VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Journal de Salonique (1907) – Mit’hat Frashëri u emocionua shumë gjatë vizitës së shkollave për vajza të Aleancës Izraelite

By | July 6, 2019

Komentet

Paris-presse (1953) – Ky është manifesti dhe programi i partizanëve shqiptarë të Apostol Tanefit me qendër në Prishtinë për të rrëzuar Enver Hoxhën

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 17 Tetor 2019

 

“Paris-presse” ka botuar, të enjten e 19 marsit 1953, në faqen n°3, një shkrim në lidhje me manifestin dhe programin e partizanëve shqiptarë të Apostol Tanefit me qendër në Prishtinë, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Programi i partizanëve shqiptarë :

brenda, luftë e tepruar kundër ndërhyrjeve të huaja; jashtë, politika e miqësisë e fokusuar mbi Jugosllavinë.

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Korrespondenti ynë special J.- F. DEVAY na telefonon :

 

Shkup, 18 mars.

 

Ekziston një dokument, i cili tashmë parashikon drejtimin e ardhshëm të Shqipërisë, nëse Apostol Tanefi dhe 50,000 guerilët e tij marrin nga Perëndimi “sinjalin” që ata presin të marshojnë në Tiranë dhe të çlirojnë vendin nga sundimi komunist i Enver Hoxhës.

 

Ky dokument na u dorëzua nga vetë Tanefi, drejtuesi i partizanëve shqiptarë, gjatë intervistës që ai na dha të dielën e kaluar dhe të cilën e botuam dje në “Paris-presse”.

 

Vendimi për të rrëzuar qeverinë e Enver Hoxhës dhe të Ministrit të tij të Brendshëm, Mehmet Shehut — ku ata denoncojnë politikën e shtypjes dhe të varfërimit — autorët e këtij manifestimi shpjegojnë lindjen e lëvizjes së tyre :

 

“Tradhëtia ndaj vendit dhe pavarësisë së tij, terrori mbi njerëzit e pafajshëm, nevoja që ne kemi për të ndihmuar njerëzit në luftën e tyre për t’i shpëtuar nga terrori, na kanë bërë që të bashkojmë përpjekjet tona brenda sferës së mundësive, për të dhënë një kontribut në luftën për çlirim që ka filluar tashmë në Shqipëri. Pasoja logjike e kësaj gjendjeje ndikoi në formimin e organizatës sonë : “Bashkimi i Emigrantëve Politikë shqiptarë në Jugosllavi”, më 10 maj 1951, në qytetin historik të Prishtinës.”

 

Miqësia ballkanike

 

Përmbajtja e këtij programi vijon si më poshtë :

 

1) Luftë kundër Enver Hoxhës dhe klikës së tij; luftë kundër okupimit politik dhe ekonomik të Shqipërisë nga Bashkimi Sovjetik;

 

2) Luftë kundër tendencave të huaja të pushtimit ndaj Shqipërisë dhe tradhtarëve që shesin Shqipërinë jashtë saj;

 

3) Bashkim të të gjitha forcave në Shqipëri dhe në emigracion në të njëjtën luftë për një Republikë me të vërtetë të lirë, të pavarur, të bashkuar dhe demokratike të Shqipërisë;

 

4) Miqësi me të gjitha vendet që respektojnë pavarësinë e Shqipërisë, fillimisht me Jugosllavinë, mikeshën më të sinqertë të Shqipërisë.”

 

Manifesti shpreh më pas kënaqësinë e thellë të autorëve të tij pas përfundimit të fundit të Paktit Ballkanik që bashkon Greqinë, Jugosllavinë dhe Turqinë, ku sheh provat që popujt e Greqisë, Turqisë dhe Jugosllavisë nuk kanë pretendime mbi Shqipërinë.

 

Acarim kundër Italisë

 

Sidoqoftë, manifesti tregon një acarim në lidhje me politikën italiane ndaj Shqipërisë :

 

“Irredentizmi italian ka zemëruar tendencat fashiste ndaj imperializmit, veçanërisht për Shqipërinë. De Gasperi, zëdhënësi i këtij irredentizmi, filloi të vajtojë pavarësinë e Shqipërisë duke pretenduar se është e rrezikuar nga pakti i paqes midis Greqisë, Jugosllavisë dhe Turqisë. Si rezultat i këtyre tendencave të qeverisë italiane, ne i konsiderojmë lajmet e reja plotësisht të pabazuara se ushtria jugosllave ka hyrë në tokën shqiptare.”

 

Manifesti vë në dukje emocionin që shpërtheu në Shqipëri pas vdekjes së Stalinit, thekson se “Enver Hoxha dhe konkurrenti i tij Mehmet Shehu nuk kanë arritur të shkojnë në Moskë” dhe konsideron se kjo vdekje mund të përshpejtojë çlirimin e Shqipërisë.

 

“Mbetet për ne, përfundon dokumenti, që të kërkojmë, në emër të këtij populli guximtar, një solidaritet të tërë dhe një ndihmë morale shumë më të fortë nga bota demokratike.”

 

Rëndësia e këtij manifesti qëndron kryesisht në faktin se është demonstrimi i parë i ekzistencës zyrtare të qeverisë shqiptare në mërgim të Prishtinës.

 

Pavarësisht rezultatit të bisedimeve diplomatike që do të zhvillohen në Londër, Beograd, Athinë dhe Romë për fatin e këtij vendi të vogël, ky dokument do të duhet të merret në konsideratë.

Momentet e fundit të Festim Latos! Trupi ju pre copa-copa në disa thasë! Pse shoqëruesit e lanë vetëm?! Largimi i mistershëm me makinën luksoze

Zbulohen foto dhe video ekskluzive nga momentet e fundit të Festim Latos, 43-vjeçarit me origjinë nga Vlora, të vetëshpallur president i Republikës së Çamërisë, në momentet e fundit kur ai ishte gjallë, 4 ditë para 19 korrikut 2019 kur trupi i tij u gjet i pajetë i prerë copa-copa ndarë në thasë të ndryshëm në një kanal në Amsterdam të Holandës. Një emision investigues në Holandë dhe që kërkon informacione për autorët e vrasjes që ende nuk janë zbuluar, ka nxjerrë pamjet nga takimi i fundit më 15 korrik që Festim Lato ka pasur në një restorant me disa persona, për punë!

Në takim e kanë çuar shoqëruesit e tij me një Opel Vivaro të bardhë, tre burra dhe një grua. Pasi ka mbaruar takimin në restorant, Lato duket nga kamerat e sigurisë teksa del të takojë për një moment shoqëruesit e tij. Kthehet sërish, takon personin që ishte në restorant, dhe largohet me makinën e tij, MGTF135 blu të errët, me tavan pëlhure. Është e çuditshme për hetuesit, se si një njeri si Festim Lato që nuk udhëtonte kurrë pa shoqërues, t’i linte ata të iknin dhe të largohej me makinën e personit që ishte në takimin e punës. Katër ditë më vonë, trupi i pajetë i tij u gjet i prerë dhe ndarë në disa thasë, hedhur ndoshta nga ndonjë barkë në Amsterdam Rijkanaal rreth 4 km vijë e drejtë nga Abcoude, vendi ku Festim Lato bëri takimin e punës në restorant. Personi në fjalë që e shoqëron me makinën e tij private, është identifikuar nga hetuesit atje, dhe është marrë në pyetje.

“Ne folëm me atë burrë, që tha që atë mesditë kishte folur me Festimin për punë. Pastaj e kishte zbritur atë nga makina diku në Abcoude, por nuk i kujtohej se ku”, thotë hetuesja. 4 ditë para se t’i gjendej trupi i pajetë, kur është edhe momenti i fundit që ka pamje të Latos, ai mbante veshur një kostum blu, i cili nuk është gjendur në thasët me pjesët e copëtuara të trupit, dhe po ashtu mungon edhe një çantë kafe që ai kishte me çelës, dhe ora Rolex që ai mbante.

Festim Lato ishte baba i tre fëmijëve. La pas nënën, vëllain, dhe motrën binjake. Shume njerëz ishin mashtruar prej tij. Media holandeze e përshkruan kështu: “Me gojën e rrjedhshme dhe intuitën e biznesit, Lato kishte bërë njerëz të investonin në “Çamërinë” e tij në shkëmbim të leje-ndërtimit nëse Lato do të merrte fuqinë. Kështu ai do të kishte mashtruar njerëz të ndryshëm për miliona të tëra. Shumë njerëz kishin probleme me të, si politikisht dhe financiarisht.“.

Motivi, dita kur ai është vrarë, ende nuk është zbuluar nga hetuesit.

Investgimi i plote i emisionit sjelle nga redaksia online e Shqiptarja.com

Verën e kaluar në ujërat tona lundruese u gjetën pjesë trupi të një burri të vrarë. Viktima doli të kish pasur jetë shumëngjyrëshe!

E premte 19 korrik, një dëshmitar sheh diçka në ujë në Amsterdam-Rijnkanaal, Nigtevecht. Duket të jetë një pjesë e një trupi të pajetë. Shumë shpejt zbulohet identiteti: Festim Lato, 43 vjeç. Ai është viktimë e një krimi. Para 25 vitesh Festim Lato vjen nga Shqipëria në Holandë. Këtu ai tkaon gruan e tij. Lindin 3 fëmijë. Martesa nuk zgjat. Në 2001 ata ndahen dhe Festimi përfundon në Afferden, Gelderland.

“Njerëzit këtu ndjenin gjithmonë të kishte diçka të fshehtë në atë shtëpi. Kangjellat ishin gjithmonë të mbyllura, nuk shihej asgjë“, shprehet një banor i zonës.

Në median holandeze dhe shqiptare fillojnë thashethemet.

Festim Lato pretendon të jetë Presidenti i Rajonit të Çamërisë. Një republikë jo e njohur në kufi mes Shqipërisë dhe Greqisë. Ai përpiqet shumë të përhapë këtë imazh sa më gjerë kudo jashtë. Gjatë mbledhjeve në shtëpinë e tij në Afferde duken flamuj dhe shfaqje ceremoniale. Pas vdekjes së tij, spekulohet shumë që mund të ketë një motiv politik. Ka edhe lajme që ai merrej me punë të dyshimta. Me gojën e rrjedhshme dhe intuitën e biznesit, Lato kishte bërë njerëz të investonin në “Çamërinë” e tij në shkëmbim të leje-ndërtimit nëse Lato do të merrte fuqinë.

Kështu ai do të kishte mashtruar njerëz të ndryshëm për miliona të tëra.

Një viktimë e veçantë…Për të gjetur kush donte ta vriste atë, policia rikrijon momentet e fundit që njihen.

Kthehemi në ditën e hënë, 15 korrik. Atë të hënë Lato largohet nga Afferden për të shkuar në një takim në Abcoude. Pak para orës 11:00, pas një orë e gjysmë udhëtimi, ai arrin në fshatin pranë Amsterdamit, pranë A2. Atë ditë Festimi është me një makinë Opel Vivaro të bardhë, dhe jo vetëm: Ai ka me vete tre burra dhe një grua.

Pak më larg, në Hoogstraat në Abcoude, Festimi zbret. Shoqëruesit e tij largohen në drejtim të parkimit në Marktveld.

Ndërkohë, Festimi blen diçka për të ngrënë tek dyqani i perimeve. Pastaj ecën në drejtim të kafene restorant “de Erndracht”. Këtu, Lato do të kishte një takim pune. Kush ishin të pranishëm në atë takim dhe për çfarë bëhet fjalë ende nuk është e qartë.

Në restorant, Festim bën një foto, selfie dhe e poston në rrjetet sociale. Në atë moment gjithçka duket në rregull.

Pas një ore, rreth orës 12:00 në drekë, ai del jashtë. Duket i gëzuar për diçka. Kjo duket edhe nga mënyra se si ai ecën.

Tani ai po shkon tek 4 njerëzit me të cilët është në Abcoude.

Në cepin e Hoogstraat me Marktveld ai flet pak kohë me ta dhe pastaj kthehet për në kafen “Eendracht”.

Burri me të cilin sapo kishte takim brenda, po e pret. Ora është gati 12:15 kur Festimi ecën bashkë me të në makinën e tij sportive që është parkuar në Molenweng. Të dy nisen në Hulksburg në drejtim të A2.

Ky është itinerari i fundit që dimë nga Festim Lato. Katër ditë më vonë gjenden pjesët e trupit të tij të pajetë në Nigtevecht. Festim Lato është vrarë në moshën 43-vjeçare.

Veç thashethemeve, kjo vdekje ka edhe pasoja njerëzore.

Hetuesja: Ai ishte shumë i lidhur me familjen. Ata tani janë tejet të trishtuar. Ai la pas nënën me të cilën fliste çdo ditë, motrën binjale dhe 3 fëmijë. Ata dhe ne duam të dimë pse dhe kush e vrau

Gazetarja: Kjo ende nuk duket e thjeshtë?

Hetuesja: Siç e pamë, shumë njerëz kishin probleme me të, si politikisht dhe financiarisht. Kjo shkakton që hetimi të jetë kompleks me interesim për një grup të madh njerëzish. Pas programit, shpresojmë të dimë më shumë për vdekjen e tij. Momenti i fundit i njohur është kur ai më 15 korrik hipën në makinën e një burri tjetër. Kjo ishte shumë e pazakontë. Festimi asnjëherë nuk shkonte vetëm diku. Ne folëm me atë burrë, që tha që atë mesditë kishte folur me Festimin për punë. Pastaj e kishte zbritur atë nga makina diku në Abcoude, por nuk i kujtohej se ku. Sigurisht kjo është jashtëzakonisht e rëndësishme për ne që ta dimë. Ata ikën nga Abcoude me një MGTF135 blu të errët, me tavan pëlhure. Si makinë e rrallë që është shpresojmë që njerëzit ta kujtojnë. Ndoshta ka njerëz që e kanë parë Festim Laton të hënën, më 15 korrik pas orës 12:15. Pra kur ai zbriti nga MG-ja, diku në Abcoude.

Gazetarja: Sidoqoftë, ka rëndësi koha, e hëna 15 korrik , e premte 19 korrik, kur u gjet trupi i tij?

Hetuesja: Po, kështu mund të qartësojmë kohën rreth vdekjes së tij. Ne duam të kontaktojmë njerëz që e kanë parë diku. Ose të njohur të tij me të cilët mund të ketë pasur takim, ose kanë komunikuar në telefon me të. Duam të dimë edhe nëse ai ka pasur ndonjë takim ku nuk është shfaqur.

Gazetarja: Duhet të flasim edhe për detaje të tmerrshme. Dikush ka prerë trupin e tij të pajetë në copa.

Hetuesja: Po edhe kjo ishte një gjetje e tmerrshme. Trupi ishte ndarë në thasë, gjetur në vende të ndryshme në Amsterdam Rijkanaal. Pjesa më e madhe e thasëve ishin pranë njëri-tjetrit, pranë Nigtevecht, Utrecht. Rreth 4 km vijë e drejtë nga Abcoude.

Gazetarja: Dihet sa kohë kanë qenë në ujë thasët?

Hetuesja: Jo, fatkeqësisht kjo nuk gjendet. Ne sigurisht duam ta dimë këtë. Amsterdam-Rijnkanaal është rrugë e ngarkuar lundrimi. Ne verë ka edhe më shumë qarkullim. Shpresojmë që dikujt t’i kujtohet t’i ketë parë thasët në kanal. Peshkatarët, njerëz që shëtisin ose dalin me qentë, mund t’i kenë parë ato.

Gazetarja: Ju doni të zbuloni edhe vendvrasjen e Festim Latos.

Hetuesja: Po thasët me trupin e tij duket të jenë hedhur në ujë pranë Nigtevecht. Ndoshta dikush i ka parë, por nuk ka kuptuar Ndoshta dikush i ka parë, por nuk ka kuptuar çfarë. Mundet të ketë rënë diçka në sy nga 1 nga portet pranë. Mundet që trupi i pajetë i Festimit të jetë hedhur në ujë edhe nga një barkë. Kërkojmë këdo që mund të ketë parë gjë, lidhur me vendkrimin ose transportin e trupit.

Gazetarja: Pamë viktimën në pamjet e fundit që dihen. Ju ende kërkoni rrobat e tij?

Hetuesja: Po, rrobat e asaj dite janë zhdukur , nuk ishin në thasë. Ai kishte veshur një kostum blu të errët, këmishë të bardhë, këpucë kafe dhe kravatë. Ende çanta e tij bojë kafe me çelës dhe Rolex-i i tij nuk janë gjetur. Ndoshta dikush ka dashur të shesë çantën ose Rolex-in ose dikush tjetër i ka gjetur ato.

/Shqiptarja.com

Më 17 tetor 1933 Albert Einstein arrin në SHBA, i shpëton përfundimisht nazizmit (video)

Në shkurt të vitit 1933, ndërsa ishte në një vizitë në Shtetet e Bashkuara, Ajnshtajni e kuptoi se nuk mund të kthehej në Gjermani me ardhjen në pushtet të nazistëve nën kancelarin e ri të Gjermanisë, Adolf Hitler.
Ndërsa ishte në universitetet amerikane në fillim të vitit 1933, ai pati udhëtimin e tretë dy-mujor vizitues në Institutin e Teknologjisë në Kaliforni në Pasadena. Ai dhe gruaja e tij Elsa u kthyen në Evropë me anije në mars, dhe gjatë udhëtimit mësuan se Reichstagu gjerman miratoi Aktin e Mundësimit, i cili e shndërroi qeverinë e Hitlerit në një diktaturë de fakto ligjore dhe se ata nuk do të mund të shkonin në Berlin. Më vonë ata dëgjuan që vila e tyre u sulmua nga nazistët dhe varka e tij personale u konfiskua. Pas zbarkimit në Antwerp, Belgjikë më 28 Mars, ai menjëherë shkoi në konsullatën gjermane dhe dorëzoi pasaportën e tij, duke hequr dorë zyrtarisht nga shtetësia e tij gjermane. Nazistët më vonë shitën varkën e tij dhe e shndërruan vilën e tij në një kamp të Rinisë Hitleriane. Ai qëndroi disa ditë në Castle Cantecroy në Mortsel, një vilë e marrë me qira në De Haan në bregdetin belg për gjysmë viti. Më 9 shtator, ai, e shoqja Elsa, sekretarja Helene Dukas dhe ndihmësi i tij Walther Mayer morën tragetin për në Dover dhe arritën në Nju Jork, SHBA, më 17 tetor.

Ne vitin 1931, Albert Einstein mund të ketë kryer një vizitë të fshehtë në Shqipëri. Është pajisur me një pasaportë shqiptare, mbase edhe me emër të ndryshuar. Burimet e deritanishme dëshmojnë se këtë pasaportë e ka marrë në Pogradec. Mandej, pas një qëndrimi treditor, ka vijuar axhendën e tij përgjatë atyre viteve të mundimshme e të rrezikshme njëkohësisht, si për të, ashtu edhe për të gjithë hebrenjtë. Teza e guximshme e diskutuar edhe më parë në radhët e studiuesve e historianëve shqiptar, rikthehet me një analizë të re në librin e studiuesit Shaban Sinani, “Hebrenjtë në Shqipëri: prania dhe shpëtimi”. Mes shumë dëshmive e fakteve mjaft intriguese të këtij libri, historinë befasuese që lidhet me gjeniun e madh, studiuesi Sinani e trajton që në kapitullin e parë e të monografisë së tij. “Ka të dhëna se në vitin 1931, në Shqipëri mund të ketë zhvilluar një udhëtim incognito ,edhe shkencëtari i famshëm A. Einstein. Dokumentet provojnë se në fillimin e atij viti ai ka pasur një kontakt shkresor me konsullatën shqiptare në Leipzig”, – shkruan Sinani, ndërsa argumenton se, “kohët e fundit është shërbyer një burim shkresor nga Bashkia e Pogradecit, i pacertifikuar ende (sepse nuk është lëshuar nga shërbimi arkivor), sipas të cilit, në vitin 1931 kjo bashki ka lëshuar një certifikatë qytetarie (pasaportë) në emër të A.Einstein-it”. Sidoqoftë, pyetja: “A e ka vizituar Shqipërinë në fillimin e viteve 1930 shkencëtari nobelist me prejardhje hebreje, Albert Einstein?”, kërkon të tjera argumente për ta vërtetuar. Sipas studiuesit Sinani, studimi më i plotë për këtë argument mbetet ai i dr.Jovan Bashos, në të cilin janë sistemuar të dhëna të karakterit dokumentar dhe të tjera të karakterit memoaristik. Por, kërkimi i burimeve provuese autentike ka ndeshur në vështirësi. “Përgjithësisht, kërkimi i është përmbajtur tezës së një udhëtimi të fshehtë të Einstein-it në Shqipëri. Po të ndiqej një tezë tjetër, e një udhëtimi zyrtar, gjurma e kësaj vizite do të gjendej si në shtypin e kohës, ashtu dhe në burimet arkivore. Edhe për sa i përket mundësisë së pajisjes me pasaportë shqiptare nga qeveria mbretërore, është ndjekur i njëjti arsyetim: kjo pasaportë mund t’i jetë lëshuar në një emër tjetër. Në fakt, në kronografinë zyrtare të jetës së Einstein-it nuk gjendet asnjë e dhënë për një udhëtim të mundshëm të tij në Shqipëri dhe për zotërimin e një pasaporte shqiptare. Të gjitha këto të panjohura e vështirësojnë kërkimin, por nuk e pamundësojnë”, – argumenton Shaban Sinani.

Letërkëmbimi me Bernstein

Shaban Sinani argumenton më tej në monografinë e tij se, burimet e tërthorta, të ndërlidhura me ato memoaristike dhe të arsyetuara në një disiplinë të fortë mendimi, mund të çojnë në përfundime bindëse rreth kësaj enigme të madhe. “Marrin rëndësi në mënyrë të veçantë disa burime që përshkruhen në ‘Guide to the Papers of Herman Bernstein (1876-1935) 1899-1935’, RG 713 (Regest nr. 713). Sipas këtyre të dhënave, në arkivat e ministrit të atëhershëm fuqiplotë të SHBA në Tiranë, pikërisht në vitet 1930-1933, gjenden dokumente që përmbajnë nota diplomatike për veprime rutinore konsullore, ose për dhënie vizash apo lehtësim procedurash vistimi”, – shkruan Sinani. Por, sipas tij, mbi të gjitha e përforcon argumentin e mundësisë së një vizite të fshehtë të Einstein-it në Shqipëri letërkëmbimi i ambasadorit Bernstein personalisht me të dhe interesimi i shprehur zyrtarisht prej këtij të fundit për ardhjen e tij në Shqipëri, interesim i shprehur edhe për një tjetër personalitet amerikan me një rol historik në fushën e edukimit, Charles Telford Erickson.

Në foto së bashku

Fakti që Herman Bernstein dhe Albert Einstein dëshmohen në foto të përbashkëta prej vitit 1928 deri në vitin 1933, sipas të gjitha gjasave në Tiranë, merr një rëndësi parësore logjike dhe burimologjike, thotë studiuesi Shaban Sinani. Por, sidoqoftë kjo çështje mbetet e hapur për kërkime jo vetëm në arkivat e ambasadorit Bernstein, por sidomos në burimet shqiptare, në ato të Ministrisë së Punëve të Jashtme (shërbimi konsullor në Leipzig dhe në Vjenë), në arkivat administrative dhe financiare të Bankës së Shqipërisë, në arkivat e portit detar të Durrësit dhe në arkiva të tjera. Sipas Sinanit, marrin një rëndësi parësore edhe disa fakte të tjera, që zbulohen pikërisht përmes arkivave të H.Bernstein. “Në koleksionin e fotove të periudhës së shërbimit të tij diplomatik në Shqipëri gjendet, krahas A. Enistein-it, ndër të tjera edhe një prej dy miqve të tij të tjerë shumë të rëndësishëm, jo vetëm për mbrojtjen e hebrenjve para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore, por edhe në themelimin e shtetit të Izraelit: Judah Leon (Leib) Magnes dhe Chaim Weizmann”, – argumenton Sinani, ndërsa fokusohet pikërisht në arkivat e ambasadorit Bernstein, si një prej burimeve kyçe ku duhen vijuar hulumtimet. Nga ky arkiv, Sinani veçon regjistrin 713, ku shënjohen seria, nënseria, kutia, dosja dhe viti, të dhëna këto të mjaftueshme për të thelluar kërkimin. Në përshkrimet e të dhënave që ofron regjistri 713, emri i Albert Einstein-it figuron shpesh. Në nënserinë 16, që përmban foto, me vit më të hershëm 1928 dhe me vijueshmëri të papërcaktuar, por jo më vonë se viti 1934, kur Herman Bernstein ndahet nga jeta, pra pikërisht në periudhën kur ai shërbeu në Shqipëri si ambasador i SHBA, emri i Albert Einstein-it është i pari, argumenton studiuesi Sinani, duke lënë të hapur këtë tezë intriguese për të vijuar kërkime të mëvonshme, çka do të sillte fakte e dokumente shkencore që do të vërtetonin vizitën e fshehtë të fizikantit të madh në Shqipëri në vitin 1931.

Në janar 2018, Bujar Nishani, në fjalën që mbante në cilësinë e Presidentit të Republikës, në ceremoninë e vlerësimeve të 35 familjeve shqiptare, të cilat strehuan hebrenjtë gjatë Luftës së Dytë Botërore., thotë se “Albert Ajnshtajni ndoshta shpëtoi me anë të një pasaporte shqiptare të lëshuar me zemërgjerësi nga autoritet shqiptare gjatë Mbretërisë së Ahmet Zogut”. Ndonëse nuk saktësohet qartësisht, teza mbizotërurese është se Ajnshtajni udhëtoi për në SHBA me pasaportë zvicerane.

PAPA GJON PALI II – PORTRETI I TIJ REFLEKTOI GJITHKUND DRITEN ! – Nga Fritz RADOVANI

 

Tue fillue që në kohën e Gjergj Kastriotit Skenderbeut e deri në ate moderne, ku çdo çast diskutohej kenja ose moskenja e tansisë sonë toksore si Shtet, roli i Vatikanit ka kenë gjithmonë vendimtar për fatin tonë. Unë nuk kam në mend me ba përsëritjen e atyne fakteve historike në lidhje me këte që thashë, as përsëritjen e atyne ngjarjeve ku diskutohej se kujt i përket Korça apo Gjinokastra, Kosova apo Çamëria, Hoti apo Gruda, Himara apo Vorio Epiri, por do të cilësoj se rishikimi dhe rivlersimi i të gjitha momenteve kyçe për fatin e Shqiptarve dhe i Tokës së Tyne që thirret Shqipni, asht i lidhun për Eshtnat e Klerit Katolik Shqiptar, gjithmonë besnik ndaj Papës dhe Vatikanit që në ekzistencën e Katoliçizmit në Shekullin e Parë të Epokës së Re. Kjo besniki e Klerit dhe e ndjekësve të Besimit Katolik në Shqipni asht vlersue dhe vlersohet nga të gjithë Papët e Kishës Katolike. Merita historike i përket Alpeve sëpse, Ata e kanë pague ma shtrenjtë se kushdo qendresën tue fjetë me armë në nënkrejsën shekullore të cungës apo të gurit palatuem, gja që e dëshmon gjaku i derdhun rrëkajë ndër ato vise.

Në Vatikan Kardinali Vojtila vjen Papë mbas 445 vjetësh të kenjes italian. Ardhja Tij me 16 Tetor 1978 si Papë në Vatikan nga Polonia kur endè zgjedha komuniste asht mbi Popullin Polak dhe, që në vitin 1980 Ai tha se, karrshi tokave të lame me gjak Shqiptarësh në Jugun e Italisë n’Otranto, ku u bane betejat e famëshme kundër pushtuesve turq, “asht prap sot një popull i vogël që po vuen shumë nga diktatura tjetër, asht Populli Shqiptar, për të cilin unë lutem përditë.”

Ardhja Papë e Gjon Palit II ka dy shpjegime me shumë vlerë për me u kuptue sësa i Madh qendron Portreti i Tij në Historinë Botnore: Ai vjen nga një vend ku vazhdon me kenë komunizmi stalinjan në pushtet dhe, asht një Kardinal Vojtila që e ka provue até mbi shpatullat e Tija. Ai vjen në Selinë Botnore të Katoliçizmit Dymijvjeçar në Romë kur komunizmit totalitar “Ai i zbuloi anën shpirtnore të Njeriut”, Ky dhe vetëm Ky asht misteri i Madhështisë së Tij, sëpse askush para Tij nuk ka mujtë me kuptue anën shpirtnore të Njeriut në sistemin totalitar e, me i zhbërthye prangat e tiranisë komuniste barbare me tri fjalë të vetme:

“NON ABBIATE PAURA !”, “MOS KENI FRIKË !” sëpse, Ai njeh parimin filozofik të historisë: “Kur një Popullit i ikë frika, shpejt Atij i vjen LIRIA !” dhe, mbas takimit me Regan në Qershor 1987, Vojtila shpartallon komunizmin ateist me Kristjanizëm… pra, pa gjakderdhje dhe vetem me paqë, por jo me paqë nën kamxhik dhe kallashnikov…

Kujtoni për një moment takimet dhe bisedat me Regan dhe Gorbaçov. Asnjë takim nuk asht ba në bazat e rraketave, bunkeret, nëndetëset apo zonat e fluturimeve kozmike, por në dhomën e pritjes së Papës Gjon Pali II, në një tavolinë kuadrate, të lëmutë, të bardhë, të pastër dhe të shndritëshme siç ishte Ai vetë, ku, mbështetëshin vetëm katër duer…që porsa lidheshin Burrnisht njena me tjetrën: “Nënshkruenin marrveshje paqe e dashnije të pakufi për mbarë Njerzimin!”Ky ishte Papa Polak Karol Vojtila që ndryshoi Historinë!

Ky ishte Ai Burrë “që lutej çdo ditë për Popullin Shqiptar dhe për të Shqiptarët e të gjitha Besimeve…” Ky ishte Ai Burrë që do të thente akujt shekullor të Adriatikut dhe do të shpartallonte Perdën e Hekurt gjysëm shekullore të komunizmit, acari siberian i së cilës na kishte izolue nga krejt Bota Europjane Përparimtare!”…. Ky ishte Polaku Vojtila, që kur Bashkimi Sovjetik kërcënoi Poloninë për këto lëvizje demokratike atje, Ky deklaroi: “Nëse një ushtar sovjetik do të shkelin kufinin polak, unë do të çveshëm si Papë dhe do të shkoj me luftue për Lirinë e Atdheut tem!”

Ai dinte me çmue Lirinë dhe Pavarësinë e Popujve të gjithë Botës e, jo, pa qellim tha në Kathedralën e Shkodres së dhunueme: “Historia endè nuk e ka njohë atë që ka ngja në Shqipni. Pra, të dashtun Shqiptarë, drama e juej duhet me i interesue gjithë kontinentit Europjan! Asht e domosdoshme që Europa mos të harrojë!”…

Asnjëherë fjalët e Vojtilës nuk do të quhen kujtesë, as në historinë e Shqipnisë dhe as në ate të Europës, por asht një vërejtje e randë që Papa i bani Europës, dhe Historisë së saj: “Historia endè nuk e ka njohtë ate që ka ngja në Shqipni..” Por, nuk mjaftohet me kaq, mbasi Ai e di se Europa kjoftë edhe pjesërisht nuk asht aq e paditun për çka asht ba tek na, prandej, fati i Shqipnisë nuk duhet të mbesin në dorën e “një pjesës” së Europës, po “drama e juej duhet me i interesue gjithë kontinentit Europjan!”, pra “duhet”, asht detyrë, asht kusht e jo mundësi, që mundet ose jo, po, prap ma e percaktueme “Asht domosdoshmeni që Europa mos të harrojë!”…

***

E, çka mos të harrojë? Të mos harrojë të tashmen por, as të shkumen, sëpse, këtu, asht fjala pikërisht për vendin që mbrojti Ate Europë nga invazioni turk, po, që Ajo, shtihet se “ka harrue”.., ose ma mirë me thanë se ban sikur e ka harrue…

Ja, pra, kjo asht “domosdoshmenia” e Shqipnisë së Lirë dhe Demokratike!

E në darkë asht po, Ai, Papa Gjon Pali II, që përballë Mikut të Vet Gjergj Kastriotit Skenderbeut, në sofren bujare e mikpritëse Shqiptare, me 25 Prill 1993 në Tiranë, tha:

  • ”Shqipni qëndro në naltësinë e kësaj Beteje të Madhe!”…

Në vendin tuej të vishkulluem mashumëse asnjë vend tjetër nga përsekutimi asht e thjeshtë me gjetë gjurmët e Katakombëve të lashta Kristjane dhe t’arenave ku, dëshmitarët e Krishtit hidheshin me dhunë për me ushqye bishat. Këtu kje një luftë e ashpër kundër Fesë, simbas një vije dogmatike të një programi shoqnor dhe politik, i mbështetun nga ideologjia komuniste. Dukej sikur mjeti ma i domosdoshëm për me realizue e trumbetue “Parajsën në tokë” kje tue i mohue njeriut atë forcë që e lidhë me Krishtin, forcë kjo rreptësisht e dënueme si një “dobësi e pandershme për njeriun”.

Në të vërtetë kjo forcë e pame jo me atë sy ishte ma shumë dishka shqetësuese për ata, ashtu si e treguen faktët. Përsoni njerëzor në të vërtetë me energjinë që vjen nga Feja nuk lejon lehtësisht të hidhët në anonimatin kolektiv.

Ajo që ka ngja në Shqipni të dashtun Vëllazën dhe Motra, nuk asht pa kurrë në historinë e njerëzimit. Asht e vërtetë se edhe në Përandorinë Romake janë ba përndjekje të ashpra ndaj të Krishtenëve, por atëherë ishte fjala për Shtet i cili në emën të një Feje, asaj pagane, luftonte ata që mbështetshin Ungjillin e Krishtit.

Kurse këtu, Shteti asht përpjekë me shue çdo shprehje fetare në emën të një ateizmi radikal, të mbështetun në një sistem universal dhe përgjithësues.

E gjithë kjo ndodhte në një kohë kur askush nuk mund të ndërhynte për me mbrojtë dinjitetin e njerëzve që u ishte mohue gjithshka, tue i çveshë deri nga ma “njerëzorja”, liria e tyne. Drama e Juej Shqiptarë të dashtun zgjon interesimin e gjithë Kontinentit Europian dhe asht  e domosdoshme që Europa mos t’Ju harrojë.

Dhe në fakt ky duhët të jetë pikësynimi sot, me këthye shpejt fletën tue mos harrue atë që ka ekzistue, për me shikue përpara. Pikëpamje kjo, që në një prizem vështrimi asht e drejtë e, madje, e domosdoshme, por me një kusht, që me mbetë gjithmonë në kujtesën tonë ajo që ngjau në të kaluemen…

Në emnin tand Popull Shqiptar, po i drejtohëm këtu Komunitetëve Ndërkombëtare që ta këthejnë vëmendjen e tyne vëpruese ndaj kërkesave të zhvillimit tand të përgjithshëm. ●Vetëm kështu, mund të mëkambët Paqa në këte zonë të Ballkanit, të përgjakun nga konfliktet vllavrasëse të ulta e të pakuptim…”

***

Europa pra, duhet ta dijë o sot, ose kurr: Pikrisht, kur Shqipnia edhe i perket Asaj…

  • Vetëm kështu, mund të mëkambët Paqa në këte zonë të Ballkanit, të përgjakun nga konfliktet vllavrasëse të ulta e të pakuptim…”

Mendoj se, Bashkimi Europjan sot i kujton mirë Fjalët e Papës Gjon Pali i II..!

            Melbourne, 15 Tetor 2019.

 

Paris-presse (1953) – Intervista ekskluzive në Prishtinë me udhëheqësin e partizanëve shqiptarë Apostol Tanefin në lidhje me planet e tij për të rrëzuar Enver Hoxhën

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 16 Tetor 2019

 

“Paris-presse” ka botuar, të mërkurën e 18 marsit 1953, në faqen n°5, një shkrim në lidhje me intervistën ekskluzive me udhëheqësin e partizanëve shqiptarë Apostol Tanefin dhe planet e tij për të rrëzuar Enver Hoxhën, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Tanefi, udhëheqësi i partizanëve shqiptarë më tha : “Shihemi së shpejti në Tiranë!”

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Korrespondenti ynë special Jean-François Devay na telefonon nga Shkupi

 

Shkup, 17 mars.

 

Sapo kalova dy orë me udhëheqësin misterioz të revoltës shqiptare Apostol Tanefin.

 

“Shihemi së shpejti në Tiranë”, më tha me zë të lartë ndërsa largohej.

 

Për guerilët e Tanefit, të cilët tashmë sundojnë një pjesë të vendit, presin vetëm një sinjal për të shkaktuar kryengritjen e përgjithshme dhe marshimin në kryeqytetin shqiptar. Ky sinjal, nëse jepet, do të ndodhë nga Beogradi.

 

Ne e kërkuam Tanefin në Prishtinë që prej një jave. Raportohej ndonjëherë këtu, ndonjëherë atje, gjithnjë përgjatë kufirit shqiptar, ndonjëherë, pa dyshim, përtej. Në Prishtinë, mbrëmë, një informator me qëllim të mirë na tha :

 

“Apostoli sapo ka mbërritur. Ai largohet nesër në mesditë. Do ta gjeni në shtëpinë e komitetit.”

 

Këtë shtëpi e gjetëm në periferi të Prishtinës, përballë një xhamie të thjeshtë periferike. Rreth e rrotull, disa djem të guximshëm në palltot prej lëkure dhe me plis në kokë, po ruanin me vëmendje. Mbërritja jonë u raportua tashmë dhe Apostoli po na priste te dera e zyrës së tij.

 

“Ne jemi të lumtur që Franca po interesohet për Shqipërinë.”

 

Këto ishin fjalët e tij të para dhe gjithashtu të vetmet që ai shqiptoi në frëngjisht. Më pas, një njeri i vogël me sy të butë pas syzeve të tij të mëdhaja dhe pamjes (fytyrës) jashtëzakonisht inteligjente, erdhi tek ne si përkthyes. Ai na tha se nuk kishte ardhur kurrë në Francë. Na dukej e çuditshme sepse fliste frëngjisht si ju dhe unë.

 

Kryengritja kontrollon një të tretën e Shqipërisë

 

“ — Mbështetësit tanë kontrollojnë një të tretën e Shqipërisë, më tha pak më vonë Apostol Tanefi. Sa për udhëheqësit e kryengritjes, ju keni disa para nesh. Këta drejtues janë : Hajrula Ishmi, Zutori Spahia, Nik Sokoli, Qazim Luska, Tajar Atipi, Ugrim Shegarni, Kristo Melemaki, Mark Pasliku, Ramadan Spahia.”

 

Nuk e di nëse janë emrat e tyre të vërtetë. Por për kokat e tyre është vënë një çmim në Shqipëri, një shume globale, e cila do të kishte mundësuar përpara luftës që të blihej një pjesë e mirë e vendit.

 

Në dhomat fqinje, dëgjuam urdhrat e dhëna me një gjuhë të ashpër dhe të shurdhër, dhe kërcitjet e padukshme të makinerive të shkrimit. Një radio, nga e cila kishim vërejtur në çati antenën trekëndore, po thyente ajrin me tinguj të ashpër. Dera hapej në mënyrë të vazhdueshme. Tanefi më ndërpreu, u përgjigj me disa fjalë të qeta, pastaj rifilloi bisedën.

 

“ Neve na mungojnë armët moderne.” – më tha ai. “Sigurisht, kemi pushkë, shumë pushkë dhe mitralozë. Por zakonisht janë makineritë e vjetra që trupat italiane kishin fshehur para dorëzimit, në 1944, dhe depozitat e të cilave gjetëm. Kemi edhe disa armë të marra nga kufomat e ushtarëve të Enver Hoxhës. Por e gjithë kjo nuk mund të na ndihmojë.”

 

Tanefi u vu një siklet të madh.

 

“Jini të qetë, kjo nuk do të na pengojë të jemi fitimtarë. Edhe sikur fshatarët tanë të kishin vetëm sëpatën e tyre. Ata do të marshojnë në Tiranë kur të vijë dita. Armët gjenden gjithmonë kur keni vullnet për të luftuar.”

 

Një ish – “mësues”

 

Apostol Tanefi është një burrë dyzet vjeçar, me trup mesatar, me një fytyrë esmere, me flokë të errëta dhe shpatulla të gjera. Do ta merrnim për një punëtor. Sidoqoftë, ai ka qenë profesor i matematikës në liceun e Korçës, në Shqipëri.

 

Kjo është e gjitha që dimë për të kaluarën e tij dhe gjithashtu se ai ishte një nga komunistët e parë shqiptarë. Ai flet i qetë, duke peshuar fjalët e tij, me një lloj buzëqeshjeje të ndrojtur. Por buzëqeshja e tij venitet dhe zëri i tij bëhet i ngrohtë dhe i vendosur kur ai flet për vendin e tij të terrorizuar.

 

“— Imagjinoni, më tha ai, që një zyrtar i lartë nazist të mbretërojë mbi Francën pasi të ketë hapur burgjet dhe armatosur kriminelët e zakonshëm dhe t’i bëjë ata rojet e tij pretoriane.”

 

I pasigurt për ushtrinë e tij, Mehmet Shehu — ministri i brendshëm i Enver Hoxhës, por në realitet kreu i vërtetë i vendit — rekrutoi “brigada speciale” të përbëra nga ish të arrestuar të zakonshëm, të cilëve u ofroi liri në këmbim të besnikërisë së tyre ndaj regjimit.

 

“— Partizanët, tha Tanefi, kontrollojnë shumicën e rajoneve të Dukagjinit, Lumës, Peshkopisë, Tropojës, Kuksit, Mirditës dhe Krujës. Kjo përfaqëson më shumë se një çerek të vendit, por ekziston edhe gjendja e revoltës kronike të disa fiseve veriore dhe fshatarëve që filluan rreth një javë më parë pranë kufirit grek.”

 

Ushtria zyrtare

 

Përveç këtyre forcave në veprim në vend, duhet të kemi parasysh edhe emigrantët. Dje, Apostol Tanefi kontrolloi saktësisht 8,722 burra që kishin qenë refugjatë që nga viti 1948 në Kosmet-in jugosllav dhe që kanë dëshirë të zjarrtë për t’u kthyer në shtëpi me armë në duar.

 

Përballë këtyre forcave të Apostol Tanefit, me cilat trupa janë në gjendje të mbrohen Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu ?

 

Ushtria zyrtare ka rreth 50,000 burra, por nuk është e sigurtë. Nuk ka një javë ku disa prej ushtarëve dhe oficerëve të saj kalojnë kufirin jugosllav. Këto trupa janë të keqarmatosura, me një numër qesharak të automjeteve të blinduara të modës së vjetër, të cilat nuk do të ishin të dobishme në këtë vend pa rrugë, ku linja e vetme hekurudhore është e gjatë vetëm 50 kilometra.

 

“Brigadat speciale”, nga ana tjetër, përbëjnë një forcë që nuk është e papërfillshme. Ata përbëjnë rreth 40,000 burra relativisht të armatosur, të cilët e dinë se kanë gjithçka për të humbur nëse fitojnë partizanët (domethënë forcat e Apostolit). Ata do të luftojnë deri në fund dhe asgjë nuk është më e rrallë në radhët e tyre sesa rasti i një dezertori si Ramë Qurini.

 

Ai ishte komandanti i njërës prej këtyre brigadave. Ai u përpoq, besohet, të “likuidojë” një nga drejtuesit e tij dhe u arratis para se të arrestohej.

 

Ai, për t’iu ruajtur më të keqes, kaloi kufirin jugosllav duke u shtirur si një emigrant politik. Por shërbimet sekrete të Tanefit ishin të shpejta për të përshkuar identitetin e tij të vërtetë. U zbulua në të njëjtën kohë se ai ishte dënuar me tetëmbëdhjetë vite burg (punë të detyruar) para luftës për vrasjen e gruas së tij (e kishte prerë copa-copa).

 

Nuk e di se cili qe fati i tij, por mendoj se ushtarët e Tanefit kanë hakmarrë gruan e Ramë Qurinit, ashtu si edhe shokët e tyre, të rënë në duart e tij, gjatë kohës kur ai ishte në pushtet.

 

Aviacioni ? Qeveria e Tiranës nuk ka pothuajse fare. Në dy ose tre pista ajrore (fusha aviacioni) të qytetit, ekzistojnë vetëm disa Yaks (Jakë) të montuar nga ekuipazhet ruse dhe të cilat do të strehohen në vende të sigurta gjatë alarmit më të parë.

 

Një problem që tejkalon Shqipërinë

 

Sa për rusët e tjerë, vështirë se ka ndonjë. Apostol Tanefi më konfirmoi informacionin ekskluziv që telefonova të enjten e kaluar. Pjesa më e madhe e ekspertëve civilë dhe instruktorët ushtarakë sovjetikë janë larguar nga Shqipëria. Ata ishin 4.200 tre muaj më parë. Tani, ata janë vetëm 700 – 800, dhe evakuimi i tyre vazhdon. Ata janë zëvendësuar nga bullgarët.

 

Sidoqoftë, duhet pranuar që problemi është i një rendi që shkon përtej Shqipërisë, sepse ky vend i vogël ka qenë gjithmonë një fitil i lehtë për t’u ndezur në këtë fuçi baruti që tradicionalisht përbën Ballkanin. Një kryengritje e parakohshme, natyrisht, do të provokonte reagimet më të forta në Romë, Athinë dhe Londër. Ekziston çdo shans që Tito dhe Churchill do ta trajtojnë së bashku këtë problem gjatë qëndrimit të liderit jugosllav në Londër.

 

Sepse këtu jemi duke prekur problemin politik të rezistencës shqiptare. Nuk ka dyshim se lëvizja e udhëhequr nga Apostol Tanefi është në thelb filojugosllave. Në muret e zyrës së tij në Prishtinë, portreti i Titos gjendet i ngjitur me ato të dy heronjve kombëtarë shqiptarë : Skënderbeut dhe Naim Frashërit.

 

“Ka komitete shqiptare edhe në Paris dhe Romë, tha Taanefi, por ata janë gjeneralë pa ushtarë që duan vetëm të kthehen në privilegjet e tyre të paraluftë.”

 

Lëvizja e Tanefit është e njohur zyrtarisht si “Bashkimi i Emigrantëve Politikë shqiptarë dhe jugosllavë” dhe është e influencuar nga titizmi. Ajo pretendon të jetë vepër e Koçi Xoxes, heroit të famshëm kombëtar shqiptar, të cilin Enver Hoxha e pushkatoi në vitin 1948 për shkak të ndjenjave të tij jugosllave.

 

Por Tanefi mohon të drejtojë një lëvizje thjesht komuniste.

 

“Ne jemi, tha ai, një front kombëtar, në të cilin ka komunistë, si dhe apolitikë ose ballistë (nacionalistë në favor të një Shqipërie të madhe, si anti-jugosllave, ashtu edhe anti-italiane). Ne duam lirinë dhe jo më sundim rus.”

 

“Liri, të pres…”

 

Dhe ai këndon këngën e luftës partizane :

 

“Liri ! ku je?

Liri ! të pres.

Pa ty, s’ka jetë.”

 

“Kur të jemi në Tiranë, më tha Tanefi, ne do të zhvillojmë zgjedhje të përgjithshme dhe populli shqiptar do të vendosë në mënyrë të lirë për fatin e tij.”

 

Kur do të jetë Apostol Tanefi në Tiranë ? Nuk varet vetëm prej tij. Por Perëndimi duhet ta dijë se varet nga ai, se një satelit i dytë është shkëputur nga Bashkimi Sovjetik. Do të mbetet për të rënë dakord për respektimin e ardhshëm të pavarësisë shqiptare dhe për të informuar Beogradin.

Dokument – botohet për herë të parë: Kol Bib Mirakaj i kërkonte qeverisë mbrojtjen e hebrejve në prag të pushtimit nazist

VOAL – Me shkresë të posaçme zyrtare, të datës 1 shtator 1943, në cilësinë e Ministrit të Brendshëm të Shqipërisë, Kol Bib Mirakaj i kërkonte Qeverisë Shqiptare të merreshin masa për të mbrojtur hebrejtë, të cilët, në vise të ndryshme të shtetit shqiptar të asaj kohe ishin në “numër të madh, mbi 1000 veta”, siç nënvizonte Mirakaj.

Siç kuptohet nga teksti, shkresa është vijim i një shkrese tjetër, me temën “Mbi Ebrejt qi të dërgohen n’Itali”, pra ku kërkohet që hebrejt e Shqipërisë së asaj kohe të dërgohen në Itali.

Në shkresë, ai thekson se një numër i madh hebrejsh janë grumbulluar në Shqipëri, të shpërndarë në vise të ndryshme të Mbretërisë në mungesë të vendbanimi të përcaktuar për ta. Me ardhjen e Forcave Gjermane në tokën tonë, qeveria shqiptare do të gjendet para një fakti të hidhur, sepse këta mund të kërkohen prej gjermanëve dhe të merren, vijon Mirakaj. Po të dorëzohen hebrejtë, nënvizon Mirakaj, ky do të ishte një gjest politik diskreditues për Shtetin tonë, dha nga ana tjetër antihumanitare. Edhe po ta refuzojmë dorëzimin, do të na vinte në një pozitë që, prapë se prapë, dëmton politikisht, e më në fund ata do të merren me forcë, shkruan më tej Kol Bib Mirakaj.

Mirakaj i kërkon Kryesisë së Këshillit të Ministrave të Mbretnisë Shqiptare të marrë me urgjencë hapat e duhur pranë autoritetit përkatës italian për dërgimin e tye në Itali, ku sipas informacioneve që kishte dikasteri i tij dhe me interesimin e Selisë së Shenjtë, qeveria italiane nuk ka ndonjë kundërshtim për pranimin e tyre.

Siç e shënuam në fillim të këtij lajmi, shkresa mban datën 1 shtator 1943. Ndërkohë, nga 25 korriku 1943 kryeministër i Italisë ishte gjenerali Pietro Badoglio, i cili do të qëndronte në këtë detyrë deri me 18 prill 1944.

Është e njohur historikisht se asnjë hebre në trojet shqiptare nuk iu dorëzua nazistëve. Dhe numri i hebrejve në fund të Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri ishte më i madh se në fillim të kësaj lufte, një rast unikal i humanizmit ky në rrafsh botëror.

VOAL po e sjell për lexuesit dokumentin e mëposhtëm, i cili botohet për herë të parë.

 

Mbi invidualitetet e kombeve ballkanike -LETËRKËMBIM – MUSTAFA MERLIKA KRUJA – ATË PAULIN MARGJOKAJ

 

BOLZANO, 29. XII. 1950

Shum i dashtuni Mik,
Pardje e mora letren tande e të falem nderës për urime të perzemerta qi më dergon per Kshndella e Motmot të rí. Edhe vetë prej anës s’eme po T’ uroj nji vjetë të ré 1951 të lume e të gzueshme.
Tash të vijmë te pvetjet e mija:
1) S’ka shumë kohë qi lexova në nji leter të shkrueme prej hinglizit Toynbee, se si popujt qi kjén shtrue prej Osmanllive, tue u kenë mbyllë atyne rruga per zyre të nalta e tue kenë ndalue me pasë prone, paten dá, tacitamente, nder veti punët e zanatet. Në ket mndyrë Valakët u merrshin me allishverishin e sendeve t’ ushqimit, Grekët u bânë tuxharë all’ingrosso, Shqyptarët muratarë, Malazezt dertarë e shegerta, Bulgarët kopshtarë zarzavatesh e mbathtarë kualsh. A âsht e vertetë se Shqyptarët po na paskan kenë të speçjalizuem në zanatin e murtarit? Me të vertetë në Shkodër fjala dibranë âsht sinonim me murtár. A thue lidhet disi kjo njana me tjetren?
2) Në nji tjeter liber shkrue prej nji tedeshkut mbi historín e Shqipnís prej 1912- 1939 lexova kto fjalë, të cilat po T’i kopjoj në gjuhë tedeshke krejt njashtu si i ka libri në fjalë:
“Die familie der Zogolli ( Zog gleich albanisch “Vogel” und – olli gleich türkisch oghlu, das heißt Sohn) bildete seit Generationen dei Dynastie der erblichen Feudalherren des mohammedanischen Stammes Matija. Schon 1648 wurde nach türkischen Quellen ein Zef Zogoghlu hingerichetet, der als Anführer der damals noch christlichen (katholischen) Matija die Zadrima durch Ruabzüge beunruhigt hatte. Im anschluß an diese Demütigung islamisierte sich die Familie und mit ihr der ganze Stamm seher rasch, und beide, die familie sowohl als auch der Stamm, gelangten dann auch bei den Türken zu Ansehen”.
A thue janë të verteta kto fjalë e a do t’a dijë Zogu se para 250 vjetve të parët e tij paskan pasë kenë, si mbas ktij libri, të krishtenë?
3) Kush i pat vrá aso kohe ata dy amerikajt e pse paten kenë vrá? Më bjen nder mend se pat kenë folë shum mbi ket punë, por nuk e dij mirë historinë e tyne.
4) A âsht e vertetë se Zogu pat dashtë, para se të vijshin italjajt në Shqipní, me zaptue Kosoven e se per ket punë i pat lypë nji ushtrí italjajve të Mussolinit?
Më shkruen në fund të letres kto fjalë: “A je i zoti me i gjetun shteg vetit kund në botën e ré, kudo qi të jetë, mbasi s’janë kohna me u hudhun kah Lindja, por sa mâ larg kah Perëndimi. Me lanë Europen e me tretë sa mâ larg kah prendimi è la cosa più semplice di questo mondo. Dý rrugë mund të më çojnë kah prendimi. E para âsht nepermjet t’IRO-s. Por kjo ndoshta nuk âsht krejt e shpejtë, tue mos kenë vetë i shkruem në IRO: por nji rrugë tjetër fort mâ e shpejtë âsht per mue çilë. Me u vû e me i shkrue nji Superjorit të ndoj provinçe amerikane t’urdhnit t’em nji leter, me të cilen vetë i lutem me më pranue në ndoj kuvend fretensh nen juridiksionin e tij. Tue kenë se në Amerikë gati gjithkund âsht mungesë meshtarësh, mejherë kishe me marrë pergjegje pozitive, e âsht e dijtun, kishin me më pague edhe rrugen. Porsè dardha ka bishtin. Ky pranim e pagesa e rrugës âsht e lidhun me kto kondita : vetë do t’i agregohem asaj provinçe, nemose per 10 vjet ase ndoshta edhe mâ teper. E kta don me thânë qi vetë do të vehem krejt në dispozicjon të tyne, në mndyrë që ata të munden me më përdorë si të duen vetë e simbas nevojet qi ka kuvendi ku do të kishem me banue. Vetëm me ket konditë do të kishem me kenë i pranuem prej tyne e do të m’u paguente krejt rruga. Si e shef edhe ti vetë, me ket mndyrë vetë do t’i bijshem mohit ndoshta per gjithmonë idealit, qi âsht me punue per popullin t’em. E kta nuk e due kurrsesi. Me gjithse gjendja e pshtjellueme n’Europë më bân me pasë frigë, me gjithkta deri tash nuk m’âsht mbushë mendja me i rá mohit ktij ideali. Un prap se prap rropatem me gjetë mndyren se si me shkue n’Austrí. Si të kém kalue aty ndoj vjetë (nemose dý vjet) at herë ndoshta do të kishte me m’u mbushë mendja me lanë Europen, por possibilmente pá u lidhë ashtu krejt kambë e duer me amerikaj. Pengimi mâ i madhi âsht se nuk po mund të gjindet nji Mecenat. Âsht e dijtun se per ket veprimin t’em qi vetë dishroj me zhvillue n’Austrí vetem nji Mecenat shqiptar mund t’diftojë interesë. E Mecenat shqiptar nuk po gjindet, mbasi na Shqiptarët e shkretë jemi tanë të vorfen. Po të kishim nemose nji qeverí t’onen me nji Ministrí Arsimit, do të mund t’u shpresonte me u gjetë ndoj dorë bujare. Prej të huejve âsht krejtë e pamundun me gjetë ndoj ndihmë per ket veprimin t’em.
Letra maroi e prandej po më duhet me e këputë muhabetin me shndet e daulet e urime të perzemerta per vjeten e ré 1951.

Miku yt
P. P. MargjokajO.F.M.

Ramleh (Aleksandrí), 18 – I -1951

I dashuni Atë,
Po e filloj pergjegjen t’eme letrës s’Ate mâ së mbrames tue T’u falë nderës për përkthimet qi më ke bâmë. E mbandej po dal mejherë ke pyetjet e Tua:
1. Mue s’më resulton qi Shqiptarët të kenë pasun as në të kaluemen as sod ndoj prjerrje të posaçme në muratorí. E dij qi në Shkodër përdoret fjala dibran si sinonim me muratuer. E dij edhe qi nji klasë njerzish prej krahinës së Dibrës kanë pasë ardhun për vjetë me atë mjeshtrí me zânë punë nëpër qytetet e ndryshme të vilajetit të Shkodrës ( në kohë të Tyrqís), pra edhe në Krujën t’eme. Ata qi vijshin te na ishin mâ e shumta gogë, orthodoks e flitshin ndër veti maqedonisht. Mâ të hollë për ndërtime banesash kanë qênë – e ndoshta vazhdojnë me qênë gjithnji – Korçarët, orthodoks edhe këta. Por me kaqë s’më duket qi mund të mbërrîmë në pohimin e atij Toynbee-ut.
2. Ai gjermani (Të lutem me më dhânë emnin e tij e titullin e librit) qi paska shkrue ashtu për Zogollin e Maten kujtoj se âsht në të vërtetën. Qi Matja ka ndërrue fé vonë, na e deshmojnë edhe emnat Budi e Bogdani dhe trojet e, më duket, vllaznít e tyne ende gjallë në Mat, natyrisht myslimanë. Mbandej âsht nji fakt i dokumentuem se shumica e myslimanvet shqiptarë kanë ndërrue fé në qindvjetën 1650-1750, mâ drejtë me thânë në gjysqindvjetën qi ndoq kryengritjen e madhe t’organizueme prej kryepeshkop Gjergjit të Tivarit në 1645 e motmot mbas tij, prej Zef Bonaldit në favor të Venedikut, qi ishte në luftë me Tyrqín. Salvimet e fillueme si pasojë e ksaj kryengritjeje të shueme i shtynë Shqiptarët me kthye tufë-tufë në myslimanizëm ase në orthodoksizëm; se orthodoksit i patën ndihmue Tyrqís n’atë luftë me Venedikun e prandej ata e kish’ e tyne kishte fitue besimin e përkrahjen e Stambollit.
3. Vrasa e dy Amerikanvet në Mamurras un kujtoj se ka qênë bâmë mjerisht për plaçkë. Kundrështarët e Zogut patën bâmë mjaft propagandë për me i a ngarkue atij atë krim e në regjimin e Fan Nolit patën ngrehun edhe nji farë gjyqi, qi, si e mbaj mênd, pat mbetun në fazën e hetimeve se s’kishte prova. Zogu aso kohet ishte jashta qeverijet e kundrështarët e tij thojshin qi shtiu e vrau Amerikanët për me e bâmë botën të besojë se pa tê në qeverí s’mund të kishte paqë e qetsí Shqipnija. Propagandë e marrë në fund të fundit, mbasi s’ishte bota e jashtme qi i hiqte e i vênte qeverít e Tiranës, por Shqiptarët vetë.
4. Bre! Jo, i dashuni mik, Zogu Mbret i Shqipnís, s’ka qênë i çëmêndun për me besue se Italija do të hynte në luftë me Jugoslavín për Kosovën t’onë e as për me besue qi Shqipnija mund t’a bânte e t’a fitonte vetëm atë luftë, qoftë edhe me nja 100. 000 “vullnetarë” italjanë. Komedij e Korés me “vullnetarët” qinez s’ishte në modë aso kohe, as qi mund të përsritej ajo e Spanjës në Shqipní. Në Ditarin e Cianos kam lexue se në 37 a 38 Zogu i kishte qênë sjellë Romës qi të ndërhynte në Beligrad për sigurimin e së drejtave të pakicës kosovare në bazë të traktateve ndërkombëtare qi Jugoslavija s’ishte tue i respektue. Paska qênë në 38 më duket, kur Roma po e kishte punën pupa me Stajodinoviqin; se më kujtohet qi Ciano e përsiell në Ditarin e vet këtë kërkesë të Mbretit me këto fjalë: “Tash i a kallzoj vetë Kosovën Zogut!” Ça donte me thânë qi tash porsa t’ishte marrë vesht premas me Sërbin do t’a pushtonte krejt Shqipnín, veç nji cope qi do të shkonte me u bashkue me Kosovën. Duket se Mbreti i paska do partizanë tepër zelltarë, qi paskan vûmë në qarkullim një përrallë aqë të marrë.
Tash të vijmë ke ajo fraz’e ime qi pata hjedhun ashtu si kot për Tý, e qi prej përgjegjes s’ate po shoh se më paska frymzue Zoti me e hjedhun. E dijmë e e besojmë qi Krishti kur vot në Jeruzalem e u shpalli luftë haptas Farizejvet me të tânë beslidhunit e tyne n’atë botë të kalbun, e dinte mirëfilli se ç’ishte tue e pritun. Por ai ishte misjon’ i tij i shênjtë, me gjak të tij do të shugurohej ai ideal sublim qi kishte në mênd e në zêmër. Dijmë edhe se nji françeskan si Ti ka prujtun me armë në dorë kalán e Sfetigradit kundra Tyrqvet. Porse arsyetim’ i Yt për mos me i u largue rrezikut të konopit bolshevik, sepse në këtë mënyrë do t’i u shmângte edhe idealit t’Atdheut s’më duket aspak i drejtë. Ase Ti atë rrezik qi shoh un nuk e sheh. E kjo âsht nji punë tjetër qi mund të diskutohet. Por në qoftë se jemi përpara nji lufte, sa mâ shpejt qi të plasë kjo aqë mâ shumë gjasë ka qi krejt kontinent’i Evropës tash bie në dorë të bolshevikvet. E atbotë kushdo qi e ka mizën në ksulët e qi ka mundsí mos me banue në këtë kontinent edhe i dhimbet ndopak vetja ase kush ka nevojë për jetën e tij, pa fjalë duhet të largohet. E pra tash qi po e dij se për tý qênka nji pun’ e lehtë me shkue atje ku ka sigurí e bashkë me këtê madje edhe qetsí të plotë për me punue për idealin t’Ând në mâ të mirën rrugë qi Ti mund të punojsh, po t’a them shqip se kishe me bâmë nji krim kundra vetvetes dhe idealit t’Atdheut tue mos shkue. Ky ka nevojë për Tý, por mund t’i shërbejsh vetëm kur ta keshë kryet shëndoshë. Me pushkë nuk besoj qi të mendojsh me i shërbye. E sa për me trû e me zêmër e me fjalë, këtê mund t’a bâjsh edhe tue qênë tej Atlantikut. Mbandej 10 vjet ça qênkan për moshën t’ânde? Për mue qi normalisht s’i kam edhe aqë vjet jetë, po, por Tý të teprojnë edhe nja 20 të tjera mbas meje. E këtu edhe mue m’u mbarue karta, pra tu mirë bisedofshim me letra tjera.

MKruja

Nga aeroporti i Rinasit te stadiumi Dinamo, veprat e ndërtuara nga intelektualët e dënuar

Një listë e tokave të hapura dhe ndërtimeve të realizuara nga puna e detyruar e intelektualëve dhe të burgosurve të pafajshëm të regjimit komunist, nxjerrë nga botimi “Burgjet dhe kampet e Shqipërisë komuniste” i studiuesit Kastriot Dervishi.

Ata nuk ishin të përgatitur për atë lloj pune. Në universitet ku kishin përfunduar studimet, me siguri nuk u kishin mësuar asgjë të ngjashme. Ata nuk ishin as të ngrënë për atë lloj pune. Racioni ditor për të përballuar punën e rëndë, nuk kishte asgjë të ngjashme me atë që u ofrohej të dënuarve të kampeve komuniste të Shqipërisë. Në vapën zhuritëse, u mungonte uji i pijshëm. Në temperaturat nën zero, u mungonin veshjet dhe këpucët. Ndaj mbijetesa e tyre, siç thotë një prej personazheve në librin e Atë Zef Pllumit, “Rrno vetëm për me tregue”, nuk mund të shpjegohej ndryshe veçse si një mrekulli.

Sa për pushtetin, ishte e qartë që ai nuk shqetësohej për kohëzgjatjen e kësaj mrekullie. Të dënuarve u ulej norma e ushqimit dhe u rritej norma e punës, deri në pikën e fundit të rezistencës. Në një Shqipëri që burgoste për një fjalë goje, krahu falas i punës nuk do të mungonte asnjëherë.

Kampet e punës, në shumë raste me shumicë të dënuarish politikë, u importuan në Shqipëri nga regjimet totalitare komuniste dhe fashiste, por ndërsa Organizata Ndërkombëtare e Punës do ta ndalonte punën e detyruar që në vitin 1957, në Shqipërinë e anëtarësuar në OKB në vitin 1955, ajo do të vazhdonte të ishte në fuqi, deri në çastet e fundit të diktaturës. Të dënuarit u shfrytëzuan kryesisht në miniera, në tharjen e kënetave, në ndërtim dhe në bujqësi.

Kujto.al po sjell një listë me veprat kryesore të realizuara nga puna e të burgosurve, mes të cilëve, gjeje plot intelektualë, artistë, ish-ministra, politikanë apo klerikë, siç gjeje edhe të mitur apo të sëmurë mendorë që me urdhër të drejtorive përkatëse nxirreshin në punë, me argumentin që vetëm puna mund t’i korigjonte sjelljet e tyre. Kjo listë është krijuar duke u mbështetur në të dhënat e hollësishme që studiuesi Kastriot Dervishi ka publikuar në librin e tij “Burgjet dhe kampet e Shqipërisë komuniste” dhe megjithëse mund të duket e gjatë, përmban vetëm një pjesë të punës së të burgosurve, pa përfshirë punën e rëndë të nxjerrjes së mineralit në miniera, punën në fabrika apo në bujqësi. Nuk përfshihen në këto vepra, as ato intelektualet, kryesisht në fushën e përkthimeve, të cilat gjithashtu realizoheshin nga të burgosurit, por paraqiteshin si vepra të tjetërkujt.

Sado e vonë të jetë kujtesa e një qytetari shqiptar, është vështirë që të mos ketë parë me sytë e tij, një prej këtyre ndërtimeve, megjithëse shumica prej tyre, si hekurudhat dhe kombinatet tashmë nuk funksionojnë ose janë shkatërruar plotësisht. Dhe kur në Shqipëri ka ende shumë për të bërë për kujtesën, njohja e këtyre vendeve ku është shfrytëzuar puna e të dënuarëve të pafaj, të detajuara në botimin e Kastriot Dervishit, i ndih asaj duke i dhënë një këndvështrim më afër së vërtetës çdo udhëtimi nëpër Shqipëri, apo edhe ca hapave në Tiranë, ku ende gjen banesa të ndërtuara nga të burgosurit.

Të dënuarit, të internuar apo të burgosur, janë shfrytëzuar në punë të rënda që në vitet e para të pushtetit komunist, por në fillim të viteve ’50, shfrytëzimi i tyre u bë objektiv kryesor, ndaj dhe të gjitha burgjet, me përjashtim të një burgu në Tiranë dhe burgut të Burrelit ishin kampe pune. Ato lëviznin nga një vend në tjetrin, në një zinxhir që ndërtonte Shqipërinë socialiste duke shkatërruar elitën e saj intelektuale. Ishin 4-6 mijë të burgosur që nën emërtimin zyrtar “punëtorë të detyruar”, shfrytëzoheshin për ndërtimin e veprave brenda afatit të caktuar për përurim dhe kur pritej shiriti, ata ishin dërguar tashmë në një tjetër kamp, ishin rrethuar me një tel tjetër me gjemba dhe iu ishte dhënë një tjetër detyrë gati e pamundur.

Vepra të ndërtuara me punën e të burgosurve gjatë regjimit komunist

Kanalet kulluese në Jubë

Prill 1946. U ngrit kampi i parë i punës në Jubë, fshat në lindje të Durrësit. Në të u grumbulluan 700-800 të burgosur nga Tirana dhe Durrësi. Të burgosurit politikë hapnin kanale kulluese afër detit. Mes punëtorëve të kanalit 5 km të gjatë dhe 6 m të gjerë ishin ish-qeveritarët Kostaq Kotta, Ibrahim Biçakçiu, Et’hem Cara.

Tharja e kënetës së Maliqit

Qeveritë e Ahmet Zogut kishin dështuar në këtë nismë. Komunistët vunë objektiva të paarritshme për ta tharë liqenin e Maliqit brenda pak muajsh dhe meqë nuk e arritën dot, pushkatuan si sabotatorë disa nga teknikët më të mirë në vend dhe larguan misionin amerikan në Shqipëri. Në këtë çast, detyra u kalon të burgosurve politikë. Në pranverë të 1947-ës, hapet kampi i Orman-Pojanit me qendër në Vloçisht ku qeveria grumbullon mbi 2500 veta nga armiqtë e popullit dhe kriminelët e luftës, të cilët me nga “800 gram bukë të zezë dhe nga një lugë supë” punuan për një nga projektet më madhore të Shqipërisë. Disa nga punëtorët e kënetës së Maliqit ishin Atë Zef Pllumi, përkthyesi i Dante-s, Pashko Gjeçi, nëpunësi i lartë Nedin Kokona etj.. Punimet mbaruan në vitin 1951.

Kanali ujitës Peqin-Kavajë

Në vitin 1951, të burgosurit politikë dhe ordinerë të Kampit nr.1 që punonte për tharjen e kënetës së Maliqit, mori emrin Reparti 301. Pas Maliqit, ata u zhvendosën në Gosë të Kavajës, ku hapën kanalin ujitës pranë këtij qyteti.

Kanali i Bedenit

Në kampin që do të hapte kanalin nga zona kënetore e Bedenit, që quhej dhe këneta e Zhabjakut, deri në lumin Shkumbin për të liruar fushën nga uji, kanë punuar mes të dënuarëve politikë plot 29 priftërinj katolikë.

Kanali ujitës Devoll-Thanë

Në vitin 1948, 1500 të burgosur u sollën në Vlashuk të Beratit për të hapur një kanal që fillonte nga lumi Devoll, i cili u përurua më 21 korrik 1949. Shokët e shkollës së Enver Hoxhës në Francë, Foto Bala dhe Isuf Hysenbegasi ishin ndër të dënuarit që punuan për këtë kanal 8 km të gjatë.

Kanali i Tërbufit

Në vitin 1956 në Tërbuf u krijua një repart me qëllim tharjen e kënetës së Tërbufit në Lushnjë. Punimet vazhduan deri në vitin 1958.

Kanali ujitës Vjosë-Levan-Fier

Kampi i të burgosurve për ndërtimin e këtij kanali ka qëndruar në Shtyllas nga 3 nëntori 1953 deri më 18 mars 1955, kur mes të burgosurve, 715 ishin politikë dhe 172 ordinerë.

Bonifikimi i fushës së Kamzës dhe Valiasit

Në këtë punë u angazhuan kryesisht të burgosurit e Tiranës dhe Durrësit.

Kanali ujitës “Naum Panxhi”

Të burgosurit e Elbasanit nisën ndërtimin e kanalit që merrte ujë nga lumi Shkumbin dhe e dërgonte në fushën e Cërrikut në vitin 1947, por më pas vepra u përfundua nga aksionistët dhe punëtorët me pagesë. Gjatë kohës që punuan në këtë projekt, të burgosurit, marshonin çdo mëngjes përmes qyteti për 5 kilometra në një kolonë poshtërimi nga burgu në vendin e punës dhe sërish në mbrëmje nga vendi i punës, në qeli.

Punime në lumin e Gjadrit

Gjatë vitit 1954 të burgosurit punuan në kushte që të kujtonin punën e skllevërve për hapjen e një kanali 1500 m në Hajmel që synonte shmangjen e mbytjes së fushës së Zadrimës.

Bonifikimi i Thumanës

Kanale ujitëse dhe kulluese në Sarandë

Sipërfaqet e përftuara nga hapja e kanaleve:

Jubë 1700 ha

Beden 6500 ha

Maliq 10.400 ha

Rrushkull e Hamallaj 5000 ha

Zadrimë 6.200 ha

Hoxharë 2200 ha

Tërbuf 18000 ha

Rruga Gramsh-Lozhan

Rruga nga Gramshi në Lozhan të Korçës u hap me krahë, nga të internuarit e kampit të Kamzës në vitin 1949.

Hekurudha Peqin-Elbasan

Për këtë hekurudhë, që nisi të ndërtohej në janar 1950, u ngritën dy kampe pune me të burgosur: kampi i Urës së Bonës dhe kampi i Bishqemit. Hekurudha kishte 4 tunele dhe 100 ura. Në kampin e Urës së Bonës punuan rreth 500 të burgosur, të cilët realizuan 70.350 ditë pune, duke u ushqyer me një supë bollguri në mëngjes, fasule dhe ndonjëherë pak mish në drekë dhe çaj e marmalatë në darkë, ndërsa racioni i bukës vijonte të ishte 700-800 gramë për person. Në kampin e Bishqemit, punuan rreth 800 të burgosur të cilët përballuan punën më të rëndë dhe realizuan mbi 100 mijë ditë pune. Hekurudha u përurua nga Mehmet Shehu më 21 dhjetor 1950, në nder të Stalinit, të cilit qeveria shqiptare i detyrohej për metodat e shfrytëzimit të të burgosurve, edhe pse puna e tyre nuk u përmend në fjalimet inauguruese.

Hekurudha Vorë-Laç

U përurua më 1 maj 1963. 30 km e gjatë. Në kampin që punoi për ndërtimin e saj, në vitin 1961, kishte 600 të dënuar.

Kriporja e Vlorës

Në vitin 1970 në këtë zonë punonin 340 të burgosur.Të burgosurit hapnin kanale të thella. Ndërtuan një argjinaturë 8 km që ndante kriporen nga këneta. Kanë punuar edhe për një projekt të shkripëzimit të tokave, por ai dështoi.

Në fushën e ndërtimeve

Uzina e naftës në Cërrik

Fusha e aviacionit Kuçovë

Në vitin 1952, të burgosurit u përqendruan në Urën Vajgurore për të nisur ndërtimin e fushës së aviacionit të Kuçovës. Fillimisht punonin 2000 të burgosur, ndërsa në vitin 1953, punonin 1150 të burgosur dhe ishin realizuar 204.605 ditë pune. Sipas një raporti zyrtar të vitit 1952, jeta e të dënuarve nuk paraqitet e mirë për faktin “se kur kemi ardhur këtu e deri sot, nuk kanë ngrën as edhe një herë gjellë me mish, pse kjo mungon”.

Aeroporti i Rinasit

Muajin e dytë pas fillimit të punimeve, më 30 tetor 1953, natyra e veprës që po ndërtohej u duk se frymëzoi katër të burgosur, të arratiseshin, edhe pse jo përmes ajrit, por përmes një tuneli të nëndheshëm 11 metra të gjatë. Punimet për aeroportin e Tiranës nisën në shtator 1953 dhe të burgosurit që vinin nga kampi i Urës Vajgurore kanë qëndruar deri vitin pasardhës, ndërsa një grup tjetër të burgosurish, që do të formonin Repartin nr.303, punuan për aeroportin e Rinasit nga 14-15 korriku 1955 deri më 8 shkurt 1959, kur përfunduan punimet e aeroportit që të ishte gati për pritjen e sekretarit të përgjithshëm të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, Nikita Hrushov, në Tiranë. Dinamika e të burgosurve ndryshonte nga viti në vit, por kryesisht dominohej nga të burgosurit politikë, të cilët në vitin 1957 përbënin 100 për qind të kampit. Raportet zyrtare vinin në dukje që inxhinier Pandeli Zografi, i dënuar në procesin e Maliqit, u shënonte më tepër normë të burgosurve, duke e akuzuar kështu, edhe një herë të dytë, për të njëjtin “krim”.

Stadiumi Qemal Stafa

U përfundua nga puna e robërve italianë dhe gjermanë.

Kombinati i tekstileve në Yzberisht

Të burgosurit kanë ndërtuar kanalin e kullimit të bojërave me të cila do të ngjyroseshin pëlhurat në këtë kombinat, gjatë vitit 1950. Sigurisht, edhe puna për kanalin e bojërave u bë në terr. Ditën e përurimit, 8 nëntor 1951, askush nuk i përmendi të burgosurit, të cilët tashmë ishin larguar drejt një kampi tjetër pune.

Pallatet Agimi

Ndër godinat e para që u ndërtuan nga kampi nr.4 i krijuar me qëllim që të dënuarit të ndëshkoheshin me anë të punës. Ky kamp u krijua në vitin 1953 dhe në muajt e parë më shumë se gjysma e të dënuarëve ishin të dënuar politikë, raport që u përmbys në vitet në vijim, megjithatë të dënuarit politikë nuk munguan asnjëherë në këtë kamp pune që u vendos pranë Lanës.

Stadiumi Dinamo, sot “Selman Stërmasi”

Stadiumi i projektuar nga Koço Miho u përurua më 8 korrik 1959. Në atë vit, kampi i të dënuarëve të angazhuar në ndërtimin e tij kishte 491 të burgosur.

Sanatoriumi

130 të burgosur u vunë në dispozicion të ndërmarrjes së ndërtimit nga viti 1959 në vitin 1960 për të ndihmuar në ndërtimin e Sanatoriumit.

Kombinati ushqimor “Ali Kelmendi”

Sipas marrëveshjes së ndërmarrjes së ndërtimit dhe përfaqësuesit të Ministrisë së Punëve të Brendshme për ndërtimin e këtij kombinati, i cili do të niste dhe do të përfundonte brenda vitit 1960, do të angazhoheshin 330 të dënuar.

Pallatet Puna

Pallatet e rrugës “Myslym Shyri”

Hyrja kryesore në rrugën e Durrësit

Zona e Zogut të Zi

Fabrika e bukës

Blloku “50 vjetori i Pavarësisë”

Kombinati i mishit

Peliçeria e Tiranës

Ndërtesa të fermës “Gjergj Dimitrov”

Uzina e autotraktorëve-një pjesë të punimeve

Kompleksi Dinamo

100 të dënuar politikë dhe 50 ordinerë u angazhuan nga viti 1987 për ndërtimin dhe përfundimin në kohë të kompleksit sportiv “Dinamo”.

Uzina e sodës kaustike në Vlorë

Fabrika e çimentos në Elbasan

Fabrika e Çimentos e Fushë-Krujës

200 banesa në qytetin e Bulqizës

Në vitin 1985 hapet një repart të burgosurish në Bulqizë enkas për ndërtimin e pallateve të banimit. Në vitin 1987, në të kishte 105 të dënuar politikë.

Uzina e përpunimit të bakrit në Rubik

Uzina e superfostatit në Laç

U ndërtua në vitet 1963-1967

Banesa në Laç

Uzina e përpunimit të naftës në Ballsh

Nga viti 1972 deri në vitin 1979 të burgosurit kanë punuar për ndërtimin e uzinës së përpunimit të naftës. Pas vënies në punë të saj, janë detyruar të punojnë për ndërtimin e pallateve dhe riparimin e shtratit të lumit Gjanica. /Kujto.al/

“Më përshkuan të dridhurat, mësyva derën shigjetë e dola”- Rrëfimi rrëqethës i nënës që komunizmi e ndau nga i biri

Nuk janë të pakta historitë rrëqethëse nga komunizmi, ku nënat u ndanë nga fëmijët, ndërsa për 45 vite me radhë, sistemi internoi mjaft qytetarë e familje i torturoi në mënyra nga më çnjerëzoret nëpër kampe famëkeqe, madje edhe i pushkatoi.

Me një postim në facebook, Agron Tufa, drejtor i Institutit për Studimin e Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit, ka shpërndarë një histori të tillë. Atë të një gruaja që ndahet nga i biri, e për të cilin, ndonëse e kërkoi me vite, nuk mësoi më asgjë.

 

Historia: 

GJAKU I TIM BIRI

(sipas rrëfimit të një nëne)

– Të kërkon kryetarja e Komitetit të Partisë së Beratit, shoqja Jemine Guri, – më tha polici. Bashkë me tim bir për dore, Arturin e vogël katërvjeçar, ai na shoqëroi nga fshati i internimit deri në hollin e Komitetit. Ishte 10 tetori i vitit 198…
– Djalin lërja sportelistes, – tha polici. – Nuk mund të hysh në zyrën e shoqes Jeminé me djalin përdore… pesë minuta… mbaron punë dhe e merr.
Sportelistja, një grua e re me përparëse të kaltër, i buzëqeshi ëmbël Arturit të vogël me kaçurrela të arta, por ai u ngjesh pas meje. Për të kapërdirë parandjenjën e errët që më kaploi, nxorra një kallamsheqeri dhe ia dhashë. I bënë përshtypje vijat e kuqe, bardhë e blu dhe u gënjye. Polici me futi në një derë të katit të parë dhe vetë u largua. Brenda më prisnin dy gra dhe një mesoburrë me kostum gri.
– Ti ke një djalë, apo jo? – filloi burri.
– Po, – i thashë, – sot ka mbushur katër vjeç…
Më përshkuan të dridhurat. Asnjë fjalë urimi.
– Ne, Partia, nuk do të lejojmë, që djali yt të rritet nga një reaksionare si ti… – tha, dhe pauzën që pasoi e mbushi me të trokitura thoi mbi siprinën e tavolinës. – Nuk do ta lëmë gjakun e shkokut tonë partizan, besnikut të Partisë, të bastardohet nga një nënë reaksionare, bijë bejlerësh gjakpirës! Dëgjon? Ndaj ne…
Mësyva derën shigjetë e dola jashtë.
As djalin, as gruan me përparëse të kaltër s’i pashë kund.
– Ku ma çuat djalin? Djalin! – piskata fort.
Burri me dy gratë kishin dalë në holl. Renda në oborr. Askund, asnjë shenjë e djalit tim.
– Kot e kërkon, – foli burri me kostum gri. – Ai ndodhet larg tashmë… nuk e arrin.
Pas kësaj rashë në koma. Pas 5 muajsh u përmenda, por nuk mund të lëvizja. Paraliza më mbërtheu në shtrat për 3 vjet. Vetëm nënën pata te kryet. Herë-herë vinte dhe im shoq. I shkatërruar. Vetëm një fjali ia përsërisja vazhdimisht: “Shko, gjeje djalin tonë!”. Ai vetëm qante. Kaloi paraliza dhe më dërguan fill në internim. Pastaj burg prapë, e prapë internim. Me radhë. Vinin oficerët e sigurimit papandehur. Bastisnin kasollen dhe ulërinin: “Ku i ke fshehur poezitë!”
Derisa ra diktatura. Nisa kërkimin e Arturit tim. “Tani do të jetë bërë 12 vjeç. A do të më njohë?” Derisa, një dite të mjegullt vjeshte të vitit 1991, një grua e panjohur trokiti në portën e kasolles sime.
– Zonjë, – më foli. – Ti nuk më njeh. Unë jam Afërdita nga Përmeti, një kushërirë e dytë e dajove të tu. Kam ardhur të të them diçka, e cila duhet të groposet midis nesh. Përndryshe, po ma nxorre emrin, unë bashkë me burrin e fëmijët e mi jemi të vdekur brenda ditës. Kam ardhur të të them mos e kërko më djalin tënd, Arturin. Bëhu e fortë dhe mos ushqe iluzione. Djali yt ka vdekur. Që kur është rrëmbyer, është mbajtur në një shtëpi të fshehtë në Tiranë, bashkë me disa fëmijë të tjerë të mitur. Aty i ushqenin mirë dhe një herë në javë, u merrnin gjak. Në një nga këto raste, me 30 mars 1985, fill pasi i morën gjakun, Arturi… nuk u përmend më. E kam parë me sytë e mi. Vdiq, si shumë vogëlushë të tjerë, që zëvendësoheshin me të tjerë…
I gjori im bir! Gruaja nuk e dinte se atë ditë loçka ime do mbushte 6 vjeç…
Mos e kërko më… Bëhu e fortë, – tha gruaja dhe vrapoi në mjegull, duke më lënë të shituar në prag.
– As varrin mos ia kërko! – erdhi zëri i saj, tashmë nga mjegulla. – Janë sekrete që nuk hapen kurrë, – shtoi për herë të fundit gruaja, që kishte kohë e tretur në mjegull. Nuk e pashë më në jetë atë grua. Ua kishte thënë edhe dajave të mi. Po atë natë qe larguar familjarisht në Greqi.
Në verën e vitit 1997 im shoq më thirri të shkoj për të pastruar tek shtëpia e prindërve të tij në Vlorë. Në dhomën e vjehrrit që më pati urryer, gjeta dy blloqe të trashë. Në njërin ai kishte shkruar kujtimet e jetës së tij, ndërsa blloku tjetër ishte ditar. Nisa ta shfletoj e të lexoj pavullnetshëm, derisa u ndala, duke kërkuar, në shënimin “8 tetor 198…”:
“Gjithçka është ujdisur me kujdes… Plani që bëmë me shokët Vjollca Meçe, Zamir Shtylla dhe Ahmet Toporaku, s’ka pse të mos funksionojë. Djali i B… Artur S…, do të rrëmbehet në Komitetin e Partisë së Beratit… Do ta shlyejmë dhe këtë njollë. Më në fund….”
Më shungëllonin veshët. Si kështu!? Vjollca Meçe ishte kushërira e vjehrrit tim! Perëndi, gjëmën ma paskan kurdisur të mitë, mendova dhe ndjeva se po më binte zali. A e ka ditur vallë gjyshi enverist se ku po e çonte gjakun e nipit 4 vjeçar? Si ta pyes, tani që ka vdekur?
Do të shkoj t’i ulem mbi varr, t’i piskas… deri sa të ngrihet… të më japë përgjigje!

Excelsior (1939) – Mbreti Zog, mbretëresha Geraldinë dhe princeshë Maxhidja në hotel “Stambolli”(Foto)

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 12 Shtator 2019

 

“Excelsior” ka botuar, të mërkurën e 10 majit 1939, në faqen n°8, fotografinë e mbretit Zog, mbretëreshës Geraldinë dhe princeshës Maxhide, të strehuar asokohe në hotel “Stambolli”, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Sovranët në mërgim

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Mbreti Zog dhe mbretëresha Geraldinë duke pirë çaj në tarracën e hotelit “Stamboll”, ku po qëndrojnë për momentin; në të majtë, princesha Maxhide, një nga motrat e mbretit.

DY SHPÊLLA T’ THÊLLA… – Nga Fritz RADOVANI

 

AT SHTJEFEN GJEÇOVI

(1874 – 1929)

 

Ndër dy shpella të thella, nën dy harqe të daltuem në shkambijtë e ashpër të maleve tona, të naltuem e të zhytun deri në vrantësinën e pafund të qiellit, të ndamë nga një stom i drejtë që bie pingul mbi një kreshtë burrnore e ku nën té buroi si prroni i pastër e i freskët hymni i një Flamuri të dhunuem për shekuj me rradhë, pikërisht aty, në ato dy vatra shkëndijash me të cilat nuk mujtën me u hangër as sytë e Shqipës, nën cohën e ashpër e të murrme të zhgunit të Shën Françeskut, pushoi së rrahuni Zemra e Madhe e Fratit të Kosovës, mu në Zym të Hasit të Thatë, me 13 Tetor 1929.., kur serbët menduen me e lanë të përjetshëm Emnin e fratit tue pagëzue me gjakun e Tij të Shenjtë brigjet, cungat e stomijet e njomuna për sa shekuj nga vllaznit e Tij, dhe tue i diftue botës mbarë se këtu njenit prej bijëve të Ilirëve sot hasmi tradhëtisht i ngriti një monument ma të fortë se bronxit, Monumentin e At Shtjefën Gjeçovit OFM, i cili ndër shekuj nuk do të kenë kurrma mort!

E ç’prej asaj dite të zezë duert e Shugurueme të Tij nuk do të daltojnë kurrma ndër zemrat e njoma shkrojlat e At Gjergjit!…E, nuk do të shkojnë gjatë kur camerdhokëve të vegjël nuk do t’u mësojë ma kush me shkrue emnin “Gjergj Kastrioti”…!

Qysh se fillova me marrë mend e kuptova fjalën “vrasë” tue pa me sy gjakun e derdhun lamë në 13 Tetorin e vitit 1943 në Tiranë, kjo datë më kujtonte shprazje armësh e bombësh mbi njerzit e pambrojtun e të pafajshëm…por kjo nuk ishte data e parë e atij tmeri që përjetova si fëmijë kur ishe vetëm 3 vjeç, mbasi për të gjithë Shqiptarët një 13 Tetor tjetër të përgjakun kishin përjetue 14 vjetë para meje nxanësit e Zymit të Hasit në Kosovë, kur dora e pabesë e shovenistëve serb në vitin 1929, plandosi përdhé Mesuesin e tyne të Gjuhës Shqipe, fratin e përvujtë, At Shtjefën Gjeçovi, pra plot 90 vjet ma parë.

Ishte pikërisht ajo vjeshtë e zymtë kur flladi i freskët frynte mbi gjethet e zverdhuna të lisit, me të cilët Përenditë Pellazge thurën kunorën e martirizimit por edhe të lavdisë së përjetëshme që me duert e Tyne Ata, i vunë mbi ballin e Heroit të Popullit Shqiptar!

Ishte ai dru i gdhenun që i kishte lëshue ata gjeth për shtroje për daltuesin e vet, kur në dorën e Tij iu gjet si shkop për mburojë bash atëherë kur zagart e mbarë Ballkanit lehnin për “barbarët e egjër”, mbasardhësit e Lekës dhe të Gjergjit të Madh.

Ai nuk eci kurr mbi shilte e cerga…Ai eci i zbathun me sandalet e Tija mbi gur e shkrepa, mbi ferra e zallishta, ndër fusha, shpella e male, vetëm mbas Kryqit, me Ungjill në dorë. Ungjill e Kanu ishin mburoja e Tij; Paqë e Drejtësi ishin parzmorja e Meshtarit tonë…

Ai ishte djalë i Janjevës së Kosovës, i lemë me 12 Korrik 1874, nga një familje e thjeshtë me origjinë nga Kryeziu i Pukës, me tradita të theksueme Shqiptare. Mësimet e para i mori në vendlindje, ku famullitari i atij vendi, tue vrejtë cilësi të një squtësie të rrallë e mbi të gjitha një natyrë të prirun për kah Feja e ditunia, me leje të prindëve të Tij dhe të Argjipeshkvit të Shkupit, e merr Hilën e vogël (emni i parë i Pagëzimit ishte Mëhill ose Hilë), dhe e sjell në Kolegjin e Françeskanëve të Troshanit. Aty vazhdoi mësimet e mesme dhe u pergatitë që në moshen 10 vjeçare shpirtnisht për udhën e vështirë në të cilën mendonte me vazhdue, tue ju kushtue Urdhnit të Fretenëve të Vogjel (OFM) të Shën Françeskut të Asizit, që kanë zanë vend në Shqipni që në Shek. XIII mbas Krishtit. Zakonisht aso kohe studentët Shqiptarë mbas këtyne viteve shkollore  dergoheshin në Bosnje, ku banin një plotësim mësimesh liceale me profesorë të njohun dhe njëkohësisht edhe parapergatiteshin për studimet e nalta teologjike, të cilat pjesa ma e madhe i kanë krye në Austri dhe Itali. Gjeçovi studimet e nalta të filozofisë i bani në Banjaluke, ndërsa ata të teologjisë i ka përfundue në Kreshevë, ku u njoht me letrarin e madh epik Gegë Martiq. Si duket edhe Gjeçovi, ashtu si At Gjergj Fishta, nga ajo shkollë e Bosnjes marrin edhe nektarin e njohun të asaj letersie e cila ma vonë ndikoi direkt në krijimtarinë e tyne letrare, por duhet theksue të një niveli artistik shumë të naltë e që mbetë edhe i papërsëritshëm mbas këtyne kolosëve, që kanë lanë vepra me vlerë të madhe në fondin e kulturës sonë Atdhetare Shqiptare.

Në vitin 1896, porsa kishte krye studimet, vjen në Shqipni dhe fillon veprimin fetar e atdhetar në Pejë, Laç të Kurbinit, Gomsiqe, pikërisht ndër ato zona shumë të vorfna, por që la mbresa të përjetëshme me mësimet e Tija të Atdhedashunisë, një vepër e vazhdueshme e Urdhnit Françeskan në të gjitha Trojet Shqiptare ku kanë shkelë ata. Folklori, doket e zakonet dhe “ligjët e pashkrueme” të atyne viseve bahën shujta shpirtnore e Tij, me të cilat menjëherë filloi me mbrujtë landën edukuese të “Kanunit të Maleve” të Kombit Shqiptar. Reformat e Xhonturqëve e zanë në Gomsiqe dhe asht ndër të parët që i zbulon pa pikë frike karakterin shtypës të tyne ndaj vendit tonë. Në Durrës ka një korespondencë të dendun me shumë Shqiptarë të Shqipnisë së Mesme që punojnë për të njajtin qellim si Ky.

Ndër të gjitha vendet ku shkon ishte lashtësia e tyne ajo që shumë ma shpejtë se mund të mendohej e ban me vue gurt e thëmelit të shkencës së arkeologjisë Shqiptare, Baba i së cilës asht i madhi At Shtjefën Gjeçovi.

Kur At Gjeçovi arriti me pa frutin e përpjekjeve të veta për Liri dhe Pavarësi me ngritjen e Flamurit në Deçiq në 1911, dhe me 28 Nandor 1912 në Vlonë, Ai nuk u pajtue si të gjithë shokët me okupacionet e hueja, kjofshin ata edhe të pjesëshme ose edhe të përkohëshme, kështu pra, as italianët, austriakët apo serbët nuk e donin praninë e Tij. Madje në vitin 1920 kur asht në Vlonë bashkë me priftin Atdhetar Don Mark Vasa, janë në krahun e vendosun të luftarëve Atdhetarë të Lirisë, kundër zaptuesëve italianë. Mospajtimi i Tyne me të tilla vepra të fqinjëve ka ba atë Histori të Lavdishme të Tyne që përjetësisht ka mbetë Heroike.

Në fushën e letërsisë krijimtaria e Tij asht mjaft e gjanë por e panjohun pothuej fare nga Shqiptarët mbas vitit 1944 për ato arësye që dihën kryesisht të përfshimë në Gjenocidin sllavokomunist kundër Klerit Katolik Shqiptar dhe veprimtarisë Atdhetare të Veriut.

Asht logjike që veprimtaria e Tij e shkrueme në Gegënisht nuk mund të zente vend në letërsinë antiatdhetare të  realizmit socialist.

Mjaft dorëshkrime të Tij u plaçkitën nga komunistët kur ata bastisën Kuvendin Françeskan të Gjuhadolit në Shkoder në vitin 1946 dhe shumë nga këto vepra të ruejtuna si dorëshkrime me vlerë, përfunduene pjesërisht në Jugosllavi, ndersa një pjesë tjetër janë endè sot jashta “perdorimi per disa”…, në podrumet e Bibliotekës Kombëtare në Tiranë.

At Gjeçovi në fushen letrare asht vlersue edhe nga dijetarët e mëdhaj të kësaj fushe si Prof. Karl Gurakuqi, i cili shkruen: “Gjeçovi botoi në Shkoder në vjetin 1910 vëllimin e bukur me titullin “Agimi i Gjytetnis” kushtue A. Fishtës, ndër fletët e të cilit frynë gjithkund nji erë e pastër ndiesishë të flakta atdhetare. Asht për tu shenuem në këte vepër nji studim i hollë mbi fjalorin e gjuhës shqipe, ku rrihet çashtja e pastrimit të fjalëve të hueja, të kujdesit në të folun pa gabime dhe të mënyrës së mbledhjes së fjalvet nga goja e popullit. Përveç këtij libri, kemi nga penda e tij edhe përkthimin e dramit tri pamjesh të Pjetër Metastasit “Atil Reguli” (1912); “Shna Ndou i Padues” mbas Dal-Gal (1912); “Vajza e Arleans-it a Joana d’Ark” (1915) etj.”

 

Ja, dhe një fragment i poezisë “E DREJTA !”:

 

“M’ kam, se Atdheu don që t’ vllaznohi
E njihni n’ t’ bame t’ keni e n’ fjal
M’ kam, se Atdheu don që t’ bashkohi
Hovin hujliut, vllaznisht me j’ a ndal
…M’ kam, shqyptart, m’ kam, e n’ zemrat trimnohi!


M’ kam, flamurin e Shqypnis qit – e ndrit
Emnin tand, pa frig e marre rrfeje
Gjuh’ n tande, n’ t’ cilën Mama t’ ka rrit
N’ drit me qitun, prej Zotit ke leje
…Ngrehu prej gjumit, se mjeft t’ ka topit!”

 

Si thëmelues i arkeologjisë sonë kombëtare asht vlerësue dhe njohë edhe nga dijetarë të huej të kësaj fushe si: Dr. Ugolini, drejtor i misionit arkeologjik italian që erdhi edhe në Shqipni, nga Prof. Marucchi n’ekspoziten e Vatikanit, nga Prof. Nopçe etj. Ai ishte me të vertetë një shkencëtar i mirfilltë në këte fushë ku la thesare me vlera të mëdha kombëtare të zbulueme prej Tij, të cilat ruheshin deri në 1946 në Muzeun e Kuvendit të Gjuhadolit në Shkoder, si Unaza e njohtun e Gjeçovit, armët Ilire, Zoja e Zezë e daltueme në dru, enë të vjetra prej balte etj.

Ka botue mjaft artikuj në shumë revista e fletore të kohës mbrenda e jashta vendit me pseudonimin “Lkeni i Hasit”. Shkopi i Tij i daltuem në dru asht një vepër arti në vete. Ai asht ruejtë deri vonë në Muzeun e qytetit të Shkodres.

Madhështia e At Gjeçovit ka mbetë në fletët e prarueme të vepres së çmueshme dhe të pavdekshme “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, me të cilën Autori arrijti me gjujzue shpifsit dhe mashtruesit e vazhdueshëm armiqë të Popullit Shqiptar, tue i tregue me fakte se, kush jemi dhe nga erdhëm për qellimin e madh të ruejtjes së identitetit tonë kombëtar.

Të gjitha mendimet dhe vlerësimet e At Fishtës, Don Lazër Shantojës, Prof. Karl Gurakuqit, Prof Ndoc Kamsit…, etj. për këte Kanu do të përmblidhën mbrenda parathanjes së kësaj vepre prej të Madhit Faik Konica,  i cili ka arrijtë me penden e Tij të artë me daltue në shkambijtë Shqiptar këto fjalë: “At Gjeçovin e pata njohur me anë letrash disa vjet përpara luftës Ballkanike. Më 1913 shkova në Shkodrë dhe atjè, në Kuvënt të Franciskânëve, nji ditë u-njohmë me sy e me fjalë të gjalla.

Mendimet nderimi që kisha patur për At Gjeçovin për së largu, m’u-shtuan ca mê tepër që kur u-poqmë. I mesmë nga gjatësia e trupit, pakë si i thatë, me një palë sy të zeza ku çkëlqente mendia po dhe zëmërmirsia, At Gjeçovi fitonte menjëherë besimin dhe dashurinë. Fjalët i kish të pakta po kurdoherë në vënt. Vetëm kur në të kuvënduar e sipër takohej nonjë pikë mi të cilën kish dituri të veçantë – si për shembëll Kanuni i Lek Dukagjinit ose vjetëritë greko-romane – At Gjeçovi çelej ca mê gjatë, dhe ahere ish gëzim t’a dëgjonte njeriu.

Asì kohe At Gjeçovi ish “famullitar”, domethënë prift i ngarkuar me shërbimin e një fshati ose rrethi, dhe rronte në Gomsiqe, i pari katûnt i Mirditës mb’udhë nga Shkodra n’ Orosh. A i vemi musafirë At Gjeçovit nonjë ditë të kësáj jave? Më pyeti njëherë At Fishta, me të cilin píqesha çdo ditë në Shkodrë. Mendimi i një vizite At Gjeçovit më pëlqeu pa masë. Ashtû, pa humbur kohë, u-nismë. Një gjë për të vënë ré, dhe që më mbushi me habí dhe trishtìm, është se nga Shkodra gjer në Gomsiqe, një udhëtìm shtat’ a tet’ orësh me kalë, nukë gjetmë as katûnt as shtëpí; veç një hani të varfër, ku qëndruam për të pirë kafé, s’pamë gjëkundi nonjë shënjë gjallësie: një vënt i zbrazur e i shkretë, si i harruar nga Perëndia dhe nga njérëzit. Po mërzia e udhëtimit na u-çpërblye përtèj shpresës posa arrijtëm në Gomsiqe, ose, që të flasim me dréjt, në famullí të Gomsiqes, – se katundi vetë i shpërndarë tutje-tëhû, një shtëpí këtû, një shtëpí nj’ a dy mile më tej, as që dukej. Famullia – një biná prej guri, e ndritur dhe e pastër, gjysm’ e zbrazur nga plaçka po e mbushur dhe e zbukuruar nga zëmëra e madhe dhe nga buzëqeshja e të zotit shtëpisë – qëndronte, mirëpritëse dhe e qetë anës një lumi. Këtû ronte At Gjeçovi. Këtû e shkonte jetën, në mes të lutjes e mësimeve, një nga njérëzit më të lartë që ka patur Shqipëria: një lartësí e përulur, në munt t’afròj e të lith dy fjalë aqë të perkûndërta; një lartësí shpirti dhe mendjeje e panjohur nga njeriu vetë, i cili, bir i vërtetë i të Várfërit t’ Assisit, në pastërí e në vobëksí të zëmrës tij e dinte veten të vogël. Famullia, shkollë dhe vënt këshillash të mira, u jipte fëmiíjëve themelet e stërvitjes, u përndante fjalët e urta dhe ngushëllimet njérësve në nevojë. Kohën që i tepronte, At Gjeçovi j’ a kushtonte studimit.

Merej ahere me institutat e vjétëra të Shqipërisë, nga të cilat një që arriu gjer në ditët t’ona është Kanuni i Lekë Dukagjinit. Askùsh nukë munt t’i afrohej At Gjeçovit në diturín’ e këtíj Kanuni. Na tregói një dorëshkrìm nj’a dy-mij faqesh, studim i palodhur e i hollë ku kish mbledhur, radhitur e ndritur të gjitha sa kanë mbetur nga mendimet juridike të Shqipërisë në Kohën e Mesme, mendime të cilat ngjan t’i kenë rrënjët shumë përtèj Kohës së Mesme. Në kat të sipërm të famullisë, permi një tryezë të madhe, ishin shtruar një tok vjetërsirash greko-romane, të zbulúara e të mblédhura një nga një, me një fatbardhësí të rrallë dhe me një shie të mbaruar, nga dora vetë e At Gjeçovit. Mbaj mënt, veçàn, një enë të vogël të qojtur “lacrumatorium” lotore, asìsh që të vjétërit, në besim se të vdékurit qajnë të shkúarit e jetës tyre, i mbulojin në varr bashkë me të vdékurin që ky të kish se kû t’i mblithte lottë. Nuk më shkonte ahere kurrë nër mënt se pas ca vjet sicilidò prej nesh, miq dhe admironjës të tij, do të kishim nevojë qi në gjallësí për nga një lotore ku të mbledhim lottë t’ona për At Gjeçovin.

Bir i përulët i Shën Franciskut, i ditur me një diturí pa tingëllìm, po dhe Shqipëtár i kthiellt, At Gjeçovit, që përkiste çdo mirësí, nuk i mungój asnjë hidhërim, asnjë çpifje, më e çudítshmia e të cilave ndoshta është të mohúarit se ay ish Shqipëtár. Sepsè ish lindur në një kufí gjúhërash, në një kufí ku sot mbaròn shqípia dhe nis një tjatër, ca mëndje të klasës katërt, të pazonjat të kuptojnë se fólësit e shqipes në vijën me të përparuar janë stërnípërit e atýreve që me qëndrimin e tyre në Kohën e Mesme dhe pastaj, ndaluan të mbrápsurit e vijës më tehû, ca mëndje të klasës katërt e përmbysin të vërtetën dhe e kthejnë në të sharë atë që është një lavdí. Po, At Gjeçovi, është përmi çdo sharje. Emëri i këtíj njeriu të rrallë do të vejë duke u-rritur – dhe njëditë famullia e Gomsiqes do të jetë një nga gurët e Shënjtëruar të Shqipëtarësisë.”

            ***

Aty rreth vitit 1954, 55…

I pari njeri që më foli për At Shtjefën Gjeçovin asht kenë piktori Prof. Simon Rrota, mësuesi i em i vizatimit…, kishim përpara një portret të Tij…Aq më bani përshtypje fjala e Mësuesit tem që po më shpjegonte vrasjen mizore të Tij, sa gati pavetëdije i thashë:

“Profesor, po edhe këta dy sy Shqiponjet, armët serbe i këthyen në dy shpella..?!”

Melbourne, 12 Tetor 2019

 

Cili ishte plani i monarkisë austro-hungare për Shqipininë – LETËRKËMBIM MUSTAFA MERLIKA KRUJA – ATË PAULIN MARGJOKAJ

 

Ramleh (Aleksandrí), 11. XI. 1950

I dashtuni Atë,
Tash po gjej rend me i u përgjegjun letrës s’Ate. Nuk besoj se ke për t’a zânë të madhe këtë vonesë.
Për përkthimin e frazës latine Të falem nderës. Natyrisht ky i yti âsht përkthim’i drejtë e jo i imi, edhe s’ ke si e përkthen ndryshe veçse q’ashtu. Tash po vij e T’a zâ derën me … jo mâ pak se 30 fraza aso doret, do madje shumë mâ të gjata. Nuk janë të nguçme. Disa të shkurtna i kuptoj edhe vetë, por nuk due me bâmë gjâ me dyshim. Fjala e moçme thotë: Kur ke mashën mos digj dorën! A po fyhe qi po Të bâj mashë me këtë proverb?
Para se t’i hŷj përgjegjes së pyetjeve të Tua po T’i bâj un edhe nja dý të lehta: 1) A njeh kund andej ndonji Slav qi të dijë edhe slavishten, mâ përpiktas sërbishten e vjetër? Me ç’shoh vetë, kjo e fundit s’po na paska shumë ndryshim prej së soçmes. Kishem me pasun pak gjâ për t’a pyetun. – 2) Dushmani a âsht, si e dij un, nji ndër bajrakët e vogjël të Dukagjinit? – 3) A njeh kund në Shqipní të Verit nji katund qi quhet Dushi?
Atentat’i Vjenës kundra Mbretit Zog ka qênë organizue prej refugjatvet shqiptarë t’atij qyteti e vetëm prej këtyne pa dije të kurrkuj tjetër.
Plan’i monarqís austro-hungare për Shqipnín, po t’a kishte fitue luftën, ka qênë me i dhânë ksaj vetëm nji autonomí të përmbrêndshme, tue i premtue se do t’i njihte indipendencën e plotë kur t’ishte pjekun për tê. Kështu e pat shpallë zyrtarisht Trollmann-i (s’të garantoj për orthografín), në ligjiratën qi bâni për popullin shqiptar në Shkodër mbas pushtimit. Sa për autonomín, këtê administrativisht e vû madje në zbatim menjiherë e asaj do t’i a dijmë për nderë themelat mâ të parët të nji administrate shqiptare.
Punën e atij kafazit shqiptar qi po më pyet edhe un këtu e kam ndie mbasi ka dalë libri qi flet për tê. S’e kam këndue as librin e nuk dij kurrgjâ për atë njeri. Por do t’ ishte për njimênd nji gjâ interesante me dijtun nëse kjo shkelje e nji tradite qi e ka nderue farën t’onë kudo qi na ka ramë puna në botë, âsht bâmë për nji ideal e me nji bindje personale, apo për do pare të shkreta. Më pëlqeu fort ajo fjala “bravurë” ndër thojza qi ke përdorë.
M’a ka marrë mêndja qi do të jetë punë e vështirë me i gjetun “Anzat e Parnasit” e tjerë libra shqip si atê khâ përjashta. Ju qi keni pasë dalë jashtë për studime s’ keni pasun pse me marrë me vete libra të kënduem e të stërkënduem e kategorij’e jonë po dihet se si ka dalë! Librat shqip mund të gjinden vetëm te Shqiptarë qi disi kanë pasun në dhé të huej nji farë banimi të ngulët. Lahutën e Malcís dikush e ka këtu n’Egjypt, madje ka qênë fjala për nji botim të saj rishtas. Por mue më lypë shpirti sod Anzat e jo Lahutën. Gomarin e Babatasit s’e kam lexue fare, s’ kam pasun rasë.
E tash po e këpus bisedën me përshëndetjet e mija të zakonshme, dmth. gjithmonë me miqsín mâ të përzêmërt.

I Yti
Mustafa Kruja
P.S. Frazat latine s’ ke nevojë me m’ i kopjue por vêni vetëm secilës numrin e vet renduer, qi ka në kryet, mbasi kam kopjen. Numri në funt ndër kllapa âsht nji shënim vetëm për nevojën t’eme. Frazën 2 m’a ke përkthye e âsht aty kot.
M. K.

BOLZANO, me 19 Nanduer 1950

I dashtuni Mik,
Pardje e mora letren tande e Të falem nderës per pergjegje të shpejtë.
Sa per 30 frazat shpresoj me T’i nisë të perkthyeme heren tjeter. Po kje se mbeten per Kshndella, mos m’u idhno! Per Kshndella kena mâ se dý javë vakanca e prandej kam nji grimë kohë mâ shum se tash. Kam 16 orë shkollë në javë per të bâ, e prandej nuk gjej kohë me t’i perkthye mejherë frazat e dishrueme. I kam lexue të gjitha e shumica e tyne nuk janë fort të vshtira.
Tash te pvetjet t’ Ua. Pvetjes së parë do t’i pergjegji se ktu nuk kena kurrkend qi din slavishten ase serbishten e vjeter. – 2) Dushmani âsht nji nder bajrakët e vogjel të Dukagjinit, njashtu si thoni ju. 3). Në Shqipnín e Verit âsht nji katund qi quhet Dushi e ky gjindet në Pukë, bile krejt afer katundit an’ e kand të permendun nder 12 bajrakët (gati sa s’ pata thânë 12 pushtetet atlantike), due me thânë afer katundit të Kçirës. Ktij të dytit shpresoj se do t’i a keni ndie zanin që ka herë e tash po gzohem tejet qi po Të bjen rasa me i a ndie zanin edhe katundit të Dushit, qi âsht po i permendun nmos mâ fort se Kçira, gjithnji njaq sa Kçira me doemos!!
Pvetjet e mija kso heret janë kto : Mâ parë e mâ dalë do të më tfilloni se shka mendoni Ju per “gjakun” (vendetta ase Blutrache, si po na i thonë kta të huejt). Po t’u vête nji i huej e me të shá tue të permendun punen e gjakut në Shqypní, shka kishi e si kishi me i pergjegjë Ju atij? Prá më pergjegjni mue njata shka kishi me i thânë nji të huejit.
E dyta pvetje âsht kjo: a âsht e vertetë se qeverija shqiptare i pat premtue ase dhânë 1000 napoljona Sufflayt per me vijue e plotsue shi vepren e vet qi Ju e keni citue në nr. 25 të frazave latine tueja? Pat kenë thânë – më bjen nder mend – se shi para se t’ a mbytshin serbët me sakica, i pat marrë Sufflay kta 1000 napoljona prej qeverís shqyptare.
E treta pvetje âsht edhe kjo punë paresh. A âsht e vertetë se Italija deri në vjeten 1939 i pat dhânë uhá Shqypnís mâ se 1 miljard e 800 miljon lire italjane? Më si më bjen nder mend mue, në nji fjalim qi pat mbajtë Ciano në Kameren e at hershme italjane në 1939, pat deklarue ket shumë, qi Italija po i paska dorzue Shqypnís nder kto 15 vjetët qi marojn me 1939. Kjo shumë, kuptohet me doemos, me vleren qi ka pasë Lira në vjeten 1939 e jo me vleren e sotshme. Mue më duket se me 1 Miljard e 800 miljon Lire me vleren e para 1939 do të kishte mujtë m’u ba shum mâ teper se kje ba deri në vjeten 1939.
Nji gja e ré në punen e të shkuemit t’em n’Austrí. Auktoritet austrijake më kanë deklarue se nuk m’apin kurrsesi mâ teper se dy muej ndalim n’Austrí. Arsyen m’a thanë krejt nder sy pa marre aspak: kanë të huej mjaft e nuk duen qi prap kta të shtohen, tue kenë se të huejt rifugjat jetojn në shpinë të shtetit austrijak. Âsht e dijtun se po pat njeri me pague ndalimin, d.mth. jetesen n’ Austrí, at herë s’ kishin me pasë kurrgjâ kundra. Por letra maroi e prandej po i ap fund me shndete të perzemerta.
Miku yt
P. P. Margjokaj

Ramleh (Aleksandrí), 20. 12. 1950

I dashuni Atë,
Nuk do të kishem pritun qi t’a bashkoj me urimet e mija për Kërshëndella përgjegjen e letrës s’Ate qi shi dje u mbush mueji qyshse m’a ke shkrue. Por kjo kishte nji pyetje cifrash, së cilës un s’ ishem në gjêndje me i u përgjegjun me përpikní pa bâmë do hetime. Nuk duel gjâ si dishrojshem un as prej këtyne hetimeve, por desha të bâj detyrën t’eme, qi m’ u duk mâ e rândsishme se nji përgjegje e shpejtë.
Sido qoftë, pra, po nis me urimet si për Kërshëndella ashtu edhe për mbarimin e 1950-s qi theu qafën pa na sjellë ndonji të mirë, posë me na lânë gjallë e me ngale, siç shprehen Mirditasit, madje me brengë e me gazepe, e për tjetrën qi po vjen, tue i u lutun të Madhit Zot qi të na bjerë ndonji rreze drite shpëtimtare, jo atê të bombës atomike, ndonse edhe kjo ndoshta âsht bâmë e nevojshme për njerzín e soçme si përmbytja universale për atê t’atëhershmen. Por tue i lânë mbë nj’anë njerzí, atdhé, familje e dashamirë përgjithsisht, nga të cilët shpirt’i ynë s’mund të dahet, po T’uroj me rasën e këtyne dý festave gjân mâ modeste qi Të dishroj: shëndet, jetë e durim.
Të falem nderës për Dushin e qysh tash edhe për përkthimet.
Çashtj’ e gjakut kujtoj qi mund të zhvillohet disi kështu si mâ poshtë:
Pikë së pari gjakun po e përgjithsojmë e po e bâjmë shpagim. Shpagimi, pra, ka në themel drejtsín, e prandej nuk mund të spjegohet pa pasë tfillue mâ parë këtê. Ç’quen njerzija drejtsí? Shpërblimin e drejtë, adekvat të së mirës a të së keqes qi i bân individi ase Shoqnija individit. Drejtsín, shi kështu dý anësh, si për veprën e mirë ashtu edhe për të keqen, e ka vûmë Zoti vetë, edhe njeriu e ka ndie, kuptue e quejtun si të parin gur themeli të nji jete shoqnore. Zoti na ka premtue për atë jetë shpërblimin e të miravet qi bâjmë në këtê e na ka diftue ndeshkimin për të ligat. Ligjët e çdo Shteti e të çdo Shoqnije, s’ka rândësí a janë ligjë të shkrueme apo zakone shekullore, e deri rregulloret e shkollavet kanë bâmë e bâjnë gjithashtu për këtë jetë. Pra ku s’ka drejtsí s’ka Zot, s’ka jetë shoqnore.
Ndërsa parimin e drejtsís s’ka bir robi në botë qi t’a mohojë e qi, kur kjo s’i bie krés së vet, mos t’a dishrojë e mos t’a kërkojë me kâmbëngulje e me zâ të naltë, t’u folmen për shpagim, qi s’âsht tjetër veçsë nji formë primitive, nji formë e pagdhêndun, e palimueme e drejtsís. Ndër shoqnít qi e kanë kapërcye kamot atë fazë drejtsije, kërset shkandulli. S’ka dyshim qi shpagimi âsht nji formë e drejtsís. Në mos u gabofsha, proverbi “sŷ për sŷ e dhâmb për dhâmb” âsht i Biblës, âsht ligja e talio- s (taglione), qi Korani e ka sankcjonue me versetin e famshëm lakonik “Në talio ka jetë”. Ungjilli âsht ngjitun ndër sferat sublime t’idealit hyjnuer tue na urdhnue ndjesën e Krishna don qi jo vetëm t’a falim atê qi na bân nji të keqe, por edhe t’i dishrojmë, t’i urojmë e t’i bâjmë të mira. Po a ka vallë në botën t’onë e sa janë ksi njerzish?
S’ka dyshim, thashë, qi shpagimi âsht nji formë drejtsije, por nji drejtsije primitive. E gjaku âsht shpagimi mâ mizori. Ka të drejtë, pra, njeriu i qytetnuem të shkandullohet për këtë formë drejtsije barbare, por vetëm duhet t’a kuptojë qi âsht nji formë drejtsije e t’a kritikojë pse âsht barbare. Dhuna duhet shpague, sikur ndera duhet shpërblye: kjo âsht nji drejtsí, por edhe drejtsija, si thashë, duhet të jetë e drejtë, duhet të jetë adekvate me veprën e me nji shumicë të madhe rrethanash e shkaqesh ambjentore e psikologjike. Ligja e gjakut (nuk jam tue bâ dallim ndërmjet ligjës e zakonit) âsht barbare, sepse nuk merr para sysh ato rrethana e shkaqe. Ajo thotë: A të vrau? Vraje! Giustizia sommaria. Nuk pyet as pse as si të vrau. Në Shqipní ka burra të mirë, burra të fortë qi falin vrasën qi bâhet pa hír, kur u mbushet mêndja se âsht kështu me të vërtetë. Por thashë e falin, e âsht burrnij’ e tyne qi e fal, jo ligja. Kjo e mallkueme urdhnon, p.sh., qi shputa ( e cila âsht nji faj ) lahet me gjak. Të rá kush shputë? Duhet të vrasish a të varrojsh, me nji fjalë të derdhsh gjak për me e lamë atë marre qi psove, ndryshe jet me tê faqe gjithë shoqnís! Por a vrave për faj, për nji turpe? Rae në gjak, se marrja lahet me gjak, por gjaku për faj s’ jet pa marrë. Pra pikë mâ së pari vetë ligj’ e gjakut – ndër ne, se ngjeti nëpër botën primitve nuk dij si âsht – do të cilsohet patjetër e me të drejtë barbare. E makar t’ishte barbare vetëm për kaqë. Por jo, ti ke të drejtë me e marrë gjakun jo vetëm prej dorasit, por prej gjithë burrave të tymit të tij! Këta mund të jenë gishtarë (complici) me tê, por mundet edhe qi mos të jenë aspak. P.sh. u zunë dy barij në mal e u vranë. Shpagim’i gjakut âsht drejtsí direkte, personale, pra barbare edhe mënyr’e ushtrimit të saj. Prandej zakoni e ka bâmë aqë të thjeshtë e kështu aqë t’egër sa mund t’a kuptojë nji mende primitive. Âsht ligj’e fisevet, e nji jete shoqnore primitive, e krijueme prej natyrës primitive të njeriut e prej nevojës së tij për vetproje. I egër e egoist njeriu i natyrës, pa nji fé të vërtetë, pa nji organizim shoqnuer të pështetun mbi parime morale, kur mujte me besue në nji forcë individuale qi i a kalonte nji tjetri, e merrte këtê nëpër kâmbë, i vetmi frê për tê ishte forca e kundërt individuale. Këndej leu ligja e shpagimit, pra edhe e gjakut. Kjo gjêndje vazhdoi mija vjeç, deri qi fét e vërteta a së paku të pështetuna mbi baza morale lenë e bânë efektin e vet mbi natyrën barbare e egoiste të njeriut primitiv, deri qi u krijuen pushtete t’organizueme mirë me ligjë të përshtaçme e të forta sa me i frymzue individit mâ të dobët kundra atij mâ të fortit sigurín e jetës, të pasës e të nderës së vet, sa me i vûmë fré instinktit primitiv e egoist t’atij mâ të fortit. Vetëm atëherë leu e u zhvillue dalkadalë deri diku nji ndërgjegje morale e shoqnore ke njeriu bashkë me idén e sigurís e me besimin në nji drejtsí kolektive. Por me gjithë këtê, mijvjett e përparshme kishin lânë gjurma aqë të thella, qi instinkt’i shpagimit shfaqet me të tânë furín e vet deri ndër popuj me nji qytetnim mijvjeçarë porsa të mungojë nji pushtet i fortë për t’i vûmë frê.
Të vijmë tash drejtpërdrejt ke populli shqiptar. Ilirët deri në pushtimin e Romakvet nuk qênë tjetër veçse fise pagane me nji besim qi s’kishte asnji bazë morale e me nji organizim shoqnuer primitiv. Romakët e sunduen Ilirín gati vetëm me qëllime ushtarake, nuk çanë kryet aspak me shtrí e zbatue në tê ligjët e tyne. Ilirët ishin të kënaqun deri sa Roma s’u prekte në zakonet e tyne barbare edhe kjo e kënaqun deri sa kishte udhlidhjet e veta të sigurta. Feja e krishtenë hŷni shpejt, qyshë në të parin shekull, ndër të parët t’anë. Por nuk gjet nji truell të volitshëm për nji efekt të shpejtë e sidomos të thellë. Ilirët u bânë të krishtênë vetëm në sipërfaqe, edhe ata qi u bânë, e në shpirt mbetën po ata qi ishin, paganë. Mbrapa erdh shqizma e Shqipnija u ndodh shi në kufî të Okcidentit e t’Orjentit ku s’prâni lufta fetare ndërmjet këtyne dyve deri në ditën qi i a mbërrini Tyrku me nji fé tjetër. Kështu qi ndërgjegja fetare e popullit t’onë, pa qênë formue ende mirë, u pështjellue e u bâ lamsh. Anarqija morale vazhdoi e nji pushtet i fortë s’u themelue kurrë në vêndin t’onë. Prandej zakonet e vjetra, me të mirat e të këqijat bashkë, mbetën gjallë. Ndër ta edhe ndiesija e shpagimit të gjakut. I quejmë këto zakone Kanun’ i Lekë Dukagjinit, kurse në të vërtetë janë zakone qi e kanë rrânjën kush e di sa mijë vjet para Lekë Dukagjinit. Ndoshta ky mund të ketë bâ ndonji reformë të lehtë në ta, sikurse shihet në disa ndryshime të vogla ndërmjet zonës ku ka sundue ai e ngjeti, ku përmêndet nji Kanun i Skanderbegut, nën lumin e Matës p.sh. Aleksandr’ i Madh, nuk mbaj mênd se në ç’farë rase, paskish pasë thânë nji herë se ai Maqedonas qi s’kishte qênë i zoti me marrë gjakun ishte i detyruem me dalë në shoqní me nji konop të lidhun për brez! Krahasonje këtë zakon me atë t’onin në të njâjtën rasë qi ka vazhdue deri dje…
Gjakmarrja sod vazhdon edhe ndër popuj tjerë, ndër të cilët deri ndër Korsikasit qi kanë pamë e gzuem qytetnime shumë mâ të nalta e mâ të gjata se populli shqiptar, pa folë për popuj tjerë qi gjinden ende në stadën e fiseve si na.
Qe pra, lum miku, shkurt, un tue folë për këtë problemë si gjyqtar moral e objektiv, nuk dij ç’i thom tjetër as Shqiptarit as të huejit, as mikut as anmikut. Se deri ku kam mujtun me i a ngjitun shênjit gjykoje ti vetë.
Ai libri me titullin latinisht qi Të kam çue me përkthye më duket se thotë bash aty qi ka qênë botue qyshë në 1913. Pra Šufflayi, në pastë pasë marrë pare prej qeverís shqiptare nën okupatën gjermane për të botue gjâ mbi Shqipnín, duhet të ketë qênë nji tjetër libër, ndoshta nji historí qi shkruen vetë diku se e kishte në dorë qyshë në 1916 e qi nuk më resulton t’a ketë pasë botue. Kur të më bjerë rasa me u tokue me ndonji mis t’asaj qeverije kam për t’a pyetun e tash Të shkruej.
Sa për miliardat e Cianos, për të cilët bâna hetime, po të diftoj qi Shteti Shqiptar nuk resulton të ketë marrë tjetër hua nga Italija posë asaj qi dihet për 50 miljon frang ar. Shqipnija s’e ka pague kurrë kamatën e ksaj shume e pra kapitalit i âsht shtue edhe kjo. Sido qoftë mundet qi Ciano ka shtue edhe shuma tjera qi ndoshta janë dhânë kund nën dorë e tjera qi kanë hângër vetë Italjanët në rasa t’atila; por edhe bashkë me të tâna këto shtesa eventuale, prap se prap gjith’ata miljarda më duken tepër të fryem. Në fund të fundit kjo âsht një bisedë thjesht kureshtet tashmâ, mbasi Italija me traktatin e paqës qi ka nënshkrue me ish anmiqt e vet, jo veç qi ka hjekun dorë prej çdo të drejte nga Shteti shqiptar, por âsht detyrue me i pague këtij edhe pesë miljon dollarë USA. E me këtë borxh t’Italís nuk dij çka âsht bâmë deri tash.
Udhtim’i Yt n’Austrí, pra paska mbetun. Mâ për hajr! E s’po më vjen aqë keq. A je i zoti me i gjetun shteg vetit kund në botën e re, kudo qi të jetë, mbasi s’janë kohna me u hudhun kah Lindja, por sa mâ larg kah Perëndimi, me gjithë qi, e drejta, me të tâna rêtë e zeza qi shihen, barometra e ime nuk sheh shi të shpejtë.
E me kaq po i apim fund. Përsris urimet e shëndetet e mija vllaznore.

MKruja

P. S. Kam nji ves të keq e po t’a diftoj: letrat e mija, sidomos kur janë të gjata si kjo, s’e kam zakon me i lexue veçse tepër rrallë. Pra kudo qi të hasish në shqepa mos u vê roe, por qyr vetëm me kuptue se ç’due me thânë!
M.K.