë përgjigje. E kërkova kaçube më kaçube e hendek më hendek duke i vërshëllyer e duke i thirrur, “na, Murga, na”. Por asnjë përgjigje.
Në xhade, mbi kamp, s’kishte pushuar zhurma e autokolonave gjermane që vinin nga Greqia e shkonin drejt veriut. Tutje nga Mesdheu, vinin gjëmimet e kryqëzorëve. Lufta e Dytë Botërore vazhdonte.
E kërkova ditë me radhë Murgën, por askund nuk e gjeta. Sikur u hap dheu dhe e përpiu. Kur pyesja ndonjë muhaxhir se mos e kishte parë bushtrën time, ai më përgjigjej ; “Paska ngordhur! Mirë e gjeti, se ajo ishte ogurzezë”!
– ”Do të ma ketë vrarë ndonjë nga muhaxhirët”, – thosha me vete. Isha shumë i mërzitur, nuk e kisha më pranë Murgën time.
Netët në kampin e muhaxhirëve çamë, atje në fushën e Vasilikoit, përsërisnin njëra-tjetrën. Të trishta e monotone.
Një natë vendosa dhe u nisa për në Çamëri. Udhëtova fshehurazi natën, vetëm.
Kur arrita në fshatin tim, ishte vjeshtë. Vjeshtë e vitit 1944 në Çamëri.
Përroi i Çafallinjve nxinte nga korbat.
– “Këtu do t’i kenë vrarë”, – thosha me vete.
– Krrok, krrok”! Krokitnin korbat, duke tundur krahët, si re të zeza mbi kokën time.
“Ja një dorë e vogël. Mos është e Esmasë, e motrës së vogël. Ja dhe një kokë me gërsheta të gjata. Mos është koka e nanës”, – thosha me vete.
“Krrok! Krrok”! Krokitnin korbat duke rrahur krahët si re të zeza mbi kokën time.
– “Ja dhe një…”
– “Krrok”!… e humba.
Këmbët më tërhoqën instiktivisht drejt shtëpisë sime. Tek porta m’u duk se më doli nana përpara me tumanë e jelek. Në kokë kishte një mandile me oja. Më hodhi duart në qafë.
– “Më kish djegur malli, robinëz e nanës”, – më tha.
U përmenda. Një qen kockë e lëkurë më kishte hedhur këmbët e para mbi supe dhe më lëpinte e më merrte erë duke angullirë. E njoha. Ishte Murga.
Nga furra e rënuar në vorua dolën ca këlyshë të vegjël dhe i ngjitnin buzët në gjinjtë e fishkur të Murgës.
E kuptova pse kishte ikur Murga e më kishte lënë vetëm atje në kampin e muhaxhirëve çamë në fushën e Vasilikoit. Ajo ishte mbarsur dhe donte t’i lindte këlyshët në vendlindjen e saj.
Murga ishte e uritur. Nxora nga xhepi ca kore buke të thatë dhe ia hodha. Ajo përtypte koret e bukës dhe më shikonte në sy sikur të ishte njeri. Këlyshët lëshuan sisët si lapa të Murgës dhe erdhën tek këmbët e mia dhe më lëpinin.
Unë i përkëdhela këlyshët dhe u nisa. Murga më vinte pas duke u fërkuar pas meje, duke angullirë me ngadalë dhe duke tundur bishtin. Mua më dukej sikur donte të më thoshte:
– ”Më fal që të lashë vetëm”.
Pastaj në të dalë të fshatit, Murga u ndal. Më hodhi këmbët në supe, më lëpiu, më mori erë dhe u ul në bisht duke angullitur me ngadalë, sikur më thoshte:
– ”Më fal se kam këlyshët të vegjël e s’mund t’i lë vetëm”.
Kur kalova në një qafë, Murga nuk dukej më, dëgjova ulëritjen e saj:
– ”Au-u! Au-u”!
Këtë ulëritje e mbytën ca gjëmime të thella që vinin tutje nga Mesdheu.
Lufta e Dytë Botërore ende nuk kishte mbaruar.

Udhë çame, o udhë – Cikël poetik nga SHEFKI KARADAKU

 

DIELLI ÇAM

vajzë brune, vajzë çame
përse m’u shfaqe vallë përsëri
diku në udhën time eoljane
nën diellin e zymtë pa kufi?

Kam diell herë-herë natë
e fusha akuj bie sërish
por udha është kaq e gjatë
drejt lumturisë së dyfishtë.

Atdheu yt diku ka mbetur
nën shovinizmin gjyshëror
gjer pas Janinës kosë e hekurt
përkuli fiset njerëzore.

Tani atje ka mbetur hiri
i botës që nuk kthehet më
dhe udha që drejt teje lindi
nën shenja ikjesh zbardh gjithnjë.

Ti natën qan ullinjt’ e shkretë
s’ke ngushëllim si fisi çam
kujton Filatin moj e zbehtë
me shpirt të trishtë si duman.

E puthjet e fjalët që më bie
diçka si brengë kanë moj,
diçka të largët, ëndërr, hije
që shfaqet, shuhet, por s’mbaron.


O UDHË

udhë çame, o udhë përse larg
m’i çoni ju tani mendimet trishte
gjer pas Prevezës ku Joni çmallet, lag
toka shqiptare të vjetra, ilirike?

Përse çdo natë nën yllin fin të jugut
si shëmbëllim të tokës që ka ikur
shikoj Nadiren me spektër ditësh blu
në çdo katund të lashtë, të braktisur?

Nga tokat, lulet që kurrë s’i ka parë
diçka ajo ka marrë dhe ka dhënë
diçka si brengë, si mrekulli të artë
që nën dy sy të errët shfaqej mbrëmë.

Dhe nga trishtimi çam i pakufishëm
që si hebrenjtë ikën nëpër tokë
lulëzon ajo si femër e magjishme
në katër stinë malli sjell një botë.

FUSHAT

fushë, fushë, fushë plot gjineshtra
skeptër i vjeshtës tundet mbi çdo gjë
mendime trishte ka bengu mbi tela
sikur pranverën s’do ta shohë më.

lamtumirë diell i magjishëm
me muzg u mbyt hapësira anekënd
një korb i madh me krahë të fuqishëm
nën bebe tund planetin kënd më kënd.

Jam vetëm, gjithësia më vërtitet
si karusel me fushat rreth e qark
veç malli i një ikjeje nuk më shqitet
përpara gardhit bota shtyhet larg.

Nuk kam ç’t’i them natyrës që përzishëm
e merr tetorin dhe tutje e përzë
dhe vjen pastaj me muzgun e magjishëm
të gjetheve të rëna nëpër zë.

Me sy kërkoj një breg të ri, të qeshur
të largëtin dhe të mirin breg, diku
por korbi zbret nga hëna dhe zë belbër
fushoret shkretëtira ka në sy.

SHIJA E DASHURISË

Keq me vjershat Midga keq
fati m’i përplas ato në kokë
vijnë lejlekët nga Arabia rresht
dhe nëpër mjegull bien në tokë

Bien ato si lirika e trishtë e agut
dhe pa u tharë bari krrokatin me ngut
të lumtura janë që nuk i jepen artit
por kanë në bebë humbëtirë si muzg

Të lumtur janë që nuk provojnë shijen
e luftërave të kota me redaktorë pa gjak
po ikin dhe vijnë përmes natës dhe hijeve
dhe botën e njohin si prozë shtegtimesh prapë

Ndryshe do të provonin vuajtje të thella
ashtu siç po provoj dhe unë sot
poeti Migda më duket si njeri shpellash
me vjershat anakronike si hëna mbi Nju Jork

1980


NOKTURN TRISHTAR

E ndien shiun që bije Nado natyra po zhvishet
nga gjethet lozonjare dhe qyteti tani mërdhin
nëpër parqe metalike imazhet e taksive marrin hije
gurgullon në zemrën time era e vjeshtës lamtumirë
verë e gjallë e qytetit zëra dashurish në terr
hapa që kondensoni në muzg ritmin e një jete të re
lamtumirë rrape gjelbëroshë ku varen yjet dritëpakët
pluhur i njelmët gështenjash tani shiu që ka nisur
i vodhi tinëzisht imazhin e dasmës dhe taksinë
lamtumirë ikje sezonale detesh në plazhin turistik
kaloi dhe iku lokomotiva e fundit me nuse në bord
nëpër shinat metalike rrëshqiti muzgu i shirave si gjumë
lamtumirë qytet i zhveshur nga natyra provizorisht
edhe unë si ti pres pranverën po ndërsa ti hesht memec
unë zemrën dhe mendimet murosa nën çdo stol të bardhë
lamtumirë.

AJO

Të këndoj ty bukuroshe si Alkeu
unë s’jam poet i vjetër melik
por zemra po aq e lashtë sa dheu
përpara teje rreh si det antik

Por zemra e kërkon nudon e bukur
le të jetë ajo si mbretëreshë
që nëpër gjoksin e saj malli i shkurtër
si tajfun Floride të buzëqeshë

Kjo do të jetë jeta më e shpejtë
dhe e gjatë për një çast si ky
ç’e do një shekull gjumë me harresë
pa sy Alkeu jetën ç’e përtyp

Unë dua që të kem mijëra çaste
që ta shijoj vegimin tokësor
i plakur s’kam nevojë për asnjë çmallje
e për Helenën s’qan më asnjë Trojë