VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Kujtime të çmendura malli – Cikël poetik nga TAHIR BEZHANI

By | August 21, 2019

Komentet

Le Siècle (1850)- Fjalimi brilant i Victor Hugoit në varrimin e Honoré de Balzacut

Honoré de Balzac (1799 – 1850)

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 31 Maj 2020

 

Më 18 gusht të 1850 u nda nga jeta në moshën 51 vjeçare shkrimtari, dramaturgu, kritiku letrar dhe i artit, eseisti, gazetari dhe botuesi i shquar francez Honoré de Balzac.

 

Me këtë rast, gazeta “Le Siècle” ka botuar, të enjten e 22 gushtit 1850, në faqen n°2, fjalimin brilant të mbajtur nga shkrimtari dhe politikani i shquar francez, Victor Hugo, në momentin e varrimit të Balzac-ut, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Victor Hugo (1802 – 1885)

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Zotërinj,

 

Njeriu që zbriti në këtë varr ishte një nga ata për të cilët dhimbja publike mban kortezh. Në kohërat në të cilat ndodhemi, të gjitha trillimet janë zhdukur. Tani, sytë janë fiksuar jo më mbi kokat që mbretërojnë, por mbi ato që mendojnë dhe i gjithë vendi dridhet kur njëra prej këtyre kokave zhduket. Sot, zija popullore është vdekja e njeriut të talentuar; zija kombëtare është vdekja e njeriut gjenial.

 

Zotërinj, emri i Balzac-ut do të përzihet me gjurmën e ndritshme që epoka jonë do të lërë në të ardhmen.

 

  1. Balzac ishte pjesë e asaj gjenerate të fuqishme shkrimtarësh të shekullit të XIX-të, të cilët erdhën pas Napoleonit, ashtu si plejada e shekullit të XVII-të erdhi pas Richelieu-t, — sikur, gjatë zhvillimit të civilizimit, të ketë pasur një ligj i cili ka bërë që dominuesit e shpatës të pasoheshin nga dominuesit e mëndjes.

 

  1. Balzac ishte një nga të parët ndër më të mëdhenjtë, një nga më të lartët ndër më të mirët. Nuk është këtu vendi për të thënë gjithçka që përfaqësonte kjo mëndje e shkëlqyer dhe sovrane. Të gjithë librat e tij formojnë vetëm një libër, një libër të gjallë, të ndritshëm, të thellë, në të cilin mund të shohim që vjen dhe shkon, ecën dhe lëviz, nuk e di me diçka frikësuese dhe të tmerrshme të përzier me realen, i gjithë civilizimi ynë bashkëkohor; libër i mrekullueshëm të cilin poeti e ka titulluar komedi dhe që mund ta kishte titulluar me të drejtë histori, i cili merr të gjitha format dhe të gjitha stilet, i cili tejkalon Tacitus-in dhe që shkon deri te Suétone, i cili përshkon Beaumarchais dhe që shkon deri te Rabelais; libër i cili është vëzhgim por edhe imagjinatë; që vë në pah të vërtetin, intimin, borgjezin, të parëndësishmin, materialin (lëndën); dhe që herë pas here, përmes realiteteve të papritura dhe të copëtuara, papritmas zbulon idealin më të errët dhe më tragjik.

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Pa dijeninë e tij, pavarësisht nëse i pëlqen apo jo, pavarësisht nëse pajtohet me të, autori i kësaj vepre të jashtëzakonshme dhe të çuditshme bën pjesë në racën e fortë të shkrimtarëve revolucionarë. Balzaku shkon drejt e në pikë. Ai e sfidon shoqërinë moderne ballë për ballë. Ai zbulon diçka tek të gjithë, disave iluzionet, të tjerëve shpresën, disave të qarat, të tjerëve maskën. Ai gjurmon vesin, analizon pasionin. Ai gërmon dhe heton njeriun, shpirtin, zemrën, brëndësinë, trurin, humnerën që secili ka në vetvete. Dhe, nëpërmjet dhuntisë së natyrës së tij të lirë dhe të fuqishme, nëpërmjet privilegjit të zgjuarsive të kohës sonë që, duke parë nga afër revolucionet, shohin më mirë fundin e njerëzimit dhe kuptojnë më mirë Providencën, Balzac-u del në pah i buzëqeshur dhe i qetë nga këto studime të frikshme të cilat prodhuan melankolinë te Molière dhe mizantropinë te Rousseau.

 

Kjo është ajo që ai bëri mes nesh. Kjo është puna që ai na lë, një punë e lartë dhe e qëndrueshme, një grumbull i ngurtë vendesh prej graniti, një monument ! një vepër nga maja e së cilës tashmë do të shkëlqejë fama e tij. Njerëzit e mëdhenj krijojnë piedestalin e tyre; e ardhmja kujdeset për statujën.

 

Vdekja e tij mpiu Parisin ! Që prej disa muajsh, ai ishte kthyer në Francë. Duke e ndjerë se vdekja po afronte, ai dëshiroi të shihte sërish mëmëdheun, ashtu si një ditë para një udhëtimi të madh, kur vijmë për të puthur nënën tonë !

 

Jeta e tij ishte e shkurtër, por e mbushur; e mbushur më shumë me vepra sesa ditë!

 

Fatkeqësisht! ky punëtor i fuqishëm dhe kurrë i lodhur, ky filozof, ky mendimtar, ky poet, ky gjeni, jetoi mes nesh duke bërë një jetë stuhish, luftimesh, grindjesh, përballjesh, e zakonshme, në të gjitha kohërat, për të gjithë njerëzit e mëdhenj. Sot, ai gjendet në paqe. Ai u largohet kontestimeve dhe urrejtjeve. Po në këtë ditë, ai hyn në lavdi dhe në varr. Do të shkëlqejë tani, mbi të gjitha këto re që janë mbi kokat tona, midis yjeve të atdheut!

 

Të gjithë ju që jeni këtu, a nuk jeni të tunduar ta keni zili ?

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Zotërinj, sido që të jetë dhimbja jonë në prani të një humbje të tillë, le t’i pranojmë këto katastrofa. Le t’i pranojmë ashtu siç janë me dhembshurinë e tyre. Ndoshta është mirë, ndoshta është e nevojshme, në një epokë si e jona, që herë pas here një vdekje e madhe tu komunikojë shpirtrave që gllabërohen nga dyshimet dhe skepticizmi një lëkundje (tronditje) fetare. Providenca e di se çfarë bën kur e vendos popullin ballë për ballë me misterin suprem, duke i dhënë atij mundësinë të meditojë për vdekjen, që është njëkohësisht barazia dhe liria e madhe.

 

Providenca e di se çfarë bën sepse është më e larta nga të gjitha mësimet. Nuk mund të ketë veçse mendime të errëta dhe serioze në të gjitha zemrat kur një mëndje e shkëlqyer hyn me madhështi në jetën tjetër! Kur njëra prej këtyre qenieve e ngritur shumë lart mbi turmën me krahët (fletët) e dukshëm prej gjeniu, papritmas, hap këto krahë të tjerë që ne nuk i shohim dhe zhytet në të panjohurën !

 

Jo, nuk është e panjohura! Jo, e kam thënë tashmë në një rast tjetër të dhimbshëm dhe nuk do të lodhem kurrë ta përsëris, jo, nuk është nata (ërrësira), por drita! Nuk është fundi, por fillimi! Nuk është asgjësia, por përjetësia ! A nuk është e vërtetë, të gjithë ju që më dëgjoni ? Arkivole të tilla demonstrojnë pavdekësinë. Në prani të disa të vdekurve të shquar, i ndiejmë më qartë fatet hyjnore të kësaj inteligjence që përshkon tokën për të vuajtur dhe për të pastruar veten e saj, dhe të cilën ne e quajmë njeri, dhe themi se është e pamundur që ata që kanë qenë gjeni gjatë jetës së tyre të mos jenë shpirtra pas vdekjes së tyre! (Duartrokitje të fuqishme.)

Ditët e Universitetit – Tregim nga JAMES THURBER – Përktheu KUJTIM MORINA

Kalova në të gjithë lëndët e tjera që kisha në universitet por asnjëherë nuk arrita të marr notë kaluese në Botanikë. Kjo vinte sepse të gjithë studentët e botanikës duhej të kalonin disa orë në javë në një laborator duke shikuar me mikroskop qelizat e bimëve dhe unë kurrë nuk arrita të shoh gjë përmes mikroskopit. Kjo e tërbonte instruktorin tim. Ai bridhte nëpër laborator i kënaqur me progresin që kishin bërë të gjithë studentët e tjerë në skicimet e tyre dhe kështu më tregonte strukturën interesante të qelizave të lules derisa vinte tek unë. Unë vetëm qëndroja kot aty. “Nuk shoh asgjë”, i thosha. Ai fillonte mjaft i durueshëm, duke më shpjeguar sesi çdokush mund të shihte përmes mikroskopit por ai gjithnjë përfundonte i xhindosur, duke pohuar që unë mund të shoh në mikroskop, por thjesht shtirem se nuk mundem. ”Kjo më bën të mos e shijoj bukurinë e luleve”, i thosha. “Nuk na intereson bukuria në këtë aspekt”, thoshte ai. “Na intereson vetëm ajo që mund të quhet mekanika e shkrepjeve.”. “Po, i thosha, por unë s’arrij të dalloj gjë”. “Përpiqu edhe njëherë”, thoshte ai dhe unë do të vija syrin në mikroskop dhe të mos shihja aty asgjë përveçëse herë pas here një substancë të mjegulltë qumështore – që ishte fenomeni i mospërshtatjes. Supozohej të shihje aty një organizëm të gjallë nervoz të qelizave të bimës të konturuara qartë. “E shoh çfarë duket si ngjyrë qumështi”, i thosha atij. Kjo mendonte ai, vinte si rezultat i mosrregullimit të duhur të mikroskopit, kështu që ai do ta rregullonte atë përsëri për mua apo më shumë për veten e tij. Dhe unë do të shikoja përsëri dhe të dalloja vetëm qumësht në të.

Në fund mora një të drejtë kalimi me shtyrje provimi siç quhej dhe prita një vit dhe tentova përsëri. (Duhej të merrje notë kaluese në një prej shkencave biologjike ose ndryshe nuk mund të diplomoheshe). Profesori ishte kthyer nga pushimet i nxirë si boronicë me sy që i shkëlqenin dhe me padurim për të shpjeguar strukturën e qelizës përsëri në orën e tij. “Ok”, më tha, me fytyrë të çelur, kur u takuam në orën e parë të laboratorit të semestrit, ‘Do t’i shohim qelizat këtë herë, apo jo?.” “Po. zotëri,” i thashë. Studentët në të djathtë, në të majtë dhe përballë meje ishin duke parë qelizat dhe çfarë ishte më e mira, po vizatonin qetësisht pamje të tyre në fletore. Sigurisht, unë nuk shihja asgjë.

“Do të përpiqemi,” më tha profesori me seriozitet, “do ta rregullojmë mikroskopin në mënyrën më të mirë të mundshme. Kam dëshmitar Zotin tani që do ta rregulloj këtë xham kështu që ti të mund të shohësh qeliza në të apo do të heq dorë përfundimisht nga mësimdhënia. Në njëzet e dy vite botanikë, unë…”, ai befas e ndërpreu fjalën sepse filloi t’i dridhej gjithë trupi si Lionel Barrymore, donte vërtet të ruante durimin sepse i kishte tendosur mjaft nervat me mua.

Kështu që tentuam me çdo rregullim të mikroskopit që mund të bëhej. Në vetëm një rast, pashë diçka që ishte veçse errësirë apo një perde e njohur qumështore dhe në atë herë pashë për kënaqësinë time dhe për çudi, një konstelacion të shumëllojshëm të grimcave, piklave dhe njollave. Këto i skicova me nxitim. Instruktori, duke parë aktivitetin tim, erdhi prapë nga një tavolinë ngjitur, me një buzëqeshje në buzë dhe me vetulla të ngritura me shpresë. Ai shikoi në vizatimin tim të qelizave. “Çfarë është kjo?’, pyeti ai me një shenjë klithjeje në zë. ‘Kjo është çfarë pashë” i thashë. ‘Ti nuk ke parë gjë, asgjë, asgjë”, ulëriti, duke humbur kontrollin e durimit menjëherë, pastaj u përkul dhe shikoi vëngër në mikroskop. Koka e tij u ngrit menjëherë, “ai është syri yt”, bërtiti. “Ti ke fiksuar lentet kështu që ai pasqyrohet aty! Ti ke vizatuar syrin tënd!”
Një lëndë tjetër që nuk e pëlqeja, por disi ia arrita të kaloja, ishte ekonomiku. Shkova në atë klasë direkt nga klasa e botanikës, gjë që nuk më ndihmonte të kuptoj asnjërën lëndë. I ngatërroja shpesh me njëra-tjetrën. Por jo aq shumë sa një student tjetër i klasës sonë të ekonomikut i cili vinte direkt nga laboratori i fizikës. Ai ishte lojtar në një skuadër futbolli, quhej Bolenciecvz. Në atë kohë, Universiteti i shtetit të Ohajos kishte një nga skuadrat më të mira të futbollit në vend dhe Bolenciecvz ishte një prej yjeve më të shquara të tij. Me qëllim që të pranoheshe të luaje aty, ishte e domosdoshme për të që të vazhdonte studimet, një gjë shumë e vështirë ndërkohë që ai ishte gojëkyçur si një ká dhe nuk ishte i zgjuar. Shumica e profesorëve të tij ishin të butë dhe e ndihmonin mjaft atë. Asnjëri nuk i jepte atij pyetje me shumë aluzione në përgjigje apo i kërkonte atij përgjigje më të thjeshta sesa një profesor ekonomiku, një burrë i hollë, i druajtur i quajtur Bassum. Një ditë kur ishim në lëndën e transportimit dhe shpërndarjes, i erdhi radha Bolenciecvz për t’u përgjigjur. “Më thuaj një mjet transporti,” i tha profesori. Asnjë shenjë drite nuk u duk në sytë e lojtarit të madh. “thjesht një mjet transporti,’ tha edhe njëherë profesori. Bolenciecvz po qëndronte duke e parë ngulmët atë. “Kjo mund të jetë, vijoi profesori, çdo mjet, agjenci apo metodë e shkuarjes nga një vend në një tjetër.’ Bolenciecvz kishte shikimin e një njeriu të futur në kurth. “Mund të zgjidhni ndërmjet automjeteve me avull, të tërhequra nga kuajt apo me energji elektrike,” tha instruktori. “Unë mund të sugjeroj një që marrim zakonisht kur bëjmë udhëtime të gjata në tokë.” Ishte një heshtje e thellë në të cilën secili ndihej i parehatshëm, duke përfshirë Bolenciecvz dhe z. Bassum. Befas, z. Bassum e theu heshtjen në një mënyrë të çuditshme. “Ko- ko- ko,” tha ai me një zë të ulët dhe fytyra iu skuq menjëherë. Ai po shikonte me një vështrim lutës në klasë. Të gjithë ne, sigurisht ndanim dëshirën e z. Bassum që Bolenciecvz duhej të ishte në një nivel me klasën në ekonomik sepse loja e Illinois, një prej më të vështirave dhe më të rëndësishme të sezonit ishte vetëm një javë më pas. ‘Tu, tut, tuut, tuuuuut!’ një student me një zë të trashë gjëmoi dhe ne të gjithë shikuam me inkurajim drejt Bolenciecvz. Dikush tjetër bëri një imitim të mirë të lokomotivës që nxirrte avull. Vetë z. Bassum e përmbylli shfaqjen e vogël, ‘ding, dang, ding, dang,” tha ai me shpresë. Bolenciecvz ia kishte ngulur sytë dyshemesë, duke u përpjekur për ta gjetur, balli i tij i madh ishte rrudhur, duart e tij të mëdha ishin duke u fërkuar me njëra-tjetrën, fytyra i ishte skuqur.

“Si ke ardhur në kolegj këtë vit z. Bolenciecvz?” pyeti profesori. “Çufa, çufa, çufa, çufa”
“Babai im më ka sjellë”, tha futbollisti.
‘Me çfarë?”, pyeti Bassum.
“Unë paguaj me zbritje”, tha lojtari me një zë të ulët, të ngjirur, që dukej se ishte në siklet.
“Jo, jo, tha z. Bassum, më thuaj një mjet transporti me të cilin ke ardhur deri këtu?”
“Tren”, tha Bolenciecvz
“Shumë mirë, tha profesori, tani, z. Nugent a do të na tregoni…“

Nëse i kaloja me ankth botanikën dhe ekonomikun- për arsye të ndryshme- puna në palestër ishte edhe më keq. Unë nuk dua as ta sjell ndër mend. Ata nuk të lejonin të luaje lojëra apo të bëheshe pjesë e skuadrës duke mbajtur syze dhe unë s’mund të shihja me të miat larg. Përplasesha me profesorët, hekurat horizontalë, studentët e bujqësisë dhe rrathët luhatës të hekurit. Duke mos qenë në gjendje për të parë, mund ta merrja topin por s’mund ta pasoja atë. Gjithashtu, që të kaloje lëndën e palestrës (dhe ishte detyrim për diplomimin), duhej të mësoje not nëse nuk dije akoma. Unë nuk i pëlqeja pishinat e notit dhe as instruktorin e notit dhe pas gjithë këtyre viteve, ende nuk di not. Asnjëherë nuk bëra not por e kalova megjithatë lëndën e palestrës duke i dhënë një studenti tjetër numrin tim të palestrës (978) që të notonte në pishinë në vendin tim. Ai ishte një djalosh bjond, i qetë, miqësor me numër 473 dhe do të kishte parë edhe mikroskopin për mua nëse do të kishim arritur por nuk mundëm. Një gjë tjetër që nuk e pëlqeja në punën e palestrës ishte që të detyronin të zhvisheshe në ditën e regjistrimit. Është e pamundur për mua të ndihem rehat kur jam i zhveshur dhe duke më bërë shumë pyetje. Prapëseprapë e bëra më mirë sesa një student skarravel i bujqësisë që ishte ekzaminuar përpara meje. Ata pyesnin çdo student në çfarë kolegji ishte, pra në Arte, Inxhinieri, Tregti apo Bujqësi. ‘Në çfarë kolegji jeni?’ e pyeti fluturimthi instruktori të riun përballë meje. ‘Universiteti i shtetit të Ohajos’ u përgjigj ai me shpejtësi.

Nuk ishte studenti i bujqësisë, por ishte një tjetër, shumë i ngjashëm me të që vendosi të vazhdonte gazetari, ndoshta duke u bazuar në atë që kur bujqësia të telendisej keq, ai t’i kthehej prapë punës së gazetarisë. Ai nuk e kuptonte, natyrisht që kjo do të ngjante shumë si të biesh prapa me të gjithë trupin mbi një kuti të veglave të zdrukthëtarit. Haskins nuk dukej i prerë për gazetari, duke qenë shumë i sikletshëm për të biseduar me çdo njeri dhe i paaftë për të përdorur një makinë shkrimi por redaktori i gazetës së kolegjit e caktoi atë të merrej me shkrimet për haurin e lopëve, vathën e dhenve, stallën e kuajve dhe në përgjithësi për departamentin e fermës së kafshëve. Kjo ishte me të vërtetë një ‘goditje’ e fortë sepse i duhej pesë herë më shumë material dhe dhjetë herë më shumë kohë aq sa një përvetësim legjislacioni i Kolegjit të Arteve Liberale. Studenti i bujqësisë i njihte kafshët por prapëseprapë historitë e tij ishin monotone dhe pa ngjyrë. Atij i shkonte e gjithë mbasditja me një shkrim, sepse i duhej të kërkonte çdo germë në makinën e shkrimit. Nganjëherë ai duhej të pyeste dikë tjetër ta ndihmonte për të kërkuar “C’ apo “L” që në veçanti, ishin gërma të vështira për të për t’i gjetur. Redaktori i tij më në fund u bezdis aq shumë me fermerin-gazetar sepse pjesët e tij ishin jo interesante. “Shiko këtu, Haskins, u kthye ai papritur drejt tij një ditë, “përse nuk kemi asnjëherë diçka të freskët prej teje për stallën e kuajve? Këtu ne kemi dyqind krerë kuaj në këtë kamp, më shumë se në çdo universitet tjetër të Ligës Perëndimore përveçse në Purdue- dhe megjithatë ju asnjëherë nuk arrini të nxirrni ndonjë fakt real për to. ‘Tani heto në stallën e kuajve dhe qëmto diçka vërtet interesante. Haskins u çapit jashtë dhe u kthye brenda një ore, ai tha se çoç kishte bërë. ‘Mirë, fillo me diçka tërheqëse’, i tha redaktori. ”Diçka që njerëzit do ta lexojnë.” Haskins iu vu punës dhe brenda disa orëve solli një fletë gazete të shtypur mbi tavolinë; ishte një histori dyqind fjalëshe rreth disa sëmundjeve që kishin shpërthyer tek kuajt. Fjalia e tij hyrëse ishte e thjeshtë por rrëmbyese: “Kush i ka vënë re plagët tek kuajt më të mirë në stallën e fermës së kafshëve?”

Shteti i Ohajos ishte një universitet me fonde shtetërore dhe prandaj dy vitet e stërvitjes ushtarake ishin të detyrueshme. Ne u stërvitëm me pushkë të vjetra Springfield dhe studiuam taktikat e Luftës Civile megjithëse Lufta Botërore po vazhdonte në atë kohë. Në orën 11, çdo mëngjes, mijëra rrula dhe studentë të vitit të dytë dislokoheshin në kamp, duke u zvarritur të ngrysur, lart drejt ndërtesës së vjetër të kimisë. Ishte një trajnim i mirë për një lloj gjendje lufte që kishte filluar ndaj Shiloh por nuk kishte lidhje me çfarë po ndodhte në Evropë. Disa njerëz mendonin se pas saj qëndronte paraja gjermane por ata nuk guxonin ta thoshin hapur këtë ose ndryshe do të plaseshin në burg si spiunë gjermanë. Ishte një periudhë e mendimit të turbullt dhe shënoi, besoj unë, rënien e arsimit të lartë në Middle West.
Si ushtar, unë nuk isha asnjëherë i mirë, aspak. Pjesa më e madhe e kadetëve ishin ushtarë indiferentë të mërzitshëm, por unë isha edhe më keq. Njëherë gjenerali LittleField i cili ishte komandant i korpusit të kadetëve u shfaq papritur përballë meje gjatë stërvitjes së regjimentit dhe ma tha copë ‘Ju jeni telashi kryesor në këtë universitet”. Unë mendoj se ai do të thoshte se tipi im ishte telashi kryesor në universitet por mund ta kishte pasur fjalën edhe individualisht. Unë isha mediokër në stërvitje, sigurisht – gjë që shkoi kështu deri në vitin e fundit. Nga ajo kohë, isha stërvitur më gjatë se çdokush tjetër në Ligën Perëndimore, duke ngelur në Ushtarake në fund të çdo viti paraprirës kështu që duhet ta bëja çdo gjë përsëri. Isha i vetmi maturant ende me uniformë ushtarake. Uniformë e cila kur kishte qenë e re më kishte bërë të dukem si një faturist hekurudhe interurban dhe tani që i kishte dalë ngjyra dhe më binte ngushtë më bënte të dukesha si Bert Williams në rolin e tij të hamallit. Kjo kishte përfundimisht një efekt negativ në moralin tim. Madje edhe kështu, isha bërë në praktikën e përditshme, një tip i çuditshëm në manovrat e skuadrës.

Një ditë gjeneral Littlefield e zgjodhi kompaninë tonë nga i gjithë regjimenti dhe tentoi ta ngatërronte përmes dhënies së detyrave nga një lëvizje në një tjetër aq shpejt sa mund t’i ekzekutonim ato; skuadrat djathtas, skuadrat majtas, skuadrat në të djathtë në rresht, skuadrat në të djathtë në rreth, skuadrat e frontit të majtë në rresht, etj. Brenda rreth tre minutave njëqind e nëntë burra ishin duke marshuar në një drejtim dhe unë po marshoja tutje në një kënd dyzet gradë, vetëm. “Kompani, ndal! gërthiti gjeneral Littlefield, “Ai burri është i vetmi që po e bën drejt”. Për këtë arritje më bënë tetar.
Ditën tjetër gjenerali Littlefield më thirri në zyrën e tij. Ai po vriste miza kur hyra brenda. Unë isha i heshtur dhe ai ishte i heshtur gjithashtu, për një kohë të gjatë. Mendoj se nuk i kujtohesha apo e dinte përse më kishte kërkuar por ndoshta ai nuk dëshironte ta pranonte. Ai vrau disa miza të tjera, duke i mbajtur sytë mbi to nga afër përpara se t’i godiste me rrahëse. “Zbërtheje pallton”, theu heshtjen ai. Duke kujtuar këtë veprim tani mund të them se ai donte të thoshte se po shikonte aty një mizë por unë qëndrova pa lëvizur. Një mizë tjetër erdhi për të pushuar mbi një letër përballë gjeneralit dhe filloi të fërkonte këmbët e pasme me njëra-tjetën. Gjenerali ngriti rrahësen me kujdes. Unë lëviza pa u duruar dhe miza fluturoi tutje. “Ti e trembe atë!”, ulëriti gjeneral Littlefield duke më shikuar me ashpërsi. I thashë më fal. “Kjo nuk bën punë tani!”, ma ktheu gjenerali me logjikën e tij të ftohtë ushtarake. Nuk shihja çfarë mund të bëja përveçse të ofrohesha të ndiqja disa miza të tjera mbi tavolinën e tij por nuk thashë asgjë. Ai ia nguli sytë dritares tek figurat në largësi të kryqëzimit të skuadrave të integruara drejt librarisë. Më në fund më tha se mund të ikja. Kështu u largova. Ai ose nuk e dinte cili kadet isha ose ndryshe harroi për çfarë më kishte thirrur. Mund të ketë qenë që ai donte të kërkonte falje që më kishte quajtur telashi kryesor në universitet apo mbase kishte vendosur të më bënte kompliment për stërvitjen time brilante të një dite më parë dhe pastaj në minutën e fundit vendosi të mos e bënte. Nuk e di. Nuk e vrava shumë mendjen për të më pas.

*James Thurber (1894-1961) ishte një karikaturist, shkrimtar, humorist, gazetar, autor dramash dhe librash për fëmijë amerikan. Ai është veçanërisht i njohur për karikaturat dhe tregimet e shkurtra.

AI dhe TJETRI – Poezi nga Mexhit Prençi

 

… ai tundi koken
seç kishte’ ne mendje
askush s’e di…
_ dialog –

AI (i drejtohet Tjetrit) Pse hesht
kur eshte e domosdoshme
te flasesh per mua?!
TJETRI: Kam folur, nuk kam heshtur,…
AI: (ia pret fjalen) Ke folur jo siç duhet.
TJETRI: Se si flas e di une, kam thenë atë që
mendoj. Ty s’të pëlqen kritika ime.
s’te le mendjemadhesia te arsyetosh,,
U be edhe ky të më kritikojë…
AI: (pauzë) .Unë jam Unë….
TJETRI: (reciton) Edhe Unë, jam Unë. …
AI: Ti je brenda meje….
TJETRI: (tak-fap) Edhe ti je brenda meje.
AI: une e ka emrin me “A” të madhe,,
Ti me “t” te vogël. Duhet të më dëgjosh.
Bashkë behemi më të fortë,
Dëgjohet zëri ynë. Veçmas
është zë ne shkretetirë.
TJETRI: Po më flet me metafora si shkrimtar….
AI: Kjo gjuhë me shpoti nuk të shkon.,
TJETRI: I shkreti ti !
Të është errësuar mendja.
Fatkeqsisht ti këtë s’e di.
Ta them unë me “t” të vogël.
Të ka pushtuar alibia se ti je i ditur,,
ndaj se perfill mendimi tim kritikues,
sepse është ndryshe nga ç’mendon ti.
AI : Nuk e kuptoj gjuhën tënde… .
TJETRI: Nuk e kupton se s’të’ lë djalli,
që të peshperit në vesh:
Je, më i dituri me i mencri, mëi forti….
AI: Këtë e dijnë të tërë veç teje.
Fshati që duket s’do kallaus
thotë Utaku..
Tjetri: Nuk e thote për ty,….
…qe te ka zënë sëmundja
e deliromanisë..
Është qeshharake
ta konsideronsh veten Njësh.

Nje filozof gjerman
duke stgmatizuar delirantin thoshte:
“ Delirant, te vjen era pordhe.,
ti pandeh se është aromë trendafili”

AI: S’ka të bëje me mua kjo,
Mos na ngatërro me filzofët…
Po të jem unë ashtu, je dhe ti i tille..
Jemi pjesë e një te tëre.
TJETRI: E ke thene ate, por s’kupton
se une nuk jam skllavi yt.
Nuk të lë qoftëlargu me cicërimat e embla
si kenga e bilbilit: Ti je me i dituri,
me i mençuri, më i forti,; sikterise
nga vetja Tetrin. Ai do të të sfidojë ,
do të të zërë vendin…
AI; (pauzë) …
TJETRI : Mos i beso te pa besueshmes.
Mos e shiko të vërteë me syze të zeza..
Ti + une, nuk bëjnë dy, por nje.
Mos u çudit! Ti je mazhorancë.,
unë opozite, bëj kritikë,
ti të korrigjosh gabimet.
Hiqe maskën. Secili ka rolin e vet.
jo njeri padron e tjetri sherbwtor.
AI: Nuk e kuptoj këtë. …
TJETRI: Nuk e kupton,
apo s’do ta kuptosh.
AI:: Vertet s’e kuptoj.
TJETRI::Tani më duket
se po fillon të arsyetosh.
me kokën tënde, ndoshta.
pa dashje, i ke mbyll veshët
dhe nuk i dëgjon pëshpërimat
e qoftëlargut. minut pas minute,
te ciceron ne vesh me zë bilbil:
Je në i dituri, më i forti.Ti të drejte.
Ti thua tqeë vërtetën.
*
AI:….. ( Tundi kokën,
pa thënë asnje fjalë. ..
Se ç’kishte në medje askush s‘e di…
*
TJETRI: ( monologon)

Njeriu ka brenda vetes
të mirën dhe të keqen,
djallin dhe engjellin,
enigmatiken & te mistershmen..
-.të pa zbuluara… Si truri i njeriut.!…

ETYDE PER MIGJENIN – Cikël me poezi nga Konstandin Dhamo

 

 

 

SHTEPIA- MUZE

 

Ja, raftet me libra , karrigia,

Dhe tryeza;

Ora mbi të, e ndalur

Siç ndalet dhe zemra…

Pastaj stilografi

Pa bojë, si venë pa gjak .

 

 

Më shqetëson ky kompozim fetishesh,

Mbi tryezë

Ashtu gjithë feksje të zbehta drite.

Dridhshëm i prek një nga një

Si për t’më shkarkuar ndjesi nga Migjeni.

Por n’ekranin e vagullt të dritares,

Shkodra më shfaqet…

 

Mure të lartë mbyllës ,

Gurë të shtrënguar si grushte;

Tjegulla që gacullojnë,

Oborre të fshehur,hije përgjuese;

Pingul si nervozizmi

Minaret dhe kambanaret !

 

 

Qiell ndarë dysh

Mes kryqit dhe gjysmëhënës ;

E pandarshme

Shkodra klasike…

 

 

Kështu më shfaqet qyteti,

Dekor i lodhur drame absurde

Që s’mbyllet e s’mbyllet…

Por,shih malësorin e çmitizuar

Me thesin e shpuar mbi kurriz,

Prej të cilit

Kokërr më kokërr

Ronitet apoteoza e misrit …

 

                                                                 1968

 

 

 

              MENGJESET DHE MBREMJET

 

 

Si ishin mëngjeset e Shkodrës , Migjen,

Kur hapje portën e madhe të shtëpisë

Dhe tek përshkoje rrugicat dredhake

Si kapriçiot

Niseshe mbi biçikletën tënde

Për te nxënësit në katund ?

 

 

Prekeshe nga trëndafilat

Që çelnin petale gjaku

Dhe të joshnin trazueshëm

Për një jetë plot pasion e shqetësim ?

 

 

Prekeshe poet, prekeshe;

Ndër sy të yllëzohej Bojka,

E dashura e buzëqeshur

Mallëngjyeshëm,

Ashtu e bukur si gonxhja kur hapet,

Larg prej teje kur ndodhej

Shkodra këndonte, Migjen

Por ishte e varfër

Dhe e bezdiste shumë Zotin…

 

 

Po muzgjet kur ktheheshe

Si ishin poet?

Përse hëna me t’u shfaqur

Regëtinte mbi siluetat e shtëpive

Si kandili në të fikur ?

Regëtinte Migjen, regëtinte;

Dhe ti

Kolliteshe rëndë mbi biçikletë

Tek ktheheshe mes djerrinave me cikna

Dhe shpendë të shkrumbtë

Si të përftuar nga zezona e natës,

Të cilët veç çirreshin dhe grindeshin ngjethshëm

Në fluturim të ulët;

Shamia e parfumosur

Aksesori delikat i veshjes tënde

T‘u përgjak tradhtisht

Një ditë në kthim,

Duke vulosur kështu

Fillimin e një kalendari

Që afishonte vdekjen

E parathënë…

 

T’u skuq shamia e bardhë

Si dëbora e maleve apo

Si fletët ku shkruaje.

Kalendarit të shkurtër të vdekjes

Kalendarin dinamik të krijimit

I vure përsipër…

 

                                                             1992

 

 

 

                     SAN LUIGI . TORINO 1938

 

 

 

Kështu ndodhi në fund,

Në spitalin mes pyllit t’errët;

Qiell dhe hënë tavani dhe llamba lart,

Por jeta zhumhurte jashtë,

Larg këtij qielli, larg kësaj hëne…

Shtrirë në dhomën pa ngjyrë,

Ç’filozofi të vdekjes, Migjen,

I predikoje vetes ?

 

 

Rrugët e Shkodrës

Planimetria e mpleksur e kujtesës tënde;

Bojka pafajsisht e bukur

Si shën Maria,

Motrat , miqtë dhe fëmijët,

Nxënësit e mençur dhe t’uritur,

Që ta këputën shpirtin ;

Sa e sa herë !

Të gjithë të gjithë

S’ishin më , veçse ca shenja drite

Në një hapësirë pa lëvizje

Dhe, pa kohë…

 

 

Murgesha që i propozove ferrin

Tashmë , me flatra kerubini ,

Ndanë shtratit pret ,

Siç duket të të shoqërojë…

Por si ngrihet shpirti nga trupi i shuar

Migjen;

Mos vallë si feniksi nga shkrumbi i vet?

 

2000

 

 

                      NE PUKE TE SHKOLLA E MIGJENIT

 

 

 

Kur hyra në klasën – muze

Kërkova përnjëmend Migjenin

Ta përshëndesja nxehtësisht.

Zura vend në një bankë

Si nxënësit e tij të mençur, dikur…

Eh, duhej të përgjigjesha

Në mësim…

 

Kush nuk qahet nën zë

Këtu, Migjen,

Madje më zi se në kohën tënde.

Partiqeveria përgjon e gjurmon

Gjarpërisht gjithkënd;

Varfërimi i shqiptarëve

Është strategji ideologjike.

 

Dhe, s’ka më kishë,

Xhami nuk ka më.

Një ish prift

Që e vunë të ngulte gozhdë

Në një punishte qerresh, në fshat,

E burgosën, sepse pagëzoi

Fshehtësisht një fënijë

Por s’u ngopën dhe

E pushkatuan mizorisht…

 

Tashmë ka vetëm policë dhe ushtarë

Dhe një masovik të pirë

Të vatrës së kulturës,

Që tek qendron në sfond

Të veprave të kuqe t’Enverit

Iu rrëfen të rinjve

Sesi, një partizani të rënë

Në luftë kundër armiqve

I gjetën në gjoks Vargjet e Lira,

Të shpuara nga plumbi,

Të dekoruara me gjak.

Po kurrë një herë, ndonëse lehtësisht

E merrte me mend,

S’iu tha të rinjve se, ty

Nëse do të rroje më gjatë

Komunistët do të kishin vrarë…

 

Prej letrave q’i nisje miqve të tu

Kuptohet se dilje shpesh

Dhe vetëmoheshe tek shëtisje

Këtyre hapësirave të pjerrëta

Të kristalizuara nga bora rrëzëllitëse,

Apo të bleruara sensualisht

Nga pranverat e brishta të bjeshkëve ,

Teksa shqiponjat n’ajër

Kërleshnin sqep e kthetra

N’erotikë t’egër si te Uitmani…

 

Ah ç’letra poet, ç’letra,

Traktate të vërtetë filozofie.

Mendoheshe e mendoheshe, Migjen.

Integriteti yt prej gjeniu

Çdo herë të shpëtoi

Nga llumi i injorancës provinciale…

 

Mësuesit sot, këtu

I sjellin nga Tirana.

Mes tyre ka poetë të njëmendtë,

Migjen,

Poetë të programuar dhe agjitpropë,

Ndonëse, ashtu si edhe ty

Lulë të vocërr të pangrënë

Në klasë iu vinë,

Që i pikëllojnë

Dhe i dërrmojnë !

 

E përsëri këta poetë

S’janë të rebeluar,

Heretikë kurrsesi !

 

Leka, Blloshi, Nela, Trifoni…

Plejada me dritë

E poetëve martirë të Fjalës së Lirë

U pushkatuan !

Madje Avziun, poetin mësues

E varën, Migjen !

Ja këto ditë, në mes të qytetit

Që t’i tmerronin të mbeturit gjallë.

 

Këta mësues, gjithsesi

Përkëdhelshëm njeri – tjetrin

Migjen e thërrasin,

Siç duket, thjesht ngaqë ushtrojnë

Si ti dikur, mësuesinë.

Por ç’bëjnë ata kur zbresin

Me leje në Tiranë ?

 

Marrin me vete një çantë

Dëng më plaçka të palara

E ua plasin mamave përdhe

T’ua pastrojnë dhe arnojnë,

Gati t’i kenë kur të kthehen…

Dashnoret s’iu dalin më në takim,

Në majë të hundës atyre iu ka ardhur

Duke i pritur t’iu vijë emërimi

Në Tiranë .

 

Dhe rendin këta mësues poetë

Zyrave të shtypit letrar

Të çojnë vjersha për Partinë

Dhe Enverin, sa më parë…

 

 

Dhe unë, që shtëpinë

Dy herë fije – fije ma kanë bastisur,

Dhe unë, që kam dalë në gjyq

I akuzuar si shumëkush

Për agjitacion e propagandë

Dhe lëvrim të letërsisë dekadente,

Dhe unë që kam provuar

Heqjen e të drejtës së botimit

Vite me radhë,

Duhet ta them, Migjen

Se, nuk do të shpreh publkisht

Asgjë nga ky koment…

 

 

                                                                  1988   

JANË TË ÇUDIÇME LUFTËRAT DHE FITORET – Cikël poetik nga Mustafa SPAHIU

BALADA PËR METUSH DAJKOCIN

Në 30-vjetorin e vdekjes (1928-1986)

 

 

 

O, diell i arsimit – marathonomak – çatisur përpara,

– Me abetare çele sythat – kur nisi të na zhdukej fara!…

Ardhësit e zhgjebosur etnisë tonë donin t’i jepnin fund.

Si shqiponjë përballë stuhive u gjende qytet e katund.

 

Në atdheun e tkurrur, me afshin e zemrës i dashuruar –

As me “çlirimin” e Kosovës – n’ofshamë i pangushlluar…

Herët grushtin e ngriti si rilindësit me këngët lirike, e –

Një gof shashtarie të rroku për bashkimin e trojeve etnike…

 

Marije Shllaku me tharm të bymur magjës të kishte ngjeshur,

Profesor Gjon Serreçi flamurin kuqezi herët ta kish’ veshur.

– Tush[1], dëshmi besa jote peng i ardhmërisë – fat i Prometheut,

Vizatove hartën etnike – mbi të ngule këmbën e Anteut, se –

 

Disa shqiptarë Shumadie nëpër gjemba kishin shkelur,

Ajme!, idetë e tua prej kokës tinzisht duke t’i vjedhur, dhe –

Qentë e tërbuar të shqerisë kur nuhatën erën e barotit,

Metush Dajkocit një ferku ia hodhën hekurat krye të motmotit.

 

Katandisur burgjeve ia shtuan torturat natë e ditë, varg e vi,

Udbashët e përbindshëm s’ngopeshin gjakun duke ia pi’…

Dhe asnjë fjalë goje s’ia nxorrën – mbetën të hakërruar;

As dhelpërisht dot s’ia dolën një sekond për ta përvetësuar…

 

Tetëmbëdhjetë vjetë burg të rëndë dhe katër në vetmi! –

Naçallnikët trandeshin n’ëndërr nga Metushi për trimëri…

Shqiptarët – të burgosurit e ndërgjegjës e quanin babazot,

Kryeideologu s’biente në krahët e pendimit, s’jepej dot…

 

Llapaqenve kur s’iu kërkoi mëshirë – Tush zemërshkëmbi,

– Kalanë e qëndresës as të alivanosur askush s’ia shëmbi.

– Njerëz, po se, them të vërtetën (mua) më plaçin sytë!

Atdhetar si Metush Dajkoci kombi ynë s’ka një të dytë…

 

Një gjakpirës i pamëshirshëm me këpucët speciale, oh –

Tushin e godiste kraharorit – shpirtin ia nxirrte ngadale!!!

Udbash kryemonstrumi Zymer Zymeri faqezi nga Deçani,

Ia shkurtoi jetën martirit – me lot zemre – qante vatani…

 

U shua vigani, iku kolosi – mëmëdheut dielloi parreshtur,

– Për veprat dhe modestinë – gjuha jonë nuk rri heshtur…

Zjarrmoi fjalë e artë skalitur me smilarët e rrezeve prore

Ta ngjatjetojmë tribunin tonë – shesheve nëpër përmendore…

 

Në Vendlindje,

E enjte, 19 tetor, 2006

Në Shkup,

E premte, 20/21 maj 2016

 

 

 

 

HASAN BEJ PRISHTINA

(1873 – 1933)

 

Deputet kryengritës, kryeministër dhe guximtarë

Ideolog i pavarësisë – diell e mësues – për shkollarë…

– Për çlirimin e atdheut – shpirti i ndezur zjarr, dhe –

Me Ismail Qemalin – në shesh nderi – prijatarë…

 

E ndiqnin përbindshat në çdo vend dhe grykë;

– Për liri turkoshakët i godaste me mykë…

Dhe Europës lanete se ndalte shtegtimin

Me rreze të arta – ëndërronte bashkimin.

 

Cuname kaptonte – sysopatë prente dredhira,

Të klikës së Serbisë – kuçedrave të pangira…

Hasan bej Prishtina – granit kur i pathyeshëm,

Me memorandume kancelarive i arsyeshëm…

 

Monarku tromaksej – tha – fjalën e mbramë:

“Hasani tagër të paguaj – domosdo i vramë!”

Duke ndjekur Ibrahim Çeloja – qenziu presparë,

Në Selanik e vrau pabesisht – Krezin shqiptarë.

 

O, Çelo horri, bastard që kur të polli nëna!

Në rrugën Çimisqi pse zbraze pesë të shtëna?!?

– Hasan bej Prishtina – Diell në përmendore…

Ti tradhtar i Prespës s’meriton as nevojtore.

 

 

E enjte, 3/5 shtator 2015

Vendlindje, Shkup

 

 

 

 

 

 

DAFINA E SHENJTË

Akrostik Musine Kokalarit,

në 100-vjetorin e lindjes (1917-1983)

 

Muzë e muzave – hyjneshë pa kurorë,

U madhërove diturisht – me ninëza dielli! –

Safos i zbrisnin yjet për t’i dhënë polen qielli

Iliti lindjen e fëmijës ia ndal – mizorja dorë!

Nektari – kjo pije ta siguroi rinin’e përhershme,

E Bukura e Dheut tromaks Cerberin me zgjuarësi,

 

Kakusit – Ermira Velo – i kërkonte demokraci…

Orët “Doktoreshën e Letërsisë” e bën të përjetshme.

Kam 38 vjet që nuk di për familje – o çdo me thënë?!

Amanetet e panjohura flasin valixhes personale…

Luani i Nemeut e la beronjë – dot s’u bë nënë?!

Atropeja ia priste me gërshërë fijet e jetës,

Robiku ia fshiku rritën lules në male, dhe –

Idhulli adhurohet – me kultin e së vërtetës…

 

 

E shtunë/e diel, 18/19 fruer, MMXVII

Në Dardani

 

 

 

 

 

BARDI I FJALËS SË PAEPUR

Në 100-vjetorin e lindjes së poetit

Esad Mekuli (1916-1993)

 

Bard me diell në ballë – errësirës ndriçove,

Amanetin Tënd dhe gur’i truallit ta lëngëzon…

Cilësitë e shqiptarëve në vargje i madhërove –

Është pak “Për ty” Ndera e kombit “Jeta e re” – ngulmon!

 

Esad, or baba, çdo poet me djersë e ke rritur, e –

Sofrës arbërore këngën se ndale, lumë i heshtur,

Anës së anës kërkove – n’art për të na ngritur

Dashuri atërore na dhe me penë të parreshtur.

 

Me ninëza të përlotur asnjë shtrëngatë s’të trembi

Edhe Sezamin e bimësisë e hape ngadhnjimtar,

Kur të vërsuleshin, dot s’frikej zemërshkëmbi…

 

Urtinë dhe burrërinë ta lakmonte çdo zemëracar,

Lulet me pranverat për çdo përvjetor do amësojnë;

I falem madhështisë Sate – emërblertin e diellnojnë.

 

 

E hënë, 4 kallnor 2016

Në Vendlindje

 

 

 

 

VENDLINDJES PËRKUSHTIM

 

Lule më besnike – rrënjëthellë në bregore

Të gostitë me elikzir – dehesh me ngazëllim…

Rrugës së diellit Erosi me shigjetë harlisur prore,

Me fijet e Arianës pyjeve me dashuri në kërkim…

 

Do të ketë ëndrra – yll – magjinë dot s’ua gjeni…

Është strehë fshehtësie – dhimbje dhe përgjërim

Lotët e pasioneve të mia kurrë s’do t’i zhgënjeni,

Dhe qoftë Akili me kordhë do t’i kërkoj dyluftim.

 

Jam trishtil në fron – zërin simfoni – shpresëplot –

Urtësisht ndjell pranverë me zjarr për këngëtim…

– Nga konaqet e moçme s’shtegëtoi për jet’e mot.

Çurkajës së vargjeve tingujt jo s’kanë mbarim…

 

Në sythet e imazheve ti bija lirës ashtu si Orfeu

…për Euridikën me kurora lari teksa qe martuar…

Temida hyjnore për vendlindjen s’më gënjeu,

– Në kandar drejtësie lëkurën duke ma peshuar.

 

Me këngë e verë them: e dua at cep të mëmëdheut,

Me prehje e agmi frymëzimi për te këndova i pari…

Shpirtërisht i lidhur për truallin si këmb’e Anteut,

Mburrem me të nëse më ngjesin veshë gomari…

 

Do t’i dal Zot!, sikur të zotit qeni më i bindur,

Me trimëri të Herkulit – fuqishëm e përshëndes…

Si Asklepi njerëzit do t’i shëroja – këtu kam lindur,

Po të ringjallem si Adonis i them mirëmëngjes!

 

 

Në Vendlindje

E mërkurë, 1/22 maj 2013

 

 

 

 

 

VALLJA E VRANJËS

– Valle popullore e moçme mbi 200 vite

 

Dasmave shqiptare kur luhet kjo valle, dhe –

Osman Taka me kordhë e deshi me afshin e trimit!

Vargu i valltarëve bëhet – Shqiponjë krahëmadhe –

Bien zurnatë orfejane – topa daullet e kushtrimit…

 

Vallja e Vranjës hidhet me takt stinëve përngaherë,

Tok me vendësit e rreptë – skifterët e Hashanisë, –

Plisat borë, tirqit ngjeshur – këmbët iu bëhen erë,

Ndezën si barut truallit mbi gjurmët e shqerisë.

 

Vallja e Vranjës në çdo dasmë paq përhirohet,

Heqësi i vallës prijatar rribë më rribë Kosovës,

Kjo bukuri e hijshme me nuset trimërohet, se –

Është simotër me “Shotën” dhe Vallën e Rugovës…

 

Me fajkonjtë e Vallës së Vranjës – gufllon zemra! –

Kërcejnë valltarët e zgjedhur, trimoshët e mirë, e –

Nga lëvizja e gjunit – rrufeshëm iu duket thembra,

Ujëvare magjepsin këngët – simfoni gjuhë e dëlirë.

 

Dhe Vallja e Vranjës i ka tiparet më burrërore

Qëndismën e folklortë populli ngaherë e mbëltoi…

Përkujtim’i lashtë – papandehur nëpër oborre;

As atje në kurbet Vallën e Vranjës kush se harroi…

 

 

Në Vendlindje, maj 1996

Në Dardani, shtator 2016

 

 

 

 

QËNDRESA E VARGUT

„Kur lufton i vogli për emër të vet,

Edhe n’ja k’putësh duart, me zemër t’vret”

(Enver Gjerqeku, 1928-2008)

 

 

 

Qëndro vargu im në majë të gjilpërës

Qëndro vargu im para kalecëve të ferrit

Qëndro vargu im – turrju flakës së Luciferit

Qëndro vargu im gamile mbi prush të rërës

 

Qëndro vargu im kanionit më të vështirë

Qëndro vargu im pa ulë kokë gjer në këputje

Qëndro vargu im tempujve fare pa bërë lutje

Qëndro vargu im duke mos kërkuar mëshirë

 

Qëndro vargu im muzgjeve të pafund

Qëndro vargu im – shëro plagë të pashëruara

Qëndro vargu im – mos ik rrugëve të penduara

Qëndro vargu im me një mijë kuintalë mund

 

Qëndro vargu im më gjatë se trung ulliri

Qëndro vargu im krenar shtrezeve të fatësimit

Qëndro vargu im urisë së uritur të durimit

Qëndro vargu im – drithë – nën gurë mulliri

 

Qëndro vargu im me dhembje të sertë

Qëndro vargu im pafajshëm kur të vrasin me sy

Qëndro vargu im përballë shqotës jam me ty

Qëndro vargu im – prite rrufenë e mnertë

 

Qëndro vargu im nën damarët e lëkurës

Qëndro vargu im – duan të thyejnë me mëri

Qëndro vargu im hapësirës fluturo në liri

Qëndro vargu im – bëju qemer i çdo urës

 

Qëndro vargu im nofullave të hienës

Qëndro vargu im pa të mekur n’imazh lakmia

Qëndro vargu im kujdes e zezë është bukuria

Qëndro vargu im me durim Jobi barkut të balenës

 

Qëndro vargu im – para mallkimit ti hesht

Qëndro vargu im – thinja rrashtën ta gërmon

Qëndro vargu im kur urrejtja kocka thermon

Qëndro vargu im –i verbëri të ndrydh si plesht

 

Qëndro vargu im mos e shtang gjuhën pa nevojë

Qëndro vargu im nga truri e zemra ke lindur

Qëndro vargu im – kurrë i nënshtruar, i pabindur

Qëndro vargu im shpreshherë i vënë në peshojë

 

Qëndro vargu im më i urtë se Demosteni

Qëndro vargu im qëndresë shtigjeve të pakaluara

Qëndro vargu im i pathyer furtunave të tërbuara

Qëndro vargu im – fanar në dorë Diogjeni

 

Qëndro vargu im si lumë i palodhur prore

Qëndro vargu im delli i ballit – mbiu nga dheu

Qëndro vargu im – këmbëngulitur si Anteu

Qëndro vargu im nursyçelur në fjalën burrërore…

 

 

E diel, 5 prill 2015

Në Shkup

[1] Të gjithë fëmijët e nipërit e Metush Krasniqit – Dajkoci, babain e tyre e kanë tirrur Aga Tush…

Gjarpëri – Poezi nga Agim Hyseni

 

U rritëm bashkë
Unë dhe ti
Gjarpëri i shtëpisë.

Mbi portën e gurtë ishe kurorë
Të kishim orë,
Kur në këngën tonë kishim gjithçka,
Gjithçka që nuk kishim,
Kishim këngën,
Që shponte retë.
Mbledhur rreth zjarrit që na mbet.
Ne në këngë e gjemitë në det.

Për diell
Në këmbë pse na ike
Ti e di.
Më asnjë ditë e re nuk do që të na shoh,
Nuk do që të na vi.

Me të zezën magji
Si i bëre yjet lulëkuqe
E lulëkuqet i mbolle në qiell.

Si e ndave qiellin në dysh,
Shtëpinë e bëre ujk,
Ujkun si e bëre njeri?

Njeriu mund të bëhet gjarpër
E gjarpëri njeri?
Nuk varet nga unë,
Nuk varet nga ti.

Varet nga unë edhe nga ti.

Lakmitarë të ligësisë – Poezi nga Neki Lulaj

 

 

Janë bërë  shumë lakmitarë

Do qyqarë  historianë

Për një grusht para dhe ar

Po  përdhosin legjendarë

 

 

Si e mban, o Zot, te dheu

Paskal Milon, atë farë  „trimi“

Na përdhosi Skënderbeun

I bën nder turkosllavizmit.

 

Beligradi  çfarë  dhuroka

Këtij „mentarit“ kaq të rrallë

Tej, nga stepat  gëzon Moska

Para, turp, tradhëti  e gjallë.

 

Na përmbysi historinë

A mos deshi me u ba mbret?

Fletë e zezë në shqiptari

Damkë e zezë e shekullit njëzetë

 

Sikur hedh në grykë litarin

Kjo re e zezë  në horizont

E vërteta nuk do gardhin.

Kemi vetëm një Gjergj Kastriot.

XIV – 2020 VITI I AT GJERGJ FISHTËS – Kujtoj sot.. Hans Joachim Lanksch – Përgegnishten dhe gjuhën letrare – Përgatiti Fritz RADOVANI

2020 VITI I AT GJERGJ FISHTËS – Kujtoj sot… Hans Joachim Lanksch – Për gegnishten dhe gjuhën letrare – Përgatiti Fritz RADOVANI

Nuk fshihet dot nga sytë – Poezi nga MAYA ANGELOU – Përktheu Skënder Buçpapaj

 

Nuk fshihet dot nga sytë

e botës ai që e shpëton e nuk e di.

Është njëri nga ne, jo ndër më të mirët.

leximi i hartës! – meditacion nga bajram sefaj

 

Udhëtoj, do të thotë jetoj…

Njëmend, asgjë më bukur se të marrësh botën në sy! Të shohësh çfarë dëshiron të shohësh, të dëgjosh çfarë dëshiron të dëgjosh.

Dikush tha: udhëtoj – jetoj…

Ngeli në kujtesën gjithënjerëzore kjo porosi. Le anash përtacët e qyqarët, të gjithë të tjerët tok, dëshirojnë të udhëtojnë. Sa më shumë, sa më gjatë, aman!

Lakmia e përgjithshme njerëzore, mund të vrojtohet nga shumë kënde e aspekte.

Nuk jam as filozof, as sociolog. Gazetar jam.

Jetoj aq sa zgjatë leximi i këtyre rreshtave. Hiç më shumë, më gjatë!

Por më lind një dëshirë të cilës s’i shmangem  lehtë: ta vë gjykimin e mendimtarit në peshë kohe – atëherë kur u shqiptua ky mendim me ditën e sotme!

Vlerën e tij, dje, sot, nesër…

Dua të pyes, pra, a e ka rrugëtimi po atë vlerë që e kishte dikur, kur rrugët ishim të paketa, të ngushta, e të përbaltura, kur nuk kishe rrugë uji, kur për rrugët e havasë as guxonim të pandehnim…

*

Krejt filozofinë e  meditacionit dhe degëzimit të tij të mundshëm, mund ta nxjerr në breg me dy-tri fjalë: mjetet moderne të komunikacionit masiv (tekstualisht)  e shuajnë për aq, apo, nëse doni, e shtojnë etjen për udhëtim, për sa më shumë udhëtime, sa më të gjata, madje.

Digjem etjeje që, njëherë në jetë, të shoh Nepalin, Kinën, Alaskën, Guineja Bisao… e tjera e tjera qytete të panjohura e vise të pashkelura!

Si duket, porosia e mendimtarit “udhëtoj – jetoj” nuk zvetënohet kurrë.

Në udhëtim, pra!

Ju ftoj unë, t’i lexoni këto shënime, kallëzime udhëtimi që pasojnë, t’i kuptoni si dëshirë për rrugëtim  të përbashkët, asgjë tjetër.

Ju e dini se udhëtimi është shkollë e madhe, “njeriu sheh e dëgjon gjithçka” dhe, e dyta, në atë shkollë lëvizëse njeriu mëson leksionin e parë mbi dashurinë e pazëvendësueshme për trevën , truallin e vet, atdheun…

Kur, një ditë prej  ditësh, plakemi, shkurtohen rrugët,  nisim leximin e hartave, duke shënuar, me ngjyrë të kuqe, rrugët e kaluara…

Duke qenë bashkudhëtarë dëshirash, në këtë “tren special” do të ndalemi në disa qytete e kryeqytete të Evropës kryesisht, me disa lakime të buta në Izrael, Egjipt dhe Amerikë.

Ecim!

Kur Pablo Neruda i thurte vargje Shqipërisë Shqipëroi Moikom Zeqo

S’kam qenë asnjëherë në Shqipëri,
në tokën e ashpër, plot dashuri,
peisazheve bjeshkatare me barinj trima.
S’kam qenë, po ja
që sot kam shpresë
të vij
ashtu si festat apo dasmat popullore,
për të pare i etur diellin e madh
që praron fuqishëm muskujt viganë
të vargmaleve të saj epikë!
Si zambaku i ri dhe i freskët që shpërthen mes shkrepave
shpërthen nga gjiri i saj kultura,
arti, librat, ndërsa përpara bujkut
e punëtorit ngrihet nderimi i epokës,
përmendorja e dashurisë
e virtuti lulëzon
viset e lashta!
O Shqipëri e vogël, por sa e fortë!
E vendosur e patundur e fjalëmbël.
Tingulli i kitarës tënde
është i gjallë e i çeliktë
e vjen e i shtohet me dinjitet melodive
të historisë,
këngës së epokës që s’ka të heshtur! Është një zë malesh,
ndërtimesh të pafundme e të bardha,
kjo është kënga e njerëzve dhe bjeshkëve
e zogjve të pranverës dhe drurëve të mollëve
plot lule të porsaçelura
e erërave e valëve të detit.
Qëndresa, pamposhtmëria dhe lulet e tua Shqipëri
janë dhurata që po i sjell
vetë ndërtimit të jetës së re mbi botë.

RREZE NË LIRIKËN E ZOGUT – Cikël me proza poetike nga Mustafa SPAHIU

 

 “Eshtna ndër eshtna ndër shtresa petskash të leshta!”

Martin Camaj (1925-1991)

 

 

 

 

BUZËMUZG MBI ANAMORAVË

 

Shëndoshe, shëndoshe qofsh, o ditë që po ikën! Lamtumirë për bëmat dhe rropamat e tua! Begatitë i humbe pa rezistencë dhe rrëfenjëza bulon me buzë argjili e zambaku me lakminë e syve të fëmijës ku mbretërojnë shtatë stinët e motit. E nesërmja është dafina që thur kurorën për ardhmërinë.

Para buzëmbrëmjes lumi blu avullohet nga kithi i shllungave të vakta që kapërdihet në shportat e gafrruara të shelgjeve… Dielli sa tri kacatore, dridhet si zogu duke gdhelur rrezen e fundit ku vocrrakët kanë ndërtuar në zall Kullën e Babilonit. Ai perëndoi prapa tepes së Kodrës së Skyfterit dhe indi i tylit endi purpur në faqet e shpatit përballë…

Nisi cijasja e menteshave të ndryshkura të natës e në atë vagëllim u ndie plot krenari kënga e zogut të shiut, duke bredhur kaçubë më kaçubë, ndërkohë xixëllonjat i ndezën fanarët e verdhë e dolën në piknik errësirës së Anamoravës.

Fshatrat gjenden në rrafshirë, duke i ruajtur eshtrat e të parëve në sëndyqet e kujtimit. Gjithmonë errësira ka zakonet e veta që pahetueshëm ua zgjidh grykat thasëve të territ pas muzgut dhe sa vjen e minute pas minuti dendësohet cep më cep lëdinave, livadheve, ugareve dhe korijeve ku ende ndihen zërat e largët të kalamajve, blegërimat e deleve, hingëllimat e pelave hergjele që ngjokin bar të pezmatuar para vjeshtës.

Lulet e lulatura e marrin ngjyrën nga pushi i krahëve të fluturave të përhitura për të stërpikur ëndrrat e vashave e në pritë përgjojnë kohën në kopshtin e hapsirës. Dëshirat ngadalë pikojnë si foshnja në prehërin e agimit. Këtë buzëmuzg, plot shpresa e vizitova hapësirën e magjishme që stërpikej me sërmin e yjeve nga çdo vërshim ëndrrash.

Dhe për të gjitha këto, nëse sërish më pyesni se a ka dhe ku janë gëzimet e kësaj bote, padyshim që do t’ju thoja: Në Anamoravën time!

 

MALËSI E MJALTUAR

 

E bymyer nga blerimi, prajshëm me sytë e hedhur në ardhmëri, malësia luzmonte shpirtbardhë me fshatrat e dendur e të renditur simetrikisht porsi hoje bletësh. Përrenjtë e lumenjtë ngarendnin ta përkundin dhe ia thonin këngëve agimtare. Në të zebërtat monopate e shpate zbardhnin tufat e deleve me qengjat më të hareshëm se pranvera. Fyejt, prej vrimave të padukshme lëshonin tinguj harmonie, duke ia arratisur zymtësinë qiellit. Krojet janë largadash sa qepalla rreh syri, ndërsa buzët e vashave malësore njomen si vesa kur bie mbi lule e duke ua larë faqkat e kuqe si mollë Dukagjini.

Tisi i një reje mbi cikolin e Kikës e ngjatjetoi përposhtë fushën e paanë të mbjellë me grunore dhe livadhet që zemrën e kanë të ndieshme si vjollcat, ngjanin me një kryevepër të natyrës, duke imagjinuar se si hyn e buzëqeshur lindja e bardhë.

Në malësi kryqëzohen të gjitha rrugët me zemër të lulëzuar si trëndafili.

Në pëllëmbën gjigante të qiellit harkonin e fluturonin në zenit shqiponjat lartë, duke e quajtur fluturimin koncert ilir… Retë e cukflakta luanin pandërprerë lojëra të virgjëra e kënaqeshin të dalldisura. Hapësirë e blertë, kaltërsi syçelur, mëndafsh që zgjatet deri në pambarim.

Lisat janë shtylla që e ruajnë gravitacionin e malësisë. Furtunat dhe shtrëngatat u shmangen dhe ndalin turrin para këtyre mrekullive dhe bukurive hyjnore. Sa të ha syri e sa të do zemra ka vend për të gjallëruar gurë e drurë, njerëz e shtazë e gjithë ç’janë… Malësi moj, tu paftë hajri! Pse të mos jemi, deri sa jemi!? Në truallin e të parëve as erërat e tërbuara s’na shkulin, sepse ne e duam natyrën ta kemi Diell në ballin tonë…

Fjalët e poetit të kombit, Esad Mekuli, janë tejet largpamëse:

“ – Kush mohoftë fisin e vet, i raftë sharra, e mbuloftë mallkimi,

Ai mos paftë ditë të lume, i huptë fara, e shoftë mjerimi!”

Malësia është lahuri, perri dhe e mjaltuar mrekulli!…

 

 

PËLLUMBI I EGËR

 

Bjeshkët e larta janë sinoret e mbretërisë së tij. Zemra i regetin për ato shkrepa ku çerdhja i gjakon dhe ku mallin e mban si thesar e me te thur qepallat e malbrezave, për të rritur ferishte – trashëgimtarë e për t’ua përtrirë gugatjet.

Kërkon prehje nëpër guvat e shkëmbinjve, larg syve, kthetrave dhe sqepit të skifterit që e survejon stinëve… Shigjetë e ka fluturimin qiellit kaltërosh e zemra i përdëllehet kur e dëgjon gugatjen e pëllumbeshës, duke i kërkuar dashuri e t’i qëndrojë vetëm disa çaste pranë… Zëri i saj e ngashëren dhe ai bën disa kollotumba e pikiata të mrekullueshme dhe vrikthi struket në zgavrat e faqeve të shkrepave të murmë. Krahët i grihëson dhe i forcon nëpër thepa gurësh. Këmbët i ka në ngjyrë të veçantë, ngjyrë jargavani në të purpurt, me thonj të sedeftë.

Sytë e veckël i duken si të edhit të sorkadhes, me ca lulëkuqe me pikëza si ninëza rubini dhe kurrë s’e humb asnjë pupël… Është i virgjirt me atë shall rreth qafës që ma ka në ngjyrën e gjetheve të barit në fillim të shtatorit.

S’e tundojnë e s’e futin në ngasje as fshatrat, as qytetet, as kafazet mbretërore… E ka mbretërinë e vet, Bjeshkën!… Veç krahthyer ose të plagosur kur e sjellin gjahtarët në lagje, ai vështron me habi se përse e zbriten prej Bjeshke…

Pëllumbi i egër është lulëkuq për pikturë.

 

 

 

 

 

 

 

NË AGUN E MËNGJESIT

 

Le të më vërshojë buzëqeshja, si shkumë e bardhë margaritare, kur dal në oborr dhe puhiza lojcake ma bleron ballin (kushediseçka).

Ëndrrat e sedefta tashmë ia kanë mbathur në bjeshkë ku shehen luleyllkat në të gjitha rrugët dhe dasmat e gëzimit, pik atëherë kur hapen me sqepin e zogut dyert e agimit në brigjet pa emër. Po them se pik atëherë po dëgjohet muzika e largët me borëbardhat e hareshme, më të hareshme se pajtimet e besëlidhjet.

Si lifqerët e Mirushës lëshohet një plym me flutura ngjyrëmahnitëse që i zhdukin sëmundjet e dielli mbi bjeshkë kthehet e klith: Eureka! Ngazëllimi dhe dëshirat lajmërojnë botën e tërmetet vonohen, se agoi dita, zbardhi dita me rreze ylberore e qetësia po hapet nga kapakët e argjendtë. Në miliona sy – ngjyra e syrit të mëngjesit, shtatë mrekulli simfonish, shtatë vrapime rrezesh.

Nga yjet e detit, nga ujërat nëntokësore, nga ylberet e fshehura dalin mollëkuqet e ngashëryera e vrikthi varin gjerdanet e rruazave të vesës të marra nga fijet e barit. Kërcenjtë e bymyer nga dora e qiellit, që tërë natën kishin shtrydh tumkat e rënda të reve, rrokulliseshin në rrodhanin e gjumit dhe ëndrra ime me engjëj në zemër, shihte ditën në çdo yll!…

Lumi i ka hapur krahët e kaltërt duke vrapuar teposhtë, i madh dhe krenar me valët e dalldisura. Nën shelgjet degëplota, me gjethet sydrenushe, nën korin e amshuar të trishtilave, lumit i paqtohet rrjedha e blertë… A ka gjë më të bukur se të jesh peshk i argjendtë në lumin e vendlindjes?

Në mëngjes, më herët se agimi, kokrrohen dëshirat me qepalla dashurie. Brezin e shpresës për mua po e tërhek Sizifi i bukurisë.

Dielli po ma farkëton penën më të mprehtë se gjuha…

Në mëngjes ndahen dy fate, dy shpresa, dy puthje, dy takime, dy…

 

 

AJO – BUKURIA SUBLIME

 

Syarta ime që më ecte si sorkadhe këmbëlehtë, flutur e fluturuar kah luadhet e jetës, veshur me fustanin e bleruar të pranverës. E shikon trëndafili dhe xhelozohet për vashën më të bukur të Anamoravës…!

Reve, lumbardhave e trishtilave ajo u jep nga një sharki në dorë dhe bën ylberin dirigjent. Me qumështin e buzëve i gostit korrësit e verës. Barërave ua jep blerimin, drurëve ua shton gjethet. Në dorën e bariut të burimeve i gjerb krojet e fluturon me turtullesha e u hedh farën e mirësisë në ndonjë ujëvare me yje. E yjet – djemtë e zjarrtë të diellit, i vardisen. E sodisin dhe e puthin vashën e lulëzuar si akacja… Gati sa nuk thyhet kënata e tingujve të zambakëve të buzëqeshjeve.

Ajo gjithkujt në ëndërr i shfaqet hyjnore. Kush do ta ketë në dorën fatlume, gjithçka i bëhet njeri dhe lindje, flakë e vesë, magji e rrezeve. Ajo, vetëm ajo mundet të ndalë pleqërinë. Duart e saj pajtojnë gjaqe, sepse Ajo është E vërteta dhe godet aty ku duhet, paçka se bukurinë ia kërkon syri i keq!…

 

 

JETA PORTRETON VETEN

 

Vetëm syri është vallëzuesi më i madh dhe ia jep dorën syrit tjetër e i thotë t’ia marrë bukurinë me dritën e nevojshme e t’ia kallë thellë në zemër, t’ia ndriçojë këtë gëzim përtej shtatë ylbereve.

Agimi kur vrapon mbi kreshtat e thërret agimin e rubinit, ti nuk e din se ç’ndodh, o vëllamthi im: rrezet e mëndafshta po i presin vashëzat më të bukura anamoravase për ta qëndisur gjergjefin, sepse dasmat e kanë profilin e pakufisë, ku dashuria ka lezetin e portokallit pikluar nga hëna… Anamorava ime me fëmijë që lindin e që janë lumenj që s’shterrojnë, që s’vdesin kurrë, as marrin ujem për gëzimet e bluara.

Një burim me ujë të cemtë margaritar që s’i ndalon valëza në kindin e fundit të vetullës drapër të malit të te Stërlashtit. Buron edhe një krua tjetër me shtatë peshq të artë që ruajnë enigmën e shtatë fyejve, duke i magjepsur me melodi lojërat e paharruara të takimit të parë në peizazhin e malbrezeve të puthjeve të bareshave, me gjoksin si sejsane.

A ekziston ylli shtegtar me zogj të kaltërt që e mbajnë në mend takimin në luginat e brishta, ku shuhej etja e madhe në ballin e Afërditës?

Të mos thonë se është i artë! Mëngjeset prore janë në udhëtim mbi blanat e diellit që i gjakojnë mbrëmjet dhe mijëra sorkadhe të ëndrrës i zbulojnë mijëra ngjyra në duvakun e gjerdanin e nuses për t’u dhënë jetë. Kush i sheh kolonat e arta të vetëtimave të dritës, fare lehtë mund t’i shndërrojë ato në pulëbardha…

Jeta është formuar e ndizet syri i madh i gëzimit që e bartin kuajt me frere agimesh, me trishtilin e padukshëm që i cicëron në qepallë.

Jeta është piktore që portreton vetveten me ngjyra mahnitëse, me gjakun e marrur prej bimëve.

Jeta stërpiket me dardilivan…

 

ME FRUTNO, PRANVERË…!

 

Po ngarend pemëve heshtake duke dëgjuar gjuhën e gjetheve e më zbresin do gëzime krahlehta mes rrezeve ku kërkoj lulen time, kitaren e degëzave syçela që shoqërojnë himnin e burimit, kënduar mbi buzët qumështore të vashave…

Bletët si lëshojnë shtigjet e mbushura me lule. Buzagazi i tyre po grafullon si kënga në zemër, duke mbledhur nektar kurorë më kurorë dhe fshihen pas diellit të pazbuluar për të nesërmen e largët. Ndërkohë, shporta ime është mbushur me dredhëza të kuqërremta që galdojnë me ëmbëlsinë më të këndshme se amësimi i perëndishëm i luleve të blirit në blinishtën e pamasë.

E shikoj me ëndërrat e trëndafilit syrin e blertë të blerimit që më tregon çdo gjë për qershorin. Zemra ime ngadalëzë po shndërrohet në pranverë që parathotë pranverën…

Pranverë, të lutem, po të përgjërohem me afsh që gjuhën tënde të mos ia mësosh tjetërkujt. Me mrekullinë tënde vetëm mua më godit. Me këngën time dhe melodinë tënde mos deh askend! Ooooh, pranverë, pash nënën tënde Erëmirë, dua mallin tënd deri në shtatë kat qiell e kumbimet le të derdhen me zhumhur. Gjithnjë jam në udhëtime pas violinave të tua të mrekullueshme, si valët që stërkalen breg më breg, në rrënjën e syrit të një vashe me shtatë çelësa…

Pa thënë asnjë rreze fjale, gjallërohem.

Para kësaj pranvere erdha i ri e dua të mbetem i blerimit, dua të frutnohem me vargje, dua të diellnohem me metafora…

 

 

 

KËNGA E LUNDRËS SIME

 

Kënga, kjo shtegtare agimtare! Dritëson dhe bën gjumë në sytë e mi. Ka ikur nga panairi i ninullave të para dhe më shoqëron me vrapin e sorkadhes. Burimin e ka në përkundjen e djepit të ahut të foshnjërisë…

Kënga është pranë meje. Thënë më mirë, është një dashnore e devotshme që prej ditemotit kur ime më ma shpërthekoi cimbosken. Këmbët shtalbore i lëshova në truall e me buzëqeshje qumështore ia theka këngës. Më shoqëroi gjeli, qenushi dhe kori i rosave që gagarisin pranë bunarit në koritën e drurit duke më stërkalë. S’më kujtohet edhe aq mirë, në qaja a këndoja. Në syçkat e fëmijëve lotët janë margaritar, janë si shiu i korrikut, ndërsa gazi në faqet e fëmijëve është i purpurt si dredhëzat dhe ka amësimin e luleve të blirit. Që ate ditë e deri më sot, fare s’e kam të qartë si lindi kënga ime e parë. Gjyshe Urtia, mirë e ka vlerësuar: “Kënga e parë s’ka të sharë, e para ruhet mbështjellë në nektar!”

Ngashnjehen fëmijët e botës ndër lulet më të këndshme, përqafime, rritjete, dashuri!

Joshën fëmijët e botës prej yjve më të lartë e formohen ylbere me dashuri. Dritën që kërkojnë duan të gjejnë.

Magjepsen fëmijët e botës e pëllumbave ua huazojnë puplat. Duan ta përhapin me flatra dashurinë ndër manushaqe e vjollca, nëpër kroje e burime, ndër yje, ndër livadhe me barëra, në kopshtet më të mrekullueshëm me lule, nëpër liqenet ku flejnë guaskat dhe trishtilat ta përhapin me sqep këngën…

Mos m’i lidhni fijet e pagjumësisë, rrezet i zbukurojnë dhe i ngrohin këngët.

Bota fëmijnore… Këngët e mia të para ishin vetëm tufa lule… Sa fjalë gjithfarësh ka për këngët e reja, mjafton vetëm të nisesh në mëngjes me lundrën e dëshirave…

 

FËMIJËRIA GUASKË DETI

 

Mos e frenoni fëmijërinë, – le të dashurohet me fëmijërinë e bjerrur, që e kanë mahnitur ylberet, le ta joshin bjeshkët, me ngashërimet e trishtilave. Pse, pse hesht fëmijëria si guacë deti, e simfonia e saj dëgjohet larg. Hapi krahët e kapakëve guacë, e ma kthe fëmijërinë!

Ajo “çfarë e kemi parë me shikimin tonë fëmijërorë”, përgjithmonë e bartim me vete. Ajo na shoqëron tërë jetën. Me përshtypjet e para të fuqishme, me ngjyrat kaltëroshe, të mallëngjyerit dhe mrekullitë madhështore, me një milion nuanca, gëzimeve dhe dhembjeve, kredhemi në udhëtime të gjata, ku të presin peshqeshe nga më të ndryshmet! Megjithatë, fshehtësitë e fëmijërisë ngelin gjithmonë fshehtësi e fshehtësive; njëfarë magjie e dashur dhe kureshtje, fantazi pangopësie… bah!

Sepse loja më e mrekullueshme është në cirkën e agimit të parë… Dhe kur bëj përpjekje që të kthehem në fëmijëri, kam dëshirë të kthehem në diç të pastër parajsore, intime, ngushtësisht intime dhe të bukur, të më ngrohë një vaktësi e veçantë dhe kaltërsi përrallore, si qumështi i nënës. I picërroj sytë; parandjej kam një parandjenjë duke shikuar kaltërsinë e qiellit, e cila gazmohet, dashuria delikate, gjëlbërimi që pushon si qepallat e foshnjës në djep, afrohem pranë burimeve të natyrës. E tëra kjo dukuri më dukej e largët, njëkohësisht fare e afërt – në mua, në ata, në juve… dhe ju që do të vini. Janë gjëra vogëlake, e kështu janë gjëra të rëndësishme, i shikoni të mëdha, me sy të habitur e të virgjërt, të halisur, dhe i vrojtonim të ashtuquajturat gëzimet e vogla dhe të mëdha. Fëmijëria është e burishme (luksoze), flladitëse, diçka që ende s’është shprehur krejt, siç janë lojërat që s’janë shfaqur në skenat e botës me sheshe e kilometra dëshirash…

“Krejt më duket se e gjithë poezia fëmijërore është, për aq sa flitet me gjuhën e metafores dhe zhvillohet në atmosferën e mrekullueshme, të pakufishme para sendeve…” thotë një bohem poet kroat. Dhe si atëherë ta gjejmë një fjalë, metaforë ose fjali, e cila do të qëndronte pranë fjalës fëmijëri??? Vështirë është të mendosh edhe për një vjershë, që s’do ta parandjente. Në qoftë se, rastësisht gjendet ajo fjalë magjke, ai çelës i artë, vallë do të kërkoheshin, sajoheshin kaq shumë vjersha me imazhe fëmijërore. Vështirë është të vendosësh dhe për të drejtën, lojën më të dashur, për çastin më të mrekullueshëm të gëzimit të buhishëm si behari i pranverës. Ndoshta kjo është fjala – fatmadhësia, ndoshta – loja, ndoshta – butësia (ëmbëlsia shpirtërore), ndoshta – imagjinata, ndoshta – vjersha, e ndoshta – jeta

Këlthas: po, fëmijëria është jetë, sikur buzëqeshin bukuritë e bukurive, bukuria vetë; kënga më e dashur e njeriut, si muzika hyjnore. Muzika, bukuria e asaj kënge e gudulis imagjinatën, zgjon e grafullon për lojëra dhe gëzime, dhe të shpie në fëmijërinë personale, e cila përjetësisht është futur së thelli në ne. Mirëpo, i vështroj edhe fëmijët rreth vetes, ritentoj ta gjejë atë thesar, ta rizbuloj fëmijërinë ashtu siç unë e paramendoj, siç e dua, ashtu siç e dëshiroj, t’i ëndërroj ëndrrat e paëndërruara, t’i luaj lojërat e paluajtura, të jem përgjithmonë në gjurmë të ëndrrave më të arta fëmijërore, dëshirave të zjarrta dhe lojërave me fantazira kaltëroshe. E kam të qartë – diell në pëllëmbë dore – bota do t’ishte e varfër fare pa poezinë fëmijërore! Prandaj, dhe kënga e fëmijës duhet ta ruajë, ta mbrojë fëmijërinë me kaltërsi dhe harmoni, lojëra, zemërmirësi, imazhe të përflakura, të dashurisë dhe optimizëm…

Thënë e kam, e them e do ta them me plot gojën, subtilitet, pra e kam thënë në një rast, se vështirë është ta ndash (cilësosh) vjershën, në të cilën s’mund ta gjesh fjalën fëmijëri në bëshmërinë (domethënien) e saj të pastërt! Secila vjershë e shkruar ose e pasajuar është tentim që në të përgjigjesh, që ajo të zgjidhë enigmën fantastike. Atdhevendlindja ime është fshati Rrezebardhë, është fshat i pranverës, të njëfarë drite të mrekullueshme dhe me një qiell të kaltërt jo të zakontë! Ajo është kaltërsia e kaltërsive, që shfryhet së kënduari lumi Anger (Morava Jugore), ky lum është këngë mbi këngët; këngë e jashtëzakonshme. Pikërisht atje, përgjatë brigjeve të atij lumi-bukurosh, janë harbuar në behar dëshirat e mia vocëlake e të mëdha, fshehtësitë dhe lojërat. Atje, mu në atë vend të rritës dhe regëtimat e gëzimit dhe dhembjet e zemrës vetmitare, këndellen me cicërimat e trishtilit. Oh, sa më kanë tërhequr udhëtimet e fshehta nëpër botën e panjohur për ta zbuluar të panjohurën për imagjinatën fëmijërore!… Kam pasur dëshirë, të them t’i shoh petalet e fjollave të borës, për të cilat fillikat kisha lexuar e mësuar nëpër vargjet e rilindësve tanë… Në rrjedhë të viteve, më vonë, kur më s’isha as fëmijë, as djalosh, i kam stisur në vargjet e mia për dimrin, borën e dardolecat. Gjithmonë në ëndërrime më thërriste deti, e deti obobo sa larg ishte nga Marga ime, po ku valëzonte e derdhej lumi im i dashur me disa zogj të bardhë mbi shelgjet dhe plepat e bardhë që ishin port pushimi për fluturakët… E tëra kjo gjendet nëpër vargjet e vjershës sime “ÇKA MERR LUMI, LUMI GJATË”?

 

 

 

SI PO MPLAKEJ BABAI IM

 

Trumba-trumba engjujtë blu, me krahët e tejdukshëm fluturonin mbi sfondin e blanave nëpër qiellin e qëndisur me rremba. Vinin flladet e vaktësisë, me pergamenë të mrekullueshëm, çiltërt, qartë e të purpurt për ta magjepsur bukurinë e ndritshme të bardhësisë së dritës së trëndafiltë! Java e parë e korrikut amshueshëm zgalitej ditëve të verës, me gjerdanin e rrezeve të diellit, që ndaleshin pa hetueshëm mbi shpinat e korrësve duarbletë grunajave të gufuara, diku pak më larg zbehtë zverenikej një pëlhurë e papjekur kallinjsh, që të nesërmen, në dritën e ferkut mëngjesor bëhen të qelibartë.

Paçka se vapa, qysh në mëngjes, e shtrëngoi ditën për gabzherri, çaponte ajo qetë në pluhurin e thërmuar dhe asgjë s’kundërmonte. Është thirrje ngadhënjyese e jetës së pamposhtur.

Çerdhukëlat e shiut – vitoret e grunajave, me sqepat e tyre i grijonin drapërinjtë për dëshirat e begata të drithërave të bardhë; janë shoqëruese në çdo shtregë me kallinj si yje… Madhështia e brishtësisë së mesditës, ndezur në kandilerin fsheharak nga yllushi i padukshëm i ëndrrave – përcëllonte djegastralli i baba – diellit. Çerdhukëlat me sqepat majë gjilpëre i çukisnin bashkat e rralla të reve të përhimta, si obeliska të vrimosura nga shigjetat e mprehta për ta zhdarravitë vetminë e tyre…

Vera me korrikun si ndalte lifqeret e zjarrtë mbi kallinjtë e grurit. Vera me kolona të bardha, të larta, të plotpërhirshme – ag e terr me saç në dorë fuste në mengene edhe kallamoçishtet me tramakët kokërrsaçme…

Në cep të arës nën shelgun e moçëm, te pirgu i flladit, në stom të lumit, shplodhej babai im, me sytë drejtuar në cikol të Kikës, pa këputur perin e mendimeve për të ardhmen… Nga atllasi i ballit i rrokulliseshin shtonat e rruazave të vesës së djersëve të njelmëta…

Thash:

O, Zoti im,

O, hyjnori im,

si po mplakej im atë?

Si mjellmë e bardhë, së largu, u shfaq ime më, me çarçaf allafrënga të bardhë, mbi kokë me tepsinë e madhe, si hark shigjete në dorën e Odiseut të verës, me gishtat e hollë e të gjatë të duarve, ia solli drekën babait, duke e përshëndetur drisht nga respekti i pashpjegueshëm, me sy butësie, si lulëkuqet e brigjeve të lumit Marga. Ia shtroi përpara tepsinë me bukë, kripë, zemër dhe një shtambë me dhallë, – ofshani me ngashërim, ja këto janë, o burrë, krejt ç’ka dhënë Zoti!

– I qofshim fal Zulmëmadhit! – foli ngadalë babai im, duke luajtur nga vendi… Dylmeret e padukshme në lartësi të pakufishme të pasdrekës së korrikut nga zemrat e vogëla këndonin cicërima të ëmbëla… Uh! – ore, njeri (burrë) e mora me vete drapërin pa izen (lejen) tënde, thash ta lehtësoi krahun tënd të lodhur nga pikadielli…

Vocrrakut, shi para hundës, prej një kokaçel i brofi një flutur laramane, u ngrit për tri kacatorre nëpër qiell, ia mbushi sytë me blerime fantazie e pjalm të imagjinatës.

Dylmeret dhe flutura me fustanellë, me varkat e tyre të padukshme i drejtuan bashat e tej nga breginat e Stërlashtit. Sytë m’u bën seizmograf, spiralet e ninëzave u ngulitën në rrudhat e tim eti. Vallë, brenda potkoit të dy korrikëve, kaq shumë rruspa qenkërkan shtruar në gërshetën e rrudhave të ballit të babait tim?!

E – lumi i Anamoravës ujëpaktë, kavërdisej në kurmin melankolik të kaltërsisë së lëbyrtë. Dhe në fjalët e pashqiptuara të argatëve, që shpirti nga lodhja iu rrinte në majucën e hundës nëpër grunajat, në mbarim të ditës do të mbetet vetëm një rrëfejzë pa epilog!

Dita u përshkua nëpër unazën e urtësisë… Atëherë, vishkull u lëshua buzëmuzgu mbi Ballkan (mjaltë e gjak – nën.im), nisen të sorrollaten rreth e përqark retë murroshe, porsi gra beronja, e ç’është më me rëndësi, ju ndofta nuk më besoni, se si po mplakej babai im, as vet se dija!

O, Zoti im,

O, Zulmëmadhi im

pse po mplakej im atë?

 

Tevona e ndezi një cigar, tymin që e nxorri nga goja u ngafërrua me çufrat e rakitave të çufrrafta dhe ai pëshpëriti diç nën mustaqe:

“E nderoi dhe e çmoi – tha – gruan e fisit, aq më shumë kur ta lind një djalë, djaaalëëë, këte paksa e zgjati. Ajo burrëneshë është shpirti i shpirtit të shtëpisë!”

Ime më dhe unë s’ia dinim mananë (vlerën) e mendimit të mençurisë së babait, por na sëmbonte dhe as nuk kuptonim se sa shumë po mplakej – kryebabafamiljari ynë!… U shpalosën gjinjtë e bardhë të një reje të madhe, nga bukuroshja zeshkane, mandej beft, tevona nisi të rigonte shi i mirëpritur… Pakëz më vonë, nën mustaqe me një tis të hollë buzagazi ja pati dhe tha: “Shiu në korrik – drithi me shinik!”

U strehuam nën kurorën degëtendë të krekëces. Xurxullat e shiut lëvareshin si mushti i puthjeve të vashave anamoravase, nga shtëmbat gjigante me grykë tatëpjetë, nga kupa qiellore zdirgjeshin rrëshekë-rrëshekë…

Seç i veguan vite të trishta: 1945 (masakra e Gjilanit), 1947 (tepricat e drithit), 1948 (lindja ime) dhe 1955/56 (revolucioni i grumbullimit të armëve). I numëroi në numratorën e gishtave: ditët, javët, muajt, stinët dhe moteve që i rritej një “palo” djalë. Tragjeditë e mbipeshonin gëzimin e vetëm! Gëzimi rritej vetëm me gdheljet e prindërve.

“Më fal, më ndjej dhe më mirëkupto, o Zoti i madh!” – tha babai. S’jam aq zemërlig, as që kredhem në mendime të këqia, le të bie shi nëpër tëra viset bukanike, të rrafshit, livadheve, fushave dhe bjeshkëve për të mirën e njerëzimit, – kështu uronte dhe pëshpëriste lutjen burri ballin me rrudha, me drapër në cep të krahit. Ai, e dinte se dielli është madhështorë. Vocrraku përcillte i qetë rrjedhjen e lumit.

 

O, Zot im,

O kryehyjnori im,

O Zoti i agimit –

Si po mplakej im atë?

 

Një mrekulli – që vetëm zemra e atij e ndjente – ishte duke e veshë hijeshinë e asaj dite… Tha: “Shumë e brengës i është gjetë ilaçi; shumë e dertit iu ka shuar flaka; por ishin luftërat, por ishte hyqmi (pushteti) kur sundonte shkjau dhe s’ia venin veshin kush; duke shikuar me një sy dhe duke dëgjuar me dy veshët…”

 

 

Në vendlindje, korrik 2010

 

 

 

LULENANA

(Matnicaria chamomilla)

 

Hijes së sime ëmë, Fahrie, në 100 vjetorin e lindjes

 

(I magjepsur me qiellin kaltërosh, jam rritur me lule dhe me cicërima)

 

Sa herë që e shikoi diellin, e vështroi se si kërruset mbi shtëpitë e varfanjakëve dhe më bëhej më i ngrohtë se është… Lumi s’është opal, mirëpo s’është as i rrumbullakët… Vetëm dielli është pogaçe – sofër e madhe, sa një vapor, i cili lundron hapësirës mbi pullazet tona të përhirta… Dhe sot, më xunxuron në vesh, fjala e nënës: “Shejtni e dashun, shejtni që në hesapin tand s’dallon kurrkend!” Dhe tani, si atëherë në fëmijërinë time, ku ai (dielli) sipër shtëpisë dollma (përdhese) ndalet pakëz, kaq sa për t’ia parë kurorën e praruar rreth ballit, prej së cilës ndrisin sytë lara-lara të ngrohtë të luleve ngjyrë portokalli. Edhe mëtutje drithëriten visoreve të pafund, në të cilat e hudhi shikimin – sa më ha syri. Nuk ka trëndafila më të mrekullueshëm se ata – pas shikimit tim në zemrën e diellit. As fluturat çuditërisht më të bukura dhe madhështore, që atëbotë më vegonin para syve. As zog – zjarri magjiplotë kur kaptonte mbi urëbardhën hyjnore, se ndalte fluturimin mbi haragaçet e rrethuara me ferra! As të kimerave ëndrrasjellëse, miturisht të brishta mbi sixhadet e mbushullimeve (salltaneteve) të kujtimeve të kokoçelëve – këmbëzbathura të ditëve të mia pikaloshe, të fëmijërisë si lëmishtja e përzier me gjethe, si guaska të harruara në zhavorin e detit… O, Zot i madh!, çfarë harmoni e papërvujtume që nuk gjendet askund, e që ka përmbajtje për gjithçka – çfarë shëndritje në visaret e lirishteve të fantazisë, në të cilat as deri më sot nuk ia arrita dot të ngjitem, që së paku me cepin e syrit të shikoi nëpër një vrimë: çka është ajo atje në anën tjetër, të botës?!

Në anën time të botës, ndoshta fëmijët tjerë janë si zogj të rrallë?! Mendimet e fëmijëve janë tufëza lulesh, por skutat e tyre çfarë bote të paparë mëshehin?… Kam qenë fëmijë me treqind ëndërra e shtatëqind zgjëndërra… Në fillim të viteve të 50-ta, ah, por ndryshe ishte atëherë! Disi fare ndryshe… Tjera kanë qenë ditët që sillte marsi, tjetër aroma e prillit… Ëndërrat e majit dhe të qershorit ngjanin në deriçkat nëpër gardhiqet e kalbura! Magjet, si nëna pagane “nusëronin” të boshadisura! Varfëria ishte e skajshme dhe nëna ime, ama veç ime ëmë ishte lulja më e bukur në botë! Kjo qe fëmijëria e fëmijëve të prindërve të vrarë e të katandisur si “armiq” të popullit! As sot, se di në emër të cilit popull?!

Malet, vërrijet, fushat, livadhet e buhishme të Kosovës mburreshin vetëm me bar e lule të drojtura. Edhe ne çamarrokët, nuk rrinim bjerraditës, vraponim pas vjeljes së bimëve shëruese tërë ditën, në mbrëmje, tufëzat tona nënat dhe burrat e shtëpive, të nesërmen i shpienin në kasaba për t’i shitur, që neve kështu të na ushqenin… Kështu jam kuruar unë, kështu është shëruar bota… Unë si “tekanjoz”, gjithnjë e kam kërkuar lulen më të dashur – Lulenanën (kamomilen) gjumashen, e kam gjetur – flutur krahëbrishtakepushbut, kam ngarend nëpër qiell dhe kam vrapuar fushave, kodrishteve, lulenanat i kam sjellë në shtëpi, që nënën e dashur të sëmurë ta shëroi, shpirtkulluarën… Kështu them (sot skuqem) begatohej varfëria, kurse fëmijëria dalëngadalë kalonte, për të cilën asnjëherë nuk do të vetëdijësohem, ç’ne “vishaktepricat (!) në Kosovë, më 1947??

Ajo, hafifja, barkurritura, e brishta, burrëresha, grua në shtëpi, burrë në pazar, ime ëmë, prej nga ajo specie të quhet Lulenana në fushën e gjerë? – e donte shumë. Sikur prej qiellit blu e ka mbëltuar ndonjë dorëmirë, e fisme, dorë bujareshë, poende dorë varfanjake. Të bëhet sikur petalet e bardha kanë zbritur mbi kurorë, i ka derdhur ndonjë zog i dritës; ka lule të këtilla edhe atje ku nuk ka lule… Lavërtarët e arave të bukës së Fushës së Mëllenjave (Kosovës), e mbledhnin para buzëmbrëmjes, e sjellin në shtëpi, e vendosin në dhomën e gjumit që t’ju amësojnë pranë nënkresave… Nesër të jenë më herak se lulet.

 

Fëmijëria është një pjesë sermi e qielli në tokë

 

Një pjesëzë e qiellit në tokë dhe mbi të bima, e bimuar me lule mjekësore. Të rritura, kokorroshe, me gjethe të gjelbërta dhe mbi te lulja dhe flutura, beft dhe një mollëkuqe sapo i mbyll fletët dhe ulet afër fluturës… Çdo gjë është harresë, çdo fije bari harrestare, mbi të cilin fëmijët krejt padashur (pahiri) e kanë shkelur, duke i kërkuar arnat e blerta të quajtura – jetë!

Fëmijëria: e thash tashmë – Qiell, dhe thash hyjnisht Lule, hë, e thash apo jo – Lulenana! Dhe çdo gjë është afër me ato fjalë dhe emrat e tyre. Krejt ajo që mund të zë vend nën krahët e kësaj luleje. Nën strehën e saj! Fëmijëria është – prej aty e tutje bëhet me flatra, dhe mbretëria qiellore. Lulenana, ajo qëndron si lulja më e mirë në jakën e tërë integritetit të poezisë sime, në anën e majtë të zemrës, si nishan i saj dhe me tipare karakteristike. Në qoftë se bëhet fjalë në esencë për poezinë për fëmijë ose të rritur, – të gjitha këto vargje modeste i imagjinon dhe i sajon dora ime fëmijërore me dorëshkrimin drithëtar. Madje, si të kërkoi diçka nga mbretëria qiellore, diçka të largët dhe të kahershme që beft ma sjellë kaltërsinë magjepse, si zogu i kaltërt i Drinit të Bardhë, që askush deri më sot nuk ia ka parë çerdhën! Vogëlsia ime asnjëherë nuk do të ngopet duke e soditur botën! Duke e shikuar qiellin i pash lulet në tokën – nënë… Dhe mbeta çuditërisht me pikasjen surprizë: (“Një albatros kthente kryet në të gjitha anët. U duk koka e madhe e fokës me sy të blertë si deti.” – këngë popullore eskime). Po sikur të mos kisha qenë fëmijë, dhe të mos jam fëmijë thinjosh, që këte, ndoshta asnjëherë se kisha parë dhe ndijuar ose nuhatur… Me ofshe, po them se së paku ka mundur edhe të ndodh, mos, o Zot i Madh, që si i verbët ta kaloja rrokopujën e shekullit tim.

 

Sa fjalë gjithfarësh ka? Fëmijëria më mëson si ta shkruaj vjershën

 

Ajo pjesë qielli në tokë, ajo pjesë e përjetësisë, ose e amshimit e tërësishme, është pjesë e së kaluarës dhe ardhmëria e sigurt e vjershave të mia. Tërë jetën, një jetë të tërë – më shitoi fjala! I tërë një qiell, i cili mbi këtë jetë skamnore, që jam kërrusur dhe përkulur nën te. Në atë pjesë të qiellit që më është ndarë, më ka ra për hise, unë kështu e shikoi. Nën këtë qiell e shkruaj vjershën, e mbëltoi lulen, e ëndërroi nënën. Kjo është fëmijëria e viteve të pjekura djaloshare: fluturat, qengjat, shqerrëkat, vjollcat, dallëndyshet, ketrat, zogjtë nga më të ndryshmit, Anamoravën time dhe sovranin e qiellit – Diellin! Rreth këtyre jam krijuar, rreth tyre është ajrosur, është shpërndarë, përhap andej – këndej; as atë ditë e sot nuk pushon së vardaruari magjia dhe mrekullia e jetës, fshehtësia dhe bukuria e poezisë… Ajo edhe sot në merr me vete, më shpie nëpër botë… U nisa një mëngjesi… si dikur në ato fusha duke m’i treguar shtigjet, rrugët dhe udhët e shtypura dhe në ato vise që s’kapërcehet dot fare dhe e vetmja din të kthen në përdhesën time, kur e bjerr rrugën…

Ajo muza e bekuara engjëllore (Erato), më mëson si shkruhen vjershat. Ajo më kthen nga rrugëtimet e mia të gjata – me një mijë kilometra dëshira, nga kalueshmëria (tranzitare e kohës) nën strehët e ngrohta të poezisë… Ajo (fëmijëria) me këngën deri në orët e vona të pasmesnatës mbetet e zgjuar, e merakosur për dhe mbi mua; duke u ronitur mbi pagjumësinë e botës. Atëherë e kërkon – Lulenanën – epokën e jetës sime kurrë më të kthyeshme dhe stinën e artë të vjershës, poezisë… Perifrazim: “Bota është oborri im i fëmijërisë, vendlindja është oxhaku i metaforës sime, letërsia është planeti i shpirtit tim…”

Fëmijëria ime gjendet në vjershën “Kamomilja”.

 

 

Anamoravë,

Maj – qershor 2011

HULLIA E JETËS

– Fatit të njeriut

 

I.

Sapo ka nis hullia e parë e vragshme, kurse jeta është e gjatë dhe fusha e gjerë, e pakufishme. Ndofta nuk di se ç’lavër bëhet, vallë a bëhet lavër cilësore, apo jo? Do ta lavrosh hullinë tënde, e këtë nuk do ta hetosh fare. Të tjerët do të përgojojnë ashtu-kështu. Kuptohet do të ketë hipoteza si gjithmonë, dhe çdo gjë do të jetë e vërtetë ç’thonë: edhe ajo kur të lavëdrojnë, edhe ajo kur të qortojnë! Sepse lavdrimi dhe qortimi janë motër e vëlla! Më pastaj: çdo gjë do të hudhet në harresë, ndaj kjo veti në të shumtën e rastit të sjell kokëçarje… Pluhuri nuk reshë vetëm nëpër gjëra, në lëndë dhe fenomene – ai bjen edhe në gjuhë. Pluhurin mund ta shpërlajnë vetëm shijavinat e vjeshtës së Anamoravës. Punimi i parë i tokës është gratçore. Urtia flet: “Ugari i janarit, vllaga e beharit (misri i hambarit)!”

Shija e djersës tënde ka qenë përvojë jetësore. Dhe, po u përbirove nëpër unazën e përvojës – del fitimtar. Eh, sa je kolovitur i dehur rrugëve nga harlisjet dhe puna. Ke qenë dhurues i lëmoshëm me dorë e me zemër: ju ke dorëzuar erës kur të ka rrahur gjithnjë ajo, ju ke dorëzuar ortekut në rrëpirë, dallgëve në hapësirën e detit. Asgjë s’ke pasë përveç vetvetës. Të vetmen gjë ke mundur ta dhurosh në dehjen tënde totale – këngën! Po si mund të jeton njeriu pa këngën, jetën? Dhembja me jetën është ëmblemë adezioni në shkapërderdhje…

Në hapësirën e trazuar se thërret në ndihmë askënd. Shpirti i pamposhtur e njofton vetvetën, edhe kur tretet, atmot ujëvara e ditëve të ardhshme do të jenë me shijavinë deri në fundjavë me diell të ri… Dhe prehu në valët e jetës.

 

II.

Të arrinë cirka e dehjes ngado që ke shkuar rrugëve, sado që ke menduar se jeta është jetë e jo metaforë. Mund të mendosh, në mënyrën tende, bile çdo gjë: si ke ecur me ritëm të shpejtuar; si e ke ngadalësuar hapin; si ke shkuar rrugëve të shtrembëruara kurse nga kureshtja e madhe e ke kërkuar atë rrugën e ëndërruar – rrugën e vetme të drejtë. Prej pikës kur e lavrove hullinë tënde të parë deri te pika kur e ke përfunduar; lavrimi është sall një rrugë, një rrugë e vetme dhe në shtegun tënd të jetës e vetmja ta mëson, por të shfaqet para syve hëpërhë e padukshmja dhe e panjohura…

Kohës do t’ia bësh varrin me veprën tënde, atij tatëloshit me mustaqet si duaj thekre. Njerëzve t’u afrosh ndihmë në luftën e përjetshme me kohën… Nuk ekziston shpirt sikur i yti. Ngjashmëria me ndonjë tjetër s’është ngushëllim i rastit. Qëndrimet tua çdo kush mund t’i përshëndesë, mirëpo s’mundet edhe s’është i detyruar edhe ti aprovojë, ndonëse aprovimet janë të llojllojshme…

Pëllëmbët të janë bër si lëvore bungu. Shputat e këmbës të janë bër të forta se guri; e guri në të rrallë luan nga vendi i vetë! Çdo gjë që të duket në jetë fare s’ka pasur. Të kanë goditur ankthet trishtuese, ndërsa gëzimet të kanë bër bishtërim…

I ke zgjatur përzemërsisht duart dhe aq shumë i ke zgjatur; vetën e ke paramenduar – albatros, kinëse me gëzime do ta përshëndesish tërë botën! Në çdo shtërngim të grushtit tënd kanë çerdhuar fatkeqësitë, që ti i godet me dinjitet, duke mos ëndërruar kurrë në disfatë.

Dhe, hop, je ronitur në anën e neveritshme të jetës dhe askush nuk të shkëputë nga kjo. Jeta është grykë nëpër të cilën vështirë kalohet… Grykat, greminat dhe honet janë shenja vështirësia, të kobshme.

 

III.

Çdo njeri në mënyrën e vet dehet me ëmbëlsirë, kurse ti në mënyrën tënde dehesh me idhësi (farmak). Helmohesh me farmak, ndërsa gjithmonë mendon se ke shpëtuar. Jo! Derisa ti mendon kështu, të ka mbirë shpendra mu në hulli. Tani ecë e zhbije, he burrë! Sikur tërë urtësinë popullore, për jetesë ta zgjedhish në një shprehje, do të vish në përfundim se nuk ke shpëtuar Anamoravën, të shkosh sa më parë, sa më i sigurtë dhe sa më me nxitim. Nga sytë e jetës i blerët fluturoi zogu blu, që njëherë nën urën e Mbretit (nën harkun e parë e ka folenë mbi lumin Marga), shejtani rrallë e tek shihet!…

Si për mërinë tënde ke ngecur në gjysmë të bjeshkës, e gjysma është as te hapa, as te hupa; ke pu-pu-pu-rosur me të zërin dhe për herë të parë ke dëgjuar zërin tënd të paartikuluar, të ngjirur të njëmendët; ka jehuar bjeshkës; ka zbritur bokave e në lugina: është ngritur në maje kreshtash dhe zenitesh dhe ty t’është kthyer, sikur se në shpellë je formuar në lëmshin e tmerrit.

Ndaj, si epikurian dëshiron ta këndosh himnin e jetës së parajsës tokësore – ëndrra jote e fundit. Në zërin tën je vetëm ti: në mënyrë cinike e aprovon – i zhgënjyer, e braktis. Në të shumtën e herave braktisjet s’kanë të ndalur. Ironi!

Barrën tënde e shtynë përpjetë bjeshkës. Vetvetën në mënyrë sizifiane e ke munduar; mundimet e jetës gjithmonë janë dhimbë e bukur. Njëherë nën peshën e rëndë ke rënkuar, zëri t’është larguar gjëkundi, si qeni më besnik nga zotëria zemërlig, mu sikur fëmija nga nëna… Ngarkesa jote të ka ngelur besnike e vetme. Atë krahdru tëndin të dashur që me padurim e ke ngarkuar në shpinë, sepse shpina është e fortë dhe e përballon çdo gjë. Po kush, kush ta vuri samarin dhe samarin që e ke bartur ka qenë tejet i rënd. Çdo kush të ka detyruar që nën barrën tënde të biesh, që asnjëherë më të mos zgjohesh. E ti shpirtplagosur me një spagë të gjatë prej drite e nis përsëri lavrën në hullinë e drejtë.

 

IV.

Për botën ke kërcyer me gëzim të madh. I je mrekulluar kësaj të mallkuare, duke mos menduar se bukuria e kohës ngadalë po të vjenë. Jeta në ty ka gjetur viktimën e pashpëtueshme dhe e atillë të ka pranuar. Ke lindur nga një dashuri e madhe dhe nga dashamirësia që të bëhesh kurban i jetës, në pakthim!

Je humbës në shkretëtirën urbane dhe në shpirt, në kaosin e jetës. Po bën përpjekje që t’i definosh, por pa asnjë sukses. Vallë, po çka ke marrë si peshqesh për të mirat tua altruiste? Hajt, zbërtheje altruizmin… Asgjë. Çka do të marrësh, ore?! Anise lumi nëntokësor t’i shpërlanë eshtrat…

Toka enigmatike, qielli me yjësi dhe fytyrat njerëzore të kanë obliguar. Në emër të këtij obligimi mushkëritë e tua i ke shqyer, gjaku të ka rrjedhur çurga-çurga. Nga bukuria lëndohet kurse nga obligimi fillon matufosja. Mos përjetimi i bukurisë dhe mosdurimi i obligimit janë shenjë se je i vdekur. Për atë se je i gjallë nuk ndërrojnë gjërat as për një qime floku. Ajo që njëherë të varros nuk do të ketë as vdekje, as rivarrim. Kjo do t’i dorëzohet vetëm truallit që është i tij, dhe s’është më për jetë. Jeta rikëthen vetëm atë që e ka huazuar. Huazimet janë të zakonshme. Ke humbur jetën – ka fituar toka.

 

V.

Po si ti kuptosh të tjerët? Si fytyrë kthjellët ta shikosh në sy jetën gazmore kur s’ke faqebardhësi, as që e din se ekziston një jetë ballëhapërt. Atë që e quajmë buzëqeshje, s’është ajo ëndërrim i përdalë. Kjo është dhimbë që gabimisht interpretohet. Atë që e quajmë gëzim – s’është gëzim! Ai është çast i ligësisë së demonit në njeriun, sepse njerëzit janë shndërruar kaherë në demon. Dreqërisht i shpotit jetës në fytyrë.

Ëngjëll i varur mbi humbellë! Presish që të lëshojë pezhishka e merimangës, që e ndien ngjeshur rreth trupit. Derisa merimanga me vibrimet e padukshme ëmbëlsohet me lëngun e jetës tënde. Pema e stëprjekur pikon nga dega dhe pa fryer era. Ty të pret honi! Eh, këto honet! Çdo gjë është e gaditur, vetëm të piqesh. Sipas alkimisë së jetës, mrekullia fisnike e kaosit bartet në greminën e trallisur të paqartë. Trallisjet barten si orteku tatëpjetzës.

Nëse fryen era, ja fatmirësitë tua të befasishme. Beft do ta humbish çdo gjë, ose do të fitosh gjithçka. Do ta kesh më lehtë: s’je i detyruar askujt t’i lavdërohesh. Kjo është hera e parë dhe e fundit që ndodh kështu! Ndodhitë i krijojnë njerëzit. Njerëzit krijojnë ndodhi. Na ishte njëherë një ndodhi… dhe nuk u bë as enigmë, as ndodhi!…

Qartë e shohim: zogjtë fluturuan qiellit, yjtë përfundimisht të pranojnë në lojën e tyre. Ata të spërkasin ty. Dhe më në fund kupton: mirësia tregohet në vepër… T’erdhi arza yte e dëshiruar – mos ngjok!

 

 

7-8.11.1990

Shkup

 

 

KUR KJASON QUMËSHTI I KULLUAR I FËMIJËRISË

 

I.

Fëmijëria!

Është si shirat pranverore, pikat e shiut të artë të kujtimeve fëmijërore shkëlqejnë si safirët dhe rubinët në degëza smaragdi të verdhë. Nisu! Nisu kahdo qoftë pas kujtimeve sepse nuk është turp t’i kërkosh margaritarët më të shtrenjtë në botë – kujtimet… Poende, bëre këte me shpirtin plot ëndërrime dhe dritë në zemër. Hape katinarin me çelësin e shpirtit të kulluar, natyrisht plot mirësi dhe fuqi për falje. Vishu me trimërinë e kujtimeve, me xhaketën e shpresës dhe nisu duke e përbuzur acarin e mëngjesit, vapën përcëlluese të mesditës së korrikut dhe natën pa yje. Zemrën bëre hënë dhe pushtoje errësirën, duke e ndërtuar përsëri mëngjesin e ditës së re…

Fëmijëria dhe kujtimet janë arna në pantallonat përmbrapa… Fëmijëria është e bukur si faqet e shoqes sate në flokët me kordele. Vallë, mos është përrallë qëkur e harruar? Ulem në prehërin e ngrohtë të Nënës së Diellit dhe betohem:

Jo! – këlthas në kupë të qiellit… Baba Konstandin Kristoforidhi, sapo më heton se kam ra në dëshpërim, në veshin e djathtë më thot: “Merre titullin e vjershës time Yll i vogël lart në qiell dhe bëhu djalë krenar, nisu në rrugë me fener në dorë. Pa frikë në ëndrrën tënde duke ngarend pas fëmijërisë; plot dritë e shpresë, i mbushur me ngazëllim, kujdes, në heshtje i kredhur, mos e trillo yllin e parë të fëmijërisë!” – Baba Kostandinit i falënderohem përzemërsisht… Buzëqeshja e Tij, më lëvarët në balluke dhe qepalla…

 

II.

Një këngë popullore zezake (Joruba, Nigeri Perëndimore), me vargje të bardha (margaritarë) tingëllon e artë në veshin e majtë:

“Fëmijët janë si zogj të rrallë.

Fëmijët janë si koralet e shkëlqyeshme.

Fëmijët janë si argjendi i çmuar.

Fëmijët nuk mund t’i blejsh në treg.

Nuk mundesh as me gjithë majmunët e botës.

Mundesh për t’i blerë njëzet skllevë!

Por gëzimin na sjellin vetëm fëmijët.

Vetëm fëmijët janë përnjëmend fëmijë…”

 

III.

Nga kupa e fundit të qiellit po më vijnë fluturim disa ëndrra si qumështi i kulluar i fëmijërisë… Disa ëndrra janë pushtore me gjethet e lulëzuara të trëndafilave më të mrekullueshëm të gjithësisë. Disa ëndrra më befasojnë si zogjtë e lodhur dhe të tmershme, e të trishtuara – duke ikur nëpër mjegullnajë nga fajkoi kthetraverdhë – për t’ju shmangur gjurmëve kurrë të shlyera të kujtimeve fëmijërore. Dhe të gjitha ëndrrat do të bëjnë gjumë, të gjitha ëndrrat do të flejnë me kokat e kthyera kah qielli – në oazën e fëmijërisë.

 

IV.

Fëmijëri e ikur, në çdo stinë më shfaqet: Pranvera e re (duke e perifrazuar poetin Harold H. Lund – Danimarkë). Fëmijëria më ngjanë në një vogëlushe, të turpshme, me gishtat ngojë duke shëtitur e hutuar livadheve të një fushe duke përcjell fluturimin e fluturave, që parë i kemi – me shikimet tona personale fëmijërore.

Pranvera e re – fëmijëri e ikur luginave, shoqërohet me trishtila e turtulesha dhe mullinj të blertë ere, lulet e bardha të kujtimeve dhe të lara e stolisin saora stinën më të buhishme se grunajat si det dhe më të hareshme se kur buzëqeshin bukuritë, ato që duken në nënkrejsat e bardha si bora.

Pranvera e re – kështu e ka pranvera e re me hiret e veta; ç’po i ka hije e kaltër këmisha me lara qershie. Çdo larë ka një rrëfenjëzë më vete, ato kujtime kurrë të paperënduara, duke ecur këmbëzbathur pas shiut të majoshit, duke ia hap gonxhen një trëndafili.

Ëndrra e vjetër me Pranverën e re shkon në shkollë fushës së gjelbëruar. E – në kthim sërisht do të frushullojnë me përgjërim fustanellat e verdhemta vere në suvalën e përroit, mos të veniten shqim, kapërce gardhin – kujtimet e fëmijërisë janë flori i shkuar floririt. Hyjnor si bahçen e parajsës së mbuluar me mrekullirat kurrë të papara të durimit…

V.

Fëmijëria e “klyshit” rus poetit Sergej Jesenin, në vjershën antologjike “Kallëximet e gjyshes” – njëzet vargje, ai e rreshton fëmijërinë e tij… Një vigan në mesin e viganëve, lirik i vargut më sublim, kështu e përshkruajnë Serjoshën.

“Ai pra, (Sergej Jesenini, 1895-1925). Ai (Serjosha) i kishte sytë e kaltërt, thuhej si qielli më i bukur, thuhej si vjollca… Flokët e bujshme, ngjyrë trëndafili të verdhë, kaçurrel dhe gati gjithmonë të pakrehura. Ishte vërtetë i bukur (i hijshëm)… Por – edhe vjershat e tij ishin të stërbukura, plot fëmijëri, plot djalëri, me vandake rini, plot mendime të holla. Secila vjershë e tij është e kaltërt; vjollcë në kopshtin e poezisë. Vashëzat e donin dhe e dëshironin! Nuk e dij se çka dashuronin më tepër – bukurinë e flokëve, lojën fantastike dhe mrekulluese të kërcimtarëve të kaltërt të shiqimit të tij; apo amësimin e këndshëm që lëshonin zambakët e bardhë të vjershave të tija, që breronin ndjenja fëmijërore… Kishte shumë shokë, kishte shumë dashamirës, dhe kishte shumë adhurues. Tavanet e salloneve, ku deklamonte vjershat e veta, dridheshin nga kumbimi i duartrokitjeve. Skena tundej kur luante dhe i binte fizarmonikës… Kërcente më mrekullueshëm se shtojzavallet, me trup nimfeje, ngase thellohej në kujtimet e fëmijërisë… Fjalët i derdhen nga përroi i mendjes. Kur kujtonte fëmijërinë shaluar mbi kalin e dajllarëve, qante me lotët e mështekënave… Thuajse penën ia kishte bekuar Minerva…” nga cilësimet e një akcil poetit… Le t’i lëçisim vargjet me nektar dhe aromë fëmijërie:

“Mbrëmje dimri. Oborri hesht,

kroi shurdhët dikon.

Sajat me shamatë fëmijësh

përsëri në shtëpi na çojnë lehtë.

Pranë vatrës me furkë

gjyshja rrin deri n’orët e vona

dhe për Ivan budallain

pëshpërit ngadalë.

Pëshpërit e ne jemi ulur rreth vatrës

dëgjojmë në heshtje

Në gjumë na shpie nëna me rreptësi.

Por, s’kanë, jo nuk kanë fund

kallëzimet e gjyshes…

Kush mund të fle në këso nate?

Në derë era trokllon

si endacake e vonë, e kuqe.

Pëshpërit gjyshja – buzët e lodhura:

“Mjaft! Tashmë po agon!”

– Asgjë, gjyshe, do të rrijmë,

veç kallëzime ti na rreshto!”

 

VI.

Kthim? Vetëm kthim me çdo kusht në fëmijëri s’ka. Nëpërmes të obligimit të detyruar biles të kujtimeve të paharruara, kthim nuk do të ketë, vetëm në ëndrra – po… Me anë të gjurmimit për fjalët e para, për tablotë e para vegimtare… Zëri i largët i myzeinit në mëngjeset e hershme, pa lind dielli, më bënte më herak se agimi. Se kend e zenin në shtrat rrezet e diellit ia pështynin prapanicën!…

(Intermeco)

“Do të dëshiroja që të hyj në botën e fëmijërisë sime dhe të fshihem në ndonjë skutë.

Atje patjetër duhet të ketë yje që i rrëfejnë dhe qiejt që lëshohen, të thuash, në shuplaka dhe e argëtojnë me retë lazdrane dhe ylbere të larëm.

Atje ka edhe re që shtihen se janë memece dhe duken se kurrë s’do të lëvizin nga vendi. Ato duke lundruar, vijnë afër dritares së tij, duke i ofrua në kalim tabakët vigane plot me lodra të mrekullueshme.

Dëshiroj të udhëtoj nëpër mendimin e fëmijës larg, përtej gjithë kufinjve, deri në atë vend ku kasnecët shpiejnë porosira me rëndësi prej mbretërisë në mbretëri, ndërmjet sundimtarëve që s’ekzistojnë në asnjë histori të botës” – shkruan nobelisti Rabindranath Tagore (1861-1941).

Si ta ndërtojmë përsëri mëngjesin e ditës së re të kujtimeve, me flatra të reja – aty në atë oazë gjelbërohet bota e kujtimeve fëmijërore? Zogëza e kaltërt çerdhen e kujtimeve e bartë në sqep, nuk din për lodhje dhe mundime, as për brengat e botës fare; një burim nga valëzat e gojës lëshon bilbila… Fëmijët e duan këngën, është gazmendtare si vektoret e Anamoravës, kur endin pëlhura të ylberta me gëzime ku çerdhohet rehatia. Çfarë pëlhure magjike atëherë tezgjahu i juaj krijon si bishti i ndritshëm, i blertë i palloit…

Poetët janë ëndërrimtarë, kanë imagjinatë hyjnore… Dhe, poeti turk Mehmed Nexhati Ongaj (1914-1986), duke medituar në cep të Bririt të Artë të Bosforit, kishte vërejtur plot kureshtje një vocërrak duke vrapuar pas fluturave të bardha të pranverës, kishte sajuar këto vargje të dialoguara në mes të çunit dhe pranverës.

“Pranverë, nëse ti ke lule mërli,

unë kam dhëmbë margaritarë,

nëse ti ke rè të kaltërta,

unë kam sy të kaltërt,

nëse ti ke agime të kuqremta,

unë kam faqe të kuqe,

nëse ti ke pika të shiut,

unë kam lot të ngrohtë,

Nëse ti ke lumenj të gjërë,

unë kam anije prej letre,

nëse ti ke pa numër drunj,

unë kam pa numër ushtarë,

nëse ti ke zogj të lirë,

unë kam shumë avionë,

nëse ti ke erëra të furishme,

unë kam fluturakët e mij,

nëse ti ke hënën dhe yjtë –

unë kam flamurët e mij!

Ti, pranverë e bukur,

erdhe në vendin tim

si bajrak…”

 

VII.

Kur vijnë shirat, lulet kanë kremte. Një lule i pikë një lot gëzimi nga shendi i pranverës, bari merr shkëlqimin e smaragdit. Kur vijnë bukuritë e pranverës – rrënjët i zgjasin gishtat kah qielli, akacjet përdridhen si balerinat. Bukurezat palohen gjëkundi thellë ku as era, as ëndrra nuk mund t’i gjejë?! Kopshtet kur buzëqeshin nga mrekullitë ju thërrasin në solemnitete, i risin padukshëm frutet e kujtimeve…

Fëmijët janë si zogj të rrallë…

Mendimet e fëmijëve janë tufa lulesh…

Bota e fëmijëve është kalavesh me guaca kujtimesh…

Kujtimet kurrë s’kanë mbarim!…

Kujtimet e hershme pranvera të reja…

* * *

Fëmijët rritën kur bijnë shirat e pranverës. Lulet thërrasin për miqësi, sajdisje që nuk harrohet  as në moshën e thyer. Pikëzat e shiut kanë shkëlqyer si ar – në degë si smaragdi të verdhë. Nën to shelgjet janë lakuar, janë këputur si ëndrra e derdhur në gërshetat e vashës malësore, si gjerdanë me margaritarë…

Oh, çudi! Iku para teje rrufeja, vrasësja e njerëzve, si antilopë e lehtë para leopardit.

O ylber,

tregoja mirënjohjen tonë! Thuaj, le të mos hidhërohet! Thuaj, le të mos zemërohet! Thuaj le të na ruajë me plot frikë nga zemrimi i tij! Thuaj, ylber!

– Pse?

A thua nga mëshira?

Apo për shkak të qiellit që është aq i kaltërt dhe pse foka i gëzohej diellit si në breg fëmijët e vegjël…

 

 

 

E premte, 19/23 prill 2013

Në Shkup