VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

La Bourgogne Républicaine (1955)- Kur Shqipëria komuniste refuzonte ndihmën e Shteteve të Bashkuara të Amerikës

By | October 21, 2020

Komentet

LETËRKËMBIM MUSTAFA KRUJA – MIFTAR SPAHIJA: Ndër krizat politike e shoqnore ujnat turbullohen, vërshojnë e qesin në breg llomshtitë

Ramleh, 21. VII. 1953

 

I dashuni mik,

Faleminderës për të dý letrat qi më dërguet. Po flas nji herë për Abetarin. Z.Pustinën e njoh vetëm me emën e i kam ndiem prej gjithkuj zânin e mirë. Megjithë këtë, desha me thânë se sado qi s’njihemi personalisht me tê jam i sigurtë qi në dash pse âsht nji barrë qi i a ngarkoni Ju e në dash për ndjenjat e tij patriotike, ai ka për të bâmë ç’t’i vijë për dore në mâ të mirën mënyrë për të. Un po i a nap udhzimet vetë se si me vepruem porsa të shtij në dorë adresën e tij. Besoj se këtu do t’a ketë ndokush.

Shkresën t’Uej qi më kërkoni, po Ju a dërgoj pa e kopjuem. E kam ruejtun se e kam çmuem si nji dokument për historin’e ksaj mërgatës s’onë politike. E mâ mirë se Ju vetë kush mund t’a ketë atë kujdes ?

Ato pak mendime qi më shkruejshi në letrën e dytë janë me vênd. As un vetë s’kam lânë rasë me kaluem pa folë po n’atë drejtim. E kuptoni sepse nuk mundem me u shprehun haptas e prandej as me Ju shkruem gjatë. Por për njerëz qi rrojnë për nji qëllim të vetëm e qi kanë zgjedhun nji rrugë të vetme për t’i a mbërrîmë atij qëllimi, mjaftojnë edhe pak fjalë për me u marrë vesht. Asnji rasë e volitshme s’do të humbet po të na e paraqesin rrethanat. Këto duken mjaft të mbara sod për sod. Ndoshta s’janë ende të pjekuna si duhet. Por kujdesi, befti, përgjesa, madje punimi për t’i shpejtuem nuk mungojnë, aty tek i kemi pështetun na shpresat t’ona.

Me sa kam mundun me marrë vesht, Ju jeni tue bâmë nji jetë mjaft të vetmueme aty. “Ke hanë e s’t’apin e ke flet e s’të ndëgjojnë mos të qittë Zoti” ka thânë i motshmi. Por s’duhet me u mërzitun. Ndër të gjitha krizat politike e shoqnore ujnat turbullohen, vërshojnë e qesin në bregt gjithë llomshtitë qi, der atëherë flêjshin përfund. Këto llomshtí në jetën politike e shoqnore quhen egoizëm, injorancë, sektarizëm, vanitet, vetpëlqim, hipokrizí e shtoni sa të doni edhe mâ këtij vargu. Por atyne qi e mbajnë veten të lamë prej këtyne veseve u përket me duruem e me punuem ku të munden e si të munden për qëllimin e shênjtë të shpëtimit t’Atdheut me vetmohim.

U gzova fort qi e paskeni vizituem e gjetun mirë Asllanin. A ka shpresë qi të miroset krejt ?

Fjala ndërkryem (trajta e drejtë ndërkryem) âsht e njohun po me atë kuptim qi e paska Luma. Ju falem nderës qi keni kujdes me më bâmë të njohuna fjalë të rralla të gojës së popullit. Ndër letra ndodh nga nji herë qi e teproj me fjalë të hueja për mos me humbun kohë, por ndër shkrimet e mija kushtue për t’u botuem, përpiqem me i rrëgjuem në nji numër minimal të nevojshëm.

Me kaqë e përshëndetjet e mija të përzêmërta.

MKruja (firma)

  1. S. Tue marrë vesht se do t’u niste për Romë Z. Koço Muka, e pata ndalë me i a dhânë atij këtê letër, bashkë me dokumentin për mâ shumë sigurí. Por qe se mjerisht ai u nis dje e un, tue kujtuem se i a kisha dhânë me kohë, e paskam pasë mbuluem në nji sŷth të tryezës s’eme aqë mirë, qi vetëm nji rasë e kotë m’a qiti sod nëpër duer ! Punë qi ndodhin….

31 /VII                                                                                   MK

 

 

 

 

Ramleh, 15.IV.1954

I dashun Profesor,[1]

Jam i sigurtë se qysh në fillim do t’habitesh sepse un po Ju shkruej n’italisht. Por arsyeja âsht. Âsht sepse letër – këmbimet janë objekte të çensurës. Rrallë herë qillon qi janë të hapuna. Por kemi vue orôe se kur janë, e gjithë përmbajtja e tyne në shqip përhapet paturpsisht nga çensorët e kombësisë s’onë. Ndërsa çensorët e kombësive të tjera mjaftohen me krye detyrën e tyne zyrtare.

Ma s’parit due me Ju dhânë nji lajm qi do t’Ju bâjë qejfin : Koloneli ynë më ka sigurue se shkrimi i Juej, i cili besohej si i humbun, âsht ende n’arkivin e tij.

Kam marrë me kohë letrën T’uej me spjegimin e disa fjalëve të dialektit të Lumës qi Ju kisha kërkue. Ju falënderoj.

Këtë herë do të flas për politikën. Kam ndjekun me përpikmëní zhvillimet e riorganizimit të Komitetit për Shqipnin’ e Lirë dhe randimin e krizës së fatzezës Lëvizje e Legalitetit, qi vjen si pasojë. (Kam këndue të tana fjalët qi janë mbajtë aty). Në bazë të gjithë atyne, për hesap t’imin, shpreh gjithë kënaqësinë t’ime për përfundimin e asaj krize me formimin e nji Lëvizjeje të re Politike Mbretnore. Âsht e vajtueshme, sigurisht, qi drejtuesit e së njâjtës politikë kombëtare, qi âsht çlirimi i Atdheut t’onë nga zgjedha e huej dhe i popullit t’onë nga kobi komunist nga nji anë dhe sigurisë së vazhdimësisë (jo rikthim, në të vërtetë) së regjimit mbretnor nga tjetra, të kenë shkaktue ndamjen e Lëvizjes në dy. Por duhet të jeni të sigurtë, ju të degës së re, qi përgjegjësi kryesor i kësaj ndamje njihet mirë. Në vetvete mendoj se, në pikën ku kishin mbërrîmë punët, veprimi i të nantëve të grupit fillestar të Lëvizjes Mbretnore, ishte e vetmja rrugë e mundëshme me u ndjekë. Tashti nuk mbetet veçse me ju urue suksesin mâ të plotë e me ju ndihmue me e mbërrîmë. Nga ana ime duhet të jeni të sigurtë se nuk do të kursej asgjâ për me ju lehtësue detyrën. Mund t’u a thuesh këtë, nëse beson, Feridit dhe Asllanit, të cilët i njoh personalisht e i çmoj. Për të tjerët âsht mâ mirë qi un të punoj në hije. Po filloj tue ju shënue disa ide të mijat themelore, të mbështetuna në përvojën t’ime të gjatë :

  1. Duhet të dini se tashti suksesi i juej nuk âsht vetëm nji çeshtje patriotike, por edhe

nji pikë nderi. Prandej duhet të punoni natë e ditë, me kriter e çdo sakrificë për me i a mbërrîmë.

  1. Ndîej për detyrë me ju thânë se nuk duhet të pritni nji gjest të hapun nga ana e

Mbretit qi të tingëllojë si anim nga njana apo tjetra palë e mbretnorve, s’paku deri në ditën në të cilën, uroj un, pjesa mâ e madhe e monarkistave militantë të rreshtohen nën të njâjtin flamur me juve.

  1. Ju e dini se në Kanada, s’paku simbas të dhanave të mija, ka një Rini Mbretnore qi

me kohë ka shkëputë lidhjet me Legalitetin e âsht formue me këtë emën qi keni pranue edhe ju shumë me vênd.

  1. Nji gjâ e tillë, ndoshta ende në përgatitje, âsht edhe në Greqi.
  2. Do të kishte qênë tepër e dobishme qi nji nga ju, për shumë arsye do t’ishte mâ

mirë Ju, Profesor, të vijshit këtu mâ parë, për me vazhdue mandej për Turqí e Greqí. Nëse kjo do t’ishte krejtësisht e pamundun, drejtoni të gjithë legalistëve nji paraqitje me ftesën e hapun me marrë pjesë në lëvizjen tuej. Në paraqitjen qi do të bâjshit, duhet mos me prekun pikën, në dukje të dobët e shumë të rrahun e të diskutueshme, të statutit të komitetit, për mos me i kthye brinjën kundërshtarit ; flitni vetëm për komitetin. Sa vlen me folë për statutin, nji statut i çoroditun e i marrë qi së fundi nuk ka as gjasën e nji statuti ? Nuk e kupton askush, nuk e kanë kuptue as hartuesit e tij !

  1. Veç shpalljes, shkrueni letra vetiake miqve tuej, tue përdorë gjithmonë shprehje

bindëse e fisnike.

  1. Kam ndigjue, dikush m’a ka thânë në mirëbesim, se keni mêndimin me ftue Salih

Myftinë si kryetar të përkohshëm të lëvizjes. Ideja, nëse asht e vërtetë m’u duk shumë e pjekun. Veçse ai âsht krejtësisht pa mjete udhtimi e gjallese. Duhet mandej të mbani parasŷsh se ai ka nji ndihmë zyrtare e nëse do t’i duhej me lânë Egjyptin, qoftë edhe për do kohë, këtë ndihmë do t’a humbte. Pra duhet me i sigurue mjetet vazhdimisht. Madje, shtoj un, mundësisht edhe djali i tij do t’ishte i dobishëm mes jush.

Ja, i dashun Profesor, çfarë kisha me ju thânë tash për tash. Shëndete të përzêmërta Juve e, nëse do t’i flitni për këtë gjâ edhe Feridit e me çdo mënyrë Asllanit.

I yti

MKruja (firma)

[1] Kjo letër është e shkruar në gjuhën italiane. Përkthimi në shqip mundohet të respektojë deri diku gjuhën e âutorit. (E.M.)

Dosja Thaçi dhe të tjerët, Smith deri më 11 dhjetor të publikohen dëshmitë dhe dëshmitarët

Zyra e Prokurorit të Specializuar që udhëhiqet nga Jack Smith i ka kërkuar Gjyqtarit të Procedurës Paraprake, francezit, Nicolas Guillou, që të caktojë 11 dhjetorin 2020 si afatin e fundit për kompletimin dhe publikimin e materialeve që ndërlidhen me dosjen Thaçi dhe të tjerët.

Gazeta Express

Deri në këtë periudhë kohore, Smith ka kërkuar bërjen gati të materialit dhe vlerësimin e atij që s’ka nevojë për redaktim dhe e kundërta, në mënyrë që të procedohet më publikim.

“56. Për përcaktimin e afatit të fundit për publikimin e materialit sipas Rregullës 102 (1)(a), gjykatësi i Procedurës Paraprake merr parasysh: (i) dokumentet e dorëzuara nga palët, në veçanti propozimin për të pranuar dëshmi në grupe sa më shpejt që është e mundshme; (ii) kohën e nevojshme për të vendosur rreth kërkesës së Zyrës së Prokurorit të Specializuar për masa mbrojtëse; (iii) kohën e nevojshme për Zyrën e Prokurorit të Specializuar për t’i zbatuar redaktimet, nëse ofrohen, dhe për ta përgatitur materialin për publikim; dhe (iv) kohën që Zyra e Prokurorit të Specializuar kërkon për ta identifikuar dhe përgatitur materialin që nuk kërkon redaktime për publikim të menjëhershëm duke respektuar afatin 30-ditor. Prandaj, është e duhur që të caktohet data 11 dhjetor 2020, e premte, si afat i fundit për kompletimin e publikimit të materialit sipas Rregullës 102 (1)(a).”, thuhet në pikën 56 të dokumentit që mbanë firmën e Jack Smith e i cili është publikuar edhe në faqen zyrtare të Gjykatës Speciale me emërtimin “ Vendimi kornizë për zbulimin e provave dhe çështjeve të lidhura me to”.

Vendimi Kornizë për Zbulimin e Provave dhe çështjeve të lidhura me to, marrë në faqen zyrtare të Dhomave të Specializuara.

Por çfarë parashihet të publikohet sipas Rregullës 102 të Ligjit për Dhomat e Specializaura.

Prorkurori i Prokurorisë Speciale bazuar në Ligj ka të drejtë të bëjë publike: deklaratat e të gjithë dëshmitarëve qe planifikon t’i thërras për të dëshmuar, të gjitha deklaratat e dëshmitarëve të tjerë, raportet e ekspertëve, deponimet ose transkriptimet që Prokurori Special synon të paraqitet në gjyq, deklaratat shtesë të dëshmitarëve të Prokurorit të Specializuar mbi vendimin për të thirrur ata dëshmitarë, dhe ekspozitën që Prokurori Specialist synon të paraqesë në gjykim.

Rregulli 102 në Ligjin për Dhomat e Specializuara

Në faqen zyrtare të Gjykatës Speciale janë publikuar edhe dokumente të tjera. Kryeprokurori Smith e ka bërë publike edhe letrën e tij në të cilën ka arsyetuar se pse ish-kreu politik i UÇK’së, Hashim Thaçi, duhet të arrestohet dhe të vendoset në qendrën e paraburgimit në Hagë.

Siç parashikonte Smith, akuzat e konfirmuara mund të çojnë Thaçin në një burgim të përjetshëm, dhe sipas tij, kjo është arsyeja se pse Thaçi duhet të arrestohet, meqë pretendon se mund të nxitet që të ikë apo kryej krime të tjera në momentin që e merr vesh barrën e akuzave./GazetaExpress/

Më 24 nëntor 1859 u botua për herë të parë vepra “Origjina e specieve” e Darwinit

VOAL – Nëse flasim për vepra të shkëlqyera në biologji, “Origjina e Llojeve” nga Charles Darwin, një natyralist britanik, sigurisht renditet lart. Me titull “Mbi origjinën e specieve me anë të përzgjedhjes natyrore ose ruajtjes së racave të favorizuara në luftën për jetën”, në të Darvini ilustron për herë të parë për publikun e gjerë teorinë e tij në lidhje me procesin e përzgjedhjes natyrore, përmes cilat organizma të së njëjtës specie evoluojnë gradualisht me kalimin e kohës. Prandaj Darvini hedh poshtë teorinë e afirmuar deri në atë kohë, krijimtarinë, e cila i konsideron speciet si të pandryshueshme, pasi ato tashmë janë krijuar të përkryera nga Zoti.


Vepra shoqërohet me prova shteruese shkencore të mbledhura gjatë udhëtimit të anijes britanike HMS Beagle, në të cilën Darvini mori pjesë më 1831. Objektivi kryesor i ekspeditës është të kryejë sondazhe hidrografike të brigjeve jugore të Amerikës së Jugut, për të krijuar skema detare dhe të bëjë vrojtime të kodrave që shihen nga deti, me matje relative lartësimore. Darvini, njëzet e dy vjeç, largohet për në këtë ekspeditë eksploruese nëpër botë dhe bën vëzhgimet natyraliste që e çojnë atë të zhvillojë teorinë e tij, duke mbledhur një sasi të madhe të dhënash.

Ekspedita zgjat pesë vjet: Beagle kalon Oqeanin Atlantik, arrin përgjatë bregdetit të Amerikës së Jugut, arrin në Oqeanin Paqësor, Tahiti dhe Australi dhe më pas përfundon rrethrrotullimin e globit. Gjatë këtij udhëtimi Darvini, përveç se ishte një natyralist ekspert, ai gjithashtu u bë një koleksionist fosilesh; njëzet vitet e ardhshme ai i kushtoi atyre shqyrtimit dhe interpretimit të të dhënave të mbledhura duke i krahasuar me të tjerët të zhvilluar nga burime të tjera.


Traktati “Origjina e specieve”, rezultati i të gjitha vëzhgimeve të tij, i drejtohet gjithashtu një publiku jo-specialist dhe është i destinuar të revolucionarizojë fushën biologjike. Darvini është i vetëdijshëm se vizioni i tij i evolucionit mund të ketë minuar reputacionin e tij si i dënuar për blasfemi, por, i mbështetur nga prova dërrmuese shkencore të mbledhura, në qershor 1842, Darvini shkroi me laps një draft prej 35 faqesh, nga e cila më pas zhvillon punën e tij. “Origjina e specieve” u botua për herë të parë më 24 nëntor 1859.

Teoria e evolucionit e Darvinit gjen një shpjegim për evolucionin e specieve shtazore dhe bimore. Për herë të parë në historinë e biologjisë, një teori e re evolucionare, e mbështetur nga prova të vlefshme të bazuara në ashpërsi shkencore, përmbys besimin se çdo specie është rezultat i krijimit hyjnor. Darvini argumenton se është mjedisi ai që modifikon dhe përshtat speciet e gjalla, pasi që për shkak të ndryshimeve të vazhdueshme mjedisore, ndodh seleksionimi natyror që vepron mbi karakteristikat e ndryshueshme tipike të secilës specie, duke favorizuar ato me karakteristika të përshtatshme për mbijetesë. Ai pastaj teorizoi prejardhjen e të gjithë primatëve, përfshirë njeriun, nga një paraardhës i përbashkët dhe, për këtë arsye, ekzistencën e një paraardhësi të përbashkët për të gjitha speciet e gjalla.

“Ka diçka madhështore në këtë ide të jetës, me potencialin e saj të pafund, fillimisht të infuzuar nga Krijuesi në shumë pak ose në një formë të vetme; dhe, ndërsa ky planet ka vazhduar të rrotullohet duke ndjekur ligjet e pandryshueshme të gravitetit, nga një fillim kaq i thjeshtë format e pafund, gjithnjë e më të bukura dhe të mrekullueshme, kanë evoluar dhe evoluojnë akoma “(Citim nga Charles Darwin)/Elida Buçpapaj

Nga varreza në Serbi deri te vendi i krimit të luftës në Kosovë

Iva Martinoviq

Gurorja “Kizhevak“ në Komunën e Rashkës, në afërsi të kufirit me Kosovën, është lokacioni i pestë në Serbi, në të cilin janë gjetur mbetjet mortore, siç dyshohet, të civilëve shqiptarë të vrarë gatë luftës në Kosovë, në vitin 1999.

Ende nuk dihet se sa është numri i trupave që janë gjetur në këtë vend, më 16 nëntor. Dy ditë më vonë, Gjykata e Lartë në Beograd ka lëshuar një urdhër për zhvarrosjen e tyre. Se kur do të fillojë zhvarrimi “do të përcaktohet më vonë”, i është thënë Radios Evropa e Lirë nga kjo gjykatë.

Që nga viti 2001 e deri më sot, në territorin e Serbisë, në 4 lokacione janë gjetur varreza masive me 941 trupa të shqiptarëve të vrarë në Kosovë.

Sipas të dhënave të Zyrës për pesona të zhdukur të UNMIK-ut, në Batajnicë, në afërsi të Beogradit, në vitin 2001 janë zbuluar 744 trupa. Të njëjtin vit, në Petrovo Selo, në Serbinë Lindore, janë gjetur 61 trupa. Në liqenin Peruqac, në vitin 2001, është zbuluar varrezë masive me 84 trupa.

Për herë të fundit, varrezë masive është zbuluar në vitin 2013, në Rudnicë, në jugperëndim të Serbisë, në afërsi të vendkalimit kufitar ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, në Jarinë. Aty janë gjetur mbetjet mortore të 52 personave.

Infografikë

Vendndodhjet e varrezave masive të identifikuara në Serbi

Ku gjendet lokacioni i ri?

Gurorja “Kizhevak” në Rashkë, në pjesën jugperëndimore të Serbisë, është disa kilometra në veri të Rudnicës dhe vendit, në të cilin para shtatë vjetësh është gjetur varreza masive me trupat e civilëve shqiptarë.

Mbetetjet mortore në lokacionin e ri, më 16 nëntor i kanë gjetur ekspertët e Misionit të Bashkimit Evropian për Sundimin e Ligjit (EULEX), të Institutit të Mjekësisë Ligjore të Kosovës dhe Komisionit të Qeverisë së Serbisë për personat e zhdukur.

Më 20 nëntor, EULEX-i tha që ekspertët e tij kishin gërmuar në Kizhevak që nga viti 2015 dhe se përparimin e kishin bërë falë pamjeve nga ajri.

“Problemi ishte në atë se bëhet fjalë për një gurore të madhe dhe se peizazhi ndryshoi me kalimin e kohës për shkak të faktit se gurorja ishte akoma duke u përdorur përgjatë shumë viteve”, tha Javier Santana, arkeolog mjeko-ligjor në EULEX.

Gurorja “Kizhevak” u privatizua pas vitit 2007. Në maj të vitit 2020, kompania gjeologjike “Tethian” nga Kanadaja, e bleu të drejtën e shfrytëzimit të vendit të dikurshëm të minierave të argjendit, zinkut dhe plumbit, nga kompania serbe “EFPP”.

Nga EULEX-i kanë deklaruar që procesi i përcaktimit të vendndodhjes së saktë ishte shumë i ndërlikuar, sepse në minierë ekzistojnë katër deri pesë nivele, me një lartësi të përafërt prej 13 metrash secila.

Dyshohet për trupa të viktimave nga fshati Rezallë në Kosovë

Pas zbulimit të lokacionit “Kizhevak”, kryetari i Komisionit të Qeverisë së Serbisë për personat e zhdukur, Velko Odalloviq, i tha Radio Televizionit të Serbisë (RTS), më 18 nëntor, se informacionet tregojnë se në atë vend potencialisht gjenden 15 deri 17 trupa.

Ky lokacion përmendet në raportin e progresit për të drejtat e njeriut, të cilin për çdo vit e publikojnë Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në raportin e vitit 2015 thuhet se në këtë vend “dyshohet që forcat serbe kanë varrosur mbetjet e shqiptarëve të Kosovës, të vrarë në fshatin Rezallë në Kosovë, në vitin 1999”.

Trupat e 28 viktimave nga ky fshat janë gjetur në vitin 2013, në varrezan masive në Rudnicë, ndërkaq dy vjet më vonë janë varrosur në Rezallë.

Krimin në Rezallë e vuri në dukje ish-drejtoresha e Fondit për të Drejtën Humanitare, Natasha Kandiq, pas zbulimit të lokacionit të ri.

Kjo organizatë joqeveritare, e cila merret me hulumtimin e krimeve të luftës, në vitin 2015 ka publikuar dokumentin me titull “Dosja e Rudnicës”, në të cilin, përveç tjerash, vuri në dukje krimin masiv në Rezallë dhe zhvendosjen e trupave të viktimave.

Fondi për të Drejtën Humanitare ka theksuar që nëntë viktima nga ky fshat edhe më tej evidentohen si të zhdukur në evidencën e Komitetit Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq.

Vrasja e më shumë se 40 civilëve në Rezallë

Spas raportit të Fondit për të Drejtën Humanitare, pjesëtarët e ish-Ushtrisë së Jugosllavisë dhe policisë, në prill të vitit 1999, kanë vrarë në Rezallë të paktën 42 civilë shqiptarë, prej tyre 39 në ekzekutim masiv.

Në dosjen “Rudnica”, e cila përmban dokumentet e ushtrisë dhe policisë, deklaratat e të mbijetuarve, si dhe dokumentet dhe dëshmitë e oficerëve të Ushtrisë së Jugosllavisë dhe të zyrtarëve të policisë përpara Tribunalit të Hagës, Fondi për të Drejtën Humanitare thekson që pjesëtarët e ushtrisë dhe policisë, më 5 prill, kanë hyrë në këtë fshat, i kanë dëbuar banorët nga shtëpitë e tyre, i kanë çuar në një oborr dhe më pas i kanë pushkatuar.

Mbetjet mortore të shqiptarëve të Kosovës të vrarë nga forcat serbe gjatë luftës së fundit. Këto mbetje janë gjetur në një varrezë masive në Rudnicë të Serbisë dhe janë identifikuar 15 vjet pas mbarimit të luftës.

Mbetjet mortore të shqiptarëve të Kosovës të vrarë nga forcat serbe gjatë luftës së fundit. Këto mbetje janë gjetur në një varrezë masive në Rudnicë të Serbisë dhe janë identifikuar 15 vjet pas mbarimit të luftës.

“Pjesëtarët e forcave serbe kanë vrarë në vend 39 civilë, ndërkaq dy i kanë mbijetuar pushkatimit, duke u mbuluar me trupat e vdekur të njerëzve që binin mbi ta. Në mesin e civilëve të vrarë ishin 3 djelmosha, ndërkaq viktima më e moshuar ishte 97 vjeç“, shkuan në raportin e Fondit për të Drejtën Humanitare.

Duke vënë në dukje që gjatë konfliktit në Kosovë, fshati Rezallë ishte në zonën e përgjegjësisë së Brigadës së 37 të motorizuar të Ushtrisë së Jugosllavisë, Fondi për të Drejtën Humanitare thekson që “analiza e dokumenteve të ushtrisë dhe policisë, deklaratat e dëshmitarëve dhe burimet e tjera, tregojnë fuqishëm që krimin e kanë kryer pjesëtarët e kësaj brigade dhe njësia e policisë, e cila deri më tash është e panjohur”.

Si u zhvendosën trupat nga vendi i krimit?

Në dosjen e Fondit për të Drejtën Humanitare thuhet që “pastrimi i terrenit” gjithashtu ka qenë nën kompetencën e Brigadës së 37 të motorizuar të Ushtrisë së Jugosllavisë.

“Trupat e civilëve të pushkatuar mbetën në vendin e krimit. Një ditë më vonë, më 6 prill, ushtarët sërish erdhën në fshat dhe trupat e civilëve të vrarë i mbuluan me dhe”, thuhet në raportin e Fondit për të Drejtën Humanitare.

Në dokument, më tutje thuhet që trupat mbetën në Rezallë deri më 13 prill, kur ushtarët u kthyen në fshat, i zhvarrosën dhe i me kamion i dërguan në drejtim të panjohur.

Për krimin në këtë fshat dhe për heqjen e trupave të vrarë, raportoi edhe organizata ndërkombëtare joqeveritare Human Rights Watch, në vitin 2001.

Human Rights Watch theksoi se “është e mundur që forcat serbe kanë shpresuar që krimin ta paraqesin si rezultat të shkëmbimit të zjarrit ose zjarrit të rastësishëm të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës”, por që dëshmitë e dy të mbijetuarve “nuk lanë vend për dyshim për shkaktarin e vërtetë të vdekjes së banorëve të Rezallës”.

Kjo organizatë ndërkombëtare shkruan, gjithashtu, që “tmerri në Rezallë nuk përfundoi me vrasje” dhe i transmeton dëshmitë e të mbijetuarve, të cilat tregojnë se trupat u zhvendosën nga varrezat e cekëta.

Kush ishte në krye të brigadës?

Në kohën e krimit në fshatin Rezallë, komandant i Brigadës së 37 të motorizuar të Ushtrisë së Jugosllavisë ishte gjenerali, Lubisha Dikoviq.

Dikoviq u pensionua në vitin 2018, por paraprakisht për shtatë vjet ishte shef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë së Serbisë.

Pasi që ishte emëruar në këtë detyrë, Fondi për të Drejtën Humanitare, në janar të vitit 2012 kishte publikuar dosjen “Lubisha Dikoviq”, e cila më vonë bashkë me dosjen “Rudnica”, theksojnë që njësia, me të cilën ka komanduar ai, ka kryer krime të luftës mbi civilët shqiptarë në Kosovë.

“Urdhrat që i ka nënshkruar gjenerali Dikoviq për pastrimin e terrenit, tregojnë që Brigada e 37 e motorizuar ishte e obliguar për heqjen e trupave të shqiptarëve të Kosovës në zonën e saj të përgjegjësisë”, thuhet në dosje.

Akuzat kundër Lubisha Dikoviqit u refuzuan

Menjëherë pa publikimit të dosjes, reagoi Prokuroria për krime të luftës e Serbisë, e cila hodhi poshtë pretendimet e Fondit për të Drejtën Humanitare dhe theksoi që “nuk ekziston kurrfarë baze për dyshim për përgjegjësi penale” të Dikoviqit.

Vet Dikoviq kishte ngritur padi ndaj drejtoreshës së atëhershme të Fondit për të Drejtën Humanitare, Natasha Kandiq. Në emër të “shkeljes së reputacionit dhe të nderit” për shkak të publikimit të dosjes, më 2013, Dikoviq kërkoi nga Fondi për të Drejtën Humanitare dhe nga Natasha Kandiq që t’i paguanin atij një milion dinarë (rreth 8.5 mijë euro).

Tre vjet më vonë, në prill të vitit 2016, Gjykata e Parë Themelore në Beograd, vendosi në favor të Lubisha Dikoviqit. Fondi për të Drejtën Humanitare u urdhërua t’i paguante atij pak më shumë se gjysmën e shumës së kërkuar “sepse paraqitja e të pavërtetave, atij i shkaktoi dhembje shpirtërore”.

Pas zbulimit të varrezës masive në Rudnicë dhe publikimit të dosjes së re, Fondi për të Drejtën Humanitare, në fund të vitit 2015, ka ngritur padi të re kundër Dikoviqit.

Prokuroria për krime të luftës, më 13 nëntor të atij viti, ka deklaruar për Radion Evropa e Lirë se kanë nisur procedurën hetimore, por “kundër personit NN, për vrasjen e civilëve që ishin të varrosur në varrezën masive në Rudnicë”.

Çfarë ka konfirmuar Gjykata e Hagës?

Provat për transferimin e kufomave nga Kosova në Serbi dhe varrosjen e tyre në varreza të fshehta u prezantuan në dy raste para Tribunalit të Hagës.

Gjykata e trajtoi operacionin e fshehjes së trupave si tregues i një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale në gjyqin e ish-zëvendëskryeministrit jugosllav, Nikolla Shainoviq dhe zyrtarëve të tjerë të lartë të ushtrisë dhe policisë, si dhe në çështjen kundër ish-shefit të resorit të Sigurimit Publik të Ministrisë së Punëve të Brendshme, Vllastimir Gjorgjeviq.

Në gjykimin e Shainoviqit dhe të tjerëve, në vitin 2007, dëshmoi edhe Lubisha Dikoviq, i cili ka thënë se në rajonin e Kosovës, për të cilin ishte përgjegjës si komandant i Brigadës së 37 të motorizuar, “asnjëherë nuk ka gjetur kurrfarë varrezash masive”.

“Edhe pse njësia e juaj ishte drejtpërdrejtë e angazhuar në atë zonë, askush nga Ushtria e Jugosllavisë nuk ju thirri për përgjegjësi për cilëndo prej këtyre operacioneve ose që të jepnit çfarëdo informate për varrezat masive të gjetura?”, e kishte pyetur Dikoviqin prokurorja April Carter, në dhjetor të vitit 2007.

“Besoni, nuk e di se për cilat varreza masive po flisni. Po e përsëris, nuk kam hasur në kurrfarë varrezash masive në atë rajon”, ishte përgjegjur atëherë Dikoviq.

Ndonëse në çështjen e Shainoviqit dhe të tjerëve, Prokuroria e Tribunalit të Hagës nuk arriti që të vërtetojë veprimin e mëtejmë të Brigadës së 37 të motorizuar me trupat në fshatin Rezallë, gjykata në vendimin e shkallës së parë konkludoi se “nuk ka dyshim që gjatë bombardimeve të NATO-s, në vitin 1999, është kryer operacioni i fshehtë i zhvarrosjes së mbi 700 trupave, të cilët fillimisht ishin varrosur në Kosovë, si dhe bartja e tyre në Serbi”.

Në vendimin e gjykatës gjithashtu theksohet që procesi i zhvarrosjes dhe zhvendosjes së trupave “ishte kryer me qëllim që të mbulohen pasojat e operacionit të përbashkët të ushtrisë dhe policisë”.

“Figurat kryesore të përfshira në organizimin e këtij operacioni të madh ishin ministri i atëherëshëm i Punëve të Brendshme, Vllajko Stojiljkoviq, presidenti i Republikës Federative të Jugosllavisë, Sllobodan Millosheviq dhe shefi i resorit të Sigurimit Publik, Vllastimir Gjorgjeviq”, shkruhet në vendimin e shkallës së parë kundër Shainoviqit dhe të tjerëve, në vitin 2009.

Gjorgjeviq, i dënuari i vetëm për lëvizjen e trupave

Dhoma gjyqësore e Tribunalit të Hagës, në aktgjykimin ndaj Vllastimir Gjorgjeviqit, arrit në përfundim që në të gjitha nivelet e policisë dhe ushtrisë “ekzistonte komploti i heshtjes”.

Vendimi gjyqësor ndaj Gjorgjeviqit, me të cilin, më 2001, u dënua me 27 vjet burg për krime lufte në Kosovë, është gjithashtu i vetmi që e përfshin transferimin e trupave të shqiptarëve të vrarë të Kosovës në varre masive. Dënimi i tij, më vonë u zvogëlua në 18 vjet dhe ai po e vuan atë në një burg në Gjermani.

Me këtë vendim gjyqësor, përveç tjerash, është vërtetuar që Gjorgjeviq ka pasur rol udhëheqës “në përpjekjet që Ministria e Punëve të Brendshme të fshehë vrasjet e shqiptarëve të Kosovës”.

“Provat konfirmojnë që në javën e dytë të prillit të vitit 1999, të paktën gjashtë herë në periudhën prej disa javëve, kamionët me kufoma të shqiptarëve të Kosovës, të cilët i vranë forcat serbe në Kosovë, arrinin më 13 maj, para Qendrës së Njësisë speciale atiterroriste në Batajnicë, në afërsi të Beogradit”, thuhet në vendmin e gjykatës.

Gjithashtu shtohet që edhe dy transportime të tjera janë kryer në Qendrën e njësive të veçanta të policisë në Petrovo Selo dhe se edhe trupat e gjetur në liqenin e Peruqacit janë varrosur në varrezë masive jo larg nga aty.

“Dhoma ka konkluduar që transportimi i i trupave nga Kosova, për varrim të fshehtë në varreza masive, është zbatuar në përputhje me operacionin e koordinuar për të larguar provat e krimeve që kanë kryer forcat serbe mbi shqiptarët e Kosovës”, thuhet në aktvendimin e Gjykatës së Hagës për Vllastimir Gjorgjeviqin.

Pa përgjegjësi para gjykatave në Serbi

Deri më sot, askush në Serbi nuk është përgjegjur për operacionin për fshehjen e trupave të shqiptarëve të Kosovës në varreza masive.

Për një gjë të tillë ka folur edhe Komiteti për punë të jashtme i Dhomës së Përfaqësuesve në Kongresin amerikan, duke reaguar më 18 nëntor, lidhur me gjetjen e trupave në lokacionin e ri “Kizhevak”.

Komiteti ka theksuar që për varrezat masive dhe fshehjen e krimeve askush nuk është përgjigjur në gjykatat në Serbi, ndërkaq që vetëm një zyrtar i Serbisë është përgjigjur para gjykatave ndërkombëtare.

“Ende janë duke u gjetur trupa të varrosur në Serbi, viktima të spastrimit etnik të (Sllobodan) Millosheviqit në Kosovë. Deri më sot, janë gjetur mbi 900 viktima shqiptare të Kosovës”, është shkruar në llogarinë zyrtare në Twitter të Komitetit amerikan, me një ndërlidhje për lajmin për zbulimin e mbetjeve mortore.

Cilët janë hapat e mëtejmë?

Puna në Kizhevak është larg nga përfundimi. Procesi është mjaft kompleks dhe afatgjatë. Që puna të mund të vazhdojë, nevojitet një urdhër i gjykatës, ka thënë më 20 nëntor, koordinatori për gërmime i EULEX-it, Krasimir Nikollov.

Gjykata e Lartë në Beograd, më 18 nëntor, ka sjellë urdhrin, me të cilin përcakton zhvarrosjen e një numri të paspecifikuar të kufomave në këtë lokacion.

Gjykata i ka thënë Radios Evropa e Lirë se policia është urdhëruar që të sigurojë në mënyrë adekuate lokacionin, ndërsa elementët e tjerë të rëndësishëm do të përcaktohen me një urdhër shtesë që do të lëshohet më vonë “duke pasur parasysh kushtet aktuale të motit, periudhën e vitit, si dhe mungesën e të dhënave të hollësishme”.

Pas urdhëresës nga gjykata, hapi i radhës është vazhdimi i gërmimeve dhe i nxjerrjes së mbetjeve mortore.

“Kur mbetjet të nxirren, do të kryhet obduksioni dhe do të merren mostrat e eshtrave për testimin e profileve të ADN-së. Në rastet kur të afërmit e personit të zhdukur kanë dhënë mostra referimi të gjakut dhe raporti i përputhjes së ADN-së është pozitiv, procesi i identifikimit përfundon. Pastaj familjet informohen për identifikimin dhe atyre u dorëzohen eshtrat e personave të zhdukur”, tha zyrtari i EULEX-it, Krasimir Nikollov.

Që nga fillimi i mandat të EULEX-it e deri më 19 nëntor 2020, misioni i BE-së ka kryer 662 operacione në terren për gjetjen e personave të pagjetur, përfshirë këtu 169 gërmime. Janë identifikuar mbetjet mortore të 457 personave, përfshirë 317 të pagjetur.

Më shumë 1.640 njerëz nga Kosova, shumica shqiptarë, ende konsiderohen si të pagjetur.

Vendet e varrezave masive, të pashënuara

Gati se dy dekada pas zbulimit të varrezave masive në Batajnicë, Petrovo Selo dhe te Liqeni i Peruqacit, si dhe shtatë vjet pas zhvarrimeve në Rudnicë, në ato vende nuk ekziston kurrfarë shenjimi, që do të tregonte se ato kanë fshehur krimet e ushtrisë dhe policisë serbe ndaj civilëve shqiptarë në Kosovë.

Nisma e Fondit për të Drejtën Humanitare, që nga viti 2015, për formimin e Qendrës memoriale kushtuar viktimave të gjetura në varrezat masive në Batajnicë, deri më sot ka ngelur pa përgjigje.

Përgatiti: Bekim Bislimi

VIRUSI PYET PO KET A E DINI: KUSH I APROVONTE ARRESTIMET ? – Nga Fritz RADOVANI

Ishin disa dhoma t’ errta në të gjitha institucionet, shkollat, ndermarrjet e kooperativat bujqësore që nuk hynte kurr drita, madje as sot!..

Mbas vitit 1967 kur “ppsh” u fuqizue mbas fjalimit Everit, partia drejtoi të gjitha “levat e veta”, ku nenkuptohej sigurimi i shtetit e deri te kampet e të burgosunve, edhe gropat e të vdekunve nder burgje ose n’interrnim…

Dominonte një errsinë shumë e frikshme! Njëherë jam thirrë aty nga 1984 në një mbledhje ppsh së fabrikës së Pelhurave, ku sekretaria Lajde Zefi, mu shpif se “kishe hjellë tek kambët në dhomen e punës një foto të Everit…”, gja që nuk ishte e vertetë. Unë nuk e pranova akuzen, edhe pse ajo kambngulte. Në mbrojtjen time kje edhe drejtoresha Liri Ymeri, që tha: “Nuk e besoj se një gja e tillë asht ba nga Fritzi!”… Dhe unë dola nga ajo dhomë ku, rrezikohej jeta e cilitdo që i vente “synin” e saj ppsh…

Aty nga viti 1992, tue ecë tek Dugajt’ e Reja, në Shkoder, ndigjova një za që vinte nga mbrapa o Fritz, o Fritz! Ndalova dhe takova piktorin që ishte  lirue nga Spaçi, Gjovalin Saraçi, vite perpara kishte punue në Pelhura me emulacionin, dhe u dënue 10 vjetë burg… I dhashë doren dhe Ai nuk ma lëshoi, “të ndalova Fritz, me të kerkue të falun, se kur ishe në hetuesi, mu krijue pershtypja se e kam burgosjen prej teje!” Unë u çudita, po pse?!

Ai më shpjegoi: Pak ditë para se me dalë në gjyq, hetuesi më vuni para një leter me shumë firma të piktorëve dhe shkrimtarve të Shkodres, që në një mbledhje të Lidhjes Shkrimtarve dhe Artistave të Shkodres, kishin kerkue dënimin tim maksimal, per pikpamjet e mija fetare… Mungonte aty vetem firma yte! Aty më lindi dyshimi! Pyeta hetuesin: Po Fritzi pse nuk e ka firmen këtu? – Ai më tha: Ai asht monsra yte… Aty kuptova se edhe ti mund të perfundojshe ndonjë ditë atje tek unë… Në kohen kur unë ishe në Spaç, m’u hoq dyshimi, se edhe atje kerkonin me t’ akuzue!..”

E perqafova Gjovalinin dhe u ndame miq! Po, prej Tij mora vesht dhe aty kuptova se “Lidhja e Artistave të Shkodres”, kishte kerkue dënimin e Tij “maksimal”. Me të vertetë, ashtu u dënue me 10 vjetë burg per agjitacion e propagandë, një dënim që nuk perfitonte nga asnjë anmesti… 

 Kur u ktheva në dhomen e punës i tregova piktorit Tefë Palushi… Ai më pyeti: “Si asht e mujtun që këte e paska pa vetem ajo që s’punon këtu, dhe nga pesë vetë që jemi këtu asnjëni nuk e ka diskutue një gja të tillë..?!

Shkruhet e stershkruhet per burgosjet e pushkatimet e sa shkrimtarve e artistave nder të gjitha anët e Shqipnisë, per akuzat fallco dhe shpifjet e bame ndaj tyne… Shkruhet per qendresen ndaj torturave deri në nxjerrje të syve të ballit, tue kenë edhe të “PAFAJSHEM”, po asnjenit që shkruen per rrezikun e zi të fatit Tyne, nuk i shkon dora “as padashje”, me vue një prej atyne akuzuesve dhe shpifësve që Ju kanë marrë jeten, ose t’ pakten kohen ma të bukur të rinisë apo të krijimtarisë së Tyne!!

Të gjithë paperjashtim shka janë dënue mbas vitit 1966, janë dënue me “aprovimin e sekretarit ppsh” dhe firmat e hjelluna nder mbledhjet ku, pa asnjë kundershtim kanë aprovue dënimet e “shokve” të vet, deri në ma të randat akuza, tue kerkue edhe pushkatimin e deri tek varja e Tyne!

Pse kjo gjendje e pajustifikueshme me Dosjet e Sigurimit Shqiptar?

***

Deri kur kështu?

Deri kur shpifsit dhe vrasësit e djeshem dhe të sotshem, tue ba leksione e tue pergatitë fotokopjet e veta, madje edhe në Universitete Perëndimore?  

E vetmja gja e saktë që botohet sot asht: “Numri i fletve të zhdukuna nga Dosjet e Sigurimit të shtetit, per me mbulue krimet e asaj Dosje!”

Po kush i zhdukë ato fletë a dihet?!..

Nuk kam as ma të voglin dyshim:“Ata” që i mbushen edhe po i “shprazin” se, vetem ashtu u jepet mundsia me vazhdue edhe me sternipat e tyne me “mbushë” e “shprazë” jo vetem birucat e sigurimit, po dhe xhepat e tyne!

Ka thanë Rama: Pritni, pritni, …E se shka, duhet me pritë..?,

Ate e di vetem “Rilindja”!?..

            Melbourne, 23 nandor 2020.

LETËRKËMBIMI MUSTAFA KRUJA – MIFTAR SPAHIJA: Mbi rândsin’e punimit për formimin e nji gjuhe kombtare

 

Ramleh, 13.V.1953

I dashuni mik, Miftar Spahija.

Letrën t’uej me 27 të muejit të kaluem e kam marrë. Faleminderës shumë për tê.

Pjesa e parë, gjithë afsh atdhedashunije e drejtmendimi më ka mallëngjyem. S’âsht e para herë qi këndoj shkrime të këtilla prej Jush: nji raport të gjatë qi i keni pasë dërguem dikur prej Greqije Kol. Hysejn Selmanit e ruej un n’arkivën t’eme. Çëmimi qi kam pasun për jue në Shqipní më ka dalë krejt i ligjuem.

Por un, ksi shtegu nemose, këtu due me u marrë vetëm me punën e gjuhës. Qysh’i ri, në gjithë jetën t’eme kam ndiem nji shijë të veçantë në studimin e ksaj. Âsht kjo, gjuh’e jonë, qi më ka shtŷmë me këndue edhe shumë vepra gjuhsije të përgjithëshme e me nxânë gjuhë të hueja, jo aqë nga pikpamja praktike sa nga ajo e gramatikës, me gjithë qi në jetë val meglio la pratica che la grammatica thotë Italiani.

Tue mos pasun nji tribunë për të rrahun probleme shkencore, gjuhe e historije si na përkasin sidomos, ashtu si Juve i kam qênë lutun edhe tjetërkujt qi t’a shqyrtonte me kujdes “Abetarin” t’em e të më kumtonte përfundimet kritike të tija, qi do t’i pritsha me gzim. Deri tash, Ju jeni i pari qi e keni bâmë këtë shërbim, madje më pëlqen me thânë, qi e keni filluem. Kam folë mjaft n’atë vepër të vogël mbi rândsin’e punimit për formimin e nji gjuhe kombtare, e me gjithë këtê më duket sikur s’kam thânë kurrgjâ, aq’e madhe âsht bâmë kjo nevojë në shpirtin t’em. Por s’po e ngjas këtë bisedë, se me Jue s’ka vênd.

Po u përgjigjem nji nga nji gjithë kritikave të jueja. Kudo qi kam me qênë i zoti me Ju a mbushun mênden keni me më ndjekun e me m’u bâmë dishepull propagandist i idesë: ke mos t’ia mbërrîj dot ksaj, kundrështomni edhe nji herë e për të tretën, po s’mundëm me u marrë vesht, po qëndrojmë përkohsisht secili në tezën e vet. Përkohsisht, sepse edhe koha shkon tue bâmë e lânë gjurmat e saj e tjerë edhe kanë me folë ndoshta.

  1. Zvëndsuem. Kjo neologjizëm (qi s’âsht e imja) ka filluem me formën g. zâvêndsuem e t. zëvëndësuar. E kam lodhun mênden me i gjetun motra në gjuhë të popullit (fjalë të përngjituna me veten e parë njâjse të së tashmes së verbit e nji emën) për t’u bindun pikë së pari nëse âsht nji neologjizëm në rregull. Kam gjetun vetëm nji: me bzâmë=bzâjtun (bâj+zâ). Populli, pra, s’ka thânë e nuk thotë bâ(j)-zâj, por bëzâj, bzâj, krejt rregullisht për shkak të theksimit” çdo fjalë shqipe, e thjeshtë ase e përngjitun, ka vetëm nji theksim (gjerm. Betonung, fr. accent tonique); e ndër të përngjitunat theksohet pjes’e dytë, jo e para, e cila e humb theksimin e vet për tjetrën; a-ja e patheksueme kthehet mbandej në ë e kjo në gegnishtet fluturon krejt po pat mundsí fonetike si te bëz– e zëv-. (V. AM, f. 36, pf.37). Sa për kuptimin e rrânjës së z-së, s-së e sh-së si parashtesë, nuk âsht gjithmonë mohues: kr.zverdhun, skuqun, shpërdamë.
  2. Rregull: ë-ja e rrokes së fundit zhduket (e duhet zhdukun pa mëshrirë) kudo qi t’i ngjitet mbrapa nji shtesë (mbrapashtesë) apo nji fjalë tjetër, me përjashtim të disa rasave të rralla për eufoní. Pra fjalvet e jo fjalëvet. Kështu e lyp shqiptim’i popullit të Gegnisë e fonetika racjonale e gegnishtes. Por âsht mirë të shkruejmë, p.sh., Slavëvet ase, në këtë rasë të lakimit, edhe mâ mirë Slavet (si miqet, et.).
  3. “Fund, e jo funt”. S’ka dyshim. Ndër shkrimet e mija s’keni për t’a gjetun kurrë funt atje ku duhet Këndoni AM, f.52, VII. Funt âsht rasa lokative e shqueme, e cila sod, sidomos në shkrim, gati ka humbun krejt ase âsht njimenduem me akuzativen. Funt (në funt) pra âsht për fundt. Këtu d-ja nuk ndihet e un, për t’i a përshtatun fonetikës, e kam shlyem fare, sikur edhe te shums’i fjalës (emnit) prind qi e shkruej print për prindt, kur nuk ndjeki formën tjetër prind-ën, prindnit. Me gjithë këtê, mbasi lokativja e jonë ka marrë teposhten e nji ditë s’ka për të mbetun mâ kurrgjâ prej saj, posë në ndonji proverb e ligjresë arkaike, edhe un jam gati t’a lëshoj doret. Tekembramja as nuk e përdor gjithkund. Sa për nd, t : normalisht âsht t-ja qi bâhet nd për shkak të n-së, mâ të shumtën parazite, qi i ngjitet; po nga nji herë gján edhe e kundërta e në Malsí të Madhe gati rëndom. I njâjti fenomen ndodh edhe për mb, p.
  4. Theksi âsht nji shênj djakritik, i cili ka nj’atë vlerë qi kanë pamë me udhë me i dhânë për gjuhën e tyne kompetentat e çdo populli. Shqipja ka zânore a tinguj të shkurtën, mesatarë e të gjatë. Në fasën ortografike të sodshme vetëm për tingullin e gjatë përdorim nji thekës (´), edhe këtê vetëm në disa rasa ende të pacaktueme përgjithsisht e vetëm na Gegët. N’orthografinë t’eme do t’a gjêni vetëm mbi zânore të gjata mbarimtare te emnat dhe te person’e tretë njâ se e së tashmes si gján, lén, et. Këtu, veç, e bâj sall (soll, coll) për me i ikun nji ngatrrimi me personën III shumse t’aoristit: ata gjanë, lenë, se ndryshe edhe këtu kisha me përdorë në vênd të theksit ë-në. Kjo shkrolë, qi un në veprën t’eme i a hoqa edhe kët’emën qi s’e meriton, dhe e nxora fare prej abecesë s’onë (v.f.31, pg.28), për Gegën s’âsht veçse shênj’i nji zâni të mbytun, i cili hŷn e dán dý bashkzânore qi s’kanë mundsí me u shqiptuem bashkë në nji rroke pa tê (v.f.31-36, pg. 29-36); dhe zyr’e dytë e ksaj shkrole-shênj âsht me zvëndsue theksin e zgjatimit të rrokes së fundit, fonetikisht, tue e bâmë atê të parafundët në shkrim. Vêni ró: ar-i (aar-i), arë, -ra (aar-a). Asnji ndryshim fonetik s’ka ndërmjet këtyne dý fjalve, janë thjesht homonime, të njizâshme. Shkruejmë arë veç për t’a dalluem njânin emën nga tjetri e për të shënuem se ara e ka a-në të gjatë dhe gjininë femnore. (Do t’a them mâ poshtë se pse s’don shênj a-ja e gjatë e arit). E kështu vapë, pemë, bimë, lopë, ksulë, rrymë etj. Në vênd qi me shkruem váp, pém, et.et. Kështu qi, pra, ë-ja s’tregon nji tingull mesatar, por vetëm të gjatë njipërnji si theksi. Dikur ka qênë shkruem edhe Shqipnië et. Luigj Gurakuqi, un edhe tjerë e kemi përdorë kët’ortografí. Por mâ vonë ë-ja mbas nji zânorje na u duk si antiestetike e e zvëndsuem me këtë rasë me theksin qi përdorim sod. Tue qênë pra kjo, vler’e ë-së tek emnat (se për zgjedhimin e verbevet s’po flasim këtu), me shkruem Shqipnís, Shqipnín apo -nisë, -ninë âsht krejt nji. Kështu ka pasë vëndosun edhe Instituti i Studimevet Shqiptare. Po bâj këtu poshtë një lakim të plotë si shêmbull për sa kemi në gojë:

nom.             (nji) kalá                    – kalaja

gjen.  (roj’e nji) kalaje         – kalás-kalasë

dat.   (i bie nji) kalaje         –    ”         “

akus. (marr nji)                   – kalán = kalanë

vok.   (ó) kalá                       – (ó) kalaja (e Shkodrës!)

lok.    (në nji) kalá               – kalá (t) = kala (të)

abl.    (prej nji) kalaje (t)    – kalás = kalasë

bé – beja                                          dhí                  – dhija

beje – bés=besë                              dhije               – dhís=dhisë

“        “          “                                  “                      –     “         “

bé      – bén=benë                            dhí                  – dhín=dhinë

“        – (ó) beja (e madhe!)                       “                      – dhija e …

“        – bé (t) = be(të)                     “                      – dhí(t)=dhi(të)

beje(t)- bés=besë                           dhije(t)           – dhís=dhisë

dró                – droja                        drú                  druja

droje             –  drós=drosë            druje               drús = drusë

“                    –    “           “                  “                     “            “

dró                            –  drón = dronë         drú                  drún = drunë

“                    –  droja e …                   “                   druja e…

“                    –  dró(t) = dro(të)        “                    drú(t) = dru(të)

droje(t)         –  drós – drosë                                              druje(t)           drús = drusë

 

ný      –  nyja

nyje   –  nýs = nysë

“        –    “           “

ný      – nýn = nynë

“        – nyja gordjane!

“        –  ný(t) = ny (të)

nyje(t)-  nýs = nysë

 

Nuk po  zgjatem mâ edhe me shumsin e këtyne shêmbujve, mbasi me kaqë duket fare kthiellët barasij’e theksit të zgjatimit me ë-në në lakimin e mnavet. E qëllim’i ksaj paragrafe ky ishte. Drú don me thânë atê qi djegim në zjarm edhe dajakun, e âsht femnore, druja, si u pa. Shqiptim’i saj âsht me hundë, drû-ja. Por âsht mirë me e shkruem kështu, mbas fonetikës jugore për unjisimin orthografik dhe për t’a dalluem nga drû-ni, mashkulluer qi don me thânë legno e albero.

Tash edhe pak fjalë për me ligjuem përdorimin e ë-së në vênd të theksit në rasën qi u tfillue këtu. Deri në hartimin e Abetarit të të Mërguemit kam përdorë gjithmonë theksin, ashtu si thoni Ju. Por tue shkruem këtë libër e tue pasun para sŷshë qëllimin e naltë të ksaj vepre qi âsht ai i nji gjuhe, pra edhe i nji orthografije, kombtare arsyetova kështu: Toska s’e ka zânin e gjatë, por ka ë-në, qi e shqipton; Gega s’e shqipton ë-në veçse atje ku i a nxier prej goje natyr’e disa bashkzânoreve qi s’mund të shqiptohen bashkë pa tê; por edhe Gega e ka pranuem ë-në për shênj zgjatimi te emnat femnorë qi në shqiptim mbarojnë me bashkzânore (v. mâ nalt lopë et.). atbotë ç’humbas un Gega tue shkruem kalasë sikur shkruej rasë, vrasë, et., fesë sikur shkruej besë, shkresë, et., flisë sikur unjisija orthografike e shqipes fiton shumë.

  1. Der(i). E-ja këtu pa dyshim âsht e gjatë (un ndër të gjatat, për efektet orthografike, shtij edhe mesataret). Por për këtë do të flas në nji tjetër paragrafë. Këtu po kufizohem vetëm në formën e fjalës. Kemi ndër djalekte të ndryshme: der, deri, gjer, gjera, ngjer, njer etj. Un përdor zakonisht deri, por nga nji herë, kur m’a lyp rythmi i frasës e kur fjala qi e ndjek fillon me zânore përdor edhe
  2. Numri nji në Shqipní të Mesme s’lakohet e as ndër krahinat e  tjera jo unjí. Mb’anë tjetër s’kam mundun me e tfilluem arsyen e lakimit. Prandej kam mbajtun formën e djalektit t’em. Ndoshta nji ditë kam me e zbuluem kët’arsye a dikush ka me m’a mbushun mênden apo nji organ kompetent ka për të dhânë nji vëndim për lakim në tri rasat qi thoni.
  3. Kurrkund s’mbretnon nji khaos mâ i madh në morfologjin’e shqipes se te shums’i emnavet. Atê të degës, Shqipnij’e Mesme e bân dega edhe Krist. kështu e ka. I lumtë atij qi do të mundet me e dishiplinuem këtë çeshtje ndër disa rregulla të pështetuna mbi gojën e popullit!
  4. Rregull. Rrokja e mbyllun me r âsht e gjatë, pa asnji përjashtim. Prandej s’ka aspak nevojë qi ajo rroke të shënohet me thekës ase me ë. Burrë qoftë ai qi të mundet me gjetun në shqipet një fjalë të mbarueme me r ku zânorja qi i prîn të jetë e shkurtën[1]. Deri fjalën e huej sheqer Elbasani e ka bâmë sheqee Mbasi na theksit i apim vetëm vlerën e zgjatimit të rrokes, atje ku kjo s’ka nevojë për tê, le të rrijë në shtëpí e mos të vijë me na qitun punë në shkrim. Pra, f.v.:ar-i, ber-i (shëgjeta), ter-i (mëzati qi dëbon lopët), bir-i, etj.
  5. a) Te i pashkollë, i pafat, i pafé, i pazot et.et., pranoni pa frikë thesën t’eme e shkruenji bashkë, se nuk pendoheni. Këtu pa-ja bâhet parashtesë si in-i i latinishtes. Bân nji adjektiv të palakueshëm. b) Kur âsht nji fjalë e me këtë formë të vetme me të gjitha kuptimet qi ka, dhe s’ka kurë e kur shqipja: kr. quando. c) I pashkollë et., si thashë, âsht nji adjektiv i palakueshëm, dmth., për mos me u marrë vesht keq, mban të njâjtën formë në të dý gjinitë: i pafat, e pafat; gjithashtu në të dy numrat: djelm të pafat, vajza të pafat. Adjektivi substantivohet në çdo gjuhë.
  6. pg.8.
  7. Lypet e lypset janë dý verbe a, po deshe, dy verba) me kuptime të ndryshme, ndonse prej nji rrânje. I dyti, qi s’ka formë kalimtare (transitive) âsht synonym me duhet e s’ka tjetër kuptim. Në parathânën e Abetarit kam thânë se fjalët qi i apin gjuhës nji pasuní kuptimesh nuk do të quhen djalektore.
  8. Âsht tepër pak me thânë: “Kaq, aq e jo kaqë, aqë, për arsye zâni. “Për arsye të cilit zâ? Kemi ndër djalektet e ndryshme: aq, aqë, aqe, aqâ, aqi, të vërtetueme edhe prej fjalorve të botuem deri sod (Bardhi, Krist., Mann-i). Të kishim nji shumicë të dukshme për nji a nji tjetër formë prej këtyne do të pranojshim pa fjalë atë. Por këtë s’mund t’a provojë askush, besoj. Prandej un kam zgjedhun për gjuhën letrare nji formë mesatare: aqë, me gjithë qi Shqipnij’e Mesme thotë aqi. Form’e ime âsht ajo qi i afrohet mâ tepër Shqipnisë s’Epër, qi i ka premë e qitun tej të gjithë bishtat, dhe ka me vete edhe të tânë Jugën.
  9. Un, bashkë me gjithë shumicën dërmuese të shkrimtarve të sodshëm, shkruejmë tij, këtij, atij e as Ju mos u dani. Do t’ishte nji gjâ krejt absurde me shkruem tíj: nji pse j-ja në mbarim fonetikisht bân deri diku edhe zyrën e i-së, pra janë, si me thânë dý i-ja. Prap nji absurditet do t’ishte tijë (ti-jë), pse antifonetike dhe pa bazë etymologjike.
  10. Kemi diç, diça, diçaf, diçka, dishka: mâ të drejta dý të parat: diç më tha = më tha diça në vesh. V.pg.12. Kur s’mund të gjêjmë nji shumicë populli për nji formë i sillemi etymologjisë, ase atyne djalekteve qi kanë mâ shumë vepra të shkrueme, me fjalë tjera përdorimit mâ të gjânit të deritashëm.
  11. Personën e tretë njâjse të së tashmes Shqipnij’e Mesme dhe Juga e kanë të shkurtë(n), pra thonë mbyll e jo mbyllë. Me gjithë këtê, t’a mundë njâna tjetrën. Dyshare (doppioni, doublet, dubletten) gjinden deri te gjuhët qi kanë nji jetë letrare shumshekullore.
  12. Keni të drejtë për pa tjetër; por drue se ka hŷmë e âsht përhapun aqë shumë ndër ne intelektualët – deri ke un mâ! – qi drue se s’do të mund e nxjerrim. E pra shqipja e ka të veten: pa fjalë, s’ka fjalë.
  13. Kemi verbe me diftong -ie- e kemi edhe me -je-. Të gjitha ato qi keni cituem Ju si shêmbuj janë me -je- e jo me -ie-. Argument’i Juej me aoristin -o- provon shi këtê e jo diftongun: kr. dredhun, qi ka vetëm e e me gjithë këtê e bân aoristin drodha, ndërsa ndiem e bân ndieva (ndiva, ndjeva). Kujtoj se -je- vjen prej nji rrânje -e-: kr. pjekun me slav- peći, në shqipet mes e mjes (mesditë, mjesditë) dhe e-në e sërbishtes, me -je- në hërvatishtet.
  14. pg.7
  15. a)V.pg.13; b)mal, lis, burg s’do t’i queni të cungueme, por të shkurta. Parola tronca duhet të jetë mâ se njirrokse, me theksim mbi të fundmen.
  16. Fjalët e hueja do t’i marrim me grafinë rrânjore e shqiptimin t’i a përshtasim fonetikës s’onë, siç kanë bâmë edhe gjuhët tjera mâ e shumta. P.sh., sympathí si e ka gjuha nânë, qi âsht greqishtja e vjetër, mbasi shqipja e ka y-në edhe th-në, dhe jo prej italishtes qi s’ka asnjânën e prandej e ka bâmë simpatia. Kështu edhe fasë, krisë, prosë. Por disa, mjerisht, kanë hŷmë të ndryshueme mbas shqiptimit të gjuhës mâ të vonë nga e cila intelektualët t’anë kanë marrë mësimet e tyne.
  17. “Turqët, njerzët, peshqët, pse në shumës të pacaktuem thomi shum turq, shumë njerz, shum peshq e jo shum njerzi, Turqi, peshqi”. Por as Tyrqë, jo; shums’i pashquem âsht Tyrq et. i-ja ase ë-ja qi hŷn ndërmjet âsht thjesht eufonike. Ndër ne i futet i-ja prej gojës së popullit. E Ju a dijni ndonji vênd në Gegní, ku thuhet turqët et? Ndoshta turqt et., po. Rregull: Mbas nji rrokje të shkurtën gegnishtja s’pranon kurrë ë veçse në rasë kakofonije. Këtu po shtoj edhe diça jashta themës. Shqiptarët e nxûnë emnin e Tyrqet prej fqîje të tyne, të cilët asnji s’e kishin tingullin y prandej u thojshin Turq, me u. Ky emën kombtar u bâ mbasandej ndër ne emën fetar. Un pretendoj me kâmbëngulje qi të thomi e të shkruejmë Tyrq siç thonë edhe vetë të zott e emnit dhe gjithë popujt e botës qi kanëzânin y. Fjalën turk, kështu me t të vogël si po e shkrueni Ju, t’i a lâmë popullit me kuptimin fetar, deri qi gjuha letrare, tue përdorë fjalën mysliman, t’a ketë përzânë edhe prej gojës së tij. – Mbë tjetër anë, Shqipnij’e Mesme, Tosknija dhe tymologjija e duen fjalën shumë kështu me formë të gjatë.
  18. Jo, lum miku, kurrë shqiptár me thekës! V. Pg.8. Edhe te shumsi ë-ja mbarimtare âsht thjesht konvencjonale, pa asnji zyrë fonetike.
  19. Fjalët mërg- janë “bastarde” të rrânjës emigr– aqë sa të gjitha fjalët tjera të gjuhës s’onë qi vijnë prej gjuhësh të hueja e qi përbâjnë të tânë thesarin e fjalorit përveç nji përqindjeje fare të vogël!
  20. pg.8
  21. Edhe un deri dje sŷt kam shkruem. Por e kujtova tekembramja qi kam bâmë një gabim fonetik dhe e ndreqa. Shênj’i shumsit të shquem âsht t kur s’i prîn nji zânore e gjatë, e kur i prîn nji zânore e këtilë bâhet –të. Kështu e don fonetika.
  22. pg.8. Nuk e marr vesht se pse Ju shkrueni njêsë. Âsht njâjs ase njêjs. S’e kam krijuem un këtë neologjizëm, por e kam pranuem, me gjithë qi kishte mujtun të gjindej nji fjalë mâ e mirë.
  23. Mirosun âsht shqip gjithë ditën, shqipe e popullit e jo neologjizëm shkrimtarësh si mirsuem (jo mirësuem, të paça; v.pg.2).
  24. Shporrnju, Ju lutem, “bashkatdheas”-it e mbani atê qi tashmâ âsht pranuem prej të gjithve: bashkatdhetar. Asnji fjalë shqip s’ka me -ea-, hiq nji skânj të vogël të Jugës. Atdhetar s’më pëlqen fare, por mund të zvëndsohet me atdhedashës, për kê s’don me përdorë fjalën e huej patrijot. E për patrijotizëm atdhedashuní.
  25. “Fëmí e jo fëmijë‘, thoni Ju. Edhe un po Ju a kthej: fëmijë e jo fëmí. Po kështu bijë, ijë etj. Âsht e vërtetë se Gega i shqipton fëmí, bí, í et. Por nuk mund t’i dënojmë Toskët se pse i kanë ruejtun rrânjët e fjalvet, dmth., trashigimin e të parvet mâ mirë se na. Nji pjesë e Jugës thotë ende sod fëmilë, bilë, ilë et. Por âsht pakicë. Rregull: Kur Juga e Veriu dahen në dý forma të ndryshme të nji fjale, gjuha letrare duhet të përdorë atë qi ka me vete të drejtën etymologjike.
  26. E tashmja e diftimores gjêj, e lidhores (konjunktive) të gjêjë. Kështu e kam përdorë un deri tash e jam tue e përdorë. Mundet qi, mbas nji studimi të thellë e të plotë të zgjedhimit të gjithë klasave të verbeve t’ona, të ndërroj mendim. Për tashti nji herë po qëndroj aty ku jam. Nji studim i tillë s’mund të bâhej në nji abetar si ai qi botova, ku do të keni vûmë ró se as shumsat e emnavet s’i kam shënuem në fjalorthin e tij, për të njâjtin shkak se s’kisha kohë me bâmë një studim të gjatë mbi tê. Siç e kuptoni fare mirë, janë dy kapitujt mâ të koklavitunit të gramatikës s’onë.
  27. pg. 4. Ndër shêmbujt qi keni prûmë në këtë parragrafë, keni vûmë gabimisht edhe shé për femnuer, kurse âsht she-u, mashkulluer. Tjetër gjâ, në qoftë se Luma e ka për emën femnuer.
  28. Skânj edhe un si Bogdani e Kristoforidhi; gjithashtu shênj, shênjt et. Âsht orthografí etymologjike qi vetëm Juga e ka ruejtun. Prandej nuk jam as kundra formavet thjesht gegnishte skâj, shêj, shêjt et. Shkruej zonjë, si e shqipton gjithë Juga, sepse edhe Shqipnij’e Mesme e shqipton hundore zôjë. Argumenti etymologjik i juej mund të jetë i drejtë e, sido qi të jetë, edhe këtu s’jam kundra formës së Veriut. Si po e shihni, diku po e gjetka nji vênd edhe n-ja, e Krist. e vërteton tue e regjistruem vetëm me formën zonjë e Mann-i zonjë e zôjë; Bardhi, Gegë prej Zadrime zonjë.
  29. Sall, soll, coll: âsht nji gegnishte e vjetër, ardhun prej lat. solus dhe e njohun, në mos u gabofsha, ndër të tâna krahinat prej Sh.së Mesme deri në Kosovë. Më vjen keq qi âsht harruem tepër deri sod prej shkrimtarvet gegë. Nëse duhet t’a qërojmë shqipen prej fjalësh latine nuk dij se ç’jet në tê.
  30. pg.8.
  31. pg.2.
  32. Shqiptohet, ndër djalektet e ndryshme, aj,aì,aỳ. Dý të fundit kanë me vete edhe etimologjinë. Theksat, qi s’i përdorim në shqipet, i vûna këtu vetëm për lehtsí spjegimi të shqiptimit. Kr. ai, ki dhe ay, ky.
  33. Njimênd në nëndjalektin e epër të gegnishtes thuhet si për të tashmen ashtu edhe të kaluemen (këtê për veten III njâjs) theri, ndezi etj.; por na të nëndjalektit të mesëm e të poshtër e Toskët mbarë thomi: un ther, ndez etj. e ai theri, ndezi et. (në të kaluemen). Po Ju a përsris edhe nji herë parimin t’em: kur bashkohet nji pjesë e Gegnisë me Toskninë (ase anasjelltas) në nji formë, un përdor (jo përdori) atê.
  34. pg.4. E njoh shumë mirë rândsinë qi ka kuantiteti (quantità, quantité, quantität) jo vetëm në gjuhën shqipe, por edhe në gjuhsí përgjithsisht e sidomos për metrikën greko-latine.
  35. Keni të drejtë: âsht gjithmonë mâ mirë me përdorë nji fjalë të vjetër, qoftë edhe me rrânjë të huej si shkroja (në Kurbî të Krujës shkrola), prej rrânje latine, se nji qi âsht marrë prej nji gjuhe të re së voni, si gërma qi na vjen prej greqishtes moderne. Por nga nji herë e pohoj se rrëmbehen prej nji ânde të fortë qi kam për me ndërruem sinonyme në shkrim, mos me përsritun gjithmonë po nji fjalë.
  36. Ah, jo! Nuk mund të shkelim rregulla fonetike qi na ka caktuem goj’e popullit t’onë unjí, pa dallim djalektesh as nëndjalektesh. V.am, f.36, pg.37, madje edhe ff.34-35, pgg. 34-36. Ju lumtë për krijimin e fjalës shfisnuem qi kam nisun t’a përdorë menjiherë.
  37. Krejt e vërtetë. Por s’keni shënuem se në lidhje me ça po m’a përmêndni këtë rregull t’a-së eufonike te fjalët e përngjituna.
  38. Mbassi âsht gabim, sepse fonetika shqipe s’qas bashkazânore të dymsta. Duhet pra mbasi a mbas si a mbas qi (ka, mjerisht, edhe asish qi thonë mbasi qi). Të tâna fjalët e përngjituna qi keni sjellë për shêmbuj në këtë paragrafë mund të shkojnë -e të shumtën ashtu i shkruej edhe un – përveç njije: nëqoftëse. Këtê mos e bâni.
  39. Etimologjij’e Drînit te ndrŷj (prej emnit drŷ-ni) âsht fantazí.
  40. Përkundrazi, hiq rhotaqizmën (këmbimin e n-së me r) dhe ndërrimin e â-së me ê, tosknishtja i ka ruejtun format e vjetra shumë mâ mirë se gegnishtja. Për t’a besuem, mjafton me kënduem tekstet mâ të vjetrat të gegnishtes. “Gegë e Toskë duhet t’afrohen kah Elbasani për me gjetë nji gjuhë t’âmbël e të përbashkët” thoni. Ju lumtë. Edhe un n’atë rrugë mundohem me i shërbyem gjuhës s’onë kombtare. Por në shumë rasa të këtyne kritikave t’Ueja Ju jeni në kundërshtim shi me këtë parim. Gabim i madh, pa dyshim, qi qeverija komuniste e Tiranës po kërkon t’u imponojë dý të tretave të popullit shqiptar djalektin e nji të trete. Sikurse gjithashtu gabim kanë bâmë arsimtarët shqiptarë të Jugoslavisë tue vëndosun në kuvêndin gjuhsuer të vjetshëm në Prishtinë me e ignoruem kryekëput tosknishten.
  41. Jo, “mâ rrafsh e mâ âmbël” âsht me shkruem gjuh’e Shqiptarvet, lum’i Mates (jo Matit) et. sikurse i ka bâmë vetë goj’e popullit. Un tash vonë e kam nisun këtë formë t’apostrofueme. Mbaj formën e plotë vetëm kur më rrëshqet dora për shkak zakoni të vjetër dhe kur due me i dhânë shprehjes nji tingull emfatik. Me gjithë këtê, kurrë nuk them se âsht gabim me shkruem pa apostrof a shlyes, si e kam quejtun n’Abetarin t’em.
  42. Keni të drejtë për báj. Por un, kur s’më shkakton keqkuptim a ngatrrim me ndonji fjalë tjetër, mundohem me e kursyem theksin, sidomos te fjalët njirrokse. Theksi më duket antiestetik në shkrim.
  43. pg.2.
  44. I a dha na i tregon të dy premnat veçveç për bukurí, por âsht antifonetike, ndërsa ja dha âsht krejt ashtu si shqiptohet. Prandej në këndimet e Abetarit, qi do t’i këndojnë njomet, m’u duk mâ drejt me përdorë këtë formën e dytë qi atyne va ndien veshi pajadamë, kurse ndryshe përdor gjithmonë të parën. Të dyja i quej të drejta.
  45. pg.7.
  46. Edhe në Krujë dhântí. Por prej fjalorvet (Bardhi, Krist., Meyer, Bashkimi, Busetti, Mann) duket se forma dhuntí (kujtoj nga lat. donatio) âsht mâ e drejtë. Ndoshta trajta dhântí ka me qênë nji prodhim i nj’asaj përfytyrese (imagjinate) të pakujtueshme (incosciente) të popullit qi gjuhsija e quen etymologjí popullore, për shkak t’afrisë semantike me fjalën dhânë, mû nj’ashtu si keni kujtuem edhe Ju.
  47. Këmbyem e gënjyem janë për faqe të bardhë, të dyja fjalë shqipe, e para nga lat. e mesme cambiare dhe e dyta nga lat.e vonë gannare.
  48. Prendverë, sepse kështu e thotë populli e jo pranverë e aqë mâ pak pranëverë siç u pëlqen etimologjistavet diletanta të Shqiptarisë. Përbâhet prej dý fjalvet prend e verë dhe rrjedh nga lat. primus dhe ver. Ju kujtoj se edhe emni veçuer Primus (it. Primo) ndër katholiqt t’anë âsht bâmë Prend.
  49. Zêmër, zëmrak, zëmrohem; vênd, vëndoj a vëndos; kuvênd, kuvëndoj et. Shkaku i këtij ndryshimi âsht theksimi (accento tonico, betonung) qi ndërron vênd.
  50. pg.1.
  51. E Ju me se kishi me e dhânë kuptimin e verbit it. compilare mbasi s’Ju pëlqyeka përpiluem. S’âsht e imja kjo neologjizëm, por âsht mjaft e moçme e e përdoun; edhe un e kam pëlqyem dhe përdorë e s’e kam lodhun mênden me gjetun nji mâ të mirë. Farkuesit të saj sigurisht do t’i ketë votun mêndja te pila e ndoshta ka kujtuem se kjo fjalë e jonë ka ndonji farë lidhnije me verbin e latinishtes Do të kishte bâmë sigurisht mâ mirë sikur të kishte përkthyem shqip edhe parashtesën com- (con, cum) me bashk- e jo me për-.

Shënim 1: Te pg.49 flitni mbi fjalën lumjane tedel. Me këtë fjalë të re për mue qi s’e kam njohun deri tash, po m’epni rasë me e lodhun pak mênden rreth fjalës së huej origjinë qi kam përdorë gati gjithmonë, ashtu pa menduem, per legge d’inerzia. Origjina ka kuptime të ndryshme, e, tue marrë shkak prej nxitjes s’Uej, po më thotë mêndja qi për secilin mundemi me gjetun nji fjalë shqip. Po provohem pra. Fjalë të vjetra nji herë: tedelit po i shtojmë sinonymet gurrë, âmë (populli këtê e ka bâmë edhe tâmë sikur ka bâmë atën tatë), filli, fillim, fillesë, nga  verbi bunoj, bunesë, bunim (zvëndsuem shpesh herë prej t.burim). Profesorët t’anë na kanë shpifun edhe të përngjitunën zânafill. Tash po çelim nji Larousse e po këndojmë kuptimet e fjalës originë. “principe, commencement”, shqip: krye (disa duen me thânë se në krye bota ishte nji lâmsh i zjartë); fill (si zûni fill bota?); fillesë (emnat verborë me –im kanë mâ tepër kuptim veprimi, si me thânë: fillimi = të filluemit, bunimi = të bunuemit) (fillesa qe e vogël, por fjalë në fjalë puna erdhi tue u rritun deri qi mbaroi me gjak); “etymologie”, shqip etymologjí (si fjalë shkencore), por edhe rrânjë; “extraction d’une personne, d’un nation”, shqip farë, skotë, rrânjë, derë (nga sl. rod e nga tyrq. soj) me shkallzime kuptimesh qi s’po zgjatem me i tfilluem; “provenance”, shqip tedel. Të kapim tashti Larousse-in e sinonymevet. Ky i vên afër fjalës s’onë edhe “source”, shqip gurrë, âmë, bunesë, tedel; “germe”, shqip bërthamë; “racine”, shqip rrânjë; “naissance”, shqip lemë (kr.bîmë, nga verbi me lemë, lemëz, nga nji trajtë mâ e vjetër lehmë-z, prej verbit me lehun): neologjizëm qi po krijoj un tash për t’a shpëtuem gjuhën nga nji artikull mâ tepër te fjala të lemë me gjiní asnjanse qi ka marrë kamot udhën e dekës; “début’, shqip fillim, fillesë, krye. Edhe te Palazzi gjêjmë këto synonyme tjera: “capo”, krye; “derivazione’, rrjedhë, tedel; “discendenza” (v.mâ nalt extraction…); “fondamento”, themel; “genesi”, lemë (harrova të shtoj mâ nalt për të lemë se ky emën asnjanës, si të gjithë vllaznit e tij, ka kuptim veprimuer); “stirpe, ceppo”, (v. extraction…).

Shënim 2. Un s’po i bâj kritika shkrimit t’Uej. Mjafton lând’e Abetarit për send bisedimesh gjuhsore ndërmjet nesh. S’po rrij, veç, pa Ju bâmë nji vró të vogël për nji fjalë: kemi eysh=si e qyshë (shqiptuem qyysh) me kuptimin it. da, fr. de, depuis¸ gjerm. von, angl. from, since: qysh prej…, qyshë në… (për kohë). Këtê të dytën, kam pamë se Ju e shkrueni të shkurtën si të parën. Trajt’e ksaj fjale ka evolvuem ndër djalekte të ndryshme: qy, që, çy, çë, ç’.

Me Zin Ago Agaj, qi po Ju sjell këtë letër, jam tue Ju dhânë nji mërzí. Prej këtij dheu të çuditshëm s’qe e mundun me dërguem Abetarët e mij n’Amerikë. Gjeta këtë rasë me i qitun nja 100 copë aty e prej andej, me banga postare me i hjedhun në USA. (Në Krujë, pacco âsht bâmë bangë, thonë nji bangë duhan gjeth). Këtë barrë po Ju a ngarkoj Juve. Më falni për këtë trazim. E Ju lutem me i lidhun bangat mirë, qi mos të dâmtohen librat. I kam dhânë Zit Agaj edhe 3 L.E. për shpenzimet postare. Në mêfshin i a merrni prap atij, se un rregullohem mbandej me tê këtu.

Më ka ardhun shumë keq për Asllanin. Por letra e Juej më gzoi tue më siguruem se gjindet jashta rrezikut. Kur t’i shkrueni falnju me shëndet fort e fort prej meje.

Me shumë të fala miqsore.

[1]  Un kam hasun deri sod vetëm në nji përjashtim të çuditshëm te djalekti shkodrân” atje thonë nji gur (guur), shumë gur (gur)! E …thonë edhe buk për bukë!

ENDING IMPUNITY IN KOSOVO: CLOSING THE ACCOUNTABILITY GAP FOR CRIMES COMMITTED DURING THE KOSOVO CONFLICT

 

Testimony of Dr. Paul R. Williams

Rebecca I. Grazier Professor of Law and International RelationsAmerican University President and Co-Founder, Public International Law and Policy Group

House Committee on Foreign Affairs

“Kosovo’s Wartime Victims: The Quest for Justice”

April 30, 2019

ENDING IMPUNITY IN KOSOVO:CLOSING THE ACCOUNTABILITY GAP FOR CRIMES COMMITTED DURING THE KOSOVO CONFLICT

Good morning Chairman Eliot Engel, Ranking Member Michael McCaul, and members of the Committee. It is an honor to testify before you today. In particular, it is an honor to be invited here by Chairman Engel given his long-standing commitment to peace and justice in Kosovo. It is also a privilege to share this platform with the other individuals testifying before the committee, each of whom have poignant, direct, and personal experiences and insight relating to the quest for justicefor Kosovo’s wartime victims.

I have been asked by Chairman Engel to discuss the international legal violations committed during the Kosovo War of 1999. In particular, I have been asked to speak from the perspective of an international lawyer withexperience in designing accountability mechanisms. I will address the remedies which have been made available to victims and potential claimants, including families of those murdered and victims of rape and conflict-related sexual violence, whose cases derive from the Kosovo conflict. I have been asked to assess the degree to which these mechanisms have effectively served the purpose of justice, accountability and reconciliation for the people of Kosovo. Specifically, I have been asked to share my thoughts on the future role of the Kosovo Specialist Chambers as a viable mechanism to afford justice to the hundreds of thousands of victims of that conflict.

This testimony will identify what I call an “accountability gap” in Kosovo, and it will seek to explain some of the reasons behind this gap. I will first detail a brief history of the conflict in Kosovo and discuss the mechanisms that have been created for accountability so far—namely, the Yugoslav Tribunal, the UN Mission in Kosovo’s Regulation 64 Panels, the European Union Rule of Law Mission in Kosovo’s assistance to domestic courts, the Serbian War Crimes Chamber, and the more recent Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office. I will then assess how and why access to justice, with particular attention to conflict-related sexual violence, has to date been beyond the reach of a significant number of victims in Kosovo. Lastly, I will articulate a number of steps we can take to begin closing this accountability gap.

To contextualize my contribution to today’s hearing, I should mention my previous work on accountability in the former Yugoslavia as well as in other post-conflict regions, including Syria, Uganda, Côte d’Ivoire, and Libya. I was an Attorney Advisor in the U.S. Department of State’s Office of European and Canadian Affairs during the State Department’s initial development of an American response to the conflict in the former Yugoslavia. In this position, I played a role in the formulation of the UN Security Council Resolution that authorized the Yugoslav Tribunal. I also served as an advisor to the Kosovo Albanian delegation at the Rambouillet, Paris, and Vienna Conferences, and I provided assistance to the development of the Kosovo constitution.

I have provided legal assistance to more than two dozen parties involved in peace negotiations, the drafting of post-conflict constitutions, and the creation of transitional justice mechanisms, including those designed to prosecute war criminals. Notably, I advised the Ugandan government on the development of a domestic war crimes chamber within the state’s High Court, the Libyan Transitional National Council on the creation of transitional justice mechanisms, the Government of Côte d’Ivoire on mechanisms for the investigation andprosecution of atrocity crimes, and the Syrian opposition on the proposal for a hybrid tribunal to prosecute those responsible for crimes against humanity in Syria.

 

HISTORY OF THE KOSOVO CONFLICT

 

The war in Kosovo has its origins in the dissolution of the former Yugoslavia. Located in the heart of the Balkans, Kosovo became a Serbian province after the First Balkan War. Then, when Serbia was incorporated into Yugoslavia following World War II, Kosovo’s status shifted to a Socialist Autonomous Province within Serbia.1 In 1991, the dissolution of Yugoslavia began as Slovenia and Croatia declared independence and the national army of Yugoslavia responded to these declarations with violence, which led to armed conflict in Slovenia, Croatia, and subsequently in Bosnia.2

During the conflicts in Croatia and Bosnia, widespread mass violence and atrocity crimes occured, including genocide,3 rape camps,4 torture, mass killings, and mass detentions. The genocide at Srebrenica carried out by Bosnian Serb forces with the assistance of forces from Serbia proper prompted NATO airstrikes that continued for one month until the parties met to negotiate peace in Dayton, Ohio in November of 1995. The resulting Dayton Peace Accords brought an end to the conflict in Bosnia, but left unresolved the crisis brewing in Kosovo.

 

Kosovo Albanians had sought separation from Serbia and full republic status within Yugoslavia for years before Yugoslavia’s dissolution.6

In response, Serbian leader Slobodan Milošević called for the restoration of full Serbian sovereignty over Kosovo. Milošević became increasingly oppressive towards the Albanian majority, and he sought a new constitution that would revoke Kosovo’s semi-autonomous status and allow full Serbian control over the territory. The People’s Movement of Kosovo (Lëvizja Popullore e Kosovës) organized non-violent political resistance advocating for Kosovo self-determination. Then, in 1996, the Kosovo Liberation Army (“KLA”) began mobilizing in armed protest.7

Serbia responded to the KLA insurgency with an even harsher repression campaign, with violence peaking in 1998.8 Serbian forces destroyed homes and mosques, and engaged in mass looting, rape, and murder. 9

The vast majority of international crimes perpetrated during the conflict in Kosovo were committed by the Serb army, police, and paramilitary who waged a systematic and targeted campaign of violent terror against ethnic Albanians.10

According to Human Rights Watch, Serb forces had three main motives for acting violently against the Kosovo Albanians: expediting the “cleansing” process through intimidation and fear, targeting of individuals suspected of fighting with or assisting the KLA, and killing for revenge.11

The atrocity crimes carried out in Kosovo were extensive, including kidnapping, enforced disappearances, explusions, rape, murder, and forced displacement.12

In particular, rape and sexual violence were used as methods of ethnic cleansing with the systematic threat and instigation of violence terrorizing Kosovo Albanian villagers into fleeing their homes.13

In total, the Serb army, paramilitary forces, and police forcibly displaced nearly 90% the Kosovo population.14

A report by the Organization of Security and Co-operation in Europe estimated that around 850,000 Kosovar Albanians were forcibly expelled from Kosovo and about 590,000 were internally displaced by the conflict.15

In an attempt to resolve the conflict in Kosovo, the parties to the conflict met for peace negotiations in Rambouillet, France and then in Paris, France. The delegation representing Kosovar Albanians signed the Rambouillet Accords alongside the American and British delegations in Paris.16

Serbia, however, did not sign the Accords.Then, Serb security forces killed 45 Kosovo Albanians in the village of Račak, in an incident known as the Račak Massacre.

In response to these killings, Yugoslav Tribunal prosecutor Judge Louise Arbour sought access to Račak to investigate the massacre. Milošević and Serbian forces under his control would not to allow Judge Arbour to enter Kosovo.18This massacre would play a key role in NATO’s decision to undertake a humanitarian intervention.19In March 1999, NATO began a 78-day air campaign against Serb forces in Kosovo after efforts to negotiate an end to the violence collapsed.20NATO’s intervention led to Serbia’s agreement to cease all military activity in Kosovo. To facilitate the withdrawal of Serbian forces from Kosovo, NATO and the Serbian government agreed on the removal of Serb military units and the deployment of an international security force (“KFOR”).21

The United Nations Security Council then passed Resolution 1244 on June 10, 1999, which established the UN Interim Administration Mission in Kosovo (“UNMIK”) as a temporary government until Kosovo’s own institutions had developed and demonstrated the capacity to self-govern.22Among its various powers, UNMIK possessed the authority to administer justice in Kosovo, including the ability to investigate and prosecute serious crimes committed during the war. Kosovo declared independence on February 17, 2008.23The declaration was rejected by Serbia, which claimed ongoing sovereignty over Kosovo, but has since received the recognition of over 100 states,24including the United States, 23 of the 28 European Union member states, and a number of regional powers, such as Turkey.25

PRIOR MECHANISMS FOR PURSUING ACCOUNTABILITY IN KOSOVO

While there have been a number of attempts to secure accountability for war crimes that were committed in Kosovo, there have been repeated shortcomings. Below, I will detail the limited impact of the Yugoslav Tribunal, the minimal role of UNMIK’s brief effort to prosecute those responsible for war crimes, and the restricted jurisdiction that prevented European Union Rule of Law Mission in Kosovo (“EULEX”) from trying many cases. The inability of these mechanisms to hold a significant number of perpetrators accountable has created an accountability gap for the crimes committed in Kosovo.18

The Yugoslav Tribunal

The primary judicial mechanism used to hold those responsible accountable for war crimes was the Yugoslav Tribunal. The Tribunal grew out of the UN Security Council’s Commission of Experts to Investigate War Crimes in the Former Yugoslavia. The Commission, headed by Professor Cherif Bassiouni, was charged with investigating and analyzing evidence of violations of the Geneva Convention and international law on the territory of the former Yugoslavia. On May 25, 1993, at the recommendation of the Bassiouni Commission, the United Nations Security Council adopted Resolution 827 which established the Yugoslav Tribunal for the “purpose of prosecuting persons responsible for serious violations of international humanitarian law committed in the territory for the former Yugoslavia since January 1, 1991.”26The cases brought before the Yugoslav Tribunal came to cover a number of interconnected conflicts—namely, the violence in Slovenia, Croatia, Bosnia and Herzegovina, and Kosovo.27

The Yugoslav Tribunal was mandated to “bring to justice those responsible for serious violations of international humanitarian law” and “contribute to the restoration and maintenance of peace in the region.”28

The specific categories of internationalcrimes the Tribunal was authorized to prosecute included: grave breaches of the Geneva Conventions, violations of the laws of war, genocide, and crimes against humanity.29

The Yugoslav Tribunal did not have jurisdiction to hold states, governments or political parties accountable, only individuals.30During its 24-year tenure, the Yugoslav Tribunal indicted 161 individuals,31convicted 90 individuals, and acquitted 19 individuals.32

The remainder of those indicted were transferred to other courts, passed away, or had their cases withdrawn for various reasons.33

Of the 161 indictees, 68% (109 individuals) were associated with atrocities alleged to be committed by  Serbian forces, 21% associated with Croatian forces (33 individuals), 4% associated with Bosniaks forces (7 individuals), and 4% associated with Kosovar Albanian forces (6 individuals).34

Notably, the vast majority of these indictments were for crimes committed in Croatia andBosnia.The Yugoslav Tribunal and the Kosovo ConflictOnly seven members of the Serbian regime were indicted by the Yugoslav Tribunal for crimes committed in Kosovo. Surprisingly, not a single one of these seven indictments included an explicit count of rape as a crime against humanity. Four of these indictments, however, did account for the use of sexual violence as a method of committing other atrocity crimes.35

The most prominent individual indicted was Serbian President Slobodan Milošević. Milošević was the first sitting head of state to be indicted for war crimes by an international tribunal.36Milošević was initially indicted under the theory of command responsibility for atrocity crimes committed by Serb forces in Kosovo. His alleged crimes included murder and persecution of civilian populations on political, racial, or religious grounds. Milošević’s indictment alleged that he “as President of the [Federal Republic of Yugoslavia], Supreme Commander of the [Yugoslav Army] and President of the Supreme Defence Council” was “criminally responsible for the acts of his subordinates.”37

His indictment did not include any details about conflict-related sexual violence. The indictment was subsequently amended to include charges related to the conflictsin Croatia and Bosnia, and included charges of genocide in Bosnia. Milošević died from natural causes during the course of his trial, preventing the Tribunal from rendering a decision in his case.The Tribunal also indicted Nikola Šainović, Deputy PrimeMinister of the Federal Republic of Yugoslavia.38

The Tribunal found Šainović guilty of possessing the intent to displace the Kosovo Albanian population and convicted him of individual criminal responsibility for deportation, forcible transfer, murder, and persecution through sexual assault.39

Šainović was sentenced to 22 years of imprisonment.40

A third high profile indictee was former Serbian President Milan Milutinović. Milutinović was indicted on the basis of individual criminal responsibility and superior criminal responsibility for war crimes including murder and persecutions on political, racial or religious grounds and crimes against humanity related to deportation, murder, and persecutions.

Milutinović was found not guilty on all charges. Notably, Šainović and Milutinović headed the Serbian delegation to the Rambouillet Accords negotiations.The additional four indictments of perpetrators associated with the Serbian regime involved evidence of sexual violence, although rape was not a distinct count in any of the indictments. Colonel General Vlastimir Đorđević,42

Chief of Staff of the Priština Corps Vladimir Lazarević, Chief of the General Staff of the Armed Forces of Yugoslavia Nebojša Pavković,43 and Head of the Serbian Police in Kosovo Sreten Lukić44 were convicted of the deportation of municipal communities, forcible transfer, and murder.45 The indictment argued that all four individuals were found to have directed, encouraged, and supported the sexual assault of Kosovo Albanians, particularly women, by Serb forces as a means of committing the charged crimes.46 However, the Tribunal found that intent to discriminate had not been proven and thus “the charge of persecutions committed through sexual assault [could] not been established.”47 Đorđević was sentenced to 18 years imprisonment.48Lazarević was sentenced to 15 years imprisonment,49 Pavković was sentenced to 22 years imprisonment.50 Lukić was sentenced to 22 years imprisonment.51 The Yugoslav Tribunal also indicted seven Kosovar Albanians for crimes committed during the Kosovo conflict. Four of these seven indictments were members of the KLA and officers at the Lapušnik/Llapushnik Prison camp: Agim Murtezi, Fatmir Limaj, Haradin Bala, and Isak Musliu.52 They were indicted for the imprisonment, torture, and murder of detainees at the Prison Camp.53Murtezi’s indictments were withdrawn.54Limaj and Musliu were acquitted.55Bala was convicted and sentenced to 13 years’ imprisonment, but was granted early release.56

 

The fifth Kosovo Albanian indicted was Ramush Haradinaj, who served as Prime Minister of Kosovo and was a former KLA commander.57He was indicted for crimes against humanity and war crimes for mounting a systematic campaign to seize control of the area between villages of Glodjane/Gllogjan and Decani/Deçan.58Haradinaj was acquitted of all charges.59

Relatedly, the sixth and seventh Kosovar indictees were Idriz Balaj, a member of the KLA and commander of a KLA special unit, and Lahi Brahimaj, a member of the KLA and Deputy Commander of the Dukagjin Operative Staff. They were both indicted for persecution, deportation, imprisonment, murders, cruel treatment, and rape.60Balaj was acquitted.61Brahimaj was convicted and sentenced to 6 years in prison.62

The Yugoslav Tribunal completed its mandate in 2017 and no longer takes on new cases. The Hague Branch of the Mechanism for International Criminal Tribunals, established in 2013, is now responsible for “maintaining protective measures granted to victims and witnesses by the ICTY, hearing any appeals from judgements or sentences issued by the ICTY… [and] handling requests for review of judgements.”63This residual mechanism, as it is called, is also responsible for monitoring cases transferred to national jurisdictions and for handling any future appeals that are filed.64

 

UN Mission in Kosovo and Regulation 64 Panels

In June 1999, the UN Security Council council passed Resolution 1244 establishing a UN Interim Administration Mission in Kosovo (“UNMIK”).65 In 2000, UNMIK passed Regulation 64, which created panels for the investigation and prosecution of war crimes in local courts.66These structures, called Regulation 64 Panels, were hybrid international-domestic courts that consisted of an international prosecutor, an international judge, and/or a panel composed of three judges, including at least two international judges.67UNMIK opened more than a thousand case files, but only initiated a small number of prosecutions. Specifically in relation to sexual violence, “UNMIK conducted two appeals and retrials in cases involving allegations of [conflict-related sexual violence] which had been tried before December 2000 by Kosovo Albanian judiciary. Both cases ended in acquittals.”68In its eight year mandate, UNMIK completed just 37 war crimes cases.69UNMIK lacked the time and resources to move a significant number of these case files into the court system successfully, resulting in a small number of actual prosecutions.

European Union Rule of Law Mission in Kosovo (“EULEX”)

The EULEX mission was established to “assist the Kosovo authorities in establishing sustainable and independent rule of law institutions.”70When UNMIK was re-organized in 2008 and 2009 and scaled down, EULEX’s original mandate included the authority to assist Kosovar institutions with the prosecution of crimes, including war crimes. From 2008 to 2018, mixed panels of EULEX and local judges delivered 46 verdicts, only four of which involved war crimes.71EULEX received almost 1,200 war crimes case files that had been compiled by UNMIK prior to its re-organization. These 1,200 cases each likely had multiple victims and multiple perpetrators, presenting EULEX with thousands of victims in need of justice and thousands of perpetrators not yet held responsible for their crimes. In 2018, EULEX ended its judicial mandate and “[handed] over 900 unresolved [case files] to the local Special Prosecutor’s Office.”72The local Special Prosecutor’s Office only has two prosecutors assigned to war crimes.73Additionally, as noted by Bernd Borchardt, who served as EULEX Head of Mission, the majority of individuals suspected of war crimes committed against Kosovar Albanians during the war are individuals associated with Serb military or police forces who are no longer in Kosovo.74As Kosovo and EULEX only have jurisdiction over individuals within Kosovo’s territory, they can take extremely limited action to prosecute these individuals.75

Serbian War Crimes Chamber

Serbia has made minimal effort to investigate and prosecute crimes perpetrated by Serbian forces during the Bosnian, Croatian and Kosovo conflicts. Until 2003, Serbia left such prosecutions to local courts that were ill-equipped to prosecute such cases. In 2003, under international pressure for greater accountability, the Serbian Assembly created a War Crimes Chamber and an Office of the War Crimes Prosecutor to handle the prosecution of war crimes committed in Serbia.76However, these entities have been plagued by the “lack of political will, adequate resources, and weak witness support mechanisms.”77Through 2018, the Chambers had issued 44 final judgments, convicted 74 perpetrators, and acquitted 50 individuals for crimes in the conflicts in Bosnia, Croatia, and Kosovo. Very few of these prosecutions were of high-ranking officials.78Moreover, only a couple of the cases pertained to crimes committed in Kosovo, or addressed conflict-related sexual violence.

The Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office

 

In 2015, the Assembly of the Republic of Kosovo amended its Constitution to provide for the authority to create a Specialist Chambers and a Specialist Prosecutor’s Office within Kosovo.79Acting upon this authorization, the Kosovo Assembly passed the Law on Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office (Law No. 05/L-053), which establishes the two institutions and provides for their jurisdiction, rules of procedure and evidence, structure, and competencies.80The Kosovar government and the Dutch government agreed to locate the Chambers and Office in The Hague.

The Specialist Chambers has subject-matter jurisdiction over the crimes set out in Articles 12-16 of the Law, including: crimes against humanity, war crimes, and other crimes under Kosovo law.81The Specialist Chambers’ temporal jurisdiction covers crimes that occurred between January 1, 1998 through December 31, 2000. The Specialist Chambers has territorial jurisdiction over crimes either commenced or committed in Kosovo.

Public commentary suggests that the Specialist Chambers’ jurisdiction may be narrowly interpreted to focus only on the alleged crimes of ethnic Albanians and members of the KLA. This interpretation looks to be guided by the court’s history rather than a precise legal analysis of its founding documents. The court was created in the wake of an inquiry authorized by the Council of Europe, and led by Swiss diplomat, Dick Maarty, into allegations of serious offences perpetrated by organized crime and members of the KLA during and in the immediate aftermath of the Kosovo conflict.82

As explained below, a close reading of the Chambers’ constituting law reveals an even broader mandate that includes the authority to investigate and prosecute perpetrators of any ethnicity. Currently, the Chambers are still engaged in the initial stages of investigation and have yet to indict any suspects. This offers an important opportunity to clarify the Chambers’ ability and commitment to closing the accountability gap.

THE UNMET NEED FOR JUSTICE

Despite the efforts of the Yugoslav Tribunal, the attempts of the UNMIK Regulation 64 Panels, and the efforts of EULEX, there is a dramatic accountability gap for war crimes and crimes against humanity committed against the people ofKosovo. An estimated 850,000 Albanians were forcibly expelled from Kosovo, 590,000 internally displaced within Kosovo, 20,000 victims of conflict-related sexual violence, and several thousand civilians murdered during the conflict.83Selectively prosecuting a few military and political leaders from the Serbian regime is undeniably valuable, but nevertheless insufficient.

Perpetrating mass atrocity requires multiple actors to jointly commit international crimes.84These actors can range from regular civilians co-opted by the state or paramilitaries to facilitate heinous acts, to ordinary soldiers, senior military officers, and political leaders.85Following the Bosnian war, an International Crisis Group Report found that while some perpetrators had been indicted by the Yugoslav Tribunal, many “continue[d] to work in the police force, hold public office, exercise power through the legal and illegal economy, or influence politics from behind the scenes.”86Undoubtedly, a similar phenomenon has occurred in Kosovo as well. The range of perpetrators involved in perpetrating international crimes during the Kosovo conflict spanned the broadest spectrum, but only a handful of select and mostly high-level actors have been prosecuted to date. Although the previous judicial bodies made important progress, a vast number of perpetrators continue to walk free in Serbia.

For example, a recent report prepared by the Humanitarian Law Centre details the absence of any inquiry into mass graves found in Serbia that contained the bodies of 940 Kosovo Albanians, mainly civilians, who were killed outside of combat situations.87The report, which compiles eyewitness testimony corroborated by evidence from the Yugoslav Tribunal, suggests the graves were part of a coordinated plan carried out by senior Serbian leadership in 1999 to conceal evidence of crimes against Kosovo Albanian civilians.88However, nearly all those who planned and carried out the crimes have not been indicted for their actions.89

The accountability gap was further aggravated by the limited capacity of UNMIK and EULEX professionals to properly administer war crimes cases. In addition to struggling with meagre resources and narrow mandates, UNMIK and EULEX officials possessed little to no expertise on how to handle war crimes matters.90The deficit in capacity extended to the entire justice system, including judges, prosecutors, defense lawyers, and investigators. This limited the ability of UNMIK and EULEX to deliver accountability appropriate to the volume of perpetrators and crimes involved.91

The Importance of Accountability

It is imperative to obtain accountability for mass atrocities. In post-conflict settings, securing justice plays five key roles. First, it helps to establish individual responsibility and deny collective guilt.92Particularly in ethno-political conflicts, accountability helps to distinguish between the culpability of individual perpetrators and the social, ethnic, and religious groups they belong to, preventing that group from being blamed as a whole.93Isolating the blameless from the blameworthy through criminal processes can foster acknowledgement of the commonality rather than division that exists between a plurality of the individuals belonging to rival groups. This can also help establish a pathway to reconciliation between the ordinary civilians caught in the ethno-cultural crossfires of conflict.

Second, the pursuit of justice helps to discredit the leaders and institutions responsible for the crimes.94The indictment of Milošević, for instance, was a key part of the effort to delegitimize his rule. Third, in undergoing judicial proceedings, the collection and presentation of evidence aids in the establishment of an accuratehistorical record.95The chaos of conflict can bury evidence, but the concentrated and intentional efforts of criminal investigators can help to unearth evidence of serious atrocities and illuminate truth amidst revisionist history.

Fourth, justice plays a large role in providing victim catharsis.96Without justice, perpetrators are seen to be “getting away with it,” a feeling that can breed individual and communal dissatisfaction and resentment.97Finally, efforts to achieve accountability play a role in the deterrence of future atrocity crimes.98Sending perpetrators to jail sends an important message to the broader world that there are consequences for committing of such crimes.

In the context of the serious and widespread violations suffered by victims during the Kosovo conflict, accountability has not yet been satisfied. Justice requires a comprehensive investigation into conflict-related abuses and steps to hold perpetrators accountable. Rarely has the conducting of a few criminal trials satisfied the requirements of international law. Each individual victim, not the collective, has a right for their violation to be investigated and punished where appropriate. To this point, the pursuit of accountability for crimes committed during the Kosovo conflict remains incomplete. While the Yugoslav Tribunal, the UN, the EU, and domestic justice actors have made some progress, there remains an accountability gap, particularly in relation to the prosecution of conflict-related sexual violence.

A Critical Gap: Conflict-related Sexual Violence

A particularly egregious example of the gap in accountability left by the previous judicial mechanisms is their failure to appropriately seek justice for conflict-related sexual violence. Conflict-related sexualviolence is defined as “rape, sexual slavery, forced prostitution, forced pregnancy, forced abortion, enforced sterilization, forced marriage and any other form of sexual violence of comparable gravity perpetrated against women, men, girls or boys that isdirectly or indirectly linked to a conflict.”99Reports approximate that 20,000 individuals were the victims of conflict-related sexual violence during the Kosovo conflict.100A Human Rights Watch investigation concluded that “rape and other forms of sexual violence were used in Kosovo in 1999 as weapons of war and instruments of systematic ‘ethnic cleansing.’ Rapes were not rare and isolated acts committed by individual Serbian or Yugoslav forces, but rather were used deliberately as an instrument to terrorize the civilian population, extort money from families, and push people to flee their homes.”101Despite this, only a handful of perpetrators have been held accountable for their actions.102

There a number of factors that contribute to the difficulties in providing accountability for conflict-related sexual violence. The deterioration of public institutions and infrastructure during conflict contributes to a “near universal failure to collect evidence of crimes of sexual violence during the emergency and conflict periods.”103In Kosovo, however, the failure extended beyond evidence collection difficulties. According to a report by Amnesty International, UNMIK possessed hundreds of statements on conflict-related sexual violence that had been collected by NATO’s peacekeeping force in Kosovo or given to UNMIK directly. Yet, UNMIK rarely opened an investigation into these cases, and for those it did, it took years for an investigation to begin.104Overall, UNMIK showed “a shocking disregard for the rights of victims” with UNMIK officers failing in a large number of cases to record statements, send files to appropriate personnel, promptly document evidence, or properly apply safeguards to protect witnesses.105Ultimately, UNMIK only performed two retrials for cases of conflict-related sexual violence, and the transcripts of both reveal improper application—whether intentional or due to lack of proper training—of the particular evidentiary standards that apply to victim testimony.106UNMIK officials did not issue a single new indictment for a crime involving conflict-related sexual violence.107

Moreover, when UNMIK’s cases were later passed along to EULEX, officials similarly failed to fill the accountability gap. From 2008 to 2018, EULEX prosecuted 38 war crimes cases of the almost 1,200 war crimes files it inherited from UNMIK. Only two of these 38 cases addressed conflict-related sexual violence.108

Progress in achieving accountability has been limited by the strong social stigma that surrounds conflict-related sexual violence in Kosovo,109as it does in many countries. Victims are often reluctant to come forward for fear of an impending backlash by members of their family or community.110This is compounded by the lack of effective witness anonymity. Testifyingbefore courts carries the very strong risk of victims being re-traumatized by the process or rejected by society.111The availability of protective measures and psychosocial support can help alleviate those risks, but judicial institutions have been failedto offer the assistance necessary to make victims feel safe and prepared to testify.112

Investigators, prosecutors, and judges also regularly lacked the training necessary to successfully pursue justice for victims of conflict-related sexual violence.113These trials require an added level of sensitivity, compromise, and understanding, which the judicial actors often lacked, in order to account for the psychological and social effects of the physical violence. According to a Senior Medical Advisor at the International Committee of the Red Cross, such trauma may include behavioral disorders, such as post-traumatic stress disorder, and often carries a strong stigma causing victims to be shamed, ostracized, and even “treated by their families and communities as if they have committed a crime.”114Appropriately supporting victims of conflict-related sexual violence and combating these psychosocial ramifications thus requires additional judicial measures, such as confidentiality protections, post-investigation follow through, and the provision of additional medical support resources to victims. Yet, many involved with investigating and prosecuting sexual violence in Kosovo lacked specific training on how to approach such issues. Investigators, prosecutors, and judges often did not know what evidence to look for, how to collect it, or appropriate ways of managing the testimony process.115

This lack of appropriate training has led to inappropriate and harmful decisions by the involved justice mechanisms. For instance, in the Furundzija case, the Tribunal ordered the release of a rape victim’s psychotherapy records to the chamber after finding the records material to assessing the victim’s credibility as a witness.116In its order, the Tribunal subpoenaed the non-governmental counseling organization to turn over all documents related to the victim’s treatment, which, after being reviewed by the Chamber, were disclosed to both the prosecution and defence.117The order was criticized by victim’s groups and survivors who argue the Tribunal’s decision has chilling effect on the willingness of victim’s seek therapy and come forward.118

Notably, many Serbian military and paramilitary perpetrators responsible for conflict-related sexual violence live outside of the territory of Kosovo.119Lacking jurisdiction over individual perpetrators outside of its territory, Kosovo’s domestic accountability mechanisms have struggled to investigate and charge perpetrators located in Serbia.120As reported by Amnesty International, these difficulties have been aggravated by Serbia’s “continuing culture of impunity [which] prevents the prosecution of police, para-military groups and military commanders reasonably suspected of war crimes, including CRSV [conflict-related sexual violence] in Kosovo.”121Serbia’s minimal cooperation with Kosovo’s judiciary has thus added to the accountability gap.

 

CLOSING THE ACCOUNTABILITY GAP

Kosovo Specialist Chambers A close analysis of the the Specialist Chambers’ constituting law indicates that the body’s jurisdiction is broader than simply prosecuting ethnic-Albanians and members of the KLA. The court’s subject matter jurisdiction is triggered for crimes that “relate to” the Counsel of Europe report.122

For the purposes of interpreting the court’s jurisdiction, it is important to distinguish between what prompted the report and what the report contains. In addition to alleged KLA abuses, the report reveals crimes that may involve other perpetrators, such as the thousands of disappeared who are still unaccounted for,123and acts of conflict-related sexual violence.124These findings suggest the court’s subject matter jurisdiction includes the authority to inquire into criminal acts that extend beyond the abuse allegations which prompted the report. This would include the authority to investigate and prosecute perpetrators of all crimes that were committed during the Kosovo conflict. In addition to identifying crimes that may relate to perpetrators from multiple ethnicities, the contents of the report, which are not meant to be exhaustive findings, include general conclusions about the accountability gap. The report explains that the purpose of its inquiry “was not to conduct a criminal investigation,”125and instead emphasizes the requirement to deliver accountability for allconflict-related crimes.126

The existence of and need to address widespread impunity are at the heart of the report’s findings. Such findings square with the obligations embodied under international law, which require states to investigate and prosecute those responsible for committing serious violations of international human rights and humanitarian law.127To characterize the Council of Europe report as merely concerned with evidence of crimes alleged to have been committed by one party to the conflict does not paint a complete picture. The report also highlights broad gaps in accountability and demands that impunity for crimes should be ended comprehensively. In this light, the court’s jurisdiction necessarily includes both the authority to investigate crimes revealed by the report—including disappearances and conflict-related sexual violence—as well the crimes it did not. Contrary to some perceptions, therefore, the court is bestowed with a broad and ethnically neutral manate.

Additionally, a narrow interpretation would be at odds with customary international practice in the creation of similaraccountability mechanisms. In the modern era of international criminal law, courts and tribunals have been established to look into situations and contexts, not specific ethnicities or predetermined groups. In this context, an ethno-specific tribunal would widely be viewed as illegitimate. The mandates of international courts and tribunals have all broadly included the ability to deeply investigate and prosecute whomever is responsible for the international crimes related to a specific geographic and temporal scope. The Yugoslav Tribunal, for example, prosecuted individuals for crimes perpetrated in the dissolution of the former Yugoslavia, the Rwanda Tribunal prosecuted individuals for the Rwandan genocide and its associated violence, the Special Courtfor the Sierra Leone prosecuted individuals for crimes 18committed during the Sierra Leone civil war, the Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia prosecuted individuals responsible for atrocities committed during the Khmer Rouge regime, and even the Special Tribunal for Lebanon—which was created to investigate and prosecute those responsible for the assassination of former Lebanese President, Rafic Hariri—is empowered to prosecute whoever is most responsible for the assassination, regardless of ethnic or group affiliation.

Nevertheless, it may be important to clarify the issue and Kosovo should take the opportunity to confirm the court’s broad mandate. The Chambers is a product of the Kosovo Constitution, so Kosovo has the power to decisively affirm the court’s jurisdiction and commitment to ending impunity for all war-related crimes. If necessary, the Kosovo Parliament may even direct the Specialist Chambers to prioritize particularly heinous crimes largely ignored by other mechanisms, such as conflict-related sexual violence. Explicitly clarifying the court’s broad mandate will strengthen the court’s legitimacy and help support intercommunal reconciliation efforts. Doing so is also consistent with Kosovo’s international obligations, which require it to ensure accountability for all serious abuses of international law.128

An Added Advantage: Victim Participation

The Specialist Chambers, if appropriately reconceptualized, would also be particularly well-placed to address gaps in accountability because of its innovations regarding victims participation in the trial process. In traditional criminal proceedings, victims may only participate as witnesses—they cannot make submissions, test evidence, or deliver statements. Those rights belong to the prosecution and defense, meaning victims must rely on the two parties with standing to pose questions that are sufficiently capable of revealing the truth. Previous attempts at accountability in Kosovo have all famously lacked victim participation rights, leading some to suggest that the historical record established by those mechanisms fails to fully capture victim interests or the impact of the crimes on their lives.129To address this concern, the Kosovo Specialist Chambers has rules that permit victim participation through a court-appointed lawyer.130These provisions represent the cutting edge of international criminal justice, and mirror similar measures adopted by the ICC and the Cambodia Tribunal. Under these rules, victims have the opportunity to independently add to and correct the factual record by way of their involvement. This ensures a more complete accounting of the violations and harm perpetrated during the Kosovo war.

The right to victim participation is codified in the Specialist Chambers statute and rules of procedure, which broadly permit victims to engage in all stages of proceedings,131and include measures to ensure victim security. Among other things, the statute creates a Victims Participation Office in the court Registry132and entitles victims to group representation by an appointed lawyer, known as “Victims’ Counsel.”133The modalities of participation provided by the court’s laws are broad, empowering victims to participate through their legal representative in a variety of ways, including: (i) applying for protective measures and the non-disclosure of identity; (ii) attending depositions and questioning deponents; (iii) presenting opening and closing statements; (iv) delivering oral and written submissions; (v) and asking questions of witnesses.134Importantly, Victims’ Counsel is entitled to full disclosure from the prosecutor, including the evidence supporting the indictment and any other material evidence within the prosecutor’s possession.135Victims’ Counsel may also petition the court to order the submission of additional evidence if that produced by the parties fails to adequately address the impact of the alleged crimes on the victims of those crimes.136

A key challenge to addressing gaps in accountability in Kosovo is establishing an accurate historical record. The right to victim participation at the Specialist Chambers is one measure that promises to strengthen the record by offering victims an opportunity to tell and clarify their stories. While the concept of victim participation is still evolving under international criminal law, the robust provisions of the Specialist Chambers, and in particular, the ability for Victims’ Counsel to protect and articulate victim impact, can help facilitate greater recognition of the harms suffered, empower victim communities, and identify gaps in accountability.

Universal Jurisdiction

As the Specialist Chambers moves forward and continues to develop, there are a number of other mechanisms for accountability and victim reparations that couldbe pursued to increase accountability for international crimes in Kosovo.

One method for international accountability includes the prosecution of war criminals through foreign domestic courts under the principle of universal jurisdiction. According to the principle of universal jurisdiction, states are authorized to investigate and prosecute certain heinous international crimes regardless of the accused’s nationality, country or residence, or connection to the prosecuting state.137The rationale behind universal jurisdiction is that some international crimes are of such magnitude that all states have an interest in preventing and prosecuting those crimes.138The crimes that trigger universal jurisdiction are accordingly limited in scope and concern the mostserious violations of international law, including: genocide, crimes against humanity, war crimes, ethnic cleansing, and torture.139

While states are not obliged to exercise universal jurisdiction, some have enshrined the principle within their domestic laws.140Others have created dedicated special prosecutors offices to investigate and try the most serious crimes under international law.141States have begun using these tools to bring universal jurisdiction cases for war crimes related to Syria, for example, where the principle has enjoyed renewed interest from the international community. A similar approach could be taken for Kosovo, where states could bring cases under the principle of universal jurisdiction to fill gaps in accountability related to the war. Taking this approach cannot singlehandedly end the impunity of course; it can merely supplement complementary efforts. However, states are not prevented from taking action on their own and may use universal jurisdiction to prosecute Kosovo war criminals who enter their territory.

Independent Evidentiary Mechanism

Recently, the international community has begun establishing Independent Mechanisms for the documentation of international crimes committed during particularly heinous conflicts. In December 2016, the UN General Assembly created the first of these mechanisms for the Syria conflict. The International, Impartial, and Independent Mechanism (“IIIM”) was established to “collect, consolidate, preserve and analyzeevidence of violations of international humanitarian law and human rights violations and abuses and to prepare files in order to facilitate and expedite fair and independent criminal proceedings, in accordance with international law standards, in national, regional or international courts or tribunals that have or may in the future have jurisdiction over these crimes, in accordance with international law.”142Then, in September 2018, the UN Human Rights Council followed the General Assembly’s lead and created a similar Impartial and Independent Mechanism for evidence of the genocide committed against the Rohingya population in Myanmar.143The Mechanisms for Myanmar and for Syria work to document the atrocities of their respective regions and prepare files that can be used in accountability proceedings when appropriate mechanisms—whether international ad hoctribunals or otherwise—are established.

The pursuit of justice in Kosovo does not require a mechanism to prepare files in anticipation of a judicial mechanism, but Kosovo could benefit from a similar institution that properly consolidates and preserves both the evidence already collected by prior judicial bodies and that not yet collected. The proceedings at the Yugoslav Tribunal, UNMIK Regulation 64 Panels, and EULEX hybrid courts all required significant evidentiary work that should not be lost or hidden in non-accessible archives. Moreover, there are substantial amounts of additional testimony, witness reports, and other corroborating evidence that exists yet has never been formally recorded or organized. For example, Kosovo Police War Crimes Investigators reported there are a number of cases for which women provided testimonies years ago that do not have proper records, and a number of women’s group have protested that information on rape and sexual assaults that they spent resources gathering in the aftermath of the conflict was lost by the UN Mission in Kosovo.144The creation of an evidentiary institution could thus serve an important role in establishing an accurate historical record. In turn, the knowledge amassed would help to validate the pain endured by individual victims as well as provide collective recognition of the atrocity crimes that occurred during the conflict.

Non-Amnesty Based Truth Commission

In the absence of the full and complete prosecution of all perpetrators, the existence of an independent mechanism for the documentation of crimes would be a significant step towards justice and reconciliation. There are also other mechanisms that can assist in thecodification of an accurate historical record. The most notable of these mechanisms is a non-amnesty based Truth and Reconciliation Commission. These commissions differ from the Independent Mechanisms created for Syria and Myanmar as they are not focused on preparing documents according to evidentiary standards of international law. While the later is preferable for accountability, the former may still help in the healing and reconciliation process by providing a degree of closure and assuaging some of the lasting trauma of the atrocity crimes.

Moreover, the creation of such a record by either an Independent Mechanism or non-amnesty based Truth Commission can be instrumental in providing a foundation from which other forms of transitional justice are based. Victim compensation, for instance, relies on there being accurate information on those who have status as victims, a status that may be contentious without a reliable historical record from which to ground the claim. Other forms of reparations are similarly undergirded by the establishment of an accurate historical record. These include restitution, such as the restoration of property, residence, employment or other liberties, and rehabilitation, whether through the provision of medical and psychological services or forms of communal support.145Memorialization is also a form of “symbolic reparations” that relies heavily on documentation to build sites within fraught communities that can bridge the tense legacies of the conflict.146The process of constructing physical testaments to collective memories has a gained traction in recent years as an essential pillar of transitional justice.147

 

CONCLUSION

During the Kosovo conflict, hundreds of thousands of Kosovo Albanians were subjected to war crimes and crimes against humanity, including forced deportation, murder, torture, rape and other acts of conflict-related sexual violence. Despite there seeming to be a plethora of international and domestic mechanisms designed to bring to justice those responsible for these crimes, there is a dramatic accountability gap. Only a small handful of individuals have been indicted and prosecuted for their actions. Thousands of perpetrators remain free and enjoy de factoimmunity. Hundreds of thousands of victims remain without justice.

The Specialist Chambers for Kosovo presents an opportunity to afford justice to the victims of the Kosovo conflict. It is imperative that the international community not be allowed to distort the jurisdiction of the Court and narrowly tailor its focus to a defendant class of ethnic Albanians and the KLA. To do so would run counter to the core foundations of justice and accountability, and to basic principles of fairness and of equal justice.

Moreover, the Specialist Chambers embraces state of the art provisions for victim participation and the protection and facilitation of witness testimony related to conflict-related sexual violence. Given the dramatic under-prosecution of those responsible for these crimes, the Specialist Chambers presents a rare opportunity to correct earlier failure to provide adequate judicial redress to victims.

The United States should work with the government of Kosovo to affirm, and if necessary clarify, that the mandate of the Specialist Chambers coversallcrimes committed in the territory of Kosovo, and is not limited to prosecuting members of a specific ethnic group of alleged perpetrators. The United States should also work with the government of Kosovo to encourage the Specialist Prosecutor’s Office, a part of the judicial system of Kosovo, to prioritize the investigation and prosecution of rape and other conflict-related sexual violence.


1CIA, The World Factbook: Kosovo(Feb. 2011); Michael Waller, editor, KOSOVO:THE POLITICS OF DELUSIONviii(2001).

2Susan L. Woodward, Costly Disinterest: Missed Opportunities for Preventive Diplomacy in Croatia and Bosnia and Herzegovina, 1985-1991, inOPPORTUNITIES MISSED,OPPORTUNITIES SEIZED:PREVENTIVE DIPLOMACY IN THE POST-COLD WAR WORLD137 (ed. Bruce Jentleson, 2000), available athttp://www.wilsoncenter.org/subsites/ccpdc/pubs/opp/4.pdf; Noel Malcolm, BOSNIA:ASHORT HISTORY,(NYUPRESS,1994).

3Prosecutor v. Radislav Krstić, Case No. IT-98-33-T, Judgement (Aug. 2, 2001); Prosecutor v. Erdemović, Case. No. IT-96-22-T, Sentencing Judgement (Mar. 5, 1998); Prosecutor v. Dragan Obrenović, Case No. IT-02-60-2-S, (Dec. 10, 2003).

4Prosecutor v. Kunarac et al., Case No. IT-96-23-T & IT-96-23/1-, Judgement (Feb. 22, 2001).

5Ivo H. Daalder, Decision to Intervene: How the War in Bosnia Ended, BROOKINGS,(December 1, 1998), available athttps://www.brookings.edu/articles/decision-to-intervene-how-the-war-in-bosnia-ended/.

6CIA, The World Factbook: Kosovo(Feb. 2011); Michael Waller, editor, KOSOVO:THE POLITICS OF DELUSIONviii(2001); Noel Malcolm, KOSOVO:ASHORT HISTORY (Perennial/Harper Collins, 1991).

7CIA, The World Factbook: Kosovo(Feb. 2011)

8CIA, The World Factbook: Kosovo(Feb. 2011).

9International Crisis Group, Kosovo Conflict History(2010), available athttp://www.crisisgroup.org/en/key-issues/research-resources/conflict-histories/kosovo.aspx.

10Under Orders: War Crimes in Kosovo, HUMAN RIGHTS WATCH,(October 26, 2001), available at https://www.hrw.org/report/2001/10/26/under-orders-war-crimes-kosovo.

11Under Orders: War Crimes in Kosovo, HUMAN RIGHTS WATCH,(October 26, 2001), available at https://www.hrw.org/report/2001/10/26/under-orders-war-crimes-kosovo.

12UNHCR Evaluation and Policy Analysis Unit, The Kosovo refugee crisis: an independent evaluation of UNHCR’s emergency preparedness and response, UNHCREVALUATION AND POLICY ANALYSIS UNIT (Feb. 2000) available at https://www.unhcr.org/en-lk/excom/standcom/3ae68d19c/kosovo-refugee-crisis-independent-evaluation-unhcrs-emergency-preparedness.html.

13Under Orders: War Crimes in Kosovo, HUMAN RIGHTS WATCH,(October 26, 2001), available at https://www.hrw.org/report/2001/10/26/under-orders-war-crimes-kosovo.

14Human Rights in Kosovo: As Seen, As Told. Volume I, October 1998 -June 1999,ORGANIZATION FOR SECURITY AND CO-OPERATION IN EUROPE(Nov. 5, 1999),167,available athttps://www.osce.org/odihr/17772

15Human Rights in Kosovo: As Seen, As Told. Volume I, October 1998 -June 1999,ORGANIZATION FOR SECURITY AND CO-OPERATION IN EUROPE(Nov. 5, 1999),167,available athttps://www.osce.org/odihr/17772

16Interim Agreement for Peace and Self-Government In Kosovo (“Rambouillet Accords”) (1999), available athttp://www.usip.org/library/pa/kosovo/kosovo_rambtoc.html.

17A Kosovo Chronology, FRONTLINE,available at https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/kosovo/etc/cron.html.

18A Kosovo Chronology, FRONTLINE,available at https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/kosovo/etc/cron.html.

19Under Orders: War Crimes in Kosovo, HUMAN RIGHTS WATCH,(October 26, 2001), available at https://www.hrw.org/report/2001/10/26/under-orders-war-crimes-kosovo.

20NATO, The Evolution of NATO’s Role in Kosovo(Nov. 2010), available athttp://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_48818.htm.

21Secretary-General, Letter dated 15 June 1999 from the Secretary-General addressed to the President of the Security Council, annex, U.N. Doc. S/1999/682 (June 15, 1999).

22Secretary-General, Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, para. 1, U.N. Doc. S/1999/779 (July 12, 1999).

23U.S. Department of State, Summary of the Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement (January 2009).

24U.S. Department of State, U.S. Relations With Kosovo (October 10, 2018), available at https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/100931.htm.25Kosovo Thanks You, availableat https://www.kosovothanksyou.com/.

26Security Council Resolution 827, U.N. Doc. S/RES/827 (May 25, 1993) as quoted in Milena Sterio and Michael P. Scharf, THE LEGACY OF AD HOC TRIBUNALS IN INTERNATIONAL CRIMINAL LAW2 (2019).

27Sreten Lukic, TRIAL INTERNATIONAL (2017),available at https://trialinternational.org/latest-post/sreten-lukic/.

28Mandate and Crimes under Yugoslav Tribunal Jurisdiction, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA,available at http://www.icty.org/en/about/tribunal/mandate-and-crimes-under-icty-jurisdiction.

29Mandate and Crimes under ICTY Jurisdiction, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA,available at http://www.icty.org/en/about/tribunal/mandate-and-crimes-under-icty-jurisdiction.

30Mandate and Crimes under ICTY Jurisdiction, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA,available at http://www.icty.org/en/about/tribunal/mandate-and-crimes-under-Yugoslav Tribunal-jurisdiction; Updated Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA (adopted May 25, 1993, updated September, 2009)[Article 7 specifies that any individual who “planned, instigated, ordered, committed or otherwise aided and abetted in the planning, preparation or execution of a crime” referred to in the statute “shall be individually responsible for the crime.”]

31Milena Sterio and Michael P. Scharf, THE LEGACY OF AD HOC TRIBUNALS IN INTERNATIONAL CRIMINAL LAW3 (2019).

32Infographic: ICTY Facts & Figures, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA,available at http://www.icty.org/en/cases/key-figures-cases.

33Key Figures of the Case, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA,available at http://www.icty.org/en/cases/key-figures-cases.

34Key Figures of the Case, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNALFOR THE FORMER YUGOSLAVIA,available at http://www.icty.org/en/cases/key-figures-cases.

35In Numbers, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA,available at http://www.icty.org/en/features/crimes-sexual-violence/in-numbers.

36Jennifer Trahan, Examining the Benchmarks by Which to Evaluate the Yugoslav Tribunal’s Legacy,in THE LEGACY OF AD HOC TRIBUNALS IN INTERNATIONAL CRIMINAL LAW25, 33 (Milena Sterio and Michael P. Scharf, eds., 1st ed., 2019).

37Prosecutor v. Milošević et al., Case No. IT-99-37-I, (June 29, 2001).

38Prosecutor v. Šainović et al., Case No. IT-06-87, Judgement (Feb. 26, 2009).

39Prosecutor v. Šainović et al., Case No. IT-06-87, Judgement (Feb. 26, 2009).

40Prosecutor v. Šainović et al., Case No. IT-06-87, Judgement (Feb. 26, 2009).41Prosecutor v. Milošević et al., Case No. IT-99-37-I, (June 29, 2001)

42Prosecutor v. Vlastimir Đorđević,Case No. IT-05-87/1, Judgement (Feb., 23, 2011).

43Prosecutor v. Pavokvić et al., Case No.IT-03-70-I, (Sept. 25, 2003).

44Prosecutor vs. Pavokvić et al., Case No.IT-03-70-I, (Sept. 25, 2003).

45Prosecutor v. Pavokvić et al., Case No.IT-03-70-I, (Sept. 25, 2003).

46Prosecutor v. Vlastimir Đorđević,Case No. IT-05-87/1, Judgement (Feb., 23, 2011).

47Prosecutor v. Vlastimir Đorđević,Case No. IT-05-87/1, Judgement (Feb., 23, 2011).

48Prosecutor v. Vlastimir Đorđević,Case No. IT-05-87/1, Judgement (Feb., 23, 2011).

49Conviction for Kosovo crimes upheld for four senior Serbian officials, UNITED NATIONSINTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA,(Jan.23,2014)avaialble athttp://www.icty.org/en/press/convictions-kosovo-crimes-upheld-four-senior-serbian-officials.

50Conviction for Kosovo crimes upheld for four senior Serbian officials, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA,(Jan.23,2014)avaialble athttp://www.icty.org/en/press/convictions-kosovo-crimes-upheld-four-senior-serbian-officials.

51Conviction for Kosovo crimes upheld for four senior Serbian officials, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA,(Jan.23,2014)avaialble athttp://www.icty.org/en/press/convictions-kosovo-crimes-upheld-four-senior-serbian-officials.

52Prosecutor v. Limaj et al., Case No. IT-03-66, Judgement (Sept. 27, 2007).

53Prosecutor v. Limaj et al., Case No. IT-03-66, Judgement (Sept. 27, 2007).

54Prosecutor v. Limaj et al., Case No. IT-03-66, Judgement (Sept. 27, 2007).

55Prosecutor v. Limaj et al., Case No. IT-03-66, Judgement (Sept. 27, 2007); Fatmir Limaj and Isak Musliu Acquitted -Haradin Bala Convicted, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA (30Nov. 2005),available at http://www.icty.org/en/press/fatmir-limaj-and-isak-musliu-acquitted-haradin-bala-convicted.

56Prosecutor v. Limaj et al., Case No. IT-03-66, Judgement (Sept. 27, 2007).

57Prosecutor v. Limaj et al., Case No. IT-03-66, Acquittal (Sept. 27, 2007).

58Prosecutor v. Limaj et al., Case No. IT-03-66, Acquittal (Sept. 27, 2007).

59Prosecutor v. Limaj et al., Case No. IT-03-66, Acquittal (Sept. 27, 2007).

60Fatmir Limaj and Isak Musliu Acquitted -Haradin Bala Convicted, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA (30Nov. 2005), available at: http://www.icty.org/en/press/fatmir-limaj-and-isak-musliu-acquitted-haradin-bala-convicted.

61Fatmir Limaj and Isak Musliu Acquitted -Haradin Bala Convicted, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA (30Nov.2005), available at: http://www.icty.org/en/press/fatmir-limaj-and-isak-musliu-acquitted-haradin-bala-convicted.

62Fatmir Limaj and Isak Musliu Acquitted -Haradin Bala Convicted, UNITED NATIONS INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR THE FORMER YUGOSLAVIA (30Nov. 2005), available at: http://www.icty.org/en/press/fatmir-limaj-and-isak-musliu-acquitted-haradin-bala-convicted.

63Mechanisms for International Criminal Tribunals (MICT) begins work in the Hague, UNITED NATIONS INTERNATIONAL RESIDUAL MECHANISM FOR CRIMINAL TRIBUNALS (July 1, 2013), available athttp://www.icty.org/en/press/mechanism-international-criminal-tribunals-mict-begins-work-hague

64Mechanisms for International Criminal Tribunals (MICT) begins work in the Hague, UNITED NATIONS INTERNATIONALRESIDUAL MECHANISM FOR CRIMINAL TRIBUNALS (July 1, 2013), available athttp://www.icty.org/en/press/mechanism-international-criminal-tribunals-mict-begins-work-hague

65Security Council Resolution 1244, U.N. Doc S/RES/1244, Para 10 & Annex 2 Para 3.

66Dominik Zaum, International Justice and the Prevention of Atrocities: Case Study: Kosovo, EUROPEAN COUNCIL OF FOREIGN RELATIONS (November2013)1,available athttps://www.ecfr.eu/page/-/IJP_Kosovo.pdf.

67UNMIK Resolution 64, U.N. Doc UNMIK/REG/2000/64.

68“Wounds that Burn Our Souls”: Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL, 19 (Dec. 13, 2017), available athttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

69Kosovo’s War Crimes Trials:An Assessment Ten Years On 1999 –2009, ORGANIZATION FOR SECURITY AND CO-OPERATION IN EUROPE, 8 (May 2010), available athttps://www.osce.org/kosovo/68569.

70About EULEX: The Mission, available at: https://www.eulex-kosovo.eu/?page=2,60.

71Human Rights Watch, Serbia/Kosovo Events of 2018, Human Rights Watch (2018), available at https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/serbia/kosovo.

72Human Rights Watch, Serbia/Kosovo Events of 2018,HUMAN RIGHTS WATCH (2018), available at https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/serbia/kosovo.

73Human Rights Watch, Serbia/Kosovo Events of 2018,HUMAN RIGHTS WATCH (2018), available at https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/serbia/kosovo.

74Bernd Borchardt, EULEX and War Crimes, EUROPEAN UNION EXTERNAL ACTION,available at https://www.eulex-kosovo.eu/en/news/000427.php.

75Bernd Borchardt, EULEX and War Crimes, EUROPEAN UNION EXTERNAL ACTION,available at https://www.eulex-kosovo.eu/en/news/000427.php.

76Bogdan Ivanišević, Against the Current—War Crimes Prosecutions in Serbia(2007),INTERNATIONAL CENTER FOR TRANSITIONAL JUSTICE (2007),available at http://ictj.org/sites/default/files/ICTJ-FormerYugoslavia-Crimes-Prosecutions-2007-English_1.pdf.

77Serbia/Kosovo: Events 2018, HUMAN RIGHTS WATCH (World Report 2019), available at https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/serbia/kosovo.

78Serbia/Kosovo: Events 2018, HUMAN RIGHTS WATCH (World Report 2019), available at https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/serbia/kosovo.

79KOSOVO CONST.art. 162 amendment no. 24 (2008, 2015), available athttp://www.kuvendikosoves.org/common/docs/Amendment%20of%20the%20Constitution%20-no%2024.pdf

80On Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, Law No.05/L-053 (Kosovo, 2015), available at https://www.kuvendikosoves.org/common/docs/ligjet/05-L-053%20a.pdf.

81Criminal Code of the Republic of Kosovo 2012 (Law No. 04/L-082), available at http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/Criminal%20Code.pdf.

82Council of Europe, Inhuman treatment of people and illicit trafficking in human organs in Kosovo, (7 Jan. 2011).

83Human Rights in Kosovo: As Seen, As Told. Volume I, October 1998 -June 1999, ORGANIZATION FOR SECURITY AND CO-OPERATION IN EUROPE,96 (Nov.5, 1999), available athttps://www.osce.org/odihr/17772. “Wounds that Burn Our Souls”: Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL,14n17 (Dec. 13, 2017), available athttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

84Mark Drumbl, Atrocity, Punishment, and International Law, CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS (2007).

85Mark Drumbl, Atrocity, Punishment, and International Law, CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS (2007).

86War Criminals in Bosnia’s Republika Srpska, INTERNATIONAL CRISIS GROUP(Balkans Report 103, Nov. 2, 2000), available at https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/balkans/bosnia-and-herzegovina/war-criminals-bosnias-republika-srpska.

87Humanitarian Law Center, Dossier: The cover-up ofevidence of crimes during the war in Kosovo: THE CONCEALMENT OF BODIES OPERATION, (January 2017), available at http://www.hlc-rdc.org/wp-content/uploads/2017/01/Dosije_OPERACIJA_SKRIVANJA_TELA._eng.pdf.

88Humanitarian Law Center, Dossier: The cover-up of evidence of crimes during the war in Kosovo: THE CONCEALMENT OF BODIES OPERATION, (January 2017), available at http://www.hlc-rdc.org/wp-content/uploads/2017/01/Dosije_OPERACIJA_SKRIVANJA_TELA._eng.pdf.

89Humanitarian Law Center, Dossier: The cover-up of evidence of crimes during the war in Kosovo: THE CONCEALMENT OF BODIES OPERATION, (January 2017), available at http://www.hlc-rdc.org/wp-content/uploads/2017/01/Dosije_OPERACIJA_SKRIVANJA_TELA._eng.pdf.

90Kosovo’s War Crimes Trials: An Assessment Ten Years On 1999 –2009, ORGANIZATION FOR SECURITY AND CO-OPERATION IN EUROPE, 8 (May 2010), available athttps://www.osce.org/kosovo/68569 at 23-24

91Kosovo’s War Crimes Trials: An Assessment Ten Years On 1999 –2009, ORGANIZATION FOR SECURITY AND CO-OPERATION IN EUROPE, 8 (May 2010), available athttps://www.osce.org/kosovo/68569 at 23-24

92Paul R. Williams and Michael P. Scharf, PEACE WITH JUSTICE?WAR CRIMES AND ACCOUNTABILITY IN THEFORMER YUGOSLAVIA 16(2002).

93Daniel Bar-Tal and Gemma H. Bennink, The Nature of Reconciliation as an Outcome and as a Process, in FROM CONFLICT RESOLUTION TO RECONCILIATION (Yaacov Bar-Siman-Tov, 2004).

94Paul R. Williams and Michael P. Scharf, PEACE WITH JUSTICE?WAR CRIMES AND ACCOUNTABILITY IN THEFORMER YUGOSLAVIA 17(2002).

95Paul R. Williams and Michael P. Scharf, PEACE WITH JUSTICE?WAR CRIMES AND ACCOUNTABILITY IN THEFORMER YUGOSLAVIA 19(2002).

96Paul R. Williams and Michael P. Scharf, PEACE WITH JUSTICE?WAR CRIMES AND ACCOUNTABILITY IN THEFORMER YUGOSLAVIA 20(2002).

97Ronald C. Slye, Amnesty, Truth, and Reconciliation in TRUTHV. JUSTICE:THE MORALITY OF TRUTH COMMISSIONS170 (Robert I. Rotberg, Dennis Thompson ed., 2000).

98Paul R. Williams and Michael P. Scharf, PEACE WITH JUSTICE?WAR CRIMES AND ACCOUNTABILITY IN THE FORMER YUGOSLAVIA 21(2002).

99Report of the Secretary-General on Conflict-Related Sexual Violence, para. 2, delivered to the Security Council,U.N. Doc. S/2018/250 (April 16, 2018), available athttps://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/report/s-2018-250/SG-REPORT-2017-CRSV-SPREAD.pdf.

100“Wounds that Burn Our Souls”: Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL,14n17 (Dec. 13, 2017), available athttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF (“The most frequently quoted estimate suggests that the number may be as high as 20,000. This figure is based a survey conducted by the US-based Centre for Disease Control, which estimated that 4.4% of the female population of Kosovo had been raped or sexually assaulted.”) Studies by the WHO Kosovo Health Sector Situation report and the The Center for Protection of Women and Children found similar numbers.

101Kosovo: Rape as a Weapon of “Ethnic Cleansing,” HUMAN RIGHTS WATCH(1 March 2000),available athttps://www.refworld.org/docid/3ae6a87a0.html

102“Wounds that Burn Our Souls”: Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL,7(Dec. 13, 2017), available athttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

103Kim Thuy Seelinger, Domestic accountability for sexual violence: The potential of specialized units in Kenya, Liberia, Sierra Leone and Uganda,INTERNATIONAL REVIEW OF THE RED CROSS 539, 548 (2014), available athttps://www.icrc.org/en/international-review/article/domestic-accountability-sexual-violence-potential-specialized-units.

104“Wounds That Burn Our Souls:” Compensation for Kosovo’s WartimeRape Survivors, But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL, 19 (Dec. 13, 2017), availableathttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

105“Wounds That Burn Our Souls:” Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors, But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL, 7 (Dec. 13, 2017), available at https://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

106“Wounds That Burn Our Souls:” Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors, But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL, 19 (Dec. 13, 2017), availableathttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

107“Wounds That Burn Our Souls:” Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors, But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL, 19 (Dec. 13, 2017), availableathttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

108“Wounds that Burn Our Souls”: Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors But Still No Justice (2017) 20, available athttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

109Human Rights in Kosovo: As Seen, As Told. Volume I, October 1998 -June 1999, ORGANIZATION FOR SECURITY AND CO-OPERATION IN EUROPE,96 (Nov. 5, 1999), available athttps://www.osce.org/odihr/17772.

110“Wounds That Burn Our Souls:” Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors, But Still No Justice,AMNESTY INTERNATIONAL, 47 (Dec.13, 2017), available at https://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

111“Wounds That Burn Our Souls:” Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors, But Still No Justice,AMNESTY INTERNATIONAL, 47 (Dec. 13, 2017), available at https://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

112“Wounds That Burn Our Souls:” Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors, But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL, 19 (Dec.13, 2017), availableathttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

113“Wounds That Burn Our Souls:” Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors, But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL, 18 (Dec. 13, 2017), availableathttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF [“In 2006, UNMIK Police’s then Director of Criminal Investigations, told Amnesty International that none of the international police officers recruited to conduct war crimes investigations had any expertise in cases of gender-based violence, nor had they been trained in how to approach survivors. In addition, criteria for selecting international judges and prosecutors did not include previous expertise in war crimes or crimes of gender-based violence, nor did they receive any training in the adjudication or prosecution of CRSV.”]

114Paul Bouvier, Sexual Violence, Health and Humanitarian Ethics: Towards a Holistic, Person-centered Approach,INTERNATIONAL REVIEW OF THE RED CROSS 565, 569 (2014), available athttps://www.icrc.org/en/international-review/article/sexual-violence-health-and-humanitarian-ethics-towards-holistic-person.

115“Wounds That Burn Our Souls:” Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors, But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL, 7 (Dec. 13, 2017), available at https://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

116Susana SaCouto, Katherine Cleary, Importance of Effective Investigation of Sexual Violence andGender-Based Crimes at the International Criminal Court, 17 AMERICAN UNIVERSITY JOURNAL OF GENDER,SOCIAL POLICY &THE LAW. 337, 352-353 (2009).

117Susana SaCouto, Katherine Cleary, Importance of Effective Investigation of Sexual Violence and Gender-Based Crimes at the International Criminal Court, 17 AMERICAN UNIVERSITY JOURNAL OF GENDER,SOCIAL POLICY &THE LAW. 337, 352-353 (2009).

118Susana SaCouto, Katherine Cleary, Importance of Effective Investigation of Sexual Violence and Gender-Based Crimes at the International Criminal Court, 17 AMERICAN UNIVERSITY JOURNAL OF GENDER,SOCIAL POLICY &THE LAW. 337, 352-353 (2009).

119“Wounds That Burn Our Souls:” Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors, But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL, 7 (Dec. 13,2017), available at https://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

120“Wounds That Burn Our Souls:” Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors, But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL, 7 (Dec. 13, 2017), available at https://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

121“Wounds that Burn Our Souls”: Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors But Still No Justice (2017) 7, available athttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

122Law No.05/L-053 on Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, Article 6, available at: https://www.scp-ks.org/en/documents/law-specialist-chambers-and-specialist-prosecutors-office.

123Council of Europe, Inhuman treatment of people and illicit trafficking in human organs in Kosovo, (7 Jan. 2011) at 8.

124Council of Europe, Inhuman treatment of people and illicit trafficking in human organs in Kosovo, (7 Jan. 2011) at 15, 23.

125Council of Europe, Inhuman treatment of people and illicit trafficking in human organs in Kosovo, (7 Jan. 2011) at 26.

126Council of Europe, Inhuman treatment of people and illicit trafficking in human organs in Kosovo, (7 Jan. 2011) at 4, 5, 7, 8 10.

127A/RES/60/147, Basic Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Gross Violations of International Human Rights Law and Serious Violations of International Humanitarian Law,Principle III, (16 December 2005) UNITED NATIONS GENERAL ASSEMBLY,available at: https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/remedyandreparation.aspx

128A/RES/60/147, Basic Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Gross Violations of International Human Rights Law and Serious Violations of International Humanitarian Law,Principle III, (16 December 2005) UNITED NATIONS GENERAL ASSEMBLY,available at: https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/remedyandreparation.aspx.

129Susana SaCouto, Victim Participation at the International Criminal Court and the Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia: A Feminist Project?, 18:2Michigan Journal of Gender and Law at 300 (2012), available at: https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=mjgl.

130Law No.05/L-053 on Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, Article 26(2).

131Law No.05/L-053 on Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, Article 26(2)

132Law No.05/L-053 on Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, Article 26(5).

133Law No.05/L-053 on Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office,Article 26(2).

134Rules of Procedure and Evidence Before the Kosovo Specialist Chambers, Rule 114.

135Rules of Procedure and Evidence Before the Kosovo Specialist Chambers, Rule 102.

136Rules of Procedure and Evidence Before the Kosovo Specialist Chambers, Rule 114(5).

137M.D. Evans, International Law, 326-27 (2010), available athttps://www.icrc.org/eng/assets/files/2014/universal-jurisdiction-icrc-eng.pdf; Amnesty International, UNIVERSAL JURISDICTION: Questions and Answers, AMNESTY INTERNATIONAL,available athttps://www.amnesty.org/en/documents/ior53/020/2001/en/

138UNIVERSAL JURISDICTION: Questions and Answers, AMNESTY INTERNATIONAL,available athttps://www.amnesty.org/en/documents/ior53/020/2001/en/.139UNIVERSAL JURISDICTION: Questions and Answers,AMNESTY INTERNATIONAL,available athttps://www.amnesty.org/en/documents/ior53/020/2001/en/.

140S.C. 2000, c. 24, Crimes Against Humanity and War Crimes Act (2000), CANADA,available at http://laws-lois.justice.gc.ca/PDF/C-45.9.pdf; Denmark Criminal Code, Article 8 (2005), available at http://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes.

141Human Rights Watch, The LongArm of Justice: Lessons from Specialized War Crimes Units in France, Germany, and the Netherlands(Sept. 16, 2014), available athttps://www.hrw.org/report/2014/09/16/long-arm-justice/lessons-specialized-war-crimes-units-france-germany-and; Birgitte Vestberg, Prosecuting and Investigating International Crimes in Denmark, Guest Lecture Series of the Office of the Prosecutor, 2 (April 5, 2006), available athttps://www.icc-cpi.int/NR/rdonlyres/9C4449DE-B59B-40E2-BF72-062764FFCBEB/0/Vestberg_paper.pdf.

142G.A.Res. 71/248, ¶4 (Dec. 21, 2016),https://undocs.org/A/RES/71/248.

143H.R.C. Res. 39/2, ¶22 (Sept. 27, 2018),https://undocs.org/A/HRC/res/39/2.

144“Wounds that Burn Our Souls”: Compensation for Kosovo’s Wartime Rape Survivors But Still No Justice, AMNESTY INTERNATIONAL(Dec. 13, 2017) 26, available athttps://www.amnesty.org/download/Documents/EUR7075582017ENGLISH.PDF.

145UNGA Res 60/147,Basic Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Gross Violations of International Human Rights Law and Serious Violations of International Humanitarian Law, (16 December 2005), available at https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/remedyandrepa ration.aspx.

146Yasmin Sooka, Forward in Ereshnee Naidu, From Memory to Action: A Toolkit for Memorialization in Post-Conflict Societies(International Coalition of Sites of Conscience), available at https://www.sitesofconscience.org/wp-content/uploads/2016/08/Memorialization-Toolkit-English.pdf.

147Ereshnee Naidu, From Memory to Action: A Toolkit for Memorialization in Post-Conflict Societies(International Coalition of Sites of Conscience) 3, available at https://forum.savingplaces.org/HigherLogic/System/DownloadDocumentFile.ashx?DocumentFileKey=a9c268c5-365a-aeaf-7e62-b848dd893eca.

 

 

 

Bisedë me babanë tim, Lasgushin, për vitet kur ishte student në Graz (Austri) Nga Marie Lasgush Poradeci

– Ishte i bukur Grazi, baba?
– Unë jam mrekulluar nga ai vend!
– Të bukura ishin gratë?
– Jo! Femrat austriake nuk ishin të bukura, po ato ishin nimfa.
– Po ti baba, pse nuk u martove me një austriake?
– Sepse unë doja të martohesha me një shqiptare, t’ia bëja këtë nder një femre shqiptare jo një femre të huaj.
– Më trego diçka për familjen ku ti ndenje me qira për 10 vjet.
– E zonja e shtëpisë quhej Elisabet Pichler. Ajo ishte vejushë dhe kishte tre fëmijë, dy djem, Carolin dhe Richardin dhe një vajzë, Elfridën. I shoqi kish qenë nëndrejtor i operës së Grazit dhe kish vdekur shumë i ri. Banonin në një ndërtesë tre katërshe në rrugën Klosterwiesgasse nr 74, në katin e parë.
– Po si e gjete ti baba këtë shtëpi me qira për të banuar?
– Pothuajse të gjitha familjet e Grazit lëshonin dhoma me qira për studentët. Njoftimi botohej në gazetën e qytetit. Pashë lajmërimin dhe vajta të shikoj shtëpinë. Tek dera shkruhej “Scharfer Hund” (qen i egër). I rashë ziles. Derën ma hapi një zonjë rreth 40 vjeç. Mbasi u përshëndetëm (më parë ajo kish mbyllur qenin në një dhomë tjetër) e pashë dhomën dhe më pëlqeu shumë. Zonja e shtëpisë më tha: Ku e keni valixhen me rroba? – Në hotel – iu përgjigja. Ajo vazhdoi: Meqenëse ora nuk ka shkuar akoma 12 e natës mund ta sillni sonte këtu, sepse pas orës 12 të natës fillon pagesa në hotel, unë mund t’iu pregatis edhe një darkë të ftohtë. Ramë dakord me të zonjën e shtëpisë për gjithçka dhe kur po dilja ajo tha: Më falni ramë dakord, por unë nuk ju pyeta se çfarë kombësie jeni? Shqiptar, zonjë e nderuar – ju përgjigja. Djali i saj rreth 10 vjeç, që dëgjonte bisedën tonë bërtiti – Skanderbeg! Kurse ajo e tronditur tha: – Më falni nuk mund t’ju pranoj, kam pasur edhe shqiptarë të tjerë dhe kanë ikur pa më paguar. Unë u skuqa dhe u turpërova shumë. Duhej të vija në vend nderin e Shqipërisë. U përgjigja: – Do të ketë qëlluar ndonjë zonjë, se edhe grataçelat 100 katshe kanë cllosetin (wc) e tyre. Po unë do të rri muajin e parë dhe në qoftë se nuk do t’ju pëlqejë unë do të largohem. Unë kam vetëm një kusht, kur të mos jem në Universitet jam në shtëpi dhe kur të mos jem në shtëpi jam në Universitet, në qoftë se kjo nuk ju pëlqen ma thoni. “Jo, jo, ne tamam një djalë kështu duam, u përgjigj e zonja e shtëpisë”. Dhe mbas disa vjetësh kur festonim Krishtlindjen ajo i thoshte një shoqes së saj që kish ardhur për vizitë: “Sa turp më vjen përpara zotit Doktor që i kam thënë atëherë nuk ju pranoj, ky është kaq i mirë dhe korrekt sa na i kalon edhe ne gjermanëve”.
– E pra ti baba fillove të jetoje në shtëpi të tyre dhe të paguaje qiranë për dhomën tënde.
– Po në fillin unë paguaja qiranë vetëm për dhomën, por më vonë paguaja dhe për ushqimin dhe larjen, pra për gjithçka, u bëra si i shtëpisë. Frau Elsi, kështu e thërrisnin atë miqtë dhe të afërmit e saj, ishte një grua e shkëlqyer, një nikoqire e vyer. Ajo dhe shamitë e xhepit i arnonte! Shumë herë, kur nuk isha mirë me shëndet, qëllonte që ajo ma shërbente mëngjesin në shtrat. Gjithmonë më gjente duke lexuar. Akoma kujtoj zërin e saj kur thoshte: – Zoti im, ndonjë ditë kur të hy në dhomën tuaj nuk do t’ju gjej ju në shtrat, po do të shikoj që jeni transformuar në libër.
– Më trego diçka për fëmijët e saj?
– Po, ata ishin mjaft të edukuar. Nuk dëgjova kurrë të ziheshin në shtëpi. Kishin një respekt të jashtëzakonshëm për nënën e tyre.
– Po ti bisedoje me ta, domethënë bënit muhabet?
– Po si jo! Po më shumë më pëlqente të ngacmoja Richardin, djalin e saj të vogël i cili ishte një shpirt romantik dhe e adhuronte racën gjermane. Për të ma bërë qejfin mua, njëherë bëri edhe një poezi ku thoshte:
Ilir jam unë,
Shkëmb,
Si shkëmbi nga i cili kam dalë.
Sikur të më jepej mundësia dhe të dilja njëherë jashtë shtetit, dëshira ime e vetme është të vete tek varri i saj dhe t’i vendos një tufë me lule.

O njeri…! Nga Gëzim Peshkëpia

Njerëzve…

Koha shëron plagët, por lëngon një “oh!” përbrenda..

Prolog…

Lexoja në një kalendar xhepi se çfarë kishin arritur të bënin njerëz të ndryshëm në moshën dyzetedyvjeçare. Kristofor Kolombi zbuloi Antilet (1493); L.V.Bethoven kompozoi “Simfoninë IX” (1812); Albert Ajnshtajn merr çmimin “Nobel” në fizikë (1921); Salvador Dali pikturon “Kërkimi i Shën Antonit” (1946); Sigfrid Lenz shkruajti “Ora e gjermanishtes” (1968), ndërsa unë arrita të çapitem përsëri në asfalt me mendimin për të riformuar familjen e shuar nga tsunami komunist…

Ishte ndijim kënaqësie që nuk përshkruhet, ai vetëm përjetohet, kuptohet vetëm nga dikush, të cilit i janë privuar për vite me radhë hapat mbi asfalt. S’janë thjesht hapat apo asfalti, është vetë domethënia e tyre.

Kjo është kryevepra ime dhe e shumë të tjerëve, të amnistuar për atë që kryem një natë dimri të vitit 1982 nëpër bulevard, për t’u shpërndarë më pas … nëpër shtëpira. Ne, deri atë ditë, kishim rrahur oborrin e burgut duke përshkuar kilometra të tëra mbi sipërfaqen e tij, mbuluar me një shtresë qymyrguri të djegur, tharmuar nën peshën e kalimtarëve kokëqethur që lëviznin si thnegla nën alarmin e përkeqësimit të motit.

Mua ma donte puna jo të çapitesha, por të zvarritesha përkrah një plaku shekullor, ose për të qenë më i saktë një nëntëdhjetegjashtëvjeçari, Myqerem Janinës. U drejtuam për tek një institucion jo fort i këndshëm: Drejtoria e Punëve të Brendshme. Myqeremi s’kishte shtëpi ku të shkonte, sepse shtëpinë e tij ia kishin uzurpuar. Me një makinë na çuan te hotel “Arbëria”. Ajo do të ishte për të rezidenca e përkohshme deri sa t’i jepnin diku një banesë. I shpëtoi Myqeremi i gjorë Panahorit (kështu quhej varreza e burgut të Ballshit). Doli i pariedukuar ende plotësisht, duke përfituar nga amnistia. Rrezikshmëri e lartë. Ishte dënuar me dhjetë vjet riedukim. Sigurisht do t’u mbetej borxh. Nuk i kryente dot. A shkonte fjala “riedukim” për këtë plak të thatë njëqindvjeçar?

Është e vështirë të shkruash për këto kohëra të vështira. Njëkohësisht, më e vështirë është shmangia e unit nga cilido këndvështrim që e sheh këtë epokë, në të cilën në mos pjesëmarrës protagonist, të paktën jam dëshmitar, e ky status më vë para detyrës të rrëfej sa e si mundem. Herë pas here kisha botuar ndonjë shkrim për ngjarje të shkëputura me hezitimin e përhershëm ndaj penave të njohura që e sillnin këtë kohë tragjike nëpërmjet librave të tyre. Edhe përshkrimi pasiv nuk shkon, prandaj m’u desh të bëhem komentator i kësaj periudhe me qëllim paraqitjen jo vetëm të tragjikes, por në përgjithësi të asaj jetësores.

Shumë njerëz i përfytyrojnë të burgosurit të zymtë e të pikëlluar. Jo! Ata edhe luajnë, edhe qeshin e ëndërrojnë, por për lirinë ama, çmendurisht ëndërrojnë.

Edhe unë ëndërrova, vuajta, qesha e luajta, farkëtova miqësi si të tjerët, bile i atribuoj vetes veç fatkeqësisë, një privilegj që jetova përkrah shumë njerëzve, të cilët në mos marrshin medalje prej nesh, kanë fituar në mënyrë të pakufijshme respektin tonë. Në radhë të parë qëndrojnë ata që nuk mundën të shijojnë lirinë.

Për ta ndiej një dhembje si për njerëzit e mi më të dashur. Në një mënyrë, pjesa më e madhe e popullit ishte e dënuar, por për të burgosurit kjo kohë e veçantë kishte filluar me fjalët: “vuajtje e dënimit”, ndërsa fundi nuk i dihej. Këta ishin viktimat e para të tsunamit komunist. Rrethi i tyre familjar vuante pasojat e absurdit: diskriminimin, diskreditim nëpër mbledhje, internim e shpërfytyrim, grabitje të pamjes njerëzore nëpër këtë kalvar të pabesueshëm. Me këto bëma mund t’i krenohen kriminelët komunistë shqiptarë, historisë botërore të njerëzimit. E përsëris se me këto shkimëza rrëfenjash nuk pretendoj të sjell imazhe të gjalla, por një kontribut fare të vogël në memorialin për nder të kujtimit të tyre. Uroj që në kujtesën e gjithkujt, të gërvishtet ajo membranë sado e hollë e harresës, që pështjellon memorjen historike të gjithsecilit.

Do të isha i lumtur sikur në ndërgjegjen e persekutorëve, në rast se e kanë një të tillë, të shkrepë një shkëndijë brerjeje. Nuk e kam fjalën këtu për kategorinë e sadistëve të cilët në atë regjim gjetën fole të ngrohtë për lulëzimin e geneve të tyre kriminale.

Për ne, “armiqtë, mizorët”, që ishte predikuar se do të çanim kafka, do të tërhiqnim zvarrë njerëz nëpër bulevarde, do të varnim qenie të gjalla në çdo shtyllë dritash neoni, u vërtetua se nuk mund të ishim si ata që na ndëshkuan dhe persekutuan për vite të tëra “në emër të popullit”.

“Hakmarrje!” thërrasin martirët nga varri

Se gjaku i tyre sot gjak po kërkon…

Kundër kujt?! Kundër gjithkujt. Ishte kjo hakmarrje absurde apo “luftë klasash”, siç u quajt teorikisht, me të cilën për pesëdhjetë vjet radhazi me predikimin e zbatimit të saj, nuk u kursyen djem, vajza, gra e burra, pleq, plaka e fëmijë naivë. Kjo luftë në Shqipëri (sui generis) përfshiu deri dhe krijesën e llojit të vet, duke ngritur sadizmin në piedestalin e virtytit. Kjo iu përgjigj “Oh!”- eve me “Urra!”. Kjo shpiku shpërfytyrimin e “njeriut të ri”, e ndau shoqërinë shqiptare në njerëz me partishmëri dhe armiq, në familje të mira e të këqija. Qëndrimi ndaj kësaj ndarjeje përkufizohej me komponentin përbërës të moralit komunist i cili quhej: “atdhetarizëm”. Kjo tragjedi kam frikë se po harrohet. Është një plagë e rëndë të cilën kombi e vuan dhe e transmeton në shtrembërimin e shëmbëlltyrës së tij.

Ishim të etur. Menduam se liria e demokracia do të kthente faqe të re në shoqërinë shqiptare… Brezat që vijnë do të dinë të vlerësojnë pse ne u zhgënjyem nga demokracia.
Por sa për tani, të paktën kam kënaqësinë të flas për atë kohë realisht, gjë që më parë do më çonte përsëri ku isha: në burg, sipas nenit 73 apo 55 ose …

 

Seanca hetuesie

 

Më njeh?
Jo, gënjeva.
Jam Kadri Rasim Ismailati, komunist i 42-shit. (Më gënjeu për një vit. Në komunikatën e vdekjes mësova se kish qenë i 43-shit.) Jam nëndrejtor i Drejtorisë së Punëve të Brendshme për sigurimin. Kam një karakter unë … top, – shtoi duke mbledhur dorën e djathtë grusht. – Dëgjo mirë se ç’do të them: Sa vjeç je ti?
Tridhjetë e pesë.
Nuk të premtoj se do të të liroj, por në do të festosh dyzetvjetorin pranë nënës tënde, më trego se çfarë ke biseduar…
Në këtë kohë hyri Nasho Gjinopulli, i cili me siguri, ndërkohë dëgjonte në një dhomë pranë se çfarë i thonte “miu i birucës” Gjergj Luka, i cili qëndronte me mua prej afro një muaji e gjysmë. Ndërsa kërkonte diçka në sirtar, Kadriu vazhdoi :
Me Ingri Begon…
Me Stefo …. Si e ka ky more mbiemrin?
Nashoja : – Çami. E more, është i vëllai i Foto Çamit.
Kadriu: – I kujt ore, i atij Çamit të Krujës?
– Me këtë Dorin me …
– Ç’ke ore, që dridhesh? Ore Nasho, si e ke lenë këtë kështu ore, me përparësen e punës? Lajmëroje ore, nënën t’i sjellë ose dërgo ndonjë t’i marrin një pallto.
– Nuk i sjellin ore, s’kam ç’ti bëj, – vazhdoi Nashoja duke dalë me një shkresë si proces-verbal në dorë.
Nga dritarja e hetuesisë shoh se si dëbora kishte zbardhur tërë horizontin e kufizuar që mund të shikoja. Mbi peronin e trenit ishte një shtresë dëbore afro tridhjetë centimetra.
– A i grisim tërë këto proces-verbale dhe bëjmë një marrëveshje bashkë?
– Eja, të marr me makinë dhe shkojmë andej nga stadiumi Dinamo. Atje, në ndonjë klub marrim nga një fërnet e një kafe e flasim si burrat ndërmjet nesh. Duhet ta dish se kemi shumë në dorë. Avoketërit që na bezdisnin, i hoqëm qafe. Po u tregove i sinqertë, i themi ndonjë fjalë gjykatës… se ne e kemi në dorë…, na ecën fjala për një dënim minimal 3-4 vjet dhe…hë, si thua? Se duhet ta dish… Ja, … e sheh këtë? Vendim internimi. Është i vulosur me emër bosh. Mjafton emri dhe një firmë nga unë dhe në Esfel…Ishe jashtë ti kur internuam dyqind familje nga Tirana? Po hartojmë planin për vitin 1976 tani.
Kishte hequr njërën këpucë dhe po ngrohte këmbën pranë sobës. E shikoja dhe më kujtohej Ganiu me të cilin punonim në një brigadë dikur si saldatorë. Sapo e shihte rrugës, thoshte:- Bubu, sa e ka pallën e këmbës! Po të të gjuaj ky, nuk del huq kurrë se s’ke nga i shmangesh në birucë….
– Hë, se dhe Ingri me Stefon në fillim kështu hezitonin, por tani që u rrëfyen janë të qetë. U lejojmë ushqime, cigare…
-Ata nuk i arreston dot kollaj, jo, se njeri është kushëriri i Muço Saliut e tjetri vëllai i Foto Çamit, kurse me mua e patët kollaj fare, se nuk kam çadër…
– Ore, qenke tip interesant ti! Sa shumë dyshime ke tek fjalët tona. Mblidhe mendjen, ne nuk po pyesim për anëtarë të Komitetit Qendror e jo më për kësi çapaçulash. Desha të të ndihmoj, por ti po tregon se je konseguent në vijën tënde dhe nuk je nga ata që kanë rrëshqitur rastësisht. Ne i dimë të gjitha, por unë desha të di nëse ke reflektuar ndonjë çikë… Ja për shembull: kush ka thënë prej jush: “Këtyre sigurimsave po t’i kem në dorë, të betohem do ua ha turirin me dhëmbë.” I kemi të regjistruara, duhet ta dish, këtu flitet vetëm për sinqeritetin, qëndrueshmërinë dhe vihet në lojë masa e dënimit tënd. Sikur të të shpie tani te birucat e t’i shohësh shokët e tu brenda, a do flasësh…
-Nuk kam se ç’flas. Më keni arrestuar kot.- Unë nuk flisja kundër pushtetit.
-Po ja, për çfarë ke folur me Ingrin?
-Për letërsi, muzikë, sport, për vajza….
Kadriu shënonte përgjigjen përkrah emrit. Kishte mbi tavolinë një listë me 7-8 emra.
-Po me X-in?
-Ku di gjo un?
Ndërkohë brofi nga tavolina, ku u afrua dhe më mbërtheu nga veshët, duke më ngritur nga karrigia.
– Ku di gjo un? – Përqeshi dialektin tim tiranas. -Të dhjefsha dialektin e atij qelbësirës, Beqir Ballukut. – Filloi të më qëllonte me grushta e shqelma dhe për çudi, gjithë ai trup nuk kishte forcë në goditjet e tij. Kur më godiste me shqelma, m’u kujtua Ganiu që fliste për pallën e tij të këmbës dhe në moment nga e qeshura më doli një poç qurresh nga hunda.
Bëra sikur ngashëreja për të mos e nxehur me qeshjen time, sepse kushedi ç’më priste pastaj. E vetmja gjë që më shkaktonte dhembje, ishte e shkundura e tij. Isha dobësuar mjaft. Kisha humbur mbi njëzet kilogramë. Ai më tërhiqte nga një anë e murit dhe me dorën tjetër më shtynte drejt murit përballë e në kohën që përpiqesha të amortizoja goditjen, duke çuar duart përpara, ai më tërhiqte me gjithë forcën mbrapsht nga përparësja që kisha veshur. Më dukej sikur do nxirrja mushkëritë nga goja. Isha gati të duroja më shumë goditjet e tij për çerek ore sesa këtë shpikje djallëzore të këtij përbindëshi. Kjo punë për fat nuk zgjaste shumë se atij i fillonte dihatja e nuk kish fuqi të vazhdonte.

Dy djemtë

– Djemtë kanë patur shumë punë këto kohë, – më tha Kadriu, – ndaj dhe s’të kanë marrë në pyetje…
Dy hetuesit e mi kryesorë ishin Nasho Gjinopulli dhe Kosta Gazeli. I pari ishte i Drejtorisë së Punëve të Brendshme të Tiranës, ndërsa i dyti kryehetues i Ministrisë së Brendshme. Nashoja ishte i idhët e cinik. Nganjëherë flisnin greqisht ndërmjet tyre. Prototipi i njeriut që kish vuajtur nga kompleksi i inferioritetit në rrethin e tij shoqëror, kishte gjetur vendin e duhur në atë pozicion, për ta ndierë vehten të barabartë, në mos superior mes shokëve të hershëm, të cilët nuk e kishin çmuar më parë duke e parashikuar si dështak. Karrierist, finok, ishte mjaft i idhët. Për këtë, pak kohë më parë se të arrestohesha, më kishte folur një miku im i cili e kishte komshi. Më tregonte veç këtyre, se kishte një baba shumë të urtë, në mos të humbur. Kalamajtë e lagjes i kishin vënë dhe nofkën Kopili. I zbehtë në fytyrë tregonte se ishte i sigurt në vetvehte dhe hiqej si i prerë në biseda. Qëllonte me pjesën e prapme të dorës dhe me shqelma në kërcinjtë e këmbëve.
Kosta ishte më i bëshëm. Këtij i pëlqente të fliste gjatë e gjerë dhe për të treguar erudicionin e tij kalonte nga ca emra piktorësh « dekadentë » tek Modugno, Celentano e Beatles, « shtjellonte »  Freudin, të cilët më vonë do të kishin autorësinë time në aktakuzë.
Gjatë hetuesisë më shkulte qimet e gjoksit. Këtë e kish «hobi». Me të tjerët që nuk ishin leshatorë, nuk e di se çfarë metodash përdorte. Një ditë më këputi një grusht dhe më theu dhëmbin e qenit, gjysmën e mbetur të të cilit ma hoqi Hasani, një dentist të cilin e njihja që jashtë burgut. Ai u prish në fytyrë kur më pa buzën e enjtur, sepse e kuptoi se çfarë kishte ndodhur.
Një herë tjetër më qëlloi në stomak dhe më hodhi përtokë.
A mor qen, – i thashë,- po të isha jashtë, a do guxoje të më qëlloje?
Të qëllon që ç’ke me të,- ndërhyri Nasho,- se ka atë të shkretën prapa,-duke aluduar për revolen.
Që nga ajo ditë i vura nofkën «Kasus Klei».
Po, – më tha Nashoja,- ai Kasus Klei e ti Xho Frezer. Ti ke të drejtën e revanshit. Bëj njëherë këtë dhjetëshen, se pastaj të dytën e kemi kollaj. Kishim keq sa të futëm brenda, se për të dalë, kjo porta dykanatëshe ku hyre, megjithë makinë bëhet sa një vrimë gjilpëre.
Vonë kam marrë vesh për karrierën e tyre. Kosta Gazeli kaloi pedagog i së drejtës penale e si për ironi, më pas arriti deri këshilltar i ambasadorit në Greqi. Nashoja, nga seksioni i zbulimit në Drejtorinë e Punëve të Brendshme të Tiranës, kaloi sekretar i ambasadës sonë në Budapest dhe pas rënies së komunizmit, u kthye në trafikant vizash e u bë pasanik. Sipas modës është biznesmen i kamur.

 

Adem Bajrami, kolegu i dy djemve

Meqë fushata e burgosjeve për agjitacion kishte arritur kulmin, rrethet kishin dërguar për eksperiencë në Tiranë disa nga hetuesit e tyre. Nashoja e Kosta ishin në rolin e pedagogut. Tek më pyesnin, Adem Bajrami asistonte pothuajse rregullisht. Ai nuk fliste, vetëm vëzhgonte. Herë-herë lëshonte ndonjë “llaf” si për të treguar se e kish mendjen në mësim. Një ditë më lanë vetëm me të. Bënte përsëritje të pyetjeve që më ishin bërë. Në një moment, mbasi lexoi tre emrat, ngriti kokën nga shënimet dhe tha me çudi: – Si ore paske patur tre dashnore!? Po ti nuk je as i bukur !
Jo, – iu përgjigja, ato ishin shoqe.
Pastaj doli në temën që i interesonte. U ngrit nga karrigia dhe më zgjati një cigare. Konfidencialisht më pyeti:
Ore, sa lekë u jipje?
Lekë?!
– E pra, qejfi me lekë bëhet.
– Jo mor zoti hetues, lekë nuk u kam dhënë ndonjëherë. Do të ishte ofendim për to. Qëllonte që futeshim në ndonjë lokal dhe kur s’kishte njëri, paguante tjetri. Kuptohet që më takonte mua më shpesh, por sa për pare, nuk u jepja as unë atyre e as ato mua.
Bajrami vinte nga Burreli dhe kishte shumë pyetje për të sqaruar. Ai donte të dinte se ku ishte «përqendrimi » më i madh i «femrave të qejfit », siç i quante ai.
Unë fle tek Peza dhe aty natën nga mbrapa dëgjoj zëra. Bëhen dhe pazare.
S’di ç’të them… Unë flija në shtëpi dhe nuk kam dëgjuar ndonjëherë kësi pazaresh.
I gjori Adem, nuk ishte lakmiqar vetëm për karrierë. Ai ishte i etur dhe për qejf…

Shkurt 1976, muaji i pestë i hetuesisë

Është përvjetori i pushkatimit të babait tim. Njëzet e pesë vjet më parë, më 21 shkurt, u arrestua babai e mbas një jave torturash të tmerrshme, duke u gdhirë 27 shkurti, u pushkatua pa gjyq së bashku me njëzet e një persona të tjerë, ndër ta edhe një grua. Edhe pse kanë kaluar njëzet e pesë vjet, i kam të fiksuara mirë shumë momente…

Fjeta më herët atë natë dhe nuk prita babanë, sepse i tërhequr nga loja lashë mësimet pa përgatitur. Ai ma kontrollonte përgatitjen për çdo ditë. Afër mesnatës zgjohem nga zhurma zërash. Shoh babanë me flokë të ndarë në mes, që m’u duk se hodhi vështrimin nga unë me çudi, një person me uniformë e një tjetër civil, ndërsa gjyshja rrinte kruspull mbi minder. Babai më ktheu nga muri duke thënë: “Fli xhan i babit!” Gjumi më mbylli qepallat për të më ndarë përjetë nga im atë.

Ikja majë një kamioni të hapur bashkë me tri familje të tjera. Gjyshja, mamaja, unë dhe motra trevjeçare që shikonte familjen dhe nuk guxonte të pyeste për babanë, thuaj se parandiente diçka të keqe. Gra me sy të enjtura nga të qarët, një tufë fëmijësh që kuptonin dhe nuk kuptonin se këtej e tutje ishin pa baballarë, kushedi për çfarë shkaku …! Në atë thëllim të atij fillimi marsi udhëtonte ky kontigjent i çuditshëm, i shoqëruar nga një polic me automatik.
Para tre ditësh, në dyert e këtyre familjeve kishin ardhur dy oficerë sigurimi për t’i komunikuar thatë:”X është pushkatuar si armik i popullit. Bëhuni gati se më datë 3 mars do të internoheni…”

Kështu u shkrua e u komunikua një nga masakrat më rrënqethëse të njërit prej kapitujve më gjakësorë të diktaturës enveriane; në mes të Europës… duke bërë sehir Shën Bartolomeon shqiptar.

Tani ecja duarlidhur, i shoqëruar nga polici në po ato korridore e ndoshta edhe biruca ku kishte kaluar e qenë edhe im atë atëherë. Asokohe, nëna ime ndiente dhembjen për bashkëshortin që i la fëmijët jetimë, ndërsa sot po përjetonte dhembjen e nënës, që djalin që ia kishin shkëputur tre muaj pas martesës së tij, të cilës as nuk arriti t’i gëzohej dot, sepse do ta priste i njëjti fat.

Një jetë e tërë e shoqëruar me makthe. Tani sillte me siguri ndërmend gjyshen time e cila e përballoi me stoicizëm të rrallë atë goditje. Së gjorës, rrallë herë i dilte thellë nga gjoksi një lloj psherëtime e bashkuar me ulërimë:

U-u-u….uh! Ne fëmijët i përgjëroheshim: – Nëno, mos bëj kështu!

Kjo klithmë më ka shoqëruar e më shoqëron dhe sot e kësaj dite dhe përgjatë gjithë jetës sime. Kishte dhembje, protestë e vaj, kjo klithmë.

Mbas afro tre muajsh më kishin transferuar lart, në katin e dytë, në birucën e parafundit, djathtas, përballë banjos. Nëpërmjet një vrime shikoja fytyrat që kalonin për në banjë, por nga shpejtësia, rrallë i shquaja se cili ishte. Një herë dëgjova zëra grash me një ton që ngjanin sikur grindeshin. Kur dola për të kryer nevojat e mia, pashë pllakat me shumë gjak të papastruar mirë. E njëjta gjë edhe në gropën e WC-së. Kishte gjasë të kishte abortuar ndonjëra prej tyre. Në katin e dytë, shumica e grave qëndronin në birucat e korridorit majtas, sepse edhe gardiania qëndronte më shumë në atë krah. Djathtas ku ndodhesha unë tani, kisha pikasur se vetëm dy biruca ishin me gra. Biruca ime e re kishte numrin 44. Së bashku me birucën 45 kishin qenë në një birucë të vetme e cila ishte ndarë në mes me një mur bylme.
Dritarja e saj shihte në oborrin e hetuesisë. Provova të hyj në kontakt me fqinjët me anë të alfabetit “Mors burgaxhinjsh”. Djathtas më erdhi përgjigjja: “Të njoh, je piktor në OMT. Mos trokit më!” E kapa situatën. Duket se kishte brenda ndonjë “mi birucash”. Tek ana tjetër, nga biruca 45, heshtje. Mesazhin e jepja me trokitje. Numëroja shkronjat e alfabetit dhe kur arrija atë që doja, bëja pauzë. Pastaj vazhdoja të formoja shkronjën tjetër e më pas fjalën, e gjithë fjalinë. Ia dola të trokas shumë shpejt. Këtë e mësova në katin e parë. Në qoshin e birucës, tek muri bylme, provova me një fije kashte, e cila kalonte lirisht, t’i tërhiqja vëmendjen fqinjit duke i folur: “Kush je ti?”
Asnjë përgjigje.

Enigma m’u zgjidh mbas afro dy-tri javësh kur dëgjova një zë basi:

Novruz, o Novruz, Novruz, ore! – Novruz si duket quhej gardiani. – Ore ti që troket, bjeri një çikë derës se kam nevojë.

Pse nuk i bie vetë? – iu përgjigja.

Nuk e merr vesh ti ore, që jam i lidhur këmbë e duar? – më foli një zë me një dialekt korçar. I rashë derës dhe kur erdhi gardiani ia shpjegova situatën. Për çudi, nuk më tërhoqi vërejtje se ai nuk duhet ta linte postin asnjëherë vetëm, qoftë edhe kur kryente nevojat e tij personale. Një ditë, kur erdhi polici që më shoqëronte për në hetuesi, u përpoqa të shoh fqinjin korçar të cilin e ndjeva që e tërhoqën për në banjë, mirëpo tek dera qëndronte Novruzi me një copë litar të yndyrosur e të nxirë nga përdorimi e që ishte më i hollë se gishti. Me siguri shërbente për të lidhur prangat e duarve me ato të këmbëve. Ato kohë na merrnin më rrallë në hetuesi.

Një ditë tjetër kur dola në banjë, pashë Novruzin i cili i hiqte kockat një pule të pjekur. Duket, ishte e fqinjit korçar. Nga mesi i natës, po atë ditë, u zgjova nga disa hapa të çrregullta. Vura syrin tek vrima për të vëzhguar. Dera e birucës fqinjë u hap e përsëri hapat e çrregullta u larguan pa u dëgjuar asnjë zë. Gardiani mbylli derën, shtyu llozin pa e mbyllur me dry …

Më vonë, në kamp, mora vesh nga Minella Cami se korçari me zë basi që u muar atë natë për t’u pushkatuar, kishte qenë Koço Plaku, inxhinier nga “Grupi i naftës”.

 

(Marrë nga “O njeri…”Autor Gëzim Peshkëpia)

LII – 2020 VITI I AT GJERGJ FISHTËS – Nga Bep Martin Pjetri – At Gjergj Fishta nën rrufetë e historisë – Përgatiti për botim Fritz RADOVANI

LII – 2020 VITI I AT GJERGJ FISHTËS – Nga Bep Martin Pjetri – At Gjergj Fishta nën rrufetë e historisë – Përgatiti për botim Fritz RADOVANI

Nga Bep Martin Pjetri –

At Gjergj Fishta nën rrufetë e historisë –

Paris-presse (1946)- Intervista ekskluzive me ministrin e Oborrit Mbretëror të Shqipërisë në Egjipt. Rrëfimi për Mbretin Zog, Princ Lekën, Hoxhën dhe Titon

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 16 Nëntor 2020

 

“Paris-presse” ka botuar, të enjten e 29 gushtit 1946, në faqen n°2, një shkrim në lidhje me intervistën ekskluzive të korrespondetit të saj me Sotir Martinin, ministrin e Oborrit Mbretëror të Shqipërisë, në Egjipt, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Egjipti, vendi i të mërguarve

Një fëmijë mbretëror 7 vjeçar në një vilë periferike

Martesa e Zogut me Geraldinën, një përrallë zanash simpatike e trazuar nga lufta – Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

(Nga korrespondenti ynë special Charles Favrel).

 

Aleksandri, … gusht. Na ishte dikur në brigjet e Adriatikut, një vend i vogël malor i quajtur Shqipëri. Kishte vetëm një minimum grindjesh të fqinjësisë së keqe atje, vetëm sa për të ruajtur para botës reputacionin e mjerueshëm të Ballkanit. Një mbret i vogël, mbreti Zog, udhëhiqte popullin e tij të mirë, vështirë më i emancipuar sesa ai i kohës së Wisigoths-ëve.

 

Mbret shumë parisien, martesa e të cilit ishte festë e revistave ndërkombëtare, sepse nusja e re ishte kontesha e bukur Geraldinë Apponyi, mbretëresha e mbretëreshave të të gjitha Rivierave.

 

Heshtja ra në lumturinë e çiftit, pastaj më 6 Prill 1939, në Tiranën me diell, këmbanat e kishave dhe hoxhallarët e xhamive i njoftuan botës lindjen e një princi.

 

Me nxitim ambasadorët dhe ministrat e plotfuqishëm nxituan në pallatin mbretëror për të sjellë urimet e kombeve të huaja.

 

Urime, buzeqeshje, gëzim. E ardhmja rrezatonte me qartësi kur një zotëri solemn hyri për tu përzier me turmën e personazheve shumëngjyrësh.

 

… Është Aleksandri, trashëgimtari i Shqipërisë për të cilin fati dhe gjithashtu OKB-ja. qëndrojnë akoma të heshtur

 

Ashtu si të tjerët, ai i ledhatoi fytyrën rozë të porsalindurit, pastaj iu afrua mbretit dhe, i përulur sipas rregullave të protokollit, i dha një mesazh.

 

Telegram nga Viktor-Emanueli, menduan, sepse e kishin njohur ambasadorin italian. Mbreti shpalosi letrën, fytyra e tij u zbeh, duart e tij u drodhën, mesazhi ra në djepin e fëmijës, sepse historia ndonjëherë di të kursejë efektet e makiavelizmit dhe ky mesazh, dhuratë e ngjarjes së gëzuar nga Musolini, ishte një ultimatum.

 

Të nesërmen, më 7 prill 1939, në agimin e së Premtes së Madhe (Shenjtë), flota dhe forca ajrore italiane bombarduan Tiranën, trupat zbarkuan, duke shtypur në 24 orë rezistencën e dëshpëruar të një grushti burrash dhe familja mbretërore mori nëpërmjet malit rrugën e mërgimit.

 

Kanë kaluar shtatë vjet. Në plazhin e Ramlech, afër Aleksandrisë, një djalë i nxirë, i bukur si vajzë, përshkon ujin e ngrohtë : Aleksandri, trashëgimtari i fronit të Shqipërisë.

 

Një vilë në periferi

 

“Kush e di ?”, duket se pëshpërit me vete, duke parë fëmijën. Z. Sotir Martini, Ministër i Oborrit Mbretëror të Shqipërisë, i cili më solli këtu.

 

“— E shihni, tha ai, mbretërinë e princit të vogël : një vilë në periferi, një kopsht, një roje egjiptiane nën një ombrellë. Qesharake, apo jo ? Vetëm, përpara nesh, prapa këtij horizonti detar, gjendet Shqipëria dhe njerëzit e saj.”

 

Unë raportoj këtu në mënyrë të paanshme fjalimin e ministrit, natyrisht duke i lënë atij karakterin personal që i jep :

 

“—  E kush po na pengon të kthehemi në shtëpi ? Një farë gjenerali Hoxha, agjent i njëfarë zotit Tito. Z. Tito është një hero legjendash, dhe mbreti Zog tani është vetëm një mbret qesharak, mund të thoni. Pra, është mjaft e komplikuar : paqja me Triesten, Hungarinë, Poloninë, Besarabinë dhe pjesën tjetër : nuk do ta shtojnë edhe Shqipërinë në të.

 

Eh po ! Por kur, më 7 prill 1939, bota e indinjuar protestoi kundër agresionit italian, ne besuam në drejtësinë e kombeve. Mbreti Zog, në mërgim në Greqi, Turqi, Rumani, Poloni, Angli, u prit kudo si një mbret martir viktimë e shtypësit. Lufta ndoqi rrjedhën e saj, pastaj u arrit fitorja, dhe bashkë me të edhe shenjtërimi i mbretërimit të Titos në Ballkan nga Rusia.

 

Mbreti Zog kërkoi, në të drejtë të tij, mbështetjen e Kombeve të Bashkuara në Konferencën e San Francisco-s. Askush as nuk iu përgjigj. Pretendonin se në Shqipëri u mbajtën zgjedhjet. Sikur zgjedhjet e lira mund të ndodhnin nën kujdesin e një Tito-je, i cili, pasi ishte udhëheqësi i partizanëve të një lufte të veçantë, do të mbahet mend si heroi i trishtë (i keq) i gjyqit Mihajloviç.”

 

“Duan të copëtojnë Shqipërinë”

 

“Dhe tani duan të ndajnë (copëtojnë) Shqipërinë. Greqia po kërkon tashmë pjesën e saj, por askujt nuk i intereson se çfarë mendojnë njerëzit (të interesuarit). Sidoqoftë, në emër të tyre, Mbreti Zog do të vazhdojë t’u drejtohet Kombeve të Bashkuara, sepse një mbret nuk mund të heqë dorë nga froni, edhe pas largimit nga vendi i tij si arsye e pushtuesit, pa u dëbuar nga populli i tij.

 

Para se të ishte lajmëtari i keq i ultimatumit të zotit të tij, ambasadori italian e pyeti një ditë Mbretin Zog se çfarë mendonte për të ardhmen e irredentizmit fashist : “Duhen tre gjëra për të bërë një perandori, iu përgjigj mbreti. Një popull i denjë për të, shumë para, shumë gjak.”

 

Një perandori tjetër, e re në Evropë, tani po kërkon të konsolidojë irredentizmin e saj. Nuk e di nëse këta njerëz janë të denjë dhe nëse kanë shumë para, por një gjë është e sigurt, se ata që janë afër tyre nesër do të shohin të derdhet ende shumë gjak.”

 

Ministri thirri fëmijën mbretëror që të ktheheshin në shtëpi ndërsa po qeshte me fatin e tij duke luajtur, i vetëm dhe i zhveshur, ende duke mos e kuptuar fjalën “megrim”, kuptimi i së cilës do t’i shpjegohet më vonë, kur të mësojë ta shqiptojë shkronjë për shkronjë.

Familja me tre të vrarë në ish-Armatën Jugosllave

Familja Hajrizi, nga Kotorri i Skenderajt, mbase është familja me më së shumti dëshmorë në rajonin e Drenicës pas familjes Jashari të Prekazit. Tre meshkuj të kësaj familjeje janë vrarë në ish-Armatën Popullore të Jugosllavisë, ndërsa katër burra të familjes Hajrizi kanë rënë në altarin e lirisë në luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Burrat e Kotorrit kanë qenë pjesë edhe të luftës së Shaban Polluzhës, edhe të çetave të Azem Bejtës, shkruan sot Gazeta “Zëri”

Kotorri dhe Radisheva janë dy fshatra të Drenicës ngjitas njëra me tjetrën, të cilat kurrë nuk kanë duruar pushtuesit e huaj.

Sa herë që sllavo-komunistët kishin mësyrë Kotorrin dhe Radishevën kishin hasur në rezistencë të burrave të këtyre fshatrave, ndërsa në luftën e fundit Kotorri dhe Radisheva ia falën lirisë së Kosovës bijtë e vet më të mirë.

Në mesin e shumë familjeve patriotike dhe atdhetare shquhet ajo Hajrizi, e cila është familja me më së shumti dëshmorë në rajonin e Drenicës pas familjes Jashari, me gjithsej shtatë dëshmorë, shkruan tutje “Zëri”.

Tre dëshmorë të APJ-së, katër të UÇK-së

Tre meshkuj të kësaj familjeje janë vrarë pabesisht në ish-Armatën Popullore të Jugosllavisë – APJ, ndërsa katër të tjerë kanë rënë në altarin e lirisë në luftën e shqiptarëve të Kosovës për çlirim.

Janë të njohur gjithandej Drenicës dhe Kosovës, por edhe më gjerë emrat e luftëtarëve dhe të patriotëve të Kotorrit e të Radishevës, si: Hajriz Radisheva, Qerime Radisheva (Shote Galica), Rifat Kotorri, Sylë Ferizi, Bajram Radisheva e Imer Fazlija. Rifat Kotorri është i njohur me guximin e tij që si i ri i ishte bashkuar radhëve të Shaban Polluzhës.

Ai ishte plagosur në një betejë që kishin zhvilluar çetat e Shaban Polluzhës me forcat sllavo-çetnike në Rakinicë të Skenderajt në dhjetorin e vitit 1941. Në vitin 1942 komandanti Shaban Polluzha e kishte emëruar Rifatin  komandant të Stacionit të Policisë në Rakosh për rrethin e Dukagjinit.

Në vitin 1946 burrat e familjes Hajrizi persekutoheshin mizorisht, ndërsa Dibran Hajrizi, një burrë i kësaj familjeje, u detyrua ta lërë fshatin dhe të ikë në perëndim, ndërsa Isuf Hajrizi nuk i kishte shpëtuar dërgimit në Tivar, ku ishte kryer masakra më e madhe mbi shqiptarët.

Familja Hajrizi nga Kotorri vetëm në ish-Armatën Popullore të Jugosllavisë – APJ ka humbur tre meshkuj, Ajetin, Raifin dhe Burimin.

Vrasja, dy ditë pa e kryer ushtrinë

Dy javë pa e kryer ushtrinë Ajet Hajrizi (15.04.1943) është vrarë gjatë shërbimit ushtarak në APJ, në Tollmin të Sllovenicë, më 8.12.1964. Autoritetet e atëhershme të APJ-së i kishin thënë familjes se Ajeti kishte vrarë veten.

Ndërkaq, një tjetër burrë i familjes Hajrizi, Raifi (10.05.1960) ishte vrarë në APJ, më 5.12.1987, në Bohinska Bela të Sllovenisë, vetëm dy ditë pa e përfunduar shërbimin ushtarak.

Autoritetet ushtarake të ish-Jugosllavisë duke ua komunikuar lajmin familjes kishin thënë se Raifi ishte vrarë gjatë një intervenimi në një incident që kishte ndodhur në një kafene e ku ishin plagosur edhe dy shqiptarë të tjerë, njëri nga Koshtova e Mitrovicës e tjetri nga Kumanova e Maqedonisë, një rast i inskenuar për t’i vënë në grackë dhe për t’i vrarë shqiptarët.

Edhe Burimi, (24.10.1972) kishte pasur fatin e dy kushërinjve të vet. Ai është vrarë në APJ, në Osijek të Kroacisë, më 25 dhjetor 1991, vetëm një muaj pa e kryer shërbimin ushtarak.

Sipas oficerëve të APJ-së, të cilët zakonisht përcillnin kufomat deri te vendlindja e tyre në Kosovë, edhe Burimi kishte vrarë veten, por në fakt sikurse të gjithë shqiptarët, edhe Burimin e kishte vrarë ushtria jugosllave.

Rënia heroike “Te livadhi i Brahimit”

Familja Hajrizi si një prej familjeve që ka humbur më së shumti meshkuj gjatë gjithë historisë së shqiptarëve të kësaj ane të Drenicës në luftën për çlirim ia ka dhënë lirisë së Kosovës edhe katër bijtë e vet më të mirë: Beqirin, Azemin, Faikun dhe Afrimin.

Më 25 korrik 1998 ushtarët e UÇK-së ishin pozicionuar në mbrojtje të fshatit Kotorr dhe Radishevë në vendin e quajtur “Te livadhi i Brahimit” dhe “Mali i Ramizit”.

Në pamundësi për të kaluar rrugës në drejtim të Mitrovicës, e cila ishte mbyllur nga UÇK-ja, forcat serbe ushtarake e policore kishin përgatitur terrenin për të depërtuar në pjesën veriperëndimore të Kosovës nëpërmes fshatrave serbe që ndodhen pothuajse ngjitas me ato shqiptare, Radishevë e Kotorr.

Herët kishin filluar granatimet e këtyre fshatrave, para se ushtarë e paramilitarë serbë të mësyjnë Kotorrin e Radishevën. Në luftën fyta-fyt bien dëshmorë Beqir Hajrizi me dy djemtë e tij, Azemin e Faikun, si dhe Sabit Ahmeti nga Radisheva.

Gjatë dy ditë të luftimeve serbët përdoren edhe helikopterin, edhe tanket dhe arrijnë të hyjnë në Radishevë e si hakmarrje për humbjet e tyre në ato luftime masakrojnë pleq, gra dhe fëmijë të këtij fshati.

Pasi i hapën rrugë, një ditë më vonë ata hyjnë edhe në Kotorr dhe djegin 80 për qind të fshatit. Në prillin e vitit 1999, në betejën për Vaganicën e Mitrovicës bie heroikisht edhe një pjesëtar i familjes Hajrizi, Afrimi.

Ushtarë të luftës së UÇK-së nga familja Hajrizi kanë qenë edhe shumë të tjerë, në mesin e të cilëve ka edhe të plagosur që gëzojnë statusin e invalidit. Tre meshkujt e familjes Hajrizi që u vranë mizorisht në APJ-ja janë shpallur dëshmorë, gati 20 vjet pas përfundimit të luftës në Kosovë.

Driton Hajrizi, luftëtar i orëve të para të UÇK-së, anëtar i familjes Hajrizi, i tha “Zërit” se ishin bërë përpjekje të mëdha që djemve të familjes të vrarë në ish-APJ-në e Jugosllavisë t’u pranohet statusi i dëshmorit.

“Është mirë që ato familje të cilat kanë humbur bijtë e vet në pjesë të ndryshme të ish-Jugosllavisë të dekorohen dhe ta marrin statusin e familjeve të dëshmorëve. Kotorri gjithmonë ka pasur meshkuj të denjë për të luftuar me armiqtë. Ata nuk duhen harruar sepse kanë lënë emër të pashlyer në histori”, ka thënë Dritoni. /ZËRI/


Send this to a friend