VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

KOLLTUKU I SHPUAR ME PLUMB I NAKO SPIROS! – Nga MEXHIT PRENÇI

By | April 25, 2018

Komentet

Fatos Arapi, poeti dhe njeriu që i deshi të gjithë… – Nga Prof. dr. Bardhosh Gaçe

Fatos Arapi, poeti ynë zë- ëmbël dhe i dhembshur, bregdetas dhe epik, vetanak dhe social, nga 12 tetori do t’i përkasë përjetësisë. Do t’i përkasë përjetësisë poeti që i deshi të gjithë që nga lashtësia, deri sot dhe e deshën të gjithë.

Pas kësaj, Fatos Arapin ne nuk do të mund ta gjejmë në bregdetin e Vlorës anës së detit Jon, me të cilin ai ndërtoi tharmin e qëndrueshëm të formimit të tij, por dhe të poetit, metaforën universale të poezisë së tij, të cilën e ndërtoi mbi raportet e fatit të individit me atë të kohës dhe shoqërisë, të historisë, të humanizmit, të luftës dhe jetës, të dhimbjes dhe të gëzimit. Askush poet shqiptar nuk e rroku më mirë dhe më poetikisht kohën që jetoi si Fatos Arapi.

Poezisë shqipe do t’i mungojë shqisa mesdhetare, e një poezie të harmonishme me kohën, brenda së cilës ishte e tashmja e përjetshme, e kaluara dhe e ardhmja. Poezisë shqipe do t’i mungojë ai petku blu ku deti dhe qielli bashkohen në horizontin e detit Jon, i cili ishte bashkudhëtari i përhershëm i Fatos Arapit dhe kur ai ishte në Vlorë dhe kur ikte larg, dhe kur i këndonte historisë apo luftës dhe kur i këndonte dashurisë.

Do t’i mungojë aroma e portokalleve, limonëve, kuajt e bardhë të dallgëve të detit që i shuheshin tek këmbët netëve të dimrit. Do t’i mungojnë brenga dhe mërzia e poetit larg Vlorës si tij të dashur, të njerëzve të saj jetësorë dhe të shtrenjtë.

Fatos Arapi, që nga vitet 50-të të shekullit të XX kur u shfaq në poezinë shqipe, duket se erdhi me një lloj petku të ndritur, një petk që e mbajti veshur gjatë gjithë jetës së tij, një lirizëm brilant, me një ndjesi prekjeje të gjithçkaje që i shihte syri. Në poezinë shqipe diçka do ta kemi më pak, një zë lirik të ëmbël, i cili ishte vetëm zëri i tij, i pangjashëm me asnjë zë tjetër, i pakrahasueshëm me asnjë zë tjetër, një zë i papërsëritshëm në poezinë dhe lirikën shqipe.

Largimi nga kjo jetë e Fatos Arapit është një trishtim i thellë për njerëzit, për poezinë, për letërsinë, për intelektualët, për ata që e njohën, për studentët e veçmas për filologjistët, për publicistët, për studiuesit. Është një trishtim i thellë për këngët kreshnike, për lahutën, për malësorët dhe bregdetasit, për teatrin dhe ata që do ta lexojnë dhe në të ardhmen; ai ishte miku i të gjithëve në të gjithë format e jetesës, në gjithë larminë e komunikimit artistik, estetik dhe publicitar. Fatos Arapi ishte një nga njerëzit me një ndjeshmëri të pazakontë për gjithçka ndodhte në vendlindjen e tij, për gjithçka ndodhte në Vlorë, në Shqipëri, në trojet etnike shqiptare, e gjithë ajo ndjeshmëri kthehej në poezi, në letërsi, në mendim dhe në vlerë shoqërore.

Ndryshe shumë poetëve të tjerë, Fatos Arapi poet, përveçse një vokacioni të njohur arapian, ai përbën një fenomen të vërtetë në vetvete, dhe ngjan si ai lumi, i cili e nis rrugëtimin e vet ashtu pak e nga pak, e gjatë këtij rrugëtimi zgjerohet, vërshon dhe bëhet i vështirë për t’u kaluar në anën tjetër. Kështu ndodhi që nga fillimin e jetës letrare të tij e deri sot.

Duke qenë njëri nga poetët më të rëndësishëm dhe më të njohur të letërsisë shqipe dhe poezisë shqipe pas vitit 1945, Fatos Arapi është poeti i cili është kthyer në pasqyrë të kohës më mirë se kushdo tjetër krijues i brezit të tij. Tek askush poet tjetër se sa në poezinë e tij, shoqëria, marrëdhëniet, njerëzit në sakrifica dhe në ditët e gëzuara, zhvillimet kombëtare dhe ndërkombëtare, konstitucioni shpirtërorë i vlonjatit dhe shqiptarit në përgjithësi, Fatos Arapi i shndërroi në perla poetike, në një komunikim të rëndësishëm mes njëri- tjetrit dhe të një kohe për kohët e tjera. Në historinë botërore, cilësitë dhe tiparet e epokave, madje dhe nyjet e zhvillimit njerëzor, i janë dhënë historisë dhe shkencave sociale përmes poezisë.
Fatos Arapi i la poezisë shqiptare një pasuri të paçmuar që nga mesi i shekullit XX deri në ditët tona. Poezia e tij duke qenë një komunikim i zgjedhur dhe njerëzor, një komunikim në të cilin duket frymëmarrja e kohës, do të jetë një tipar përfaqësues i poezisë shqipe për të ardhmen. Poezia e Fatos Arapit do të jetë një model orientues i një poezie me karakter të qartë kombëtar dhe qytetar. Duke qenë një përfaqësues i një kohe emblematike, i një momenti kombëtar, ku shoqëria shqiptare synonte progresin dhe ndërtimin e një shoqërie humane, Fatos Arapi, duke qenë një qytetar i vërtetë, një djalosh i shkolluar, një fëmijë i rritur në perlën e bregdetit shqiptar anës së detit Jon, me një kulturë dhe ndjeshmëri të madhe, do të shënonte emrin e tij në panteonin e kulturës dhe letërsisë shqiptare, si poet, dramaturg, romancier, novelist, studiues, si gjurmues i kulturës së hershme shqiptare, si pedagog dhe si kulturolg i spikatur. Ai la pas një krijimtari dhe kontribut të madh.

Nëse pas kësaj do të na mungojnë hapat e tij në rrugë e anës së detit, nuk na mungon shpirti i tij i derdhur në prozë e në poezi të shtrira në gati gjashtëdhjetë vite krijimtari. Fatos Arapi shkroi në prozës novelat “Patat e egra” (1969), “Cipa e borës (1985), “Gjeniu pa kokë” (1999), shkroi romanet “Dhjetori i shqetësuar” (1970), “Deti në mes“ (1986), shkroi dramat “Qesari dhe ushtari i mirë Zhvejk, në një front diku”(1995), “Partizani pa emër” (1962), botoi përkthimet nga letërsia e huaj, kryesisht poezi “Këngë për mjerimin” të Nikolla Vacparov (1981), “Pablo Neruda” (1989), “Safo” (1990), “Antologji e poezisë turke”dhe poezia të tjera në shtypin periodik të kohës. Në gjysmën e dytë të viteve 50-të, përkatësisht viteve 1962- 1968, poeti Fatos Arapi boton vëllimet poetik “Shtigje poetike” dhe “Poezi dhe vjersha”, ku shfaqet si një poet i dimensioneve të gjera.

Në rrethanat e kufizimit ideologjik të kohës, veçmas pas vitit 1960, Arapi si një poet i talentuar që ishte, gjeti shtigje për të dalë nga ky rreth i ngurtë. Në këtë kohë ai shkroi poemat “Alarme të përgjakura” apo “I përkasim komunizmit”, në të cilat shfaqet dimensioni i kohës, zhvillimet kohore, kushtet në të cilat ndodhej Shqipëria dhe shqiptarët. Poeti krijon vokacionin e kohës në këtë rast, pasi ai nuk e harron atdheun, por arrin ta rishfaqë atë (atdheun) përmes emocioneve patriotike të tij. Poezia “Atdheu” është një model i përkryer i dashurisë dhe sakrificës për atdheun.
Pas “90-të, poeti Fatos Arapi botoi më shumë poezi se shumë poetë të tjerë, qofshin dhe të ndaluar, pasi në një farë mënyre dhe ai kishte qenë i ndaluar. Të një fryme ekzistenciale janë vëllimet me poezi “Ku shkoni ju statuja” dhe “Dafina nën shi” të botuar në vitin 1991, pastaj Arapi ka botuar librat “Në pikëllimin e dritave” (1993), “Më vjen keq për Jagon”(19940 , “In Tebenis”(1996), “ Më duhet një gjysmë ëndrre” (1999).

Me çlirimin nga “prangat e të kaluarës” në poezitë e kësaj kohe që pasuan me zhvillime dramatike në vend, Fatos Arapi i dha një dimension tjetër brengës dhe trishtimit të tij, nën motivet brilante të dilemës “Ç’të bëjmë me lirinë” në kushtet e lirisë. Në këtë hapësirë, e cila herë është e madhe dhe herë e vogël, Fatos Arapi solli një qasje mbi dhimbjen dhe trishtimin për atdheun, veçmas Vlorën e tij dhe Tiranën ku jeton, ndërsa “cikli i Vllasit”, i cili mban në vetvete kujtimin për vëllanë e vrarë në rrethana misterioze gjatë luftës së Dytë Botërore është i papërsëritshëm në poezinë shqiptare.
Në gati tridhjetë vite të tjera të kohës pluraliste, Fatos Arapi ka shkruar poezi, romane, studime, poema, publicistikë, vlerësime të natyrave të ndryshme, të cilët përbëjnë një fond të rëndësishëm autorial dhe tematik, pasi në poezinë e tij ka një refleksion të gjerë dhe korrekt të kohës, mendimit estetik, qasjeve poetike bashkëkohore dhe bashkëpunues. Ikja e fundit e Fatos Arapit na ka trishtuar të gjithëve dhe pse ai la një pasuri të çmuar, një krijimtari jo të zakontë, ku pleksen dashuria, dhimbja, brenga, krenaria, humanizmi, ëndrra për jetën, deti dhe qielli, e kaluara dhe e sotmja. Fatos Arapi la pas modelin e një poeti të talentuar, ku vetë koha është poezi.

I jashtëzakonshëm dhe bashkëkohor në përmbajtje dhe i përkryer në formë, Fatos Arapi pjesën më të madhe të vetvetes e ka lënë në krijimtarinë e tij. Do të trishtohet Vlora për mungesën e tij, do të trishtohet Tiranë, miqtë e tij në Prishtinë e Shkup, lexuesit e tij, portokallet dhe limonat e bregut të Jonit, që do të ketë më pak vargje për to, do të trishtohemi ne miqtë e tij, por do ta lexojmë më shumë se herët e tjera krijimtarinë e tij.
Vetëm hapat dhe zërin nuk do të ja ndjejmë dhe dëgjojmë, por Fatos Arapi do të jetë me ne dhe pranë nesh. Lamtumirë miku i përjetshëm i yni dhe të gjithëve!

BUQETË ME LULE TË FRESKËTA – Tregim nga ALEKO LIKAJ

Nuk kishim folur kurrë, edhe pse shiheshim disa herë në ditë, përballë pallatit tim te pijetorja në kryqëzim të rrugëve që lidhte qytetin tonë me tri qendra të tjera banimi. Nuk i dija as edhe emrin, por e kisha kuptuar se do të ishte një nga punëtorët e ndërmarrjes së përtejlumit, që rrëshqet si një gjarpër i lodhur poshtë lagjes periferike. Vinte çdo pasdite e rrëkëllente ndonjë gotë me disa të njohur që shpesh e prisnin aty. Tani ishim përballë në një kabinë treni. Më gjeti aty. Kaloi në korridorin e ngushtë me një tufë lulesh në duar, të mbledhura me një celofan të errët, nga ato të pastave që përdoreshin zakonisht, sa herë porosisnim ëmbëlsira për në shtëpi. Ndërsa unë mendova se duhej të kishte zënë vend në ndonjë kabinë tjetër nga fundi i vagonit, ai u kthye befas e u shfaq para xhamit të derës me një buzëqeshje pafajësie. Kërkoi vend dhe pastaj, sikur të ishim njohur e folur prej disa vitesh, më pyeti si në konfidencë:

– Për ku kështu?

Pasagjeri tjetër që ishte me mua në atë kabinë, vinte nga stacione të tjerë. E gjeta aty, ndërsa një çift po linte kabinën në momentin që u shfaqa te dera. U rregullua përballë meje dhe buqetën me lule e vuri sipër varëses së portmontosë, aty ku zakonisht vendosim valixhet apo çantat që na shoqërojnë në udhëtime të tilla. Rregulloi kollaren dhe tërhoqi poshtë fundin e xhaketës përpara se të ulej. Ishte e para herë që e shihja me kostum. Zakonisht mbante një dok kombinati, gati të zbardhur dhe një xhakavento pak më të erët se ajo e pantallonave.

Pasagjeri tjetër përballë meje kishte hedhur sytë përtej xhamit të dritares, ku kishin filluar të lëviznin peizazhet e periferisë së qytetit tonë.

– Pa hë, ç’kemi? – pyeti dhe vendosi duart mbi gjunjë. – Do të shkosh dhe ti atje?

-Gjëmë, -tundi kokën, por pa pikëllim. – Është dita e tretë sot…

E pashë në fytyrë ku nuk i lëvizte asnjë muskul. Pastaj u hodha një sy luleve që qëndronin atje lart, të mbledhura në një buqetë. Kuptova që ishte nisur për në kryeqytet, në ceremoninë që organizohej për funeralin e udhëheqësit. Nuk dija se si t’i thoja. Më kishte ftuar im kushëri, Skënderi, në Durrës. Priste fjalën e djalit në një ceremoni fejese. Mua më kishte të afërt, djalë xhaxhai. Merrte për nuse një vajzë doktori. Ishte prerë fjala dhjetë ditë më parë dhe neve na duhej tani shkëmbenim unazat e çiftit. Por kishte ndodhur kjo vdekje. Nuk mund as edhe të shtyhej më ceremonia. Përveçse një lloj tersi që sillte kjo në jetën e çiftit të ri, do të na shkaktonte edhe ne të tjerëve plagë pastaj. Mirëpo Skënderi dhe krushku i tij doktor, i kishin rregulluar pipëzat për ta bërë e organizuar në heshtje të plotë, pa bujë e zhurmë. Nuk mund t’ia thoja gjithë këto këtij njeriu , të cilin më dukej se e njihja prej vitesh. I thashë se kisha në spital një të afërm, të sëmurë rëndë, që do të operohej atë ditë dhe se me qendrën e punës do të shkonim edhe ne ditën e nesërme për homazhe në kryeqytet tek udhëheqësi që ishte në arkivol. Natyrisht që nuk isha i sinqertë me të në këtë pohim të fundit.

Stacioni i parë pas qytetit tonë erdhi shpejt. Njeriu i kabinës zbriti. Poshtë në platformë pashë një grup njerëzish me kurora e buqeta me lule. Me siguri që shkonin në kryeqytet për t’i dhënë lamtumirën udhëheqësit. Duhej të ishin ndonjë kolektiv nga uzina e atij qyteti të vogël punëtorësh. Nuk doja të na vinin aty, sepse nuk kisha qejf që trishtimi i asaj dite të më prishte gëzimin që më priste në ceremoninë e nipçes, të cilin e doja shumë. Dhe ashtu ndodhi në fakt. Siç duket, mbetën dhe u sitemuan në vagonin ku hipën. Kishim mbetur vetëm tani me njeriun që nuk ia dija as edhe emrin.

Kur treni u vu në lëvizje, tjetri u ngrit dhe mbylli derën e kabinës, që kishte mbetur ende e hapur.

– U shëroftë një orë e më parë kushëriri yt, – më tha, – dhe operacioni i ectë mbarë.

Unë e pashë përsëri drejt e në fytyrë. Edhe këtë herë asnjë muskul nuk i lëvizi, madje as edhe qerpikët. Më vajti mendja për keq. Nuk e njihja jetën e tij, por ajo buqetë me lule të freskëta më jepte të kuptoja se ishte ndonjë nga të thekurit e regjimit, përderisa shkonte i vetëm që të bënte homazhe tek udhëheqësi, i shtrirë në atë sallë, i vdekur. I thashë, “faleminderit” e në çast u bëra indiferent. Tjetri u rehatua dhe unë ndjeva aromën e një deodoranti që kishte hedhur. U mbështet përballë meje.

– Është e vërtetë që ne nuk njihemi dhe nuk kemi folur asnjëherë me njëri-tjetrin, edhe pse kështu si fytyrë jemi parë shpesh. Jetojmë në një qytet dhe kjo është krejtësisht normale për dy njerëz kështu si ne. Miti më thonë dhe punoj në bonifikim si shofer në fund të qytetit. Përtej lumit. Shpesh vij te klubi, aty në kryqëzim, përballë teje. Me shokët e mi të lagjes së vllehëve e kaloj kohën. Pimë edhe ndonjë gotë. Dëfrehemi. Pothuajse moshatarë. Dikur jam rritur aty dhe kam lindur atje, po tani jetoj diku në qendër të qytetit, te posta. Kam një pallat të thjeshtë. Po kështu e bëj edhe jetën. Dikur jetonte edhe mamaja ime me mua, por prej dy vjetësh ajo nuk është më. Pleqëri. .

Ktheva kokën dhe i buzëqesha, si për të aprovuar gjithçka tregoi ai për veten. Bëra të përzemërtin në atë takim. Miti nxori një paketë cigareje dhe ma zgjati me ndrojtje, duke kontrolluar derën e kabinës se mos lëvizte kontrollorja, një grua e bëshme, me flokë të gjata e të verdha si të Brixhitë Bardosë. I thashë se nuk e pija, por nuk më shqetësonte kjo gjë.

-Ne fare mirë mund të ulnim pak xhamin e dritares, në mynyrë që të dilte tymi jashtë, -i propozova unë. I pëlqeu kjo ide e u qesh në fytyrë si një fëmijë. Madje iu zhdukën edhe rrudhat mbi ballë e sytë e mëdhenj të zinj, m’u dukën sikur shkëlqyen fort.

– Nuk rri dot pa këtë. E vura kur isha ende shumë i ri. Ja, atje në Durrës, ku do të shkosh ti për atë hallin që të ka zënë. Edhe unë e kisha një hall atëhere.

Psherëtiu dhe pastaj ndezi cigaren. U ngrit dhe hodhi fijen e shkrepëses nga pjesa e ulur e dritares, e cila nuk ishte më shumë se dy gishta. Zuri vend përsëri e u mbështet si në fillim.

– Është një histori e trishtë që e ruaj prej tridhjetë vjetësh, ja, këtu, brenda këtij kraharori, – dhe goditi gjoksin me dy gishta sikur kërkonte të trokiste në atë derë të mbyllur prej aq vitesh. Lëshoi një shtëllungë tymi mbi syprinën e xhamtë të dritares, duke e tretur vështrimin larg, ku humbiste një përrua kodrinor. Pastaj, kur u shfaq një fushë me një shtëpi gjysmë të shkatëruar, kuptova se ndjeu një dhimbje. Mbase nuk ishte peizazhi në këtë mes, por diçka tjetër e brendshme. Kjo u duk më mirë, kur afroi cigaren përsëri në buzë. E thithi thellë pa e patur mendjen aty. Diç mendonte a sillte në parafytyrimin e tij.

– Është një shok i keq, – thashë unë për cigaren, si për t’u gjendur në bisedë. Tjetri e lëshoi tymin përsëri. Këtë herë uli kokën poshtë. Më pa drejt e në sy. Kuptova që donte të më thoshte diçka, por ndërroi mendim në momentin e fundit. Rrotulloi cigaren midis tre gishtave të dorës së djathtë, duke mos ia ndarë vështrimin për disa çaste. Ndihej traketruku i rrotave metalike të trenit brenda kabinës. Zhurma metalike shoqërohej herë pas here edhe me një ciatje që vinte si një zë violine në një orkestër të çakorduar. Miti tundi kokën e mblodhi sërish buzët pa mundur të shprehte asgjë.

– Jeta është e çuditshme, por ka një moral, – tha ai e më pa drejt e në sy. – Është i rëndësishëm që të respektohet…Eh!.. Të thashë për një histori që jeton brenda meje dhe që unë jetoj me të dhe për atë. Tek ajo fillon dhe mbaron për mua në dhimbje. Mbase ty nuk të intereson, se shpesh njerëzit janë indiferentë ndaj dramës së tjetrit. Ne vllehët kemi një shprehje për këtë kategori, duke justifikuar në një farë mënyre, kur themi se nuk më lënë këmborët e mia të dëgjoj këmborët e tjetrit.

Unë lëviza dhe shtriva këmbën e djathtë përpara, si për ta çlodhur, por vështrimin nuk e hoqa nga fytyra e tij. M’u duk se për të parën herë ai njeri kërkonte të nxirrte nga brenda vetes së tij një të fshehtë që e kishte ruajtur kushedi prej sa kohësh, por që e kishte munduar, mbase deri në vuajtje. I kishte sjellë dhimbje.

– Ka qenë e re, fare e re, as pesëmbëdhjetë vjeçe, Aneta. Kishte një trup të hollë e një fytyrë krejt të paqme. Dy sy si deti blu, të thellë e të bukur. Ia pashë për të parën herë në farmacinë e babait të saj. Ishte ditë e tretë e çlirimit të qytetit. Kisha shkuar për nënën. Doja një qetësues për kollën e saj që ato ditë e mundonte dhe e sfilitte. Prej një jave kishte zënë edhe shtratin. Lajmi se i shoqi dhe babai im kishte rënë në betejë disa ditë më parë në një qytet të Myzeqesë, e kishte drobitur. E kishte vrarë psikologjikisht. Mua ende nuk ma kishin thënë. Aneta ndihmonte babanë e saj, një mjek shëndetlig dhe me një trup që dukej si i mplakur, i kërrusur. Burrë i heshtur ishte dhe i sjellshëm. E dinin se kishte qenë për studime në Austri në rininë e tij. I tha së bijës që të më ndihmonte në hallin tim. I tregoi edhe raftin se ku mund ta gjente ilaçin. Vajza e solli shpejt e unë ia dallova mirë fytyrën e bardhë ovale, si dhe ngjyrën e artë të flokëve të dredhura që i derdheshin pas supeve. M’u duk si një nimfë e sapodalë nga deti. Isha i përhumbur, sa asqë e dëgjova këshillën e babait të saj se si do ta përdornim ilaçin që do të më shëronte nënën. Kështu më mbeti në mendje ajo ditë e parë. Isha gjashtëmbëdhjetëvjeçar. Një vit më i madh se Aneta. Adoleshent. Zëre se nuk fjeta atë natë. Nëna që nuk e dinte se si vuante kjo zemra ime, se si më përpëlitej në gjoks si një zogth që kërkon të niset në fluturim, i tha të nesërmen vëllait të saj, Vangjelit, që ishte në shtabin e qytetit të çliruar: “Dhimitri u shqetësua shumë për mua dhe nuk mbylli sy një natë të tërë. Po vuan. Ka të drejtë, se e kam të vetëm e dritë të syrit. Ai do të jetë trau i shtëpisë këtej e tutje”.

Mua ma kishin fshehur vrasjen e babait, dhe ky lajm vërtet më lëndoi e më rrëzoi psikologjikisht. Një humbje e pazëvendësueshme, që herë e mendoja dhe herë nuk do ta besoja që në momentin kur im atë doli malit për liri. Por ja që ndodhi. Por bashkë me dhimbjen e babait në një cep të zemrës sime, qëndronte edhe ajo, Aneta. Ku ta dija unë se edhe ajo atë mbrëmje kishte marrë lajmin për babanë e saj, farmacistin e urtë, që më priti e përcolli me aq fjalë të ëmbëla, sikur të më kishte birin e tij. E kishin thirrur në komandën e qarkut që në mëngjes. Dikush nga komshinjtë kishte raportuar se dy javë më parë ishte ndodhur për vizitë një major gjerman i garnizonit të qytetit në shtëpinë e mjekut. Dhe këtë e kishin parë që ta përcillte deri te porta e oborrit. Kjo kishte mjaftuar. Nuk dihet pastaj se cili ishte shkaku i vërtetë për vdekjen e farmacistit në mbasditen e asaj dite aty në komandën e qytetit. Ai vuante në fakt nga një sëmundje e pashërueshme, që vetëm e shoqia e dinte, por edhe mund t’u ketë mbetur në dorë atyre që hetonin.

Miti nxori një letër nga xhepi dhe e vendosi në syprinën e tavolinës së vogël të kabinës. Pastaj shtypi për ta shuar me dy gishta kokën e cigares që digjte ende e u drejtua nga unë për të kërkuar falje që e ndërpreu historinë e tij dhe u ngrit në këmbë. Shkoi te xhami i dritares që na sillte ajër të freskët nga jashtë, në atë ambient të ngarkuar duhani dhe më buzëqeshi me çiltërsi. Dhe zuri vend. Ktheu kokën nga korridori, e më tha:

– Së shpejti vjen edhe stacioni i radhës. Më duket se jemi mirë deri tani. Unë e aprovova me kokë, si për të treguar gjendjen time se ndihesha shumë mirë. Pastaj ai pyeti befas

– Mos të mërzita më këtë histori?

– Përkundrazi. Qenka interesante. Po të dëgjoj me vëmendje. Vetëm jemi.

Miti lëvizi nga vendi, u mbështet qetësisht dhe buzëqeshi përsëri. Heshti një çast, sikur të kujtonte se ku i kishte ndërprerë kujtimet e tha:

– Kur nuk kishte kaluar as edhe një muaj nga ajo ditë, Anetën e takova përsëri. Në të zeza ishte, por i shkonin. Ia tregonin trupin e kolmë dhe linjat e një vajze që po merrte tashmë përgjegjësitë për jetën e saj. Në varreza që të dy. Ishte e hijshme. Më salutoi me ndrojtje, sikur të ishim të njohur prej kohësh e pastaj mori rrugën për në qytet. Pak ditë më vonë e rigjeta në komandën e qarkut, në shtëpinë e një ish të pasuri, që ishte shpronësuar nga të parët në qytetin tonë atëhere. Unë me nënën ishim te daja. Na kishin thirrur për të plotësuar dekumentat e babait. Ishte shpallur dëshmor i atdheut si i rënë në luftë. Kishte ardhur një i madh nga kryeqyteti së bashku me një ekip nga pas. Aneta me nënën e saj kërkonin ndihmë. Nuk kishin me se të jetonin. Pa asnjë të ardhur. Femra dhe pa asnjë mbrojtje në këtë botë. Ia tregova nënës sime dhe i thashë: “Shikoje atë vajzë, a të pëlqen? ” “Goxha qenka shejtanka. Ka një bukuri që vret. Do të kisha qejf që ta kisha nuse për ty, kur të rritesh edhe ca, por duket që është nga sëra e borgjezëve. Nuk ia njoh familjen”. Pastaj ato hynë në zyrë te dajë Vangjeli dhe një çast më pas i pashë që dolën të dëshpëruara. Pa asnjë shpresë. Dallova lot në sytë e nënës së saj. Më theri në zemër. Nuk doja që edhe ato të vuanin. Nëna, si nënat, nuk priti dhe të nesërmen i tha vëllait, kur erdhi në mbrëmje tek ne, që t’i ndihmonte ato dy femra.

– Gjynah nga Perëndia. Bëj diçka, Vangjel, nëse është në dorën tënde.

– Por, a e di, moj motër, se cilat janë ato që më rrinë sot si qyqe? Austriakja dhe e bija e farmacistit, mikut të gjermanëve, pushtuesit të huaj. Ne vrasim mendjen se si të ndihmojmë sot fakir-fukaranë, dhe jo të përkujdesemi për zengjinët. Pushteti është yni dhe jo i atyre. Perëndoi dielli për ta. Ai do të ndriçojë pjesën tjetër që ka qenë në erësirë. Mua dhe ty, Kristavgji, dhe ata që kanë jetuar deri tani në mjerim.

Kuptova që daja ishe i vendosur në misionin e tij të ndihmave të popullatës. Por edhe nëna, sikur të ma dinte plagën e zemrës, nguli këmbë në të sajën. Pas dy orësh motër e vëlla sikur i zbutën gjakrat dhe u morën vesh jo vetëm për familjen e farmacistit të vdekur si njeri i armikut, por edhe për të tjerë nga kjo kategori:

– Mos bëj keq, Vangjel, t’u bëftë motra. Ndihmoji njerëzit, hallexhijtë, se stomaku nuk do t’ia dijë për politikë.

Daja na premtoi se austriaken do ta thërriste që të nesërmen. Nga dreka shkova edhe unë. I takova dhe u thashë që komanda e qarkut do t’i ndihmonte. Nëna e Anetës u mrekullua e më rroku në qafë, sikur të isha fëmija e saj. “Nuk kemi asgjë me se të jetojmë,- më tha. Idrizi, im shoq, nuk vuri asnjëherë para mënjanë. Ndihmonte që të gjithë. Edhe partizanët, biri im, aty furnizoheshin sa herë kishin nevojë. I mjekonim edhe në shtëpi, fshehurazi. Majori Shtalberger, që na erdhi në shtëpi, në fakt ishte për këtë hetim, edhe pse unë e im shoq flisnim të njëjtën gjuhë me atë. Na paralajmëroi. Na kërcënoi. Kemi qenë mënjanë. Idrizi ishte veçse një patriot i madh i vendit të tij, por që tani është edhe vendi im. Sepse unë e lidha jetën me Shqipërinë e shqiptarët. Më solli dashuria që nga alpet e Austrisë”.

Pas kësaj, unë u njoha më shumë me të dyja, nënë e bijë. Takoheshim vazhdimisht. U bëra vërtet djalë i shtëpisë së tyre. Përgjëroheshin për mua. Por jeta e tyre nuk do të ishte gjithmonë vaj, si femra ndienin vazhdimisht mungesa. Shumë herë flinin pa bukë. E kalonin ditën me një vakt ushqim. Elsa kishte studiuar në Austri për sizmografe dhe në atë kohë asqë bëhej fjalë për ndonjë institut shkencor në Shqipëri. Ishte herët për këtë gjë. Burri e mbante në shtëpi, por ajo nuk bënte jetë prej zonje. Nuk ishte e tillë. Vinte nga zona të vogla alpine, vajzë fshati. Me Idrizin ishte njohur kur ishin studentë në konvikte, atje në Salcsburgun e largët.

Treni frenoi menjëherë dhe vagoni ynë u duk se u tkurr nga forca shtytëse e vagonëve të tjerë që ishin afër lokomotivës. Na gjeti të papërgatitur. U gjenda në këmbë. Miti u bë nervoz dhe tha:

– Po këta a janë në vete? Udhëtojnë njerëz dhe jo kafshë. Hajde trenistë që kemi edhe ne. Por edhe fillestarë të ishin, në stacion bëhet gjithmonë kujdes. Unë ula xhamin e dritares dhe zgjata kokën jashtë. Ndjeva freskun që më ra në fytyrë. Dallova që larg një grup njerëzish që hipën në tre vagonat përpara nesh. Disa prej tyre mbanin kurora me lule, por edhe buqeta. Pastaj sytë më vajtën te buqeta e njeriut që kisha në atë hapësirë të vogël treni, që udhëtonte me mua për të njëjtin qëllim, ashtu si ata. Ajo ishte vendosur përballë meje në vendin ku zakonisht ishte i planifikuar për valixhe të vogla e çanta dore të mëdha. U ngrit në këmbë edhe Miti. Shtyu derën e kabinës dhe zgjati kokën në korridorin e zbrazur:

– Ishalla nuk vijnë këtu. Vagoni ynë më duket se është me fat, – tha ai, ndërsa shtyu përsëri derën për ta mbyllur.

– Do të jenë sistemuar andej. Jemi të fundit dhe treni zakonisht qëndron përpara. Që të vijnë deri tek ne, u duhet të ecin ca. I bien shkurt. Hipin atje ku qëndron vagoni, – thashë si për të plotësuar dëshirën e tij. Por në fakt edhe mua po më pëlqente ai lloj intimiteti e vetmie nën shoqërinë e një historie që edhe Miti po e rrëfente me ndjenjë. Kishte qenë pjesë e jetës së tij. Treni lëvizi përsëri dhe ne të dy zumë menjëherë vendet përballë njëri-tjetrit. Mes nesh u ndodh buqeta me lule që u rrokullis nga vendi ku qëndronte që në fillim. U përkulëm të dy dhe në çast ia lashë Mitit që ta merrte. Ai e solli para fytyrës së tij e i mori erë. Ishin disa karafila të parritur mirë e disa lule të tjera me ngjyrë. Ndihej aromë. U kaloi dorën sipër me përkëdheli, sikur të frymonin si të gjallët dhe pastaj e vendosi me kujdes në krahun e djathtë si një pjesë e vetes së tij. Mendova se një djali dëshmori si ai i kishte hije ai moment që t’i çonte udhëheqësit të vdekur lule, sepse kishte drejtuar luftën. E kishte fituar.

– Jemi vetëm, – i thashë sërish Mitit, si për të kujtuar që të vazhdonte të tregonte tregimin e lënë përgjysmë. Ai bëri një gjest si për të më thënë: “Ah, vërtet si harrova?” Nxori përsëri nga paketa një cigare dhe në çast u pendua. E mbajti në dorë, si për të më thënë se kësaj here nuk do ta ndizte më. U koll pak duke vënë grushtin përpara gojës e tha me një zë si fërshërimë:

– Kur vendosa që Anetën ta çoja në shtëpi, mësova se ajo ishte e sëmurë. Kishte filluar të villte gjak. Më ishte fshehur. Për dy vjet që ishim njohur nuk ma kishte thënë asnjëherë, ndonëse Maria më tha se ishte çështje e dy muajve të fundit shfaqja e saj në familjen e tyre. Por as edhe unë nuk e kisha kuptuar. Po më tretej e ligej çdo ditë para syve të mi. Mendova se e kishte nga dashuria për mua. Më donte, siç mund një i verbër të dojë dritën e munguar. Eh!… Pesë muaj më parë, nëna e saj, Elsa, më kishte propozuar që të përfundonim shpejt në martesë, sepse edhe Aneta nuk mund të jetonte dot pa mua. Nuk kishte as gjumë. Shpesh qëndronte vetëm në shtëpi, se nëna e saj kishte mundur të gjente një punë në spitalin e qytetit si pastruese. Natyrisht me ndihmën e dajë Vangjelit, që edhe këtë herë i kishte vënë zemrës një gur dhe kishte lëvizur nga parimet e tija. Atëhere e bisedova me nënën që Aneta të vinte e të jetonte me ne. E dija se ajo nuk ma prishte, por vëllai i saj nuk u përmbajt. Bubulliu. Thuajse u çmend fare. Më tha se po shkelja mbi gjakun e tim eti, që kishte dhënë jetën për lirinë nga okupatori dhe që njerëzit të ishin të lirë e të pashfrytëzuar nga ata që i kishin pirë gjakun, të pasurit, e borgjezët. Idrizin e konsideronte bashkëpunëtor të pushtuesit dhe nuk do ta lejonte kurrë që unë, djali i dëshmorit, të merrja për grua vajzën e tij. Ime ëmë në fillim nuk e kundërshtoi, se i dhimbsesha unë. E dinte që unë vuaja për Anetën, por edhe se Aneta nuk mund të jetonte dot pa mua. E donte edhe ajo më shumë se një nënë. Nuse i thërriste sa herë ajo vinte e kalonte ditën në shtëpinë tonë. Ia puthte duart e ballin dhe gëzohej si një fëmijë e parritur. “Ti ma bën të lumtur Dhimitrin tim, të vetmin thesar që kam në këtë botë”. Por edhe Aneta nënë i thoshte. “Vërtet që ikja e babait më trishtoi, po fati deshi që unë sot kam dy nëna”,- thoshte ajo vajzë me flokë të arta. Dajë Vangjelit i thashë që unë e doja vërtet Anetën dhe se ajo në fakt është tashmë pjesë e familjes sonë. Kaq u desh që ai të shpërthente përsëri. Nuk e di pse i ra në kokë e na tha: “E pamundur. Boll më. Dashkeni ta bëni edhe pjesë të familjes, pasi më keqpërdorët duke i shpëtuar ato nga uria, tani do t’i ulni edhe në një tavolinë me mua. Këtë unë nuk mund ta duroj. Ti, nipçe, je ende i vogël dhe i ke akoma buzët me qumësht”…

Unë ika dhe i lashë aty vëlla e motër. Dola dhe eca në natën gojëprerë, pa e ditur se ku. Ndjeva dhimbje në zemër. Sytë m’u mbushën me lot dhe qava si një fëmijë. Po kuptoja se po e humbja dashurinë time, Anetën, dhe këtë nuk mund ta shpëtonte as edhe nëna që më thoshte se isha thesari i saj i vetëm. Unë e dija që pas kësaj ajo do të dorëzohej. Nuk mund t’ia prishte vëllait të saj, Vangjelit, i cili bënte edhe detyrën e babait tek unë, por edhe të mbrojtësit e njeriut që përkujdesj për jetën tonë. Jetonim prej disa kohësh në atë qytet, tek të afërmit e nënës. Pa atë në ato vite jo vetëm që nuk do t’ia dilnim dot, por do të vdisnim urie. Ishte vështirë për moshën time që ta mbaja shtëpinë me bukë. Në fakt unë tetëmbëdhjetëvjeçari, një muaj më parë kisha zënë punë si sekretar i drejtorit të grumbullimit të qarkut, duke u marrë gjithë ditën me shkresa, por pagesa ime ishte tepër simbolike. Haja atje dhe na jepnin ndonjë ushqim, sa për të mbajtur frymën gjallë në familje. Kjo ishte e gjitha në atë periudhë. Daja na jepte ca para nga rroga e tij, me të cilën mbante edhe familjen e vet, gruan dhe një vajzë të vogël, Leftin.

Natën e kalova në buzë të detit. Aty përballë tij ku frynin errëra e dallgët kafshonin errësirën si bisha të uritura, që kërkonin pambarimisht gjak. Por unë nuk mund të tërheqesha, jo, kursesi. Nuk mund ta braktisja Anetën kështu. Ajo vajzë që më kishte trazuar gjithë ëndërrat e mia djaloshare, me një zemër më të madhe se deti që e kishim para shtëpisë, ishte bërë motivi i dashurisë, qëndresës në jetën time, i burrërisë dhe i besës. Ky ishte vendimi që mora atë natë dhe nuk i lëviza. Kishte kaluar kohë nga ajo mbrëmje. Në shtëpi nuk flisja më për Anetën. Motër e vëlla menduan se plaga kishte zënë kore dhe zemra ishte qetësuar tashmë, por nuk ishte aspak kështu.

Pas pune shkoja vazhdimisht tek Aneta. Dilnim mbrëmjeve e shkonim deri në rrethinat e qytetit. Përqafoheshim e kalonim çaste ashtu nën pushtetin e dashurisë së zemrave tona dhe në darkë e ktheja në shtëpi. Ndiheshim të lumtur. Të thashë që vendosa ta çoj në shtëpi. Nëna ishte krejtësisht e pafuqishme që të më kundërshtonte, edhe pse nuk donte të prishej me vëllanë e vetëm, që i kishte mbetur në këtë botë. Për dajë Vangjelin mendova se një ditë do të dorëzohej. Dola në mbrëmje nga puna dhe shkova si zakonisht drejt e te shtëpia e Anetës. U thashë që të përgatiteshin, se në fund të javës do ta merrja Anetën në shtëpinë time. Këtë herë si nuse. Por vajza e ëndrrave të mia heshti. Uli kokën dhe e hodhi vështrimin tek e ëma, sikur kërkonte të merte mendimin e saj për vendimin e rëndësishëm, që do të jepej në këtë çast. Kuptova që u drodh dhe kraharori mezi i u mbush me frymë. Ngashëreu. “E ka nga emocioni, -mendova unë,- pasi është ky një moment tepër delikat në jetën e një vajze”. E ëma u duk se do të më thoshte diçka, por duket që ndryshoi mendim në momentin e fundit. Ktheva vështrimin nga Aneta dhe dallova që kishin lënë gjurmë në mollëzat e saj dy rrëkeza loti, të cilat shndrisnin nën një ndriçim jo të mirë që jepte një llampë që varej nga tavani i lartë i asaj dhome. Dukej se e kishte humbur shkëlqimin e saj pas ikjes së të zotit. Iu drodhën supet dhe Aneta shpërtheu në lot së bashku me një gulçimë që i doli nga brenda kraharorit. Lëshoi disa fjalë që mua m’u dukën si një mallkim për fatin e saj. Më së fundi mendova se këtu kishte diçka tepër serioze, që nuk kishte të bënte aspak me lumturinë e një vajze, të cilës i propozojnë të shkojë në martesë me njeriun që i kishte robëruar jo veçse zemrën. “Dëgjo, bir, -më tha Elsa, -Anetën e kemi të sëmurë. Qysh prej dy muajsh dhe kjo është koha kur ne e kemi konstatuar këtë nga një mjek italian në Tiranë. Vajza po bashkëjeton me një sëmundje të vështirë, që ne nuk mund ta përballojmë dot as financiarisht, por as edhe psikologjikisht. Ajo rezervë ilaçi tepër e kushtuar që e kishte Idrizi në farmacinë e tij, ka shkuar për të kuruar njerëz të tjerë. Por edhe jashtë në spitale e klinika nuk është se e shërojnë dot, por e mbajnë në kontroll. Ishim sot te doktori dhe mësuam se sëmundja po ecën me hapa të shpejtë. Është rënduar gjendja e Anetës, bir. U bënë analizat. Na rekomanduan një vend klimaterik. Eh!… Sa për lajmin e gëzueshëm që na solle, këtu do të jemi. Do të vij edhe ai moment që do t’ju shoh të dyve të lumtur, ty dhëndërr e Anetën nuse. Nuk ka gëzim më të madh për një prind sesa ky çast i magjishëm”.

Nuk e mendoja kurrë, asnjëherë, se dashuria ime e parë si një anije do të merrte kaq ujë dhe do të fundosej në detin e së keqes. Por, ja që edhe jeta nganjëherë është kaq e ashpër dhe e padrejtë. Është gri dhe jo bardhezi, siç e mendojmë ne. Nuk është çështje fati në këtë mes. Anetën e rrëzoi dhe ia dorëzoi sëmundjes mospranimi i dashurisë së saj në familjen time, partishmëria e vëllait të nënës sime. Kështu e kam gjykuar dhe vazhdoj unë, edhe pas kaq vitesh. Qofsha edhe i gabuar.

Në korridor u ndien zëra njerëzish. Vinin nga vagoni para nesh. Miti e ndërpreu rrëfimin dhe shkoi përsëri drejt derës. E shtyu dhe qëndroi aty si një statujë, duke ndjekur me vëmendje lëvizjet e të posaardhurve. Unë dëgjova zërin e fatorinos:

– Shokë e shoqe të Kavajës, lëvizni më poshtë. Ka akoma kabina të lira. Mos u grumbulloni këtu.

– Qenkeni shumë për në Tiranë sot, – i thashë. Ai më pa drejt e në sy, po nuk foli. Te Miti u afruan dy vajza të reja. Ky i pyeti:

– Vajza, të kujt ndërmarjeje jeni ju?

– Fabrika e qelqit, – tha njëra prej tyre, një vajzë brune dhe e hollë në shtat, duke iu përgjigjur njeriut që qëndronte te dera e kabinës dhe që nuk u kishte liruar rrugën e hyrjes.

– Auu! Qyqja, moj gocë. Po çfarë do të bëjmë ne këtu? – bëri sikur u tremb tjetra.- Nuk e sheh që ka vetëm burra. Hajde, të ikim te shoqet tona te kabina tjetër.

U duk sikur e tërhoqi për krahu shoqen dhe në çast u zhduk nga ekrani i xhamtë i derës në korridor. Miti ndenji dhe një moment dhe, pasi u sigurua që nuk kishte më njeri të na vinte aty në kabinë, e mbylli derën. U kaloi dorën flokëve dhe shkoi në vendin e tij. Mori buqetën dhe bëri të njëjtin gjest, ashtu siç kish bërë një çast më parë. I vendosi ngadalë në të njëjtin vend dhe u kthye nga unë.

– Kjo historia juaj qenka shumë e veçantë, – i thashë. – Gjynah që nuk e ka dëgjuar ndonjë shkrimtar, mund të dilte ndonjë roman i mirë që do të linte shijë te lexuesi.

Qeshi. Tundi kokën, këtë herë pa gaz dhe filloi:

– Ditët që rrodhën më pas, nuk kishin ngjyrë, por as edhe diell midis nesh. E shihja dita-ditës që po më fikej e po tretej si një qiri përpara meje. Ku ishte ai kurm vajzëror i ikur? Qëndroja vazhdimisht në shtëpinë e saj dhe tek ime ëmë shkoja sa për të fjetur. As edhe gjumë nuk kisha. Zëre se isha në punë, zëre se nuk isha. Por atje nuk më thonin gjë. E mbyllnin një sy për djalin e dëshmorit… Një ditë zuri shtratin e nuk u ngrit dot më. Filloi të lëngonte. U bë rëndë. Po fundosej. Nuk deshte që ta puthja më. Kishte hall se do të më ngjiste turbekulozin. Erdhi edhe ime ëmë. I tha se do ta shihte nuse shumë shpejt në derën e shtëpisë sonë. E pashë që Aneta u lumturua. Sytë i morën një shkëlqim, saqë m’u duk se dhoma e gjithë llamburiti nga një dritë që erdhi përtej dy dritareve të mëdha. Nuk do ta harroj atë çast. Vuri buzën në gaz si për të na thënë se e besonte. Më erdhi mirë që nëna ime e bëri të lumtur Anetën, qoftë edhe për një moment.

Të nesërmen e ëma, Elsa, solli doktorin e spitalit. Ai e vizitoi dhe u largua i heshtur nga krevati i saj. Në korridor na tha se edhe pak orë i kishin mbetur. M’u mbushën sytë me lot dhe fjalët shteruan buzëve të mia që dridheshin. I thashë Elsës që edhe ajo vajtonte fatin e bijës së saj në një gjuhë që unë nuk e kuptoja, e bëjmë nuse. Ajo hapi sytë e më pa si e mpirë. “Do ta veshim, ja këtu në krevat”. Austriakja tundi kokën e bëri kryqin. Dola menjëherë jashtë dhe u nisa me nxitim për te shtëpia e dajë Vangjelit. E dija se nusja e tij ruante një fustan nusërie. Ia thashë dhe e mora. Ndryshe nga i shoqi, ajo më mbështeste mua. Ka nevojë jetimi për atë gëzim. Kështu i thoshte. I erdhi keq për Anetën. Le t’i marrë me vete edhe në botën e përtejme. Të mbetet gjithmonë nuse. Pastaj renda për në shtëpi dhe mora rrobat që kisha përgatitur për dhëndërr. Vendosa një papion, se ashtu ishte moda atëhere dhe u ktheva me një frymë. Vetë e zhvesha dhe e vesha. E ëma nuk kishte zemër më në atë ikje të beftë të së bijës. Po Aneta po humbte dhe kishte një ndijim të paktë. E zbukuruam që të dy pastaj. Kur kishim përfunduar gjithçka në atë ceremoni të thjeshtë midis jetës dhe vdekjes, i shtrirë pranë saj në të njëjtin shtrat, iu betova se do t’i qëndroj besnik deri në vdekjen time, sepse unë tashmë isha martuar dhe do të jetoja çdo çast me atë, duke i dhënë e marrë dashuri. Kështu më iku Aneta. U shua. Mua më la shumë dhimbje në këtë jetë. Eh!..

Një sirenë e stërgjatur lokomotive po na lajmëronte se po i afroheshim stacionit të Durrësit. Gjeta rastin që Miti heshti dhe i thashë i prekur:

– Qenka një histori e trishtë kjo juaja dhe më vjen vërtet keq që paske patur fatin të ndeshesh me një ngjarje kaq dramatike si kjo me Anetën. Të rroni dhe ta kujtoni gjithmonë atë vajzë. Më falënderoi në heshtje. Ndjeva se nga kraharori i doli një gulç. U përmbajt. Pas pak u gjendëm në këmbë. U bëra gati që t’i zgjatja dorën dhe t’i uroja “Rrugë të mbarë”, por ai më la të kuptoja se do të më shoqëronte, derisa të zbrisja poshtë te dera e vagonit. Mbase i duhej të ndërronte vend tani pas ikjes sime, sepse pas gjithë atij rrëfimi nuk do t’i bënte mirë edhe vetmia. E kuptoja gjendjen e tij. Po hynim në stacion dhe ai mori buqetën në duar me një përkujdesje që binte në sy. Dallohej që ishin ende të freskëta. Ia ndjeva aromën. Lëvizëm në korridor e u përballëm me dy kavajaset, që kishin qëndruar të vetmuara në këmbë aty në korridor. I përshëndetëm e qetësisht shkuam deri te dera. Ishte një qetësi vdekjeje dhe njerëzit brenda në kabina heshtnin në zi. Ndiem që treni ndaloi në platformën e stacionit të Durrësit. Një det njerëzish që prisnin të udhëtonin drejt Tiranës për homazhe tek udhëheqësi. Me siguri ndërmarje të planifikuara që kishin radhën për të lotuar. Disa syresh u sulën menjëherë në dyert e vagonave. U ktheva nga Miti dhe i thashë:

– E po, të uroj, rrugë të mbarë. Po nxitoj, se paska shumë njerëz që po presin poshtë e që kërkojnë të ngjiten këtu.

Por ai më bëri përsëri shenjë se do të më ndiqte deri poshtë në platformë. Unë e falënderova dhe i thashë që nuk ishte nevoja. E konsiderova respekt të tepërt nga ana e tij për mua. Ngulmova përsëri, por ai zbriti përpara meje. U kujdes për buqetën që të mos ia prishte turma, e cila mezi priste atje poshtë. Mes trupave që nxitonin të ngjiteshin, u ula edhe unë në platformën e stacionit.

– Do ta kesh tepër të vështirë që të ngjitesh përsëri në vagon, – i fola ngadalë dhe në çast dyshova se ai nuk më kishte dëgjuar. Miti rregulloi pardesynë dhe më tha qetësisht:

– Lëvizim? Deri jashtë stacionit jemi bashkë. Pastaj mua më duhet të nisem drejt e në varrezat e qytetit. Sot Aneta ka tridhjetetetëvjetorin e vdekjes. Vij këtu çdo vit për të respektuar në radhë të parë kujtimin e saj. Të thashë që i kam dhënë fjalën përpara se të nisej për udhë, tek vdektarët, besën për të bërë qendresën. Dhe këtë e kam përmbushur me dinjitet dhe ndershmëri, derisa t’i shkoj aty pranë. Unë jetoj me këtë.

Heshta pa e ditur se ç’t’i them asgjë. Isha befasuar me veten time. Lëvizëm mes njerëzve që ishin sulur në dyert e vagonave. Zor se ai tren i merrte që të gjithë. Dëgjoheshin komanda që jepnin druejtuesit. Kërkonin rregull. Pastaj nxitova hapat që të arrija Mitin. Ishim pranë, unë, ai dhe në mes buqeta me lule të freskëta. Pas nesh ishte turma.

Aleko LIKAJ http://aleko-likaj.blogspot.com/

pulëbardhat poezi nga elida buçpapaj

qiellin e kanë
krijuar
pulëbardhat
duke marrë
pak e nga pak
ujë deti
për mijra vjet

detin e kanë
krijuar
pulëbardhat
duke çukitur
me sqepthin
e tyre
copka qielli
pakëz e nga pakëz
në mijra e mijra
fluturime

të parat në botë
Zoti
i krijoi
pulëbardhat

kur bie terri
pulëbardhat
ngjajnë
sikur hëna është
ndarë
në mijra toptha
fluturues
që e ndriçojnë
natën

edhe vetë hëna
është krijuar
prej pulëbardhave
shtegtare
që nga trishtimi
i janë larguar detit
e kanë krijuar
hënën

hëna vetë është
një shumësi
pulëbardhash
emigrante
që mallin e shprehin
me një burim
të pashterrshëm lotësh
drite të bardhë

pulëbardhat
janë varkëza
të vogla
që ngarkojnë
frymët
në fluturimin
për në
qiell

PËR HARRESËN E MIHALLAQ LUARASIT – Esé nga ROLAND GJOZA

 

Mungon Mihallaq Luarasi. Nje karrige bosh ne memorjen time, por jo ne realitetin e gjerave, sepse ajo karrige kushton dhe eshte zene me kohe. Ne kohe krize ka shume harresa, por kjo harrese eshte thjeshte harrese. Si per cadren qe e harrojme ne dite shiu diku, si per papagallin qe harruam ta ushqejme, pra eshte nje harrese e çfaredoshme. Kur i shqiptoj keto fjale duke perseritur merzitshem fjalen harrese, nuk e di pse me vijne neper mend radhet e gjata te aplikuesve qe duan te ikin nga ky vend. Te ikin sepse tjeter eshte jeta si nocion filozofik, tjeter te jetosh. Te jetosh ketu eshte e veshtire, sepse vjen nje dite kur e kupton se sa pak vlere ke si njeri. I tepert, bezdises, pengues ky njeriu, me mire nje zog, nje mi, nje morr, se e justifikon harresen.
I moshuar, i semure, ashtu ndodhi, se ate e ndiqnin prapesite, dhe regjisori i njohur pesoi nje aksident qe mund t’i shkaktonte vdekjen. U kujtua per nje kohe, me teper si bezdisje per qeverine, qe s’nxjerr para, po fut para, nga koleget qe u hidheruan sinqerisht, por s’kishin c’benin, te harruar, te perjashtuar dhe ata, lufte per koromanen, gjersa u harrrua e tani duket sikur ne kete bote e, vecmas ne ate te artit, te mos kishte ekzistuar nje regjisor qe beri emer ( fatkeqesisht ne kohen e socrealizmit qe rishtaret e kane perjashtuar bashke me frymet! ) Epo c’ti bejme, kohe te reja, zakone te reja. Dhe te mendosh se profesioni aq i rralle i regjisorit profesionist cdo dite e me teper po e humb kuptimin. ( Vetem kur vijne regjisore te huaj e arsyetojme c’kemi humbur! )
Po heq nje paralele. Do te xhironim nje episod per Tish Daine dhe e cuam ne Akademine e Arteve ku kishte dhene mesim. U cudita se sa i ndrojtur u be, me sa ngurrim ecte ne oborrin e kujtimeve te tij, askush nuk e njohu, qofte dhe nje njeri, ne ato koridore ku ai kish ecur dikur, nuk e pershendeten, pra e kishin harruar. Toke e zene, e ndeshim shpesh kete zezone te shkruar neper mure. Ja qe paska toke te zene dhe ne kujtime. Aq keq e ndjente veten sa nxori shamine dhe fshiu ballin e mbushur me djerse. Dhe te mendosh se tre muaj jete i kishin mbetur, aq i kishin parashikuar mjeket amerikane. Brezi i ri as qe donte t’ia dinte per brezin e vjeter. Per te ai kishte vdekur me kohe. Toke e zene dhe teatri sot. Po te shfaqet serish Mihallaqi dhe t’ua beje me dore? Nuk di c’te them. Vec di te kujtoj se kur vuri ne skene” Orfeu zbret ne ferr” te Tenese Uilliamsit, ne provat gjenerale u lejuan vetem pardesyte bezhe te sigurimit dhe inspektoret e partise. Te tjeret, aktore kureshtare dhe ndonje fans i krisur, kapercyen muret dhe e pane shfaqjen fshehurazi. Nje kryeveper. Mihallaqi ishte regjisori i logjikes se hekurt dhe i emocionit te fresket. Mjeshter i mizanskenave solide, qe qendrojne fort te kapura pas mendimit bindes, jo ndjenjes kalimtare dhe emocionit te siperfaqshem. A shkojne te dyja, a mund te ngjizen ne nje aliazh? Talenti rikrijon boten. Talenti na ben te jetojme dy here. Kete magji ka vepra e Mihallaqit, i cili eshte tani si ai koloneli i Markesit qe pret t’i shkruajne. Po nuk i shkruan njeri. I ngjan asaj afishes qe shoh jo rralle ne Nju Jork; Missing, per ndonje njeri te zhdukur. Ne rinine time ishin te jashtezakonshme shfaqjet e tij; Intrige dhe dashuri e Shilerit, Nje dashuri e tille, Dhelpra dhe rrushte, Morali i zonjes Dulska, Mosha e bardhe. Sot nuk i kujton njeri. Sepse ne nuk e kemi te shenjte traditen, perkundrazi shkelim mbi te kur shfaqemi bujshem, se nuk i pranojme rivalet, qofshin dhe te vdekur. Ne nuk duam te vazhdojme ku e lane te tjeret, po duam te kthehemi te zeroja dhe gjithcka te filloje me ne.
A pyet njeri per dramen me te madhe te Mihallaq Luarasit? Te vetmen, qe ai nuk e vuri vete ne skene? Njollat e murme, te Minush Jeros. Nga regjisor u shnderrua ne aktor protagonist, regjisor u be Enver Hoxha. Nje apogje, himn per te, dhe fill pas nje ditenate lumturie, renie neper rrathet e fundit te ferrit. Mihallaqi, si Orfeu zbriti poshte dhe humbi nderkaq ne terrin pa Euridike. Ndoshta iu kujtua dhe Orfeu.. i tij ne kete rrokullisje te gjemshme, i cili u ndalua te shfaqej. A kujtohej ne ate kohe, apo u harrua? Kujtohej, madje u be me i madh se c’kishte qene. Kjo ndodhi ne vitin 1968. Mehmet Shehu i dha trupes se teatrit te Korces flamurin e festivalit, ndersa Enveri ua hoqi ate nga duart. Nuk ishte ceshtja e drames, kjo sodome, sic u tha dhe u shkrua ne shtyp, po dicka tjeter, meria dhe zilia e udheheqesit per zevendesin e tij te ardhshem, sic flitej asokohe ne popull. Padashur Mihallaq Luarasi artist, kishte qelluar ne kohen dhe vendin e gabuar, ne nje skene teatri ku s’mendohej kurrsesi se mund te zhvillohej kjo loje e ndyre politike; e luftes per pushtet. Ai i humbi te gjitha, u denua 9 vjet me heqje lirie dhe kur doli nga burgu punoi bojaxhi, e shoqja Edi Luarasi, rrobaqepese. E harruan. Po, e harruan me ne fund, se sheshet u mbushen me turma dhe lufta kunder komunizmit perfshiu dhe artistet e asaj kohe, sic po vazhdon edhe sot.
E takova Mihallaqin ne Budapest ne vitin 1995. Isha bashke me Rikard Ljarjen. Erdhi menjehere dhe na takoi bashke me Edin dhe te dy na shoqeruan neper rruge dhe sheshe nen nje mjegull dhe shi qe s’ndjehej, po qe te bente qulle. Ne nje gri triste nostalgjie. Presidentin e Hungarise e kishte patur shok klase. Ai ishte dramturgu Goncz Arpad. Kjo e kishte afruar me shume me teatrin. Sa teatro ka Budapesti? e pyeta. Mbi 35, m’u pergjigj. Private, natyrisht. Me i famshmi eshte ai qe ve vetem dramat e Cehovit, me 70 vende. Biletat shiten nje vit perpara. Kur pame baletin Zonja kryenece te Shekspirit, une mbeta i mahnitur. Kush eshte regjisori? e pyeta. Qeshi lehte; Te kuptoj, me tha, te ka bere pershtypje, ky regjisor per nga vlerat renditet i gjashtembedhjeti. Pastaj ne mbremje nen shiun dhe mjegullen qe s’na u ndane deri diten e fundit, ai me tha gjene me te sinqerte; Presidenti me lutet; ver nje drame, te ndihmoj une per buxhetin. Tani i shmangem, pse do te pyesesh ti. Nuk dua te turperohem.. Jo, nuk e bej dot kete aventure. S’jam ne gjendje. Dhe kjo m’u duk me e dhimbshme se burgu. Megjithate ate e beri nje prove, por jo ne Budapestin e rivaleve te medhenj. Po ne Tirane, vuri ne skene dramen “Hekurat”, te mikut te tij, Goncz Arpad, si per t’i treguar, se habitatin ky artist emigrant e kishte ne atdheun e vet. Ai i kishte thene njefaresoj lamtumire teatrit ne netet me mjegull te Budapestit kur dilte fillikat vetem ose me Edin dhe benin proven e kalvarit per te mundur nostalgjine qe s’e mundnin dot. Ketu te urat mbi Bude dhe Pesht, gati cdo dite ndodh nje vetvrasje, me thoshte Mihallaqi. Prej nostalgjise se mjegullave, depresionit. Hidhen dhe mbyten. Por une dhe Edi qe kemi shume mall, s’kemi si ta perfytyrojme ndryshe atdheun, vecse me diell. Ah, ai dielli i Tiranes! Sa justifikues per gjithcka. Atje, atje, thote Edi e para, atje atje, po prit dhe pak, ia kthej une i dyti. Po c’te priste? Te dy pothuaj ishin harruar. Keshtu iu shkoi jeta dy artisteve te medhenj, me harresa te dhimbshme. Por ja qe kolonelit ka kush t’i shkruaje. Ata u kthyen. Ne moshe te thyer, te lodhur, te deshiruar per diellin. Ne Shqiperi ai vuri disa pjese te huaja dhe origjinale, megjithese kishte vendosur te hiqte dore nga teatri. Po atje, ne Hungari, ishin mjegullat, shiu, ajo gri ligeshtuese, qe te deshperonin ashtu vetiu, ketu ishte drita kendellese, malli i zgjidhur si nje thes i Krishtlidjeve. Po, po, atje, atje, te teatri, atje duhet shkuar, kush tha se s’do te ve me pjese, kush tha se nuk do te thith tere ate pluhur dhe ere kalbesire te asaj skene te vjeter? Atje jane hijet, hijet qe flasin, regjisoret dhe aktoret e vdekur qe ngjallen, sa degjojne se fjala shqipe ende kumbon me kumb te magjijuar. E nisi me nje drame origjinale ” Gomone”, qe e vuri ne skene regjisori i njohur Gezim Kame ne vitin 2003. Ne 2006 ngjit ne skene si regjisor “Streha e te harruarve” drame e Ruzhdi Pulahes. Dhe e mbylli me dramen e tij “Korbi i bardhe” C’fuqi ka dielli! 80 vjec dhe pa moshe. Ende? E c’mund te behej ende? Pusho, pusho, Mihallaq, mjaft! Po ai shkruante dhe gjithmone perseriste; Sheet, Edi, te lutem leri ato ene per nje cast.. Dhe i fliste asaj per projekte te medha! Si nje profet dhe bente gjestikulacione qe vetem ai i kuptonte. Dhe te mendosh se ndodhej ne vendin e denimit te tij, por qe, ah, kishte shume diell mrekullues qe i hiqte mbresen e pleqerise nje plaku qe bente cmos te kompensonte kohen golgotiane te burgut dhe te bojaxhiut. Dhe qendroi, sepse tashme e kishte ate pervojen e renies dhe te ngritjes nga ferri. Atje, ne Budapest, ishte i menduar, njefaresoj i zymte, ndersa Edi i lutej te ktheheshin. Ishin te dy te huaj. Tani qe ai eshte missing, shikohet serish si i huaj. Vetem kur te vijne kohe me te qeta dhe te kete me teper talente te vertete, teatri te mos jete ky qe eshte sot; nje karakatine, rioshet mund te thone kete shprehje; Ja, Mihallaqi e ka zgjidhur keshtu kete mizanskene te “Nje dashuri e tille.” Atehere do te themi, se Mihallaqi po del nga shtepia, eshte nisur drejt kafes qe t’u shpjegoje atyre si e ka zgjidhur ate mizanskene. Thelle thelle ne ndergjegjen e tij ai e ndjen kete gje, se eshte njeriu qe di te ngrihet. Dhe une po e heq afishen; Missing.

Nju Jork 2017

Laraska trembi veten – Cikël poetike nga ISMET TAHIRAJ

 

KRROKAMË LARASKE

Ag e terr

Krrokate ne plep

Dielli  i vjeshtës sorollatej

Andej-këndej

Si lëvore e prerë  portokalli

rebecka  me mushkojnja

E krynte  zarin

Mbi plep ende larasaka

Soliterit  i shihte

Nudot e gjata

Ejani dhe ju tjerë

Pjesa e përberë

Laraska rrinte ende ne degza

Plepi për çudi e miklonte

Ajo skenave nudo

U klithte  zemërushëm

qeni ishte tredhur nga veterinari

Se honepsin mizat

Më  as mizë  e kalit

Veç  kodrat mbrenda mureve

Ngriheshin e bieshin

Me taktin e krrokames

Sipër qiellit

Dita takohej me mbrëmjen

 

Laraska trembi veten

E përvetsoi gojdhëna ….

 

MBI KODRAT TONA

Në terr e pa , ne terr

Kokën tullace

Nishanet e  këmishës  me karmin

Mbi  flok një si  curril uji

Dhe  gazin e përhitur

Si buri kasneci.

 

Nuk deshi te shoh detin

Ne terr  e pa ne terr

Medajlonin ne faqe

Dhe brisk dhëmbi

Qe I bëri rrathet

Ne terrin hamshor.

 

Nuk dinte ne ishte ne kolovare

Apo ne   ënderrë  luhatej

Pas një pije  tradhetare

Qe e ngjeshi fund shtrati

 

Terr ishte terr pra

As salqiqe nuk kishte

As uri  buke s’vinte ne mendje

Kur rrokullisnin poshte lartë, lartë  poshtë

Mbi trupat e njëri tjetrit

Si mbi dy copa  senduiqi

Veç lëng I bardhë   djersë

Rrëshqiste

Mbi kodrina te  acaruara

 

Terr ishte po, terr

Kuleta mbeti e thatë

Banka si pranon  çeçet

Thyhet ura nga ngarkesa.

 

Ku tedal ,le tedal

Terr ishte ,terr I zi

Nga hoeti ne bagazh

Sy shqyer mërdhi

 

Mbi kodrat tona

As qershi buzkuqe

As dem I arenave

Baltovinë e shpirtërave

 

Terr ishte ,po terr

Prush qe djeg’ e te kthjell…

 

QYTETIT I DOLI PUNË

Tri daulle I dalldidsen qytetit

Qyteti u kthye ne rrangalla

Spirrat e xhamit futeshin

Këpucëve e këmbeve

Te kujtonin Ditën e Krrokatjeve

Si gjerdan I përrallës.

 

Qytetit ei doli punë

Te arrnohet  pjesë ,pjesë

E veta gunë.

jemi ushtri të heshturish poezi nga elida buçpapaj

jemi
ushtri të heshturish
ushtri të vdekurish
qendrojmë
të varur
pingul mbi tokë
ferrin nën këmbë
ferrin mbi kokë
me përkrenare hekuri
me veshje panciri
ngjyrë hiri
gojëburgosur
fjalët
irnosur
njëqind pashë
nën dhè
si kolerë
varrosur

 

jeni ushtri e ferrit
edhe në majë
të piramidës
as hije mbi tokë
s’lëshoni
kudo e kurdo
zili e urrejtje
kutërboni
statikë
të ngurosur
gjithë jetën
vrerosur
ushtarë plumbi
krimba helmues
zhgroposur
groposur
pa kthim
në ferrin
që krijuat vetë
fundosur

“KOSOVA” në tetë vëllime – certifikatë historike e shtetit të Kosovës – Nga NAZMI RRAHMANI

Tri vëllimet më të reja të librit “Kosova” VI,VII dhe VIII të Jusuf Buxhovit, përmbyllin projektin historiografik të autorit prej tetë vëllimesh me rreth pesëmijë faqe tekst të formatit B-5. Pas pesë vëllimeve të para që përfshijnë Antikën, Mesjetën, periudhën e Perandorisë Osmane, periudhën e viteve 1912-1945 dhe atë 1945-1999, vijnë këto tri vëllime të reja që përfshijnë (në librin e gjashtë) ngjarjet e ndodhura në Luginën e Preshevës dhe në Maqedoni gjatë viteve 1999-2001 dhe në librin e shtatë vështrohen të gjitha ngjarjet më kryesore në Kosovë dhe për Kosovën në periudhën 2002-2008. Në vëllimin e tetë janë përfshirë dokumentet më të rëndësishme historike që kanë të bëjnë me shqiptarët në përgjithësi, siç janë Vendimet e Shën Stefanit, Protokollet e Kongresit të Berlinit (1878), si dhe ato të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit të cilat kanë qenë përcaktuese të fatit të shqiptarëve në përgjithësi.
Pas përfundimit të luftës në Kosovë më 1999 dhe pas hyrjes së NATO-s çështja e shqiptarëve në Ballkan, megjithatë, nuk kishte perspektivë të një zgjidhjeje përfundimtare, sepse trojet shqiptare ishin të copëtuara nëpër shtete të ndryshme të cilat kishin edhe qëndrime tepër të ndryshme lidhur me pozitën e tyre. Autori niset nga fakti historik se Rezoluta 1244 në Kosovë anuloi dy gjendje: Republikën e Kosovës të shpallur në Kaçanik si dhe pushtimin policor ushtarak serb. Mirëpo ky zhvillim nuk mundi të anashkalojë proceset historike nëpër të cilat ka kaluar Kosova që nga okupimi serb më 1912 i përcjellë nga dy ripushtime: ai i vitit 1918 dhe 1944, e as realitetet shoqërore politike që i kanë përcjellë shqiptarët e Kosovës dhe të viseve të tjera që kishin mbetur nën Jugosllavinë e dikurshme e mandej nën shtetet që kishin shpallur pavarësinë: si Serbia e Maqedonia. Autori në këtë vëllim analizon në hollësi formulën e nxjerrjes së Serbisë nga Kosova duke hyrë NATO në Kosovë me të gjitha problemet që ishin shkaktuar, sidomos me hyrjen e trupave ruse në Kosovë, ndarjen e sektorëve, çmilitarizimin e UÇK-së dhe fillimin e krijimit të TMK-së.
Fillimi i vendosjes së protektoratit ndërkombëtar në Kosovë dhe faza e emergjencës humanitare, vakuumi institucional dhe qeveria e përkohshme dhe problemet e mëdha që rrjedhin në shoqërinë kosovare gjatë asaj periudhe, roli i ndërkombëtarëve në to sidomos në fazën e pare, të gjitha gjejnë vend në këtë që autori i vë në spikamë duke u mbështetur në fakte dhe dokumente. Periudha tjetër e analizës është ajo e rimëkëmbjes dhe përpjekjeve për një normalitet, siç ishin aktivitetet e para ekonomike dhe rindërtimi i vendit mbas shkatërrimeve që kishte lënë lufta, zgjedhjet e para lokale dhe vendosja e vështirësuar e legjitimitetit demokratik, korniza kushtetuese dhe formimi i institucioneve vetëqeverisëse. Faktet e paraqitura lidhur me këtë periudhë nëpër të cilën kalonte Kosova janë dëshmuar dhe analizuar hollësisht duke u ndalur edhe në shkaqet dhe pasojat e tyre.
Kapitull i veçantë në këtë vëllim është raporti midis gjendjes në Kosovë dhe Lugina e Preshevës, UÇPBM-ja dhe lufta për autonomi territoriale e politike si dhe lufta që ndodhi në këtë kohë në Maqedoni. Referendumi për Autonomi Territoriale dhe Politike i vitit 1992 në Luginën e Preshevës qe pikënisje e luftës në këtë rajon. Autori u bën një analizë të hollësishme, mbështetur në fakte e dokumenteve ngjarjeve që rrodhën në atë periudhë, të cilat e shtynë faktorin ndërkombëtar që të ndërhynte në parandalimin e konfliktit. Lidhur me këtë autori jep tekstin integral të Marrëveshjes së Konçulit.
Çështjen e Maqedonisë autori e trajton duke u nisur nga fakti se një përçasje sado e shkurtër e rrethanave politike të shfaqjes së Maqedonisë si koncept gjeografik nga Kriza Lindore e këndej, të Republikës së Maqedonisë në përbërje të ish Jugosllavisë dhe të shpalljes shtet i pavarur më 1991 tregon se shqiptarët i lidh si etnitet shtetformues në të në një hapësirë ku shfaqej edhe popullsia sllavo-maqedonase. Kjo mbështetet mbi argumentet historike, ato politike dhe argumentet etnike duke ndërlidhur Maqedoninë etnike si pjesë e etnisë dardane-ilire, periudhën e Vilajetit të Kosovës me Shkupin si qendër e shqiptarizmit politik, ngritjen e Maqedonisë në çështje ndërkombëtare në dëm të interesave shqiptare, realitetin demografik – vazhdimësinë nga antikiteti dhe lufta për rrënimin e tij, periudhën e Mbretërisë Jugosllave dhe shpërnguljen e shqiptarëve në Turqi, Xhemijetin dhe përpjekjet për asimilimin e shqiptarëve, Lidhjen e Dytë të Prizrenit,NDSH-n e Shkupit e të tjera.
Me argumentet historike autori Jusuf Buxhovi Maqedoninë antike e ndërlidh si pjesë e etnisë dardane-ilire në kuadër të botës pellazge, që si e tillë do të pasqyrohet edhe gjatë kohës së Perandorisë Romake, asaj të Bizantit si dhe nën Perandorinë Osmane.
Në bazë të argumenteve politike Maqedonia del si Vilajet i Kosovës dhe si qendër e shqiptarizmit politik që doli nga Programi i Lidhjes së Prizrenit. Ndërkaq Shkupi ishte qendër e vilajetit prej nga do të drejtohej e tërë lëvizja kombëtare për shtetin shqiptar.
Argumentet etnike mbështeten në praninë e pandërprerë të shqiptarëve në trojet e veta që nga antikiteti. Prandaj autori me të drejtë konstaton se ky realitet nuk mund të rrënohet dhunshëm, siç u veprua më 1912 dhe më 1944, apo me shpërnguljet e vazhdueshme. Autori në këtë pjesë ndalet dhe analizon hollësisht zhvillimet në antikitet për të arritur mandej në zhvillimet aq të rëndësishme të kohës së Vilajetit të Kosovës që ishin ngjarjet më të rëndësishme dhe më domethënëse për formimin e shtetit shqiptar, edhe pse për këtë pjesë të tokave shqiptare të gjitha ngjarjet nuk rrodhën në interes së vetë shqiptarëve. Realitetin demografik autori e sheh si një faktor shumë të rëndësishëm të vazhdimësisë etnike që nga antikiteti pavarësisht se është bërë luftë e përhershme për rrënimin dhe ndryshimin e atij realiteti. Në kuadër të kësaj autori ndalet në pikat kryesore të atyre përpjekjeve dhe të zhvillimeve në këtë anë duke analizuar angazhimin e mbretërisë jugosllave dhe shpërnguljet e shqiptarëve në Turqi, përpjekjet e vazhdueshme për asimilim të shqiptarëve, rrënimin e Jugosllavisë së Versajës, Lidhjen II të Prizrenit dhe Shtetin e Pavarur Shqiptar,NDSH-n e Shkupit dhe opsionin e bashkimit kombëtar për të arritur deri te Ushtria Çlirimtare Kombëtare dhe lufta e saj.
Kapitull iu veçantë i kushtohet Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare dhe rrugës së zhvillimit të saj, tri aspekteve të luftës së UÇK-së – atij ushtarak, diplomatik dhe politik duke arritur edhe në përfundime të caktuara për secilin aspekt të kësaj lufte.
Vëllimi i shtatë përfshin periudhën kohore 2002-2008 nëpër të cilën kaloi Kosova. Autori konstaton se Kosova në këtë periudhë kaloi nëpër dy faza të rëndësishme të zhvillimit politik dhe shoqëror që do ta çojnë te shpallja e pavarësisë. E para ka të bëjë me krijimin e institucioneve vetëqeverisëse nëpërmjet zgjedhjeve të lira parlamentare dhe e dyta lidhet me plotësimin e kritereve – “Standardet para statusit”. Në këtë mënyrë procesi i arritje dhe shpalljes së pavarësisë u vu në binar të pakthyeshëm. Autori duke kaluar nëpër këtë periudhë kohore gjashtëvjeçare dhe duke analizuar të gjitha ngjarjet më vendimtar të zhvillimit të Kosovës jep një pasqyrë të realitetit të dokumentuar me fakte relevante për Standardet para statusit, Trazirat e Marsit 2004, Tribunalin e Hagës, Hapjen ne statusit final, Vdekjen e Presidentit Rugova, Bisedimet e Vjenës, Propozimet e Ahtisarit, të gjitha këto faza të zhvillimeve drejt shpalljes së pavarësisë.
Në këtë vëllim autori ka vënë edhe një Shtojcë që është me interes të veçantë, në të cilën i bën një qasje historike identitetit kulturor dhe atij shtetëror të shqiptarëve nga antikitetit e deri në kohën tone të ndërlidhur me mbretërinë e Dardanisë si dhe e krishterimit nga shfaqja si trashëgimi shpirtërore e shqiptarëve e cila me Pakon e Ahtisarit sa nga kompromiset e dëmshme politike për të pranuar realitete të reja e sa nga një destruksioni një pjese të historianëve shqiptarë se krishterimi ortodoks ishte identitet pushtues dhe asimilues sllav, nga i cili duhej hequr dorë, iu dhurua thuaja se vullnetshëm Serbisë, ndonëse politika hegjemoniste e Beogradit nga shek. XIX e këndej duke përvetësuar ortodoksinë si dhe objektet kishtare në Kosovë me falsifikime e shpalli atë si pjesë e kishës ortodokse serbe e me këtë edhe të trashëgimisë së saj kulturore si pjesë e të drejtave historike.
Në vëllimin e tetë janë përmbledhur dokumentet më të rëndësishme të zhvillimeve historike dhe të ngjarjeve të mëdha që kanë përcaktuar edhe historinë shqiptare, Vendimet e Shën Stefanit, ato të Kongresit të Berlinit dhe një zgjedhje e dokumenteve të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Një pjesë e këtyre dokumenteve shpeshherë janë komentuar edhe njëanshëm duke mos u mbështetur në origjinalet ose duke mos i njohur sa duhet apo edhe me qëllim të caktuar.

Më 14 tetor 1894 lindi Edward Estlin Cummings, poet avantgardist amerikan

VOAL – Edward Estlin Cummings ka lindur më 14 tetor 1894 në Kembrixh, Massachusetts (SHBA). Babai i tij është profesor i sociologjisë dhe shkencave politike në Harvard, dhe menjëherë inkurajon prirjet letrare dhe poetike të djalit të tij. Mjafton të thuhet se testi i parë poetik i Edwardit daton në tri vitet e para të jetës.

Ai studioi në Universitetin e Harvardit, ku, në vitin 1916, u diplomua shkëlyqeshëm në anglisht dhe studime klasike, dhe në veçanti në latinisht dhe greqisht. Gjatë periudhës së universitetit vazhdon të kultivojë pasionin e tij për poezi, duke analizuar krijimtarinë e Gertrude Stein dhe Ezra Pound. Disa nga esetë e tij publikohen edhe në gazetën e shkollës. Poezitë e kësaj periudhe pastaj do të përmblidhen në tekstin “Tetë poetë në Harvard” (1920).

Në vitin 1917, në periudhën e Luftës së Parë Botërore, ai vendosi të regjistrohet, por një gabim administrativ e detyroi atë të qëndronte në Paris për pesë javë. Kështu lind dashuria e tij për kryeqytetin francez, në të cilin shpesh do të kthehet. Për shkak të një serie të letrave të këmbyera me mikun e tij William Slater, në të cilën të dy shprehin mendime kundër luftës, ai u arrestua dhe për tre muaj mbeti në fushën e La Ferté-Macé në Normandi. Në dhjetor të të njëjtit vit, falë ndërmjetësimit të babait të tij i cili i shkroi një letër Presidentit Woodrow Wilson, ai u riatdhesua.

Edward rrëfen përvojën e burgimit në romanin autobiografik “The Huge Room”. Në romanin përshkruan të gjithë personazhet që takoi gjatë tre muajve të burgimit, për ironi për pasojat e një zbatimi tepër pedant dhe të verbër të rregullave. Ai kthehet në shtëpi në prag të Vitit të Ri të vitit të ri 2018, por menjëherë thirret nën armë. Ai shërbeu në Divizionin e 12-të të Camp Devens deri në nëntor 1918. Nga 1921-1923 ai jetoi në Paris, pastaj u kthye në Shtetet e Bashkuara. Megjithatë, ai kurrë nuk ndalon së udhëtuari, duke takuar gjatë shëtitjeve të personazhe të ndryshme duke përfshirë Pablo Picasso. Ai gjithashtu bën një udhëtim në Bashkimin Sovjetik të cilin e tregon në romanin “Eimi” (1933).

Përqëndrimi i tij në aktivitetin poetik favorizohet nga një aksident i tmerrshëm në të cilin babai humb jetën. Dhimbja e humbjes serioze e bën atë të kuptojë se ai duhet të përqëndrohet në gjërat e rëndësishme në jetë çka janë vargjet e poezisë së tij. Publikoi në këtë kohë shumë vepra poetike, duke përfshirë: “Tulips & Chimneys” (1923), “XLI Poems” (1926), “Christmas Tree” (1928), “No thanks” (1935) e “Collected Poems” (1938).

E. E. Cummings është një poet avangardist që përdor shpesh forma tradicionale si soneti. Edhe temat janë klasike: poezitë e tij shpesh merren me dashurinë, marrëdhënien mes njeriut dhe natyrës dhe marrëdhëniet midis individit dhe misionit. Ndikimi i rrymave të tilla si dadaizmi dhe surrealizmi, të cilat ai iu afrua gjatë qëndrimeve të tij parizianë, krijuan një refuzim të caktuar të sintaksës tradicionale. Si për Ezra Pound, edhe për Edward poezia ka një natyrë pikture. Në tekstin e tij, të dy letrat dhe shenjat e pikësimit marrin kuptim edhe nga këndvështrimi ritmik. Pasioni i tij novator për fjalët e çon atë që të krijojë vazhdimisht fjalë të reja duke krijuar emra, ndajfolje, mbiemra të rinj nëpërmjet parashtesave dhe prapashtesave. Ideja e tij për vitalitetin intim të shkronjave përmbys fjalët me kaq shumë kuptime të ndryshme, të shtuara dhe të zgjeruara nga loja e pafundme me fjalët.

Megjithatë, talenti i Cummings nuk është i drejtuar vetëm në krijimin e poezive. Ai shkruan romane, libra për fëmijë dhe katër komedi: “Him” (1927), “Anthropos: ose e ardhmja e artit” (1930), “Tom: një balet” (1935) e “Santa Claus: një moralitet” (1946).


Ai ka jetuar në fshatin Greenwich që nga viti 1924, duke lëvizur vetëm për udhëtimet e tij të shumta. Që nga viti 1932 jeton një histori e qëndrueshme dashurie me partneren e tij të tretë, fotografen dhe modelen Marion Morehouse. Të dy bashkëpunojnë në një tekst, “Adventure in Value”, i cili përmban fotografitë e Marion shoqëruar nga fjalët e komentet nga Edward.

Në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore shumë poetë të rinj gjetën udhëzuesin e tyre në Cummings. Edward fillon të marrë një seri shpërblimesh, dhe në vitin 1952 Universiteti i Harvardit i jep atij një titull profesor nderi.

Ai kaloi periudhën e fundit të jetës së tij duke udhëtuar, duke lexuar në publik poezitë e tij dhe duke përjetuar momente të pushimit veror në rezidencën e tij në New Hampshire.

Edward Estlin Cummings vdes në moshën 67 vjeç më 3 shtator 1962 nga një sulm kardiak. Në kohën e vdekjes së tij ai është poeti i dytë më i lexuar amerikan pas Robert Frost.

Dy poezi në kujtim të Fatos Arapit – Nga FASLLI HALITI

KËNDUAM NËN DHUNË

POR JO ME DHUNË

 

Si, si,
Si?
Ne, ne
Ne,
Kënduam
Me porosira,
Me tortura dhe dhunë?
Ne, ne ne,
Po!
Kënduam nën dhunë,
Por jo me tortura
Jo me dhunë,
Sepse kënga s’del asesi nga dhuna,
Kënga s’del me vezë të zjera në sqetulla,
Apo duke i ngulur poetit në thonj thumba dhe spica
Nga dhuna del vetëm rënkimi
Vetëm britma.

Nga tortura,
Dhuna
Del
Vetëm ofshama,
Por kurrën  e kurrës melodia, kënga.

Trillime,
Trillime,
Të gjitha trillime, këto!
Me vezë të ziera në sqetull
Shkroi Gjeniu
Kadare?
Me thumba, shkulje thonjësh
Shkroi poeti Etna, Fatos Arapi,
Xhelozira,
Shpifje,
Cmira,
Të gjitha këto!
Me dhunë e hekur të skuqur këndoi Kolosi Dritëro?

2010
BUKA JONË

Kadaresë, Arapit, Agollit

I pari
Grurë mali,
I dyti
Grurë shkëmbi,
I treti grurë fushe,
Që të tre na dhanë dje

Të tre
Na japin sot

Cilësi speciale buke, plot.

2006

PËLLUMBESHA – Poezi nga RAFAEL ALBERTI – Poezi nga FASLLI HALITI

U gabua pëllumbesha,
U gabua.
U nis në veri, shkoi në jug,
mendoi se gruri ishte uji.
U gabua.

Mendoi që deti ishte qielli,
që nata ishte agimi.
Gaboi.
Gaboi.

Që yjet – ishin vesa,
që ngrohtësia – ishte bora.
Gabohej,
Gabohej.

Që fundi yt i blertë ishte bluza jote,
që zemra jote – ishte shtëpia e saj.
Gabohej,
Gabohej.

Ajo ra në gjumë në buzë të bregut,
kurse ti në majë të një dege.

Përktheu: Faslli Haliti

BALADË PËR POETËT E SOTMË TË ANDALUZISË – Poezi nga RAFAEL ALBERTI – Përktheu FASLLI HALITI

Rafael Alberti Merello (El Puerto de Santa María, 16 dhjetor 1902 – Cadiz, 28 tetor 1999) ishte poet spanjoll.

Ç’farë këndojnë poetët Andaluzë sot?
Çfarë shohin poetët andaluzianë sot?
Çfarë ndjejnë poetët e Andaluzisë sot?

Këndojnë me zë njeriu, po ku janë njerëzit?
Shikojnë me sy njeriu, po ku janë njerëzit?
Ndjejnë me gjoks mashkulli, po ku janë burrat?

Këndojnë, e kur këndojnë duken të vetmuar
Shohin, dhe kur shohin duken si të vetmuar,
Ndiejnë dhe kur ndjejnë duken, të vetëmuar

A mundet Andaluzia të jetë vërtet fare panjeri?
Mund të mos ketë vallë asnjë maleve andaluze?
Në dete, në fushat andaluze të mos të ketë njëri?

Nuk ka më vallë asnjeri t’i përgjigjet zërit të poetit?
S’ka asnjë që të shohë zemrën pa mure të poetit?
Shumë janë zhdukur ,s’ka tjetër përveç poetit?

Këndoni me zë të lart. Do t’ju dëgjojnë të tjer veshë.
Shikoni lart, do të vini re që ju shohin dhe sy të tjerë.
Ndjeni më shumë, do mësoni se pulson tjetër gjak.

Poeti s’është më i thellë, i mbyllur në bodrum.
Kënga e tij arrin thellësinë, kur përhapet në ajër,
Atëherë kënga e tij është e gjithë njerëzve kudo.

Përktheu: Faslli Haliti

 

NJË TRINI DHE TRE SHQETËSIME NGA KOHA DIABOLIKE… – Nga Visar ZHITI

– Sot, datëlindja e poetëve Pano Taçi, Dritëro Agolli, Migjeni –

Pikërisht sot, në 13 Tetor mediat vizive e të shkruara, kujtesa kompjuterike, etj, bëjnë me dije dhe datëlindjen e dy poetëve të njohur shqiptarë, Migjenit e Dritëro Agollit, që s’janë më në këtë jetë, ndërsa si asosacion idesh kujtesa njerëzore (imja) nxitet të shtojë dhe një datëlindje të tretë, të poetit të veçantë, bohemit të persekutuar, Pano Taçi, që dhe ky s’është më.
Teksa më mbërrijnë shënimet e dikurshme, botimet me këtë rast, mendoj nëse ka diçka tjetër për të shtuar.
Një trini poetësh jona. Por në kohë diabolike, që morën prej saj dhe i dhanë. Si rrjedhojë dhe tre shqetësime, sipas meje. Në fillim po përkujtoj.
Migjeni, autor i shekullit XX, nuk e përjetoi diktaturën e më pastajme, vdiq më herët, por vepra e tij nuk u ndalua nga regimi siç ndodhi me mjaft autorë të tjerë, u studiua, u vlerësua dhe shkëlqeu mynxyrshëm në diktaturë.
Kurse Dritëro Agolli dhe Pano Taçi janë dy dukuri të tjera nën diktaturë në fushën e letrave, dy fate të ndryshme poetësh, edhe pse e nisën ngjashëm, të dy kishin qenë partizanë qysh fëmijë për çlirimin e vendit, ku pas asaj lufte u instalua diktatura më e egër në t:e gjithë perandorinë komuniste. Krijimtaria e të dyve u zgjat dhe në moshë të thyer, në shekullin e ri, XXI.
I pari lavdërohej së tepërmi, mbahej mirë, poezitë e tij futeshin në tekstet shkollore, i dyti dënohej së tepërmi, i ndalohej poezia dhe futej burgjeve.
Pse? Mos i duheshin si të tillë sistemit? Tani, në postdiktaturë, kur po mbushen tri dekada dhe ka ndërruar sistemi, por po me ne, është krijuar dhe largësia e duhur për të gjykuar të lirë letrat shqipe, klasikët e saj.

DEMONI I KRIJIMIT

13 tetori, sikur e bën mbarë të flasim për tre poetët e lindur në këtë ditë, nën shenjën zodiake të djallit metaforikisht. Jo pse në këtë muaj do të renditen dhe datëlindjet e atyre që kanë sunduar më së shumti Shqipërinë. Kthehemi te tre poetët e sotshëm.
Pani Plak, por dhe engjëlli plak e quanin Panon tonë. Aq sa me miq, po aq dhe vetmitar, i përvuajtur dhe buzagaz, që, kur ishte në burg në diktaturë, duhej të ishte më i lirë së brendshmi, i një lirie të tmerrshme, të leckosur si rrobat e të burgosurit, ndërsa kur ishte i lirë e në demokraci, mbeti në burgun e varfërisë dhe të mosmirënjohjes, deri dhe të braktisjes. Edhe botimet e tij janë të varfëra, libra të vobektë. Harrohej në gjallje dhe s’e di a nëpërmendet tani, që ka ikur në qiell.
Dritëro Agolli është autor i njohur poemash e romanesh, tregimtar dhe dramaturg, patriarku i socialistëve, siç e quajnë, por dhe i realizmit socialist, i asaj metode letrare vrastare, siç e sulmojnë, me miq shumë e me lavdira e përvjetorë e me botime të shumta e luksoze.
Migjeni mbetet poeti më i ri i shqiptarëve, që modernizoi poezinë shqipe, europian i viteve ‘30 dhe klasik, ndërkohë themeltar sidomos në prozën e shkurtër, i konsideruar me të padrejtë si pararendës i socrealizmit dhe i nënvleftësuar me të pasdrejtë më pas po për këtë arsye, vrojtues i revoltuar i mjerimit, blesfemist si i kaplluar vërtet nga djalli.
Tre poetë, të pangjashëm dhe me fate të ndryshëm, me rëndësi të ndryshme, madje jo dhe aq të pakrahasueshme, mendoj, bashkëkohës aq sa mund të ishin, se e njëjta koha s’është e njëjtë për asnjërin, që shpalosin tri drejtime të letrave shqipe, ku i pari, sipas kronologjisë kohore, Migjeni, zë vend të qëndrueshëm, edhe pse me një libër, të realizmit kritik do të thoshim si në shkollë, por që ndikoi ndjeshëm në shkëputjen e letrat shqipe nga romantizmi i vonë, sarkastik deri edhe kafkian, guxoj të shtoj, duke patur parasysh ca parabola të tij, etj, kurse Agolli, ndër më të shquarit e mëvonshëm, prijës në socrealizmin shqiptar, tregimtar spartan dhe romancier me humor popullor, kur lufta e klasave dhe kulti i individit ishin normë, sa entuziast në socializëm, kur sundonte djalli, i vlerësuar ndërkaq nga udhëheqja, nga djajtë thënë më mirë, po aq i zhgënjyer në demokraci, edhe i trishtë, por prapë i vlerësuar nga udhëheqja e re, nga djajtë e rinj, mund të shtojë ndokush, ndërsa Pano Taçi, që u bë i njohur vonë, por asnjëherë sa ata, ishte poeti i pafat, i vetëbërë, edhe pse dënohej për të mos qenë i tillë. I burgosur dhe internuar gjatë diktaturës, pra i flakur në ferr, me djallin e armatosur mbi kokë, ndërsa pas rënies së diktaturave, edhe pse viti ’90 e gjeti 62 vjeçar, boton libra të shumtë me poezi, tradicional, por i përqendruar në dhimbjet e persekutimit, në terrin dhe qëndresën, e thërret djallin për ta damkosur dhe e gjen atë dhe në mashtrimet në demokraci, prandaj dhe sarkazma bëhet më e hidhët, edhe banale prej lodhjes, besues dhe mosbesues, i avitet qiellit, por flatrat i ka të thyera dhe i kthehet një dashurie cigane, duke nxjerrë libra erotikë me “poezi pornografike”, të parët në llojin e tyre, që e gajasnin lexuesin me një si donzhuanizëm të allasojshëm shqiptar.
Tre poetë – një trini diabolike, në kohë diabolike, më saktë.

ELIPSET E TRE JETËVE
Duke lënë jashtë rastësinë e 13 tetorit, se ç’forcë a mister qiellor deshi që të lindnin në atë datë të vjeshtës së dytë, do të desha të thosha se ka diçka përbashkuese në jetët e poetëve në përgjithësi, fat dhe fatalitet, ku nuk mund të shkëputet demoni i krijimit. Elipset e jetëve kanë dhe pika takimi, ndonjëherë dhe përzierje. Kur u shua Migjeni, fare i ri, as 27 vjeç, Taçi ishte vetëm 10 vjeç dhe Agolli 7 vjeç, pra bashkëkohësia e tyre është fare e pakët, si të thuash pak vite ajër të përbashkët përthithën në truallim amëtar. Taçi me Agollin u rritën si shkollarë dhe me poezinë e Migjenit. Do të desha të risjell kronologjinë e tre jetëve, nxjerrë nga botimet e tyre, duke futur dhe ndonjë të dhënë tjetër të kohës, se sikur arrihet të kuptohet disi më mirë diçka nga realiteti i përbashkët. 1911- Kur Shqipëria e rropatur ende s’e kishte ftuar mëvetësinë, aq e dashur dhe po aq rrezikshme, lindi Migjeni në Shkodër. Arsimin fillor e mori në vendlindje në një shkollë serbo-ortodokse. E çojnë të studiojë në Tivar. Daja i Migjenit, Jovan Kokoshi nga Kavaja, e dërgon në gjimnazin e Manastirit dhe po këtu, në vitin 1927 kryen Seminarin Ortodoks “Shën Joan Teologu”. 1917- Në Rusi shpërthen revolucioni bolshevik, që do të ndryshonte rrjedhën e historisë botërore, me ndikim fatal dhe në Shqipërinë e vogël. Lind Musine Kokalari, që do të jetë shkrimtarja e parë shqiptare dhe desidentaja e parë grua në perandorinë komuniste, themeluese e një partie opozitare e do të burgosej e më pas do të vdiste në internim. 1928- Parlamenti shqiptar shpall Mbret Zogun I. Shqipëria shpallet mbretëri. Lind Pano Taçi në Gjirokastër, ku merr dhe mësimet e para, ndërsa gjimnazin do ta vazhdojë në Tiranë me mësues filozofin, shkrimtarin dhe poetin Isuf Luzaj, i ikuri politik, patrioti i dënuar me vdekje. 1931- Ndërsa vazhdonte të bëhej kryeqyteti i ri Tirana, pas bulevardit të madh u ndërtuan 6 pallatet e 6 ministrive, vendi po institucionalizohej ndërkaq, në Jug-lindje, në një fshat të Korçës, në Menkulas të Devollit, lindi Dritëro Agolli. I ati i tij, Rizai, kishte mërguar në Buenos-Aires dhe në Çikago (e dinte përmendësh Khajamin dhe Naim Frashërin, dy poetët më të mirë në botë, sipas tij). 1933- Migjeni emërohet mësues i gjuhës shqipe në shkollën “Skanderbeg” të Vrakës në Shkodër dhe boton në revistën “Illyria” prozën “Sokrat i vuejtun apo derr i kënaqun”. Dy vjet më vonë kërkon të shkojë në Slloveni për kurime, por kunsullata jugosllave në Shkodër nuk ia jep vizën, punë djajsh dhe ikën në Greqi. Kthehet dhe vazhdon mësuesinë në gjimnazin e Shkodrës. 1936- Shpërngulet në Pukë. Shtypshkronja “Gutenberg” bën gati 1000 copë të librit ”Vargjet e lira”, por “censura ndalon qarkullimin e tyre”, shkruhej në botimet e mëparshme. (Nuk gjendet në arkiva ndonjë dokument që e dëshmon dhe nuk na duket aq bindës ky fakt diabolik. Sepse Migjeni po botonte dhe po çmohej në shtypin e kohës.) Në fund të vitit përgatit librin e ri “Novelat e qytetit të Veriut”. Në Gjirokastër lind Ismail Kadare, shkrimtari që do të merrte famë botërore. 1937- Mbreti Zog martohet, edhe pse i besimit musliman, me konteshën e bukur katolike hungareze, Geraldinë Appynoi, ndërsa At Gjergj Fishta nxjerr versionin përfundimtar të eposit të tij “Lahuta e Malcis”, dhe në Pukë Migjeni, me rastin e festes kombëtare, 28 Nëntorin, mban një fjalim para popullit të Pukës. (Sot nuk duket me aq rëndësi, hollësi e tepërt, se fjalimet e tilla i mbajnë dëndshëm pushtetarët.) 1938- Migjeni niset për në Torino dhe shtrohet në sanatoriumin “San Luigi”. Vdes gjatë natës së 26 gushtit. Zi në botën shqiptare të letrave. Botohen proza dhe poezi të tij. 1939– Nis Lufta e Dytë Botërore. Shqipëria pushtohet nga Italia fashiste. Ajo qëndresë heroike e atyre pak njerëzve në bregdetin shqiptar do të shënonte fillimin e rezistencës me armë në Europë kundër djallit përbindëshëror nazi-fashist. 1941- Themelohet në Tiranë Partia Komuniste e Shqipërisë, të pranishëm në drejtim janë dhe dy demonë serbë… 1942– Pano Taçi, i përfshirë në lëvizjen antifashiste që 12 vjeç, futet në Debatik (Djemtë e bashkuar, antarë të ideve komuniste) dhe del malit partizan. Dy vjet më pas nxjerr poezinë e parë në “Bleta”. Ia botoi poeti i njohur Lasgush Poradeci. 1943- Dritëro Agolli, edhe ai 12 vjeçar, përfshihet në luftë, (diku shkruhet si 9 vjeçar), bëhet korrier batalioni, teksa i ati është partizan dhe lufton me armë në dorë për çlirim e vendit. 1944- Del libri “Vargjet e Lira” të Migjenit. Shqipëria, e vendosur në anën e drejtë të historisë, çlirohet… (por jo shqiptarët…). 1945- Mbaron Lufta e Dytë Botërore. Fitojnë Aleatët Perëndimore me Bashkimin Sovjetik kundër Boshtit Nazist. Humbjet ishin të mëdha, u vranë 60.754.000 njerëz në botë. 1946- Vendoset shërbimi i detyruar ushtarak. Nisin arrestimet e klerit katolik, Enver Hoxha shkon për vizitë zyrtare në Beograd, kurse Pano Taçi, i përjashtuar nga gjimnazi për “dashuri borgjeze”, i magjepsur pas një vajze të bukur, motër e njërit prej presidentëve të ardhshëm të Republikës, tundohet të arratiset në Greqi, që më pas të ikte në SHBA tek gjyshi. Panoja dënohet me 4 vjet burg, në kënetën e Maliqit njeh mes të dënuarve shkrimtarin Mitrush Kutelin. Pas dy vjetësh lirohet dhe e çojnë në internim. 1947- I kthehet Shqipërisë ishulli i Sazanit, qeveria refuzon planin Marshall, Enver Hoxha takohet me Stalinin në Moskë, djalli i vogël me Djallin e Madh dhe Dritëroi boton poezinë e parë “Vullnetari i hekurudhës” në gazetën “Rinia”. 1951– Bomba në ambasadën sovjetike në Tiranë, pretekst për arrestime intelektualësh, pushkatime, mes tyre dhe një grua, shkencëtarja e parë shqiptare, Sabiha Kasimati. Pano Taçit ia shtojnë internimin në Savër të Lushnjës, me akuzën se nuk kishte dashur të votonte. 1952- Hapet Kinostustudia “Shqipëria e re”, Dritëroi mbaron gjimnazin e Gjirokastrës, “akademinë e tij letrare¨, siç e quante dhe e nisin për studime në Lenigrad, Sant Petërsburgu i dikurshëm. 1953– Shqipëria në zi për vdekjen e Djallit të Madh, Stalinit. Pano Taçi shkruan poemat për Kosovën “Treni i muhaxhirëve”, “Gryka e Kaçanikut”. E pranojnë anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve, por një vit më vonë kritikohet ashpër për poemën “Kambanari”, si reaksionare që nxit kryengritje. 1955- Shqipëria e uritur nuk pranon një ndihmë ushqimore me vlerën 850.000 dollarë nga Presidenti Eisenhauwer, por bëhet anëtare themeluese e Traktatit të Varshavës. Dritëroi martohet në Bashkimin Sovjetik me një ruse të bukur, Nina Novikova, kurse Enver Hoxha takohet me Hrushovin, një tjetër djall, por shumë më i zbutur. Pano Taçi në internim, me kontroll të rreptë policor. 1956- Sillen eshtrat e Migjenit nga Italia në Shqipëri, nga Torre di Pelice në Shkodër, në Varrezat e Dëshmorëve. Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu shkojnë në Kinë. Djajtë ndërrojnë drejtimin. 1957- Hapet universiteti i Tiranës. Dritëroi nis punën si gazetar në “Zërin e Popullit”. Ribotohet i zgjeruar libri i Migjenit “Vargjet e lira” dhe dekorohet me titullin “Mësuesi i Popullit”. 1960- Mbledhja e 81 partive në Moskë, kacafytje përbindshërore. Pano Taçi lirohet nga internimi. 1961- Ndëpriten marrëdhëniet me Bashkimin Sovjetik, vdes Mbreti Zog afër Parisit, del Vepra e plotë e Migjenit (nën kujdesin e Skënder Luarasit), i jepet “Urdhëri i Lirisë”, kurse Pano Taçi martohet. 1962- Fronti Demokratik në Shqipëri, siç ishte caktuar, i fiton përsëri zgjedhjet 99.99%, me një pjesëmarrje të zgjedhësve 99.99%. Lirika të Pano Taçit përgatiten për botim nga kritiku dhe shkrimtari Drago Siliqi, por befas cilësohen nga lart “pa frymën e kohës, ku zotëron grija kapitaliste”. Pano dënohet me burgim për agjitacion e propagandë, kur djali i tij ishte vetëm 3 muajsh. 1964- Vjen për vizitë kryeministri kinez Çu En-lai, (demonë nga Azia), ndërkaq gruaja ruse e Dritëroit së bashku me djalin ikin përgjithmonë. Pas një viti Dritëroi martohet me gazetaren Sadije Kecaj nga Shkodra, e cila do ta shoqërojë me devocion e përkujdesje për më shumë se gjysme shekulli. 1967– Nis fushata kundër besimeve fetare, djalli arrin të mbyllë dhe të shembë të gjitha kishat dhe xhamitë në Shqipëri, ndalohen kopshtet/bahçet private, tërmet në Dibër dhe Librazhd, ndërsa Pano Taçi lirohet nga burgu dhe e internojnë në vendet e tërmetit. Dritëroin e çon shteti për vizitë në Kinë. 1970– Vendi shpallet i gjithë i elektrifikuar. “Pranë dritës – i pa parë”, -kishte shkruar Fan Noli. Pano Taçi vjen në Tiranë, bën punërat më të rënda e më të vështirat ashtu si burg. Vendoset bashkëpunimi mes universiteteve të Tiranës dhe Prishtinës. 1971- Dritëroin e çojnë për vizitë në Kongo dhe nis botimi në revistën “Hosteni” i romanit të tij “Shkqimi dhe rënia e shokut Zylo”. Kthehet nga Parisi. 1972- Pleniumi IV i Partisë për letërsinë dhe artet, ku dënohet autorë dhe libra, festivali i 12-të dhe artistë. Dritëroi emërohet sekretar për letërsinë në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë dhe pas një viti kryetar i saj dhe prapë pas një viti deputet dhe do ta vazhdojë karrierën paralamentare për 30 vjet gjithsej. 1976– Enver Hoxha kritikon Kinën në Kongresin VII të tij, me Kushtetutë shpallet Republika Popullore Socialiste e Shqipërisë (një emërtim disi i gjatë për një vend tejet të vogël), kurse Pano Taçin e arrestojnë sërish. 10 vjet burg. Përpiqet të vrasë veten. Me bishtin e lugës pret damarët si Esenini. Ia shpëtojnë jetën me zor. Kafe dhe cigare do t’i dërgonte në burg dhe poeti qiellor Lasgush Poradeci. 1979- Dënimet vazhdonin gjithandej, si më parë. Arrestohet dhe dënohet me 10 vjet burg “për poezitë e tij kundër socrealizmit” dhe autori i këtij shkrimi, kur ende s’ishte bërë 27 vjeç. Dritëroi, duke qenë dhe kushëri nga nëna me të, bën përpjekje për ta ndihmuar, për t’ia lehtësuar dënimin, por nuk ishte e mundur. I thotë nënës së atij: “të mira i ka poezitë”, por “…ia bënë shokët gjëmën…”. 1980- Dritëronë e dërgojnë në Turqi. Botohet në Prishtinë, kur Kosova bënte pjesë në ish-Jugosllavi, “Vepra e Migjenit”, në katër volume luksoze dhe monografitë për të. 1985- Vdes diktatori Enver Hoxha, djajtë ndihen pa kreun. Pano Taçi lirohet nga burgu dhe përsëri e çojnë në internim, sa më larg Tiranës, në Peshkopi e përreth. Lajmërohet se gjyshi i vdes në Amerikë, por dhe babai me nënën në Shqipëri, të cilët i ndjente ende më larg. Djalin nuk e takonte dot, se nuk i lejohej një “armiku të shpallur”. 1987- Vendosen marrëdhënie diplomatike me Kanadanë e R.F. Gjermane. Sipas lajmeve në gazetë, një grup shkrimtarësh, Dritëro Agollin, Ismail Kadarenë, Nasho Jorgaqin, Androkli Kostallarin, etj, i lejojnë të marrin pjesë në grup në një kongres në Itali, në Palermo, më pas Agolli e Kadare shkojnë në Beograd në konferencën për nacionalitetet. 1989– Shëmbet Muri i Berlinit, që ndante jo vetëm Gjermaninë në dysh, por dhe botën, me një “luftë të të ftohtë” e të gjatë mes tyre. 1990- Rënia e perandorisë komuniste, e diktaturave të saj në Europë. Mbi 100.000.000 numërohen viktimat, të vrarët e saj në të gjithë botën, disidentë, kundërshtarë, martirë. Shumë më tepër se të vrarët e Luftës së Dytë Botërore. Djalli në kohë paqeje qënkësh më i rrezikshëm se njeriu në kohë lufte. Nisin protestat antikomuniste. Dyndjet e shqiptarëve nëpër ambasada, ikja e tyre jashtë. Vendosja e marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik. Ramiz Alia viziton SHBA. Kadareja kërkon strehim politik në Francë, vjen Nënë Tereza në Shqipëri. Botohet në frengjisht romani i shokut Zylo i Dritëroit, ftohet dhe autori. Mes trazirave kudo, themelohet në 12 dhjetor Partia Demokratike me kryetar mjekun kardiolog, Prof. Dr. Sali Berisha dhe në janarin e mëpastajmë amnisti për të burgosurit politikë. 1991- Dritëroi kthehet në Shën Petërsburg, në Lendingradin e dikurshëm, ku kishte studiuar. Në Kongresin X të PPSH Dritëroi do të kritikonte hapur vijën partisë-shtet dhe kultin djallëzor të Enver Hoxhës për të cilin kishte kontribuar dhe ai si poet. 1992- Dritëroi me një grup kolegësh shkrimtarësh shqiptarë shkojnë në Gjermani me rastin e botimit të një antologjie të poezisë shqipe. Një vit më pas, në vazhdim të botimeve të tij, Dritëroi nxjerr vëllimin “Pelegrini i vonuar”, etj. 1994 – Pano Taçi 66 vjeçar boton librin e tij të parë “Blerim i thinjur”, ku përfshin shumë poezi të shkruara fshehurazi nëpër burgje dhe internime. Mësuesi i tij i hershëm, filozofi dhe shkrimtari Isuf Luzaj, do t’i shkruante nga SHBA-ja: “Të paskëshe qenë italian, do të udhëtoje në enciklopeditë euro-amerikanë, me Borgesin dhe Kalderonin… Vazhdo të shkruash në gjirin e kombit tonë”… 1996– Tronditet “demokracia e brishtë” nga Djalli i Parave, nga firmat piramidale finaciare dhe të gjithë vendin fillojnë protestat e humbjes, dhuna e rikthimeve. Pano Taçi nxjerr librin tjetër “Dhe vdekja do paguar”, Dritëroi “Çudira dhe marrëzi”, etj, dhe shkon në Greqi. Në parlament qëllohet me armë dhe plagoset deputeti Azem Hajdari, udhëheqësi i protestave studentore. UÇK-ja në Kosovë sulmon forcat serbe. 2000– Pano Taçi boton dramat “Qirinjtë” dhe “Flakë në terr”. Vazhdon me poezitë dhe do të nisë memuaret e veta, të mbetura në dorëshkrim. Zgjedhjet vendore i fitojnë socialistët, Edi Rama – kryetar i Bashkisë së Tiranës. 2001- Bashkia e Pukës i jep Migjenit titullin “Qytetar Nderi”. 2009- Shqipëria futet në NATO. Ndërkaq Pano Taçi është bërë i njohur, ftohet në festivale poezie në Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi, Maqedoni, edhe kur andej bëhej lufta mes gueriljeve të shqiptarëve dhe forcave qeveritare, etj, ndërkaq ai do të bëhet më i dashur për lexuesin, sidomos pas botimeve me erotikë të hapur si “Hukama e Venusit”, “Lakuriq”, etj, edhe pse me pseudonimin letrar, Burgim Pata (“Burgim” përmbledh fatin e autorit, kurse “Pata” bashkon dy rrojket e para të emrit dhe mbiemrit të tij: Pa-no Ta-çi). Do të marrë çmime letrare, por jo dëmshpërblimin e burgut, do t’i prishin befas shtëpinë për t’u ngritur një pallat në atë truall. Klani i djajve të ndërtimit, do të thoshin… Pa shtëpi muze do të ishin dhe Migjeni, dhe At Gjergj Fishta, etj. 2011- Dritëro Agolli merr një tjetër “Honoris Causa”, këtë rradhë nga Universiteti Europian i Tiranës… 2012– Pano Taçi shtrohet në spitalin “Nënë Tereza” në Tiranë, ndërron jete në 13 qershor, në moshën 84 vjeçare. Kryeministri i vendit, Berisha, do të ngushëllonte komunitetin e letrarëve dhe familjarët. Trupi i tij do të vendosej në hollin e Teatrit Kombëtar, ku do të bënin homazhe miqtë e shumtë, qytetarë e artistë si dhe Presidenti i Republikës. Fjalën e lamtumirës për Pano Taçin në vendin e prehjes, në Tufinë, do ta mbante poeti Agron Tufa. “Sa pak qiell për ty, do të perifrazonte ai një titull libri të të Ndjerit… 2014- Botohet në 4 volume poezia e mikut të Dritëroit dhe të Pano Taçit e jo vetëm, Fatos Arapit, poetit që lëvroi një poezi qytetare, më evropiania në vitet e mbylljes të diktaturës komuniste. 2017- në 3 shkurt do të mbyllte sytë përgjithmonë Dritëro Agolli, në moshën 86 vjeçare. Do të përcillej për në Tufinë me nderime të shumta, me homazhe e duartrokitje dhe me fjalën e kryeministrit Edi Rama. Librari e shkolla kishin marrë ndërkaq emrin e tij.
TRE ÇËSHTJE DHE NJË DËSHIRË SI PËRFUNDIM Tre poetë të një datëlindje. Të dashur të tre. Nga të ndryshëm me mënyra të ndryshme. Deri dhe me urrejtje… Sipas meje me këta tre poetë, Migjeni, Agolli dhe Taçi, mund të ngrihen dhe tre çështje, të konsoliduara keqas dhe të mbartura si atavizmë: 1- Keqpërdorimi i traditës duke u nisur jo vetëm nga keqkuptimi i saj. Së pari ajo u gjymtua në diktaturë, duke përdorur kriterin e “kufizimeve ideore” dhe të “luftës së klasave” edhe në kulturë, u ndaluan autorë të rëndësishëm, klasikë, gjithashtu dhe nga autorët që u lanë, u ndalua një pjesë e veprave, duke u përsëdytur ndryshe ky gabim, duke himnizuar nga pjesa e mbetur. Pra tradita nuk shikohej pasuri kulturore e vendit dhe si përvojë e shekujve, por se sa i shërbente ideologjizimit dhe çimentimit të regjimit. 2- Diktatura përçau egërsisht letërsinë shqipe, e ndau më dysh, ku njërën pjesë e bëri të sajën, i dha kushte begatimi, duke e vënë në shërbimin të vetes, të propagandës “trushplarëse”, ndërsa pjesën tjetër e dënoi, duke pushkatuar autorë, duke burgosur sistematikisht e duke ndaluar vepra, pa u lodhur punoi me të gjitha mjetet diktatoriale, me qëllim që nga kjo pjesë të mos dalë asgjë, të bëhet e mosqenë. 3- Dukuria e daljes së letërsisë nga burgjet, e autorëve dhe veprave të tyre. Sa janë përfshirë ato në jetën letrare kulturore të vendit, edhe zyrtarisht, deri tek tekstet shkollore. Në një farë mënyre Letërsia Shqipe e gjysmës së dytë të shekullit XX i përket një metode të veçantë, “Realizmit të dënuar”, sipas meje, sepse i tillë ishte realiteti i tyre. Të dënuar ishin jo vetëm ata që u dënuan, që nuk lejoheshin të krijonin, por, tjetërsoj sigurisht dhe ata që u drejtuan të bënin letërsi të socrealizmit, pra s’ishin të lirë, u mashtruan, u përdorën dhe u keqpërdorën. Sado absurde dhe e papranueshme të duket sot, është e habitëshme, por shpjeguese ajo që ka treguar Dritëroi për veten dhe Kadarenë në një intervistë, ku sipas tij, kryeministri i atëhershëm, Mehmet Shehu, ka thënë: “Ju jeni dy shkrimtarët kryesorë të vendit dhe jeni si dy qe që lëroni tokën. Ne, herë ngacmojmë njërin e herë tjetrin me hosten, në mënyrë që puna të shkojë mbarë”. Ai “hosten” për shumëkënd në fakt ishte pushkë. Kur me shkrimtarët e vet veprohej ashtu apo dhe me ata si Pano Taçi që “devijuan”, mendoni se ç’është bërë me kundërshtarët, me ata që ishin kundër doktrinës komuniste qysh në krye e realizmit socialist. Tre çështjet që përçika, duan studime serioze, profesionistët e kritikës, akademikët e letërsisë, etj, teksa duket se ecet zyrtarisht në udhën e lënë, por le të kthehemi për ta përmbyllur te tre autorët e sotshëm. Poetët kanë dhe një jetë tjetër, atë të poezive, që vazhdon. Mbetet krijimi që, si të thuash nuk ka më as biografi dhe as rrethana, por vetëm vlera. Kur isha student në Shkodër, në kohën e diktaturës, shkoja në shtëpinë muze të Migjenit. Shikoja reliket e tij, fotot, i veshur hijshëm, me elegancë, me borsalinë, ja dhe stilografi mbi tryezë, që s’dihej çdo të shkruante më tej, aq sa dhe demoni i vdekja duket se iu tremb dhe e rrëmbeu aq të ri. Mes miqsh bisedonin se po të kishte qenë gjallë Migjeni, a do të ishte bërë shkrimtar i Realizmit Socialist? A do ta shmangte dot? Me siguri do të përfundonte në burg, thoshim ose do të kishte vrarë veten. Edhe mund ta vrisnin. Ja, i vranë kumtin e veprës. Po ai vetë e vrau më parë!?… Gjithsesi vepra e tij është e vetëmjaftueshme dhe e pazëvendësueshme, me rëndësi e prijëtare. Tablotë e mjerimit dhe blasfemitë përsëriten. Dhe dhëmbja dhe protesta. Teatri “Migjeni” mund dhe duhej të dramatizonte nga vepra e atij, se i mban dhe emrin. Dritëroi – këngëtar i baltës së vendlindjes, fëshfërimë grunoresh në Jug, fjalë me shijen e bukës, të pjekur në kryqytet…
Prozator dhe me humor thumbues, të cilat dëshmojnë një epokë që s’është, zhgënjimet dhe trishtimi i më pastajmë dhe është e ardhmja që do të gjykojë më shumë e do të vendosë më shumë. Unë si lexues e kam dashur Dritëronë, e kam takuar me kënaqësi të veçantë kudo, në kafene, në parlament, në SHBA dhe kam venë lule pranë bustit të tij… Dëgjoj fyellin e drunjtë, elegjiak të Panit plak, të Panos tonë… shkoj andej nga kafe “Europa”, ku ai rrinte me orë të tëra, shkruante dhe me porosi të pronarit i çonin dy kafe falas çdo ditë. Po sikur atij t’i jepej në kohë dhe mjaftueshëm dëmshpërblimi i vërtetë dhe puna e pa paguar e 24 viteve burg, e internime, mbase do të kishte dhe ai një kafene të veten, një librari, një… ndarja e shkrimtarëve duket se vazhdoi si në diktaturë, suksesi dhe fama, mirëqenia dhe varfëria po kështu, ishin përcaktuar një herë nga djalli dhe s’kishte zot që t’i ndryshonte… ndërkaq nëpërmend një vegim që kam patur për një portret të Pano Taçit në kafe “Europa”, pikturë ose skulpturë, me llullën mes dhëmbëve të zverdhur dhe kasketën mbi kryet e zbardhëllyer dhe në një nga qelqnajat e mëdha të dritareve të shkruhej një poezi e tij, që më mrekullonte me thjeshtësinë dhe kumtin, me universalizmin e saj, e dija përmëndësh, të denja për çdo antologji në botë, thosha. Diçka i mungon tokës,/ nga qielli t’i zbresë./ Diçka edhe qiellit,/ nga toka t’i ngjitet ka shpresë./ Më bëhet i gjej te vetja/ ç’mungon te gjithësia:/ Qiellit: urrejtja,/ tokës: dashuria. Mbetet një nga pengjet e mia, një dëshirë ende e vlefshme, që të vihen mureve, të gdhenden gurëve, shkëmbinjve, nëpër parqe e rrugë vargje nga eposi, nene nga Kanuni, lutje nga Shenjtja Nënë Tereza, poezi nga De Rada, Naimi, Fishta, Migjeni, pra nga Rilindja dhe të rilindurit e me radhë. Ato do të sjellin më shumë estetikë të brendëshme, energji pozitive, siç i themi, prani kulture, do t’i shërbenin mjedisit si pemët e mendimit të bukur.