VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Intervista – Zyrtari i DASH: Përkushtim i palëkundur për SPAK e BKH

By | October 22, 2019

Komentet

Intervista – Bolton: Edhe evropianët ishin duke e shqyrtuar idenë e korrigjimit të kufijve

Ish-Këshilltari për Siguri Kombëtare i Donald Trump, John Bolton, tha për BIRN se Serbia dhe Kosova mund të jenë tërhequr nga një pikë ku një marrëveshje për t’i rregulluar marrëdhëniet mes tyre ishte afër për t’u arritur.Frika e shoqëruar nga një shkëmbim i mundshëm i territoreve është “e ekzagjeruar”, tha ai, dhe zbuloi se zyrtarë “seriozë” evropianë ishin duke shikuar në këtë ide.

Këto deklarata Bolton i ka dhënë në një intervistë për BIRN.

BIRN: Dialogu Kosovë- Serbi pritej të rifillonte të shtunën (më 27 qershor) por kjo u shty për shkak të Samitit të 10 korrikut në Paris. A mendoni se dialogu do të sjellë ndonjë rezultat?

Bolton: Sigurisht duket se palët janë tërhequr nga qëndrimet në të cilat ka pasur një pritje më të madhe se ato do të mund t’i afrojnë dallimet dhe mund të ndodhte që të kishim një mundësi t’i shohim çështjet të adresuara por tani është e mundur që ta kemi humbur këtë mundësi.

Por unë mendoj se koha e ka bërë të qartë për të dyja palët se nuk do të mund të arrijnë përparim në sferat e tyre respektive derisa problemet të zgjidhen në mënyrë të kënaqshme.

BIRN: Ju keni thënë se ideja për shkëmbim territoresh (mes Kosovës dhe Serbisë) ishte e pranueshme për administratën e SHBA-ve…

Unë u pyeta për këtë dhe përgjigja që dhashë ishte politika e administratës (së Trump)- se nëse vet palët ndjejnë se si pjesë e një zgjidhjeje të përgjithshme do të kishte kuptim përshtatja e territoreve, Shtetet e Bashkuara do ta mbështesnin atë. Dhe unë mendoj se kjo politikë është një qasje e shëndoshë.

(Ish Sekretari Amerikan i Shtetit) James Baker dikur ka thënë rreth kontestit Izraelito- Arab: nuk mund ta duam paqen më shumë se vet palët. Nëse Kosova e Serbia do të pajtoheshin për shkëmbim territoresh si pjesë e një zgjidhjeje të përgjithshme, a munden që dikush nga jashtë qoftë nga Shtetet e Bashkuara apo diku në Evropë, t’u thotë atyre që kjo zgjidhje nuk është e kënaqshme? Unë nuk mendoj kështu.

BIRN: (Emisari i Trump për dialogun Kosovë – Serbi) Richard Grenell ka thënë se kjo në fakt ishte ideja juaj…

Bolton: Ai në të vërtetë nuk e di se për çka po flet. Në kohën për të cilën po bëhet fjalë edhe evropianët ishin duke shikuar në këtë opsion, dhe disa nga ta patën saktësisht të njëjtën pikëpamje. Unë e kuptoj brengën e të tjerëve në Ballkan se nëse ndryshohen disa kufij të gjithë kufijtë tjerë janë në rrezik. E kuptoj çka po thonë ata por mendoj se kjo frikë është e ekzagjeruar.

Dhe sërish, unë parashtrova pyetjen: cila është alternativa? Nëse palët arrijnë vet një marrëveshje, a do të ndërhyjë Evropa e t’u thotë “Jo jo, kjo zgjidhje nuk është e mirë për ne”? Nuk mendoj kështu. T’u thuash palëve se nuk mund të shikoni në rrugë të ndryshme në përpjekje për të arritur marrëveshje paqësore.

Brenda Kosovës, brenda Serbisë një shkëmbim territoresh do të ishte kundërthënës te të dyja palët, por qartësisht për arsye të ndryshme. Por nëse liderët menduan se kjo ishte mënyra për të arritur marrëveshje dhe mund t’i bindin parlamentet respektive, unë nuk mund ta kuptoj se të tjerët nga jashtë thonë se nuk do t’ju lejojmë ta bëni këtë.

BIRN: Thatë se keni folur me “evropianë seriozë, sikur Tony Blair, që ishin përfshirë në këtë përpjekje”. Në çfarë cilësie po fliste Tony Blair me ju?

Bolton: Paj, ai e ka një institut që merret me zgjidhjen e kontesteve ndërkombëtare, por ne gjithashtu kemi folur me përfaqësues të qeverive evropiane. Bashkimi Evropian, siç ndodh shpesh, nuk ishte unanim në këtë pikëpamje, por kishte evropianë mjaft seriozë që i bindën ekspertët e Departamentit të Shtetit dhe Këshillit të Sigurisë Kombëtare të SHBA-ve, se ia vlente që ta lejonim që procesi të ecte.

Ne ishim larg të qenit të sigurt se, me të gjitha pengesat tjera, do të mund të arrihej një marrëveshje totale, dhe siç mund ta shohim sot kjo nuk ndodhi, por përparimi i negociatave nuk u prek negativisht nga ideja e shkëmbimit të territoreve. Kjo krijoi hapësirë për Serbinë dhe Kosovën që të eksplorojnë më tutje. Dhe, e dini, dështimi është gjithmonë një mundësi dhe dështimi është ajo çka kemi këtu. Dështim i vazhdueshëm.

BIRN: Por pse Tony Blair do të ishte i interesuar në këtë? A e pagoi dikush për të lobuar për njërën ose palën tjetër?

Bolton: Jo, nuk mendoj se ai po përfaqësonte dikë përveç institutit, ai ka qenë i përfshirë në procesin paqësor në Lindjen e Mesme, ka qenë i përfshirë në negociata tjera ndërkombëtare, qartësisht diçka për të cilën ai ka përvojë gjatë kohës sa i ishte kryeministër (i Mbretërisë së Bashkuar), dhe ishte menduar, mendoj si nga Serbia ashtu edhe nga Kosova se do të ndihmonte në disa kanale joformale që diskutimet të vazhdonin.

BIRN: Arsyeja pse po ju pyes është sepse ai ishte këshilltar i Aleksandar Vuçiqit, dhe nuk e dimë se si ishte paguar. Pra është logjike të mendosh se Tony Blair nuk do të bënte diçka gratis.

Bolton: Nuk e di, mendoj se instituti i tij bën punë gratis por nuk e kam pyetur për faturën financiare kur kemi biseduar. Kurrë nuk e kam pyetur.

BIRN: A është Ballkani i parëndësishëm për Administratën Trump?

Bolton: Jo, mendoj përkundrazi. Mendoj se jemi fokusuar në përpjekjet e bëra nga Rusia për të shkaktuar probleme në Ballkan. Jo domosdoshmërisht për t’u kthyer në ditët e Luftës së Ftohtë por qartësisht për ta shtrirë dhe forcuar ndikimin rus në rajon i cili mendoj se do t’i dëmtonte interesat amerikane, por edhe interesat e vet shteteve të Ballkanit.

BIRN: Ju asnjëherë nuk e vizituar rajonin.

Bolton: Shpresoja shumë ta bëja këtë sepse mendoja se kishte mundësi për një marrëveshje ndërmjet Serbisë dhe Kosovës, por ka shumë vende ku nuk kam shkuar. Dhe shumicën e kritikave që i kam marrë si Këshilltar i Sigurisë Kombëtare ishte se po udhëtoja në shumë vende. Kjo ishte një zonë e cila konsideroja se nuk po merrte vëmendje adekuate amerikane në administratën Trump dhe në administratën Obama më parë.

Pra, nëse do të kisha qëndruar më gjatë, mendoj se mund t’ju garantoj që do të merrte më shumë vëmendje.

BIRN: Një gjë që nuk e përmendni në librin tuaj është grusht-shteti i dyshuar në Mal të Zi (në vitin 2016). Nëse Rusia tentoi ta rrëzojë një qeveri evropiane, mund ta imagjinoj se kjo do të kishte qenë një pjesë e rëndësishme e një libri që merret me marrëdhënie ndërkombëtare. Mendoni se grushtshteti në fakt nuk ka ndodhur?

Bolton: Shikoni, mendoj se ekzistojnë gjithfarëlloj aktivitetesh të mundshme të rusëve në Ballkan që shkaktojnë shqetësime të mëdha. Ka rrëfime rreth pagesave të politikanëve evropianë nga ana e rusëve por edhe në shumë fusha tjera. E dimë që rusët kanë provuar të ndërhyjnë në zgjedhjet e Amerikës kështu që nuk kam ndonjë dyshim rreth përpjekjeve të rusëve për ta rishpërndarë ndikimin e tyre në vendet në të cilat gjatë ekzistencës së Bashkimit Sovjetik e kishin këtë ndikim.

Shikoni historinë dhe shikoni gjeografinë e Ballkanit, nuk ka dyshim se rajoni është një shënjestër dhe kjo është një shqetësim i madh për mua.

BIRN: Të shtunën u shënua përvjetori i 25-të i gjenocidit në Srebrenicë. Çka mendoni ju për këtë?

Bolton: Kjo ishte me gjasë tejkalimi më i keq në tërë procesin e dezintegrimit të Jugosllavisë. Mendoj se ajo e përmblodhi atë se sa keq komuniteti ndërkombëtar performoi përgjegjësitë e veta dhe sigurisht se është diçka që duhet të gravohet në kujtesën e njerëzve.

Shumë gjëra janë gravuar në kujtesën e njerëzve por kjo nuk do të thotë se ata nuk mund t’i zgjidhin grindjet me të cilat përballen sot. Nëse jetoni me të kaluarën, do ta përsërisni atë.

Në këtë mënyrë, me një të kuptuar të qartë se dështimi për të zgjidhur çështjet e mbetura gjithmonë ju lë në rrezik të degjenerimit të sërishëm në barbari, mendoj se kjo duhet të jetë një përkujtim dhe një nxitje për secilin për të parë nëse kontestet e pazgjidhura nuk adresohen dhe zgjidhen në mënyrë paqësore.

BIRN: Marrëveshja Greqi – Maqedoni e vitit 2018 ndodhi në kohën tuaj. Cili ka qenë roli juaj në këtë, nëse keni pasur ndonjë rol?

Bolton: Roli im personal ka qenë shumë i vogël, por kjo ishte një mundësi që të takohem me ministrin e jashtëm të Greqisë i cili mendoj se ka punuar fort nga pala e tij që kjo çështje të zgjidhet. Kjo u zgjidh dhe pastaj qeveritë ranë, ndoshta për shkak të kësaj çështjeje të emrit e cila ishte shumë e ndjeshme në të dyja vendet.

Por për mua kjo ishte një lloj shembulli: ky ishte një kontest që ekzistonte që nga shpërbërja e Jugosllavisë. Më kujtohen ditët kur erdhëm tek emri “Ish Republika Jugosllave e Maqedonisë (FYROM) i cili ishte qesharak, thënë më së buti. Njerëzit duhej të ishin në gjendje ta bënin këtë.

Kjo mori shumë kohë. Kishte çështje të rëndësishme nga të dyja palët. por erdhi deri te një zgjidhje e suksesshme e cila më thotë se nuk ka arsye pse edhe problemi Serbi-Kosovë nuk mund të zgjidhet. Një nga arsyet kam menduar se ndoshta koha si tërësi po zhvendosej në Ballkan dhe duhet të jemi optimistë dhe të përpiqemi ta kapim mundësinë.

BIRN: Duket se Bashkimi Evropian e ka lënë anash SHBA-në pas asaj “mundësie fotografimi” të dështuar, siç e quani takimin që nuk u mbajt kurrë në Shtëpinë e Bardhë me Grenell. Çka mendoni, a është SHBA tani e lënë anash?

Bolton: Mendoj sinqerisht se jemi në periudhë të fushatës zgjedhore këtu për katër muajt e ardhshëm. Një pjesë e madhe e botës do të mbetet e anashkaluar në përpjekje për t’u fokusuar në atë se kush fiton në nëntor. Mundtë jetë edhe për shkak të telasheve të Hashim Thaçit me Tribunalin që duhet të zgjidhet më shumë diçka më përpara se diçka të bëhet e mundshme në të ardhmen.

BIRN: Si e shihni kohën e publikimit të kësaj aktakuze? Që kjo ndodhi pak përpara atij takimi në Shtëpinë e Bardhë? A ishte kjo pjesë e asaj që BE tentonte t’i lë anash Shtetet e Bashkuara?

Bolton: Nuk kam ndonjë dëshmi për këtë. Nëse do të kishte dëshmi, do të doja ta dija. Shikoni, ka të tillë në Bashkimin Evropian që nuk i duan Shtetet e Bashkuara të jenë të përfshira në asgjë në Ballkan dhe e gjitha që mund të them është se më vjen keq për këtë, ne kemi një interes atje, ne metë vërtetë kemi interes që të shohim stabilitet në Ballkan. Ne do të donim të punojmë me Bashkimin Evropian dhe ne nuk pajtohemi domosdoshmërisht vetëm BE e di cilat janë përgjigjet.

BIRN: A e ka humbur Vuçiq tani aleatin më të madh?

Bolton: Nuk mendoj se është humbur ndonjë gjë. Mendoj se jemi thjesht në një periudhë kur shumë përpjekje në botë do të mbesin anash.

BIRN: Duke lexuar librin tuaj, duket se gjithçka që Trump bën ndërkombëtarisht disi luhet në dorën e rusëve. A është e njëjta gjë edhe me Ballkanin?

Bolton: Mendoj se ai nuk i bën gjërat në mënyrë sistematike. Nuk mendoj se ai e kupton plotësisht cilat interesa amerikane janë në rrezik në shumë konflikte dhe mendoj se Ballkani është një zonë komplekse të cilën ai asnjëherë nuk e ka studiuar me shumë kujdes. Prandaj Ballkani nuk mori kurrë vëmendjen adekuate. Por ajo që iu tha këshilltarëve ishte se, për shkak se Amerika ka interesa të rëndësishme atje, ne duhet të përpiqeshim t’i plotësonim.

Intervista – Wolfgang Petritsch: Ndryshimi i kufijve nuk është më në tryezë

Wolfgang Petritsch, ish-përfaqësues i Bashkimit Evropian në bisedimet mes Kosovës dhe Serbisë gjatë vitit 1998-1999 thotë se ndryshimi i kufijve mes Kosovës dhe Serbisë që u mbështet nga ish-përfaqësuesja e lartë e Bashkimit Evropian, Frederica Mogerini dhe ekipi i saj negociues duket se nuk është më në tryezën e BE-së.

Petritsch kishte folur më parë për shkëmbim të kufijve në mes të Kosovës dhe Serbisë.

“Do të ketë korrigjime të vogla (“kozmetike”) që ndikojnë në një numër të vogël të fshatrave në rrethin e Bujanocit dhe Mitrovicës. Nuk do të ndryshojë përbërjen etnike të asnjërit shteti, dhe kështu nuk do të ketë efekte të tilla të mëdha siç janë të përshkruara në vlerësimin tuaj, i cili përndryshe është i shkëlqyer, “Është “realizmi i ri” në Ballkan”, kishte deklaruar ai.

Në një intervistë për KosovaPress ambasadori Petritsch vlerëson se deklarata e fundit e Grenell është e rëndësishme dhe ekziston një tregues i qartë se SHBA dëshiron një zgjidhje evropiane për Kosovën.

Ai kujton se sa e vështirë ishte të mbledhësh të gjitha grupet politike të Kosovës para Rambujesë. Dhe thotë se, por sapo u arrit kjo, negociatat patën përparim. Kjo duhet të shërbejë si një shembull për një qasje të bashkuar sot.

Intervista e plotë:

Z. Petritsch në të kaluarën ju keni qenë të përfshirë thellë në përpjekjet diplomatike perëndimore për të zgjidhur statusin e Kosovës. Unë e di që edhe tani ju jeni në rrjedhën e zhvillimeve. Siç mund ta shihni, Bashkimi Evropian ka intensifikuar përpjekjet për të rifilluar dialogun, dhe ju keni qenë një përkrahës i bisedimeve që do të ndërmjetësohen nga Brukseli. Nga këndvështrimi juaj, si i shihni zhvillimet rreth negociatave midis Kosovës dhe Serbisë?

PETRITSCH: Pas publikimit të parakohshëm të Gjykatës Speciale në Hagë, në lidhje me Presidentin Thaçi, gjërat në Kosovë, konkretisht e ardhmja e dialogut Beograd-Prishtinë, kanë ndryshuar. Samiti i Uashingtonit u shty dhe është në dyshim nëse ai do të zhvillohet ndonjëherë. Unë kam qenë gjithmonë një përkrahës i fortë i dialogut të ndërmjetësuar nga BE dhe jam akoma i bindur që vetëm një kompromis evropian do të jetë i suksesshëm, i mbështetur nga Beogradi dhe Prishtina do të sjellë normalizimin. Jam gjithashtu i bindur që SHBA-të kanë një rol shumë të rëndësishëm në këtë. Por meqenëse vendimi përfundimtar do të jetë në Këshillin e Sigurimit të KB, ku Rusia dhe Kina kanë veton, Moska dhe Pekini duhet të mbahen të informuara gjithashtu. Unë mbështes ndërmjetësimin e përtërirë të BE me z. Lajçak në krye dhe gjithashtu jam i lumtur për nismat franceze dhe gjermane. Një zgjidhje e qëndrueshme duhet të jetë gjithëpërfshirëse – politikisht, ekonomikisht dhe nëse një standard i lartë i të drejtave të njeriut dhe pakicave është i përfshirë në këtë kompromis midis Beogradit dhe Prishtinës – dhe i mbështetur nga BE dhe KB.

Aktivizimi i drejtpërdrejtë i liderëve të lartë evropianë si Presidenti Macron, Kancelarja Merkel dhe Shefi i BE-së për politikën e jashtme Z. Josep Borell në procesin e dialogut, padyshim që krijon një pritje shumë më serioze për rezultatet. Si diplomat, cilat janë përshtypjet tuaja për këtë dinamizëm, ju lutem më tregoni se çfarë prisni?

PETRITSCH: Unë jam shumë optimist tani që kur fuqitë e mëdha evropiane janë bërë aktive. Le të gjejnë terren të përbashkët Brukseli dhe Uashingtoni me ndihmën e Gjermanisë që mban Presidencën e BE-së. Gjashtë muajt e ardhshëm do të jenë vendimtarë për të gjetur një zgjidhje.

Tanni që takimi i 27 qershorit i caktuar të mbahet në Shtëpinë e Bardhë ka dështuar, por Ambasadori Grenell dje bëri një deklaratë në mbështetje të përpjekjeve evropiane, a do të thotë kjo që Brukseli përfundimisht do të jetë qendra e dialogut mes Kosovës dhe Serbisë?

PETRITSCH: Deklarata e fundit e z. Grenell është e rëndësishme dhe ekziston një tregues i qartë se SHBA dëshiron një zgjidhje evropiane. Le të përpiqemi ta sjellim Uashingtonin në një zgjidhje që sjell me të vërtetë paqen në rajon.

Marrëdhëniet midis SHBA-së dhe Evropës shënuan pikën më të ulët që nga Lufta e Dytë Botërore, për shkak të mosmarrëveshjeve se si të zhvillohet dialogu, duke pasur parasysh deklaratën e Ambasadorit Grenell a prisni që SHBA të mbështesin dialogun sipas modelit evropian?

PETRITSCH: Tani ka arsye për të besuar se SHBA dhe Evropa përsëri do të bashkojnë forcat. Ne kemi parë në të kaluarën se kur Evropa dhe SHBA ishin bashkë, ishin në gjendje të arrinin shumë. Kjo formulë duhet të ringrihet.

Bashkimi Evropian ka kundërshtuar fuqishëm idenë e shkëmbimit të territorit midis Kosovës dhe Serbisë si një “mundësi për të arritur një marrëveshje paqeje” ndërmjet tyre. Tani që bisedimet duket se kanë marrë një kthesë tjetër, mendoni se ajo ide tashmë është e vdekur?

PETRITSCH: Ju keni të drejtë, ideja e një demarkacioni të kufirit të pajtuar reciprokisht, që u mbështet nga zonja Mogherini dhe ekipi i saj negociues duket se nuk është më në tryezën e BE-së. Por më lejoni t’ju them një gjë: Vetëm nëse ekziston një marrëveshje e drejtë kompromisi midis Beogradit dhe Prishtinës, zgjidhja do të ketë një shans të ketë sukses në të ardhmen. Pra, lërini negociatorët të bëjnë punën e tyre. Në fakt, ata duhet të punojnë shumë sepse paqja do të varet nga angazhimi i tyre. Do të jetë e vështirë por është e arritshme. Thjesht mendoni për shumë marrëveshje që janë arritur gjatë viteve të kaluara. Dihet, shumë prej tyre ende duhet të zbatohen dhe Asociacioni i Komunave Serbe është ende në pritje. Le të përdorim tani kohën dhe të zbatojmë pjesët e dakorduara tashmë të dialogut. Kjo do të krijojë besim dhe do të ndihmojë të gjithë qytetarët të ndjehen më të sigurt në atdheun e tyre.

Z. Petritsch, para disa muajsh Z. Albin Kurti ishte Kryeministër dhe u krijua përshtypja se ai fitoi simpati të madhe, veçanërisht nga udhëheqja evropiane. Tani që duket se bisedimet do të ndërmjetësohen nga Bashkimi Evropian, mendoni se imazhi i Kurtit do të mungojë në këto negociata?

PETRITSCH: Për të qenë të fortë ju duhet një qëndrim i përbashkët në dialog. Aty z. Kurti është i rëndësishëm, por edhe ai duhet të gjejë terren të përbashkët me forcat e tjera politike në vend. Mbaj mend se sa e vështirë ishte të mbledhësh të gjitha grupet para Rambujesë. Por sapo u arrit kjo, negociatat patën përparim. Kjo duhet të shërbejë si një shembull për një qasje të bashkuar sot.

Delegacioni i Kosovës po udhëhiqet nga Kryeministri Hoti në bisedime. Një pjesë e opozitës në Kosovë nuk e konsideroi të ligjshme dhe të besueshme, pasi ai erdhi në këtë pozitë pas rrëzimit të Qeverisë Kurti në kulmin e pandemisë, ndërsa ata ishin në koalicion me z. Kurtin. Tani ajo që dua të ju pyes është, a besoni se lidershipi aktual është në gjendje të arrijë një marrëveshje me Serbinë, duke pasur parasysh që ato kanë një shumicë të thjeshtë parlamentare dhe është e vështirë të ratifikojë marrëveshjen në Kuvend në këtë përbërje forcash?

PETRITSCH: Trazirat e kaluara nuk ishin të dobishme për Kosovën dhe kanë demonstruar përçarjen e thellë brenda vendit. Sidoqoftë, evropianët e kanë njohur qeverinë e Hotit dhe e kanë njohur atë si përfaqësuesin e vendit të tij. Po, keni të drejtë, qeveria aktuale nuk duket të jetë shumë e fortë. Nuk e di nëse nuk do të ishte më mirë të bëheshin zgjedhje të reja së shpejti në mënyrë që të kemi një qeveri plotësisht legjitime dhe më të fortë. Kosovarët do të duhet të vendosin nëse dëshirojnë një qeveri të bashkuar politikisht, e cila përfaqëson të gjithë qytetarët e saj. Por për këtë politikanët kryesorë do të duhet të ulen së bashku dhe të marrin një vendim të tillë.

Që nga dita kur Gjermania mori përsipër presidencën e Bashkimit Evropian, në Kosovë është krijuar një perceptim, ose më saktë një shpresë për liberalizimin e vizave. A mund të ndodhë një gjë e tillë brenda kësaj periudhe gjashtëmujore?

PETRITSCH: Në Gjermani shumë e mbështesin liberalizimin e vizave, disa në BE janë akoma kundër tij, përkundër faktit se Kosova ka përmbushur kërkesat e BE-së tashmë disa kohë më parë. Është e qartë, se pandemia e corona e ka bërë një vendim të tillë akoma më të vështirë. Por le të shpresojmë se Presidenca gjermane e BE-së do të ndjekë në mënyrë aktive liberalizimin e vizave. Do të ishte një hap i parë i rëndësishëm drejt integrimit të kosovarëve në Evropën më të gjerë.

/Wofgang Petritsch është një diplomat karriere austriak. Në Ballkan ai është angazhuar në vitin 1997-1999 si ambasador i Austrisë në ish-Republikën Federale të Jugosllavisë. Gjatë së njëjtës periudhë, midis tetorit 1998 dhe korrikut 1999, ai gjithashtu shërbeu si Përfaqësues Special i Bashkimit Evropian për Kosovën. Nën këtë përgjegjësi ai kryesoi ekipet negociuese të BE në shkurt dhe mars 1999 në bisedimet për Kosovën në konferencën e Rambujesë dhe Parisit./

Intervista – Eurodeputetja gjermane: Kosova është shumë e interesuar për marrëveshje me Serbinë

Eurodeputetja gjermane, Viola von Cramon- Taubadel, e cila është edhe raportuesja e grupit parlamentar të Të gjelbërve/EFA për Kosovën, shpreson shumë tek dialogu Kosovë-Serbi.

Eurodeputetja gjermane, Viola von Cramon- Taubadel, e cila është edhe raportuesja e grupit parlamentar të Të gjelbërve/EFA për Kosovën, flet në një intervistë me Deutsche Welle për pakënaqësitë e mëdha të qytetarëve në Serbi ndaj qeverisë së Presidentit Vuçiç dhe për shpresat që ka lidhur me dialogun Kosovë- Serbi.

DW: Serbia ndodhet në një gjendje sipas të cilës kurrkush nuk mund ta imagjinojë një vend të tillë të jetë në BE. Kur kemi parasysh që ne kemi fqinjë Orbanin, i cili reagon në mënyrë të ngjashme me Vuçiqin…

Von Cramon- Taubadel: …gjë që është mjaft keq. Po shihet qartë. Hungaria është një shembull, të cilin ne nuk duam ta përsërisim. Nuk nuk duam një shembull tjetër të kësaj natyre, ku institucionet shpërbëhen, ku demokracia çfuqizohet, ose shteti zhvlerësohet, ku likuidohet liria e shkencës. Ajo është një shembull që nuk duhet përsëritur. Unë kërkoj më shumë që Këshilli i BE-së, pra zonja Merkel dhe zoti Vuçiq të bëhen më aktiv. Ne si parlament mund t’i shoqërojmë zhvillimet deri në një gradë të caktuar dhe të shtrojmë detyrat që duhen arritur, por ne duhet të punojmë krah për krah me Komisionin dhe me Këshillin e BE. Me thënë të drejtën, mua më mungon përkrahja e tyre. Në Serbi ka shumë njerëz që janë të pakënaqur. Një pjesë e mirë e shoqërisë serbe nuk do që të durojë më presionin që bën Vuçiqi, dhe natyrisht ka nevojë për përkrahje nga ana e BE-së për të pasur shtetin e së drejtës, për reformën në sistemin e drejtësisë, për të pasur një politikë tjetër shtetërore e kështu me radhë. Që do të thotë se ajo që kërkojmë ne duhet arritur duke e nxitur që të ndodhë atje në vend. Shumë vetë në Serbi e ndiejnë veten tani të lënë në baltë prej BE-së, prej nesh.

DW: Çfarë mendimi keni për „forcat që vijnë nga vendet fqinjë“, për të cilat foli dje Vuçiçi, pa përmendur konkretisht kërrkënd. A nuk është kjo një gjë shumë e rrezikshme?

Von Cramon-Taubadel: Të them të drejtën nuk e kam ndjekur me kaq hollësi. Ajo që di unë është se në Ballkan përdoren menjëherë teoritë e konspiracionit, por unë nuk do të doja të merresha me komente.

DW: Nesër dhe të dielën zhvillohen bisedimet. Ju jeni raportuesja për Kosovën. Prisni diçka prej këtyre përpjekjeve për të rifilluar dialogun?

Von Cramon- Taubadel: Patjetër. Për të dyja palët, si për Kosovën ashtu edhe për Serbinë, interesi duhet të jetë i madh për të arritur tek mirëkuptimi reciprok për të patur një marrëveshje, në mënyrë që të arrihet integrimi rajonal i të dy vendeve. Kjo ka të bëjë me ekonominë, energjinë, integrimin në tregun energjetik, pra na duhet një perspektivë për të dy vendet dhe për këtë duhet arritur një ditë një mirëkuptim. Ndërkohë janë bërë shumë hapa në drejtimin e duhur dhe unë shoh interes të madh nga të dy vendet që të afrohen. Unë e di se në Kosovë ka shumë lëvizje dhe shumë gatishmëri për të arritur tek marëveshja. Unë shpresoj dhe po drejtoj një apel që edhe në Serbi të ndodhë kështu. Vuçiq ka qenë në të kaluarën concelant, ka treguar gatishmëri që me dialog të arrihet në një bazë të përbashkët. Pra kjo gatishmëri ekziston./DW

Intervista – Williamson për aktakuzën ndaj Thaçit e Veselit: Besoj që tash ka dëshmitarë të rinj në proces

Ish-kryeprokurori i Task Forcës Hetimore Speciale Clint Williamson që kishte kryer hetimet për pretendimet e raportit e Dick Martyt për dyshimet e pretenduara për krime të kryera nga UÇK-ja ka folur për aktakuzën e ngritur nga Prokurori Special kundër Presidentit Hashim Thaçi dhe kryetarit të PDK’së Kadri Veseli.  Prokurori amerikan, ka thënë se beson që në aktakuzën e tanishme që është bërë publike nga Prokurori Special mund të ketë edhe dëshmitarë të rinj në proces për dallim nga dëshmitarët e vitit 2014, kur ai kishte dalur me të gjeturat nga hetimet e pretendimeve të raportit të Dick Martyt.

Williamson, ka thënë se aktakuzat ndaj Thaçit dhe Veselit janë akuza ndaj individëve dhe jo ndaj UÇK’së si organizatë. Ish-kryeprokurori Williamson ka thënë se i gjithë kuptimi i Gjykatës Ndërkombëtare është që të mos mbahen përgjegjës një grup i tërë njerëzish për krimet që kanë kryer individët e caktuar.

Ai në një intervistë për Syri TV ka folur edhe për pretendimet e senatorit Dick Marty për trafikun e organeve gjatë luftës në Kosovë. Williamson tha se në vitin 2014 kur ka publikuar gjetjet nuk ka besuar se ka pasur prova të mjaftueshme për të ndjekur penalisht pretendimet e raportit të Dick Martyt.

A janë ngritur këto aktakuza kundër Hashim Thaçit dhe Kadri Veselit apo kundër luftës së UÇK’së?

Clint Williamson: Nuk kam patur mundësinë të shoh aktakuzën, nuk mund të flas për specifikat e akuzave por çdo aktakuzë që do të vinte nga Gjykata Speciale e Kosovës, siç ka ndodhur në çdo tribunal tjetër do të ngriteshin kundër individit jo organziatës.

Thaçi dhe Veseli kanë qenë udhëheqësit kryesor të UÇK’së, a hedhin dritëhije këto akuza mbi luftën që zhvilloi UÇK’ja gjatë konfliktit?

Clint Williamson: Jo, ky është i gjithë kuptimi i Gjykatës Ndërkombëtare, si në rastin e Tribunalit të Jugosllavisë dhe Hagës, përpjekje që ndodhën në Gjykatën Shtetërore të Bosnjës, janë për të mbajtur përgjegjësi individët në mënyrë që ti të mos fajsosh një grup të tërë njerëzish për krimet që kanë kryer individët, pra nuk është një çështje ku të gjithë serbët mbahen përgjegjës, apo të gjithë shqiptarët janë përgjegjës, ose të gjithë kroatët apo boshnjakët. Është për individët që kanë luftuar në ushtri në grupe paramilitare, apo në polici apo në lidershipin politik të këtyre vendeve apo subjekteve të ndryshme të cilat janë përgjegjës të drejtpërdrejtë për krime të ndryshme, besoj që kjo është një veçantim i rëndësishmë që duhet bërë, ky është edhe kuptimi i këtij procesi.

Ju keni qenë edhe drejtor i departamentit të drejtësisië në kosovën e pasluftës, çfarë njohurish keni ju për aktakuzat e ngritura ndaj Thaçit dhe Veselit, kohë më parë në Bruksel ju keni folur për natyrën e akuzave se cilat ishin ato, për cfarë e kishit fjalën?

Clint Williamson: Ka qenë në vitin 2014 kur unë publikova gjetjet tona paraprake të hetimit, realiteti është se kanë kaluar gjashtë vjet që nga ajo kohë dhe nuk kam njohuri se cila është aktakuza aktuale që është dorëzuar për konfirmim. Besoj që ajo që është e rëndësishme për të thënë është se këto aktakuza nuk janë konfirmuar ende, ndaj nuk është ende zyrtare derisa në momentin ky proces të ketë përfunduar në gjykatë. Ajo për cfarë unë fola në atë kohë ishte se cilat ishin provat që ne kishim në dispozicion në 2014. Unë kam qenë në kontakt me pasardhësit e mi gjatë këtyre viteve, por nuk kam folur për specifikat që ata kanë në dorë momentalisht, cilët janë dëshmitarët dhe cilat janë akuzat që ata po nxjerrin, ajo çka mund të them unë për provat e 2014 është se ato mund të kenë ndryshuar në mënyrë drastike këto gjashtë vjet.

A mund të jenë mbledhur më shumë akuza apo mund të jenë shkatërruar ato, pra cilat janë pritshmëritë tuaja?

Clint Williamson: Mbase të dyja bashkë, natyrisht që në periudhë gjashtë vjeçare mund të ketë dëshmitarë të cilët nuk gëzojnë më shëndet të mirë, mbase janë ndarë nga jeta, ke njerëz të cilët vendosin të mos jenë më pjesë e procesit. Jam i sigurt që disa dëshmitarë që ne kishim në 2014 nuk janë më pjesë e procesit në të njëjtën kohë besoj që kanë marrë dëshmitarë të rinjë të cilët kanë informacione shtesë që ne nuk i kishim në atë kohë. Kur ti heton kur ti flet me një dëshmitar ata mund të tregojnë historinë e tyre dhe shpeshherë ata mund të identifikojnë persona të tjerë të cilët mund të kenë informacione të ngjashme, më pas ti nis e flet me ata persona. Pra provat ndërtohen gjatë kohës, pra ashtu sic thashë shumë prova që ekzistojnë tani jam i sigurt që është ndryshe çfarë ka qenë në 2014.

Në njohuritë e tua si drejtori i drejtësisë pas luftës në Kosovë, aktakuzat kundër Thaçit dhe Veselit janë ngritur për veprimet e tyre gjatë apo pas luftës?

Clint Williamson: Sërish nuk mund të flas  për aktakuzën aktuale, prioriteti në hetimet tona ishin ato të kryera pas konfliktit, pra sërish bazuar në provat e 2014, shumica e tyre janë pas 12 qershorit 1999 dhe pse mendoj se ka pasur incidente edhe para kësaj periudhe, por nuk mund të them se çfarë ka në aktakuzën aktuale.

A mendoni se gjykata ndërkombëtare po e trajton Kosovën në të njëjtën mënyrë si Serbinë, kur kujtojmë se Kosova ishte viktima ndërsa Serbia ishte agresori?

Clint Williamson: Jam i vetdijshëm për këtë, e kam thënë edhe në deklaratën e gjetjeve, kam qenë në Kosovë në 1999 kam parë se çfarë ka ndodhur aty, kam udhëhequr hetimet e Gjykatës Ndërkombëtare të ish-Jugosllavisë për krimet e kryera kundër shqiptarëve të Kosovës. Kam qenduar në Tiranë gjatë shumicës së bombardimeve duke drejtuar zyrën e Gjykatës Ndërkombëtare t ëish-Jugosllavisë në Tiranë, duke folur me refugjatë nga Kosova duke marrë deklarata të dëshmitarëve, mbledhje provash. Kam qenë aty përgjatë gjithë asaj vere, duke marrë pjesë në ekzaminimin e varreve masive pra e di shumë mirë se cfarë ka ndodhur, nuk ka asnjë dyshim mbi faktet që kanë ndodhur gjatë asaj periudhe, edhe pse mund të themi që Kosova ka qenë viktimë e agresionit serb, kjo nuk i justifikon  krimet e kryera nga ata individë të cilët janë në shkelje të ligjit ndërkombëtar mbi luftën. Edhe nëse vendi yt sulmohet dhe je duke e mbrojtur vendin, kjo nuk të jep një licencë për të vrarë një civil apo të ekzekutosh të burgosur lufte, këto janë gjëra të ndaluara qoftë vendi yt agresori apo mbrojtësi i agresionit.

Cila është e vërteta mbi deklaratën e fundit të senatorit zviceran Dick Marty për trafikun e organeve njerëzore gjatë luftës në Kosovë, ju e keni përmendur një fakt të tillë edhe në konferencën tuaj në Bruksel

Clint Williamson: Po e kam thënë ato ishin gjetjet tona të 2014, gjetjet tona në 2014 përbeheshin gjerësisht me gjetjet e Dick Martyt gjatë pyetjeve të tij për Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Bashkimit Evropian. Por ashtu siç e thashë gjatë asaj kohe në 2014, nuk besoja se kisha prova të mjaftueshme për të ndjekur penalisht. Ka patur prova që ato gjëra kanë ndodhur, por niveli i provave ishte i pamjaftueshëm për t’i ndjekur penalisht, nuk mund të them se mbi cilat baza qëndrojnë provat aktuale sepse nuk e kam atë informacion, mirëpo pozicioni im është i njëjtë me deklaratën që kam bërë në atë kohë./GazetaExpress/

Bisedë me znj. Zelfina Sela kandidate për deputete në zonën 5, në Maqedoninë e Veriut – Nga Keze Kozeta Zylo

 

Zonja Sela ju po kandidoni për në Parlamentin e Maqedonisë së Veriut, cilat janë premtimet tuaja para votuesve dhe disa nga vështirësitë tuaja si kandidate?

 

Shqiptarët si popull autokton në Republikën e Maqedonisë së Veriut dhe të dytët në bazë të numrit të përgjithshëm të popullatës pas maqedonasve, duhet të luajnë një rol të rëndësishëm jo vetëm në Parlamentin e Maqedonisë së Veriut, por edhe në të gjitha proceset politike si popull shtetformues. Z.S.

 

Fillimisht ju falënderoj për punën e palodhshme që bëni, sidomos në këtë kohë fushate ku publikimet që potencohet opozita shihen me sy tendencioz nga pushteti që ka prioritet “kapjen” e mediave.

Po, unë jam e propozuar kandidate në njësinë zgjedhore numër 5 të Republikës së Maqedonisë së Veriut nga ana e koalicionit “Aleanca për Shqiptarët dhe Alternativa”, ku si dibrane do përpiqem të jem një zë i fuqishëm jo vetëm për Dibrën, por edhe për qytetin e Manastirin, pasi përpos që jam mbesë në Manastir, atje e kam përfunduar shkollimin universitar, por gjithashtu edhe të qyteteve dhe vendbanimeve tjera në këtë zonë si Struga, Ohri, Resnja etj, pasi hallet i kemi të ngjashme.

Premtimi im para votuesve është programi i hartuar në bazë të nevojave të popullit i cili në vete ngërthen këta pika: Shtet për të gjithë; Barazi të plotë për të gjithë qytetarët pavarsisht ngjyrave, etnikumeve dhe konfesioneve; Shtet i së drejtës; Shtet qe kultivon dhe ruan kapitalin njerzor; Zhvillim të barabartë ekonomik dhe teritorial; Shtet zhvillimor të gjelbërt dhe të digjitalizuar; Shtet të integruar në rajon, Evropë dhe botë por edhe shumë projekte të tjera kapitale infrastrukturore që janë nevojë e kohës.

Vështirësitë e zgjedhjeve elektorale janë të mëdhaja dhe në një farë mënyre edhe të çuditshme. Përgjithësisht dallojnë nga sfidat e tjera sepse është një gjendje ku përzihet emocioni, frika, shpresa, dëshira, dhe kur tja shtojmë kësaj se unë për herë të parë ballafaqohem me kësi sfide në politikë kjo e bën emocionin akoma më të fortë.

 

Shqiptarët kanë  një vend të  rëndësishëm në Parlamentin e Maqedonisë së Veriut dhe tani në fushatën e zgjedhjeve janë tre parti shqiptarësh, ju jeni nominuar nga Partia Aleanca për Shqiptarët, cili është ndryshimi në programin tuaj midis partisë suaj dhe dy partive të  tjera?

 

Shqiptarët si popull autokton në Republikën e Maqedonisë së Veriut dhe të dytët në bazë të numrit të përgjithshëm të popullatës pas maqedonasve, duhet të luajnë një rol të rëndësishëm jo vetëm në Parlamentin e Maqedonisë së Veriut, por edhe në të gjitha proceset politike si popull shtetformues. Them duhet sepse jo çdoherë ka qenë kështu, fatkeqësisht. Jo çdoherë numrat e determinojnë edhe rolin që ka një subjekt i caktuar. Ajo që ne pretendojmë dhe mendojmë se dallojmë prej të tjerëve është këndvështrimi ynë konceptual i shtetit, dhe që është njëkohësisht edhe shtylla kryesore e programit e titulluar “shtet për të gjithë”. Kujdes, nuk thash “shoqëri për të gjithë” sepse në botë ka shumë shtete që kanë shoqëri multietnike, por që s’janë aspak demokratike, por them “shtet për të gjithë”, që nënkupton një shtet që të gjithë etnikumet e ndjejnë atë si të vetën. Fatkeqësisht shqiptarët shumë pak e ndjejnë të vetin Maqedoninë e Veriut dhe kjo pastaj bazuar në kauzalitet ndërlidhet edhe me aspektin ekonomik ku një popull që nuk ka besim në shtetin e vet ai edhe mund t’ju ik taksave, nuk investon aty, e shumë pasoja tjera.

Me këtë që them nuk dua t’i akuzoj shqiptarët, por sistemi në të kaluarën ashtu ka funksionuar dhe në instanca të caktuara ka indikacione për të njëjtat veprime edhe sot , psh: Në Maqedoninë e Veriut ndarja buxhetore është diskriminuese dhe jo proporcionale kur vijnë në shprehje vendbanimet shqiptare dhe maqedone, pra sistemi është i tillë që për maqedonët vepron si nënë dhe për shqiptarët si njerkë. Pra, për të mos e zgjatur, ajo që ne si koalicion “Aleanca për shqiptarët dhe Alternativa” dallojmë nga të tjerët është se ne dëshirojmë ta ndryshojmë kulturën politike të vendit duke vetëdijesuar shqiptarët, por edhe të tjerët për shqiptarët, dhe pastaj duke qenë zëri i tyre në Parlament dhe qeveri ta kërkojmë hisen tonë si shqiptarë aq sa na takon dhe jo aq sa do na japin.

 

Gruaja shqiptare vazhdon të perballet me mentalitetin meskin të burrit me të fortë a e keni ndjerëju personalisht nëshpinë këtë përbuzje?  Ju jeni e besimit mysliman, veshja dhe mbulimi i kokës me shami ju ka bërë të bëheni pre e sulmeve nga njerëz të ndryshëm që paragjykojnënjerëzit nga veshja dhe jo nga veprat? 

 

Mund të them lirshëm se unë në rrugëtimin tim, mbështetjen kryesore e gjeta te bashkëshorti që pavarësisht punës së tij, ishte një ndihmesë e madhe për mua në rritjen dhe edukimin e fëmijëve. Prandaj personalisht nuk kam përjetuar stereotipe të tilla të dhunës ndaj femrës, përkundrazi ai ka qenë motivi im kryesor në çdo cep të jetës. Gjithësesi, sikur të kishte në familjen time diskriminime të tilla, unë sot s’do guxoja të dal edhe kandidate për deputete.

Sa i takon këtij fenomeni, është e vertetë se gruaja shqiptare akoma sot e kësaj dite, në disa vende përballet me mentalitet të tillë denigrues ndaj femrës, por pasi jetoj në Dibër, me krenari të madhe mund të them se populli dibran është popull i kulturuar dhe i arsimuar dhe e ka flakur moti një antivlerë të tillë kundrejt femrës. Në fakt, pjesa e dytë e kësaj pyetjeve, ndërlidhet pak edhe me shqetësimin që e theksova në fillim të intervistës. Duke qenë se jam praktikuese e besimit Islam, në një moment të caktuar të jetës, me dëshirë dhe pa imponim vendosa mbulesën islame ose siç njihet ndryshe – hixhab. Për mua hixhabi është vetëm mbulim i kokës, por jo edhe i trurit, por duke patur një pamje më ndryshe, gjegjësisht një shami mbi kokë, s’mund të them se nuk kam qenë e paragjykuar nga dikushi, megjithatë si karakter jam tolerante dhe falëse, prandaj gjithmonë mundohem t’i arsyetojë dhe gjithmonë e them se ndoshta e kanë nga mosdija.

Mendoj se për të paragjykuar tjetrin duhet ta njohësh mirë atë si person dhe bindjet e tij. Kurse në raport me kandidaturën time politike, ndoshta në instanca të caktuara edhe mund të më penalizojë pak nga ata që s’më njohin, por uroj që të kem rast dhe mundësi që të takojë sa më shumë njerëz, dhe duke më njohur mua dhe programin tim të përfitojë zemrat e tyre dhe votat e tyre.

 

Nëse ju do të zgjidheni në Parlamentin e Maqedonisë së Veriut cilat do të jenë prioritetet tuaja për të mbrojtur votën e shqiptarëve dhe si do të bashkëpunoni me deputetët maqedonas për qeverisjen e vendit?

 

Fillimisht shqiptarët do duhet të dijnë të bashkëpunojnë mes veti para se të bashkëpunojmë me partnerët maqedon. Nëse shihni bllokun maqedon, ato kanë dy parti të fuqishme, ideologjikisht të ndryshme dhe parti të vogla që u bashkangjiten dy të parave. Këto dy parti konkurrojnë me njëra tjetrën dhe pësojnë rotacione në qeveri dhe e gjitha kjo është në dobi të reformimit brenda partiak dhe në fund në dobi të elektoratit të vet. Mendoj se kjo do duheshte të ndodhën edhe me bllokun shqiptar. Në shumë raste kemi dëgjuar se krijimi apo përçarja e një subjekti të caktuar shqiptar është iniciuar nga eksponentë politik maqedon. Kjo nënkupton se politikanët maqedonas çdoherë janë një hap para nesh në strategjitë politike. Për t’u përgjigjur në mënyrë eksplicite, ne jemi për bashkëpunime konceptuale dhe ideologjike brenda bllokut shqiptar, por kur vjen çështja për koalicionime me bllokun maqedonas, të mos bëhet koalicion parazgjedhor, por vetëm pas zgjedhor, me atë parti që përmbush kriteret dhe programin tonë fitues në kampin shqiptar. Pasi për ne pushteti është mjet për realizmin e qëllimit tonë final – avancimin e shqiptarit në të gjitha sferat.

 

Jemi në Luftë boterore me një armik të padukshem, si po e përballon populli i Dibrës këtë luftë dhe a keni pasur raste vdekjeje ndër njerëz?

 

Dibra ishte ndër qytetet e para që u përball me armikun e pa dukshem COVID 19. Ishte mjaft stresuese situata. Qyteti ishte 5 javë në karantinë dhe njerëzit ishin të frikësuar. Gjithcka pushoi së funksionuari, në qytet hynin vetëm furnizuesit e ushqimeve dhe auto ambulancat, kishte edhe raste vdekjesh. Me e dhimbshme ishte se kufomat percilleshin pa ritualet mortore. Megjithatë popullata dibrane është per t’u mare shembull, ata respektuan te gjitha normat mbrojtese qe i ishin vënë. I lutem Zotit qe te na ndihmojë që sa më shpejtë dhe pa viktima te tjera ta kalojmë këtë kohë pandemie. Prandaj shfrytëzoj rastin t’i apelojë popullit tim që pavarësisht se jemi kohë fushate të kenë kujdes për shëndetin e tyre dhe të ruajnë masat në raport me këtë virus të rrezikshëm.

 

Cili ë shtë  shkollimi juaj dhe a keni pasur diskriminim në  ushtrimin e profesionit tuaj si shqiptare?

 

Siç theksova në fillim, unë kam mbaruar shkollimin në fakultetin Bioteknologjik në qytetin e Manastirit, ku dhe jam e emëruar si “Inxhiniere bioteknologe e ushqimit”. Nuk kam mundur ta ushtroj si profesion, jo se jam diskriminuar, sepse jam  shqiptare, por kam ngelur e papunë nga diskriminimi partiak.

Një diçka që më pengon jashtëzakonisht shumë dhe dua ta ndaj me ju është kritika e oponentëve politik se unë gjoja jam vetëm një amvise e papunë. E vërteta është se duke qenë një karakter që nuk dorëzohet asnjëherë, pamundësia ime për t’u punësuar në profesionin tim si inxhiniere e teknologjisë ushqimore për shkak të vetëm se familja ime çdoherë ka qenë me qëndrime kundër pushtetit të BDI-së, nuk më ka mposhtur asnjëherë, falë edhe ndihmës së bashkëshortit që ka bërë sakrifica të mëdha për kujdesin e fëmijëve tanë, unë arrita të hapi një rrobaqepësi dhe të trashëgojë zanatin e nënës sime dhe me ato fitime të shkolloj fëmijët. Pra ajo që konsiderohet si kritika më e fuqishme ndaj meje është në fakt edhe arma ime më e fortë, gjegjësisht nëse pushteti nuk më vlersoi asnjëherë dhe m’i mbylli të gjitha dyertë e avancimit profesional, kjo nuk më mposhti asnjëherë që të kem aspirata dhe dëshira për të mbijetuar vetë. Rasti im është si historia e shumë të rinjve dhe të rejave që arritën të mbijetojnë në forma të ndryshme, por fatkeqësisht jo të gjithë e kishin fatin që të mbijetojnë këtu prandaj u detyruan të migrojnë për një jetë më të mirë në vendet perëndimore.

 

Ju flisni një gjuhë të pastër shqipe si e keni ruajtur atë në familje dhe në fëmijët tuaj?

 

Dibra si qytet në Republikën e Maqedonisë së Veriut është e perbërë nga popullatë kryesisht shqiptare kështu që këtu gjuha shqipe është gjuhë primare.

Autorja e intervistës është drejtore e medias TV “Alba Life”, shkrimtare, mësuese dhe bashkëthemeluese e Shkollave Shqipe “Alba Life” në New York Ambasador i Kombit.

 

8 Korrik, 2020

Staten Island, New York

Intervista – Joseph: Nuk shoh shteg drejt marrëveshjes Kosovë-Serbi

Valona Tela

Edward Joseph, profesor në Universitetin Johns Hopkins në Uashington, thotë se në takimin e 12 korrikut midis Kosovës dhe Serbisë mund të priten hapa, të tillë si përmirësimi i tregtisë apo rritja e investimeve. Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, ai thotë se nuk sheh shteg drejt një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse dhe të detyrueshme. Joseph thotë se aktakuza e paraqitur kundër presidentit Hashim Thaçi është serioze dhe e ndërlikon tutje përfaqësimin e Kosovës në dialog. Sipas tij, arkitektura që ka ngritur Shtëpia e Bardhë rreth presidentit Thaçi është shembur.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Joseph, Kosova dhe Serbia duket se kanë një javë të ngarkuar përpara. Më 10 korrik, udhëheqësit e dy vendeve do të takohen virtualisht me ndërmjetësimin e presidentit të Francës, Emmanuel Macron, dhe të kancelares gjermane, Angela Merkel. Ndërkaq, dialogu i ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian do të rinisë më 12 korrik. A mund të presim hapa më të qartë drejt një zgjidhjeje në marrëdhëniet midis dy vendeve?

Edward Joseph: Është një pyetje e mirë. Por duhet të ndahet ajo që thoni. Ju thoni hapa dhe pastaj zgjidhje. Le t’i ndajmë. Hapa natyrisht se mund të presim. Mund të presim shumë të tillë, madje edhe pozitivë. Por, a mund të presim hapa që realisht do të çojnë në një zgjidhje, një zgjidhje të vërtetë? Mendoj se kjo është e pamundur. Tash për tash nuk shoh shteg për ndonjë zgjidhje përfundimtare.

Radio Evropa e Lirë: Cila pritet të jetë çështja më urgjente në tryezën e bisedimeve, marrë parasysh se palët nuk janë takuar qysh në fund të vitit 2018?

Edward Joseph: Mendoj se do të shohin mënyrat për rindërtimin e besimit dhe për disa përmirësime konkrete. Zëdhënësi [i Bashkimi Evropian] e tha që ‘ne duam që [dialogu] të çojë në një marrëveshje gjithëpërfshirëse detyruese’, që do të zgjidhë problemin rreth Kosovës. Ky është qëllimi, kjo është e nevojshme, por a ka shteg drejt kësaj? Nuk jam i sigurt. Shpresoj dhe pres të ketë disa hapa pozitivë, që janë të mirë, edhe nëse nuk i çojnë palët konkretisht në një zgjidhje.

Radio Evropa e Lirë: Cilët janë këta hapa, a mund t’i elaboroni më shumë?

Edward Joseph: Janë disa hapa. Mund të lëvizin në drejtim të rritjes së tregtisë. Kjo është sigurisht një mundësi. Ky është një vizion që ka pasur edhe [Richard] Grenell [i dërguari i Shtëpisë së Bardhë për dialogun Kosovë-Serbi]. Është mirë të përmirësohen tregtia dhe investimet. Pastaj, janë hapat që kanë ngecur në dialogun ekzistues. Le të kthehemi prapa këtu. Ky dialog nuk është i ri, ka nisur në vitin 2013 dhe ka dalë nga një bashkëpunim shumë i ngushtë diplomatik midis SHBA-së dhe BE-së. Kjo edhe ka çuar në Marrëveshjen e Brukselit më 2013. Por, problemi është se procesi, hap pas hapi, ka ngecur. Dhe, ka shumë hapa konkretë praktikë që mund të bëjnë ndryshime në jetën e njerëzve, që mund të adresohen, që do të ishin pozitivë dhe do të përmirësonin atmosferën dhe potencialisht marrëdhëniet. Por, a e arrijnë ata atë që BE-ja ka thënë se është qëllim: marrëveshjen gjithëpërfshirëse dhe detyruese? A arrihet kjo? Unë nuk e shoh shtegun drejt saj, ndoshta të tjerët po, por unë nuk shoh shteg.

Përse do të pranonte Vuçiq diçka më pak se territori?

Radio Evropa e Lirë: Kosova është e vendosur që të mos flasë për integritetin territorial dhe thotë se po hyn në këtë proces për njohje. Nga ana tjetër, presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, thotë se Serbia nuk do ta njohë pavarësinë e Kosovës. Ku e shihni kompromisin midis dy palëve?

Edward Joseph: Nuk e shoh. Dhe ky është problemi. Nuk shoh kompromis. Duhet theksuar se nuk është vetëm pala e Kosovës që ka thënë se nuk ka kompromis për integritetin territorial. Edhe i dërguari i posaçëm i Bashkimit Evropian, Mirosllav Lajçak, e ka thënë këtë. Edhe shefi i politikës së jashtme të BE-së, Josep Borrell, i cili do të jetë nikoqir i takimit, e ka përsëritur këtë. Pra, jo vetëm pala kosovare thotë se nuk ka kompromis për integritetin territorial. Këtë e thonë edhe ndërmjetësuesit. Çështja tani është te Beogradi. Çfarë do të pranonte Vuçiq dhe përse do ta pranonte? Le të kujtojmë se atij i është ofruar territor nga udhëheqja e mëparshme e BE-së. Duhet të pyesni se përse do të pranonte diçka më pak tani.

Radio Evropa e Lirë: Përse?

Edward Joseph: Nuk kam përgjigje.

Radio Evropa e Lirë: Pra, ku është qëllimi i dialogut?

Edward Joseph: Qëllimi është ai që e kanë deklaruar. Qëllimi është shumë serioz dhe i duhur. Mendoj se është pozitive dhe inkurajuese që BE-ja i ka vendosur këto standarde dhe kritere shumë të larta për qëllimin, që është zgjidhja gjithëpërfshirëse dhe detyruese e kësaj mosmarrëveshjeje. Ata mund të kenë thënë se duam proces të diskutimeve, por nuk e kanë thënë; ata kanë bërë thirrjen e duhur për qëllimin. Pyetja është: cila është rruga? Si e arrini atë qëllim?

Radio Evropa e Lirë: Dhe, si e shihni ju zgjidhjen e këtij problemi?

Edward Joseph: Të gjitha kryeqytetet që janë vërtet të shqetësuara për këtë çështje, duhet t’ia bëjnë vetes këtë pyetje seriozisht. Rreziku i këtij dialogu është të keni iluzionin e një procesi dhe të keni iluzionin e përparimit. Në fakt, mund të ketë ca përparim në aspektin e përmirësimit të marrëdhënieve tregtare dhe kjo duhet inkurajuar. Çdo gjë që mund t’i përmirësojë marrëdhëniet, t’i zvogëlojë tensionet, të përmirësojë ekonominë, të përmirësojë tregtinë, të krijojë vende pune, është e mirë, është pozitive dhe duhet të inkurajohet nga të gjithë. Por a i përgjigjen këto pyetjes themelore që ju shtruat? Nuk jam i sigurt që po, nuk jam i sigurt që çojnë në arritjen e qëllimit përfundimtar.

Radio Evropa e Lirë: Si e shihni përfaqësimin në dialog? Kryeministri i Kosovës, Avdullah Hoti, ka shumicën në kuvend me vetëm një ulëse më shumë, ndërsa Vuçiq ka festuar fitoren e bindshme në zgjedhje vetëm pak javë më parë. A luan kjo ndonjë rol?

Edward Joseph: Mendoj se është një faktor shtesë ndërlikues dhe është shumë serioz. Ju keni dy aspekte këtu. Nuk ka vetëm çekuilibër dhe mospërputhje në aftësitë e secilës palë për të negociuar. Nuk ka të bëjë vetëm me shumicën me një ulëse. Prishtina ka tani aktakuzën ndaj presidentit Hashim Thaçi [v.j. aktakuza për krime lufte është paraqitur nga Zyra e Prokurorit Special, por nuk është konfirmuar nga gjykatësi i procedurës paraprake]. Kjo situatë hedh hije mbi politikën e Kosovës. Kjo situatë e ndërlikon shumë aftësinë e kryeministrit Hoti për t’u angazhuar në dialog dhe negociata serioze. Pra, ekziston një klimë shumë e pasigurt politike në Prishtinë dhe kjo e bën edhe më të vështirë për kryeministrin Hoti. Nuk do të thotë se nuk do të diskutohet asgjë, nuk do të thotë se nuk do të arrihet pajtim për asgjë, por sigurisht që është një ndërlikim shtesë.

Radio Evropa e Lirë: Dhe, si e komentoni faktin që presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, nuk është i ftuar në Bruksel më 12 korrik?

Aktakuza është serioze

Edward Joseph: Kjo është normale. Kemi parë se për shkak të njoftimit për aktakuzën, ai nuk ka mundur të ndjekë takimin e planifikuar në Shtëpinë e Bardhë me Vuçiqin dhe ekipin e tij. Dhe, duke mos qenë në gjendje ta ndjekë atë takim, nuk ka arsye përse do ta ndiqte ngjarjen në Bruksel. Aktakuza, edhe pse nuk është konfirmuar, është serioze. Këto nuk janë çështje të vogla. Në një aspekt, ju mund të thoni se ai është i pafajshëm derisa nuk shpallet fajtor. Akuzat këtu janë aq serioze. Prokurori ka njoftuar se aktakuza përfshin akuza për mbi 100 vrasje. Edhe pse ajo nuk është konfirmuar, është e një natyre aq serioze saqë nuk është e mundur të kesh një lloj marrëdhënieje të drejtpërdrejtë me Thaçin.

Radio Evropa e Lirë: Disa kanë thënë se publikimi i aktakuzës ka qenë i motivuar politikisht. Pajtoheni?

Edward Joseph: Do të thosha se koha e aktakuzës është një mister, për të cilin nuk kemi përgjigje. Unë dhe shumë njerëz të tjerë kemi bërë këtë pyetje dhe jemi përpjekur të gjejmë arsyetimin për këtë. Ka një varg shpjegimesh, nga ato që nuk lidhen me takimin në Shtëpinë e Bardhë, deri te teoritë që thonë se lidhen drejtpërdrejt me të. Pra, keni një sërë teorish për këtë. Dhe për mua, në këtë pikë, kjo është gjithçka që janë. Janë teori. Duhet të presim dhe të shohim se çfarë informacioni del.

Radio Evropa e Lirë: Siç e thatë edhe ju më parë, aktakuza kundër Thaçit ka çuar në anulimin e takimit midis Kosovës dhe Serbisë në Shtëpinë e Bardhë. Disa e kanë përshkruar këtë si goditje mbi politikën e jashtme të presidentit amerikan, Donald Trump. Ju, si e shihni?

Edward Joseph: Mendoj se është e vërtetë. Është e rëndësishme të kuptohet përse është e vërtetë. Njoftimi për aktakuzën natyrisht se ka qenë një befasi për të gjithë, përfshirë edhe Shtëpinë e Bardhë. Por ajo që nuk ishte befasi, ishte arkitektura e ndërtuar nga Shtëpia e Bardhë përreth presidentit Thaçi, duke përfshirë ndihmën në krijimin e presionit që ka rrëzuar kryeministrin [Albin] Kurti, me të cilin Thaçi ka qenë në mosmarrëveshje. Ne mund ta shohim këtë si një njoftim që ka ardhur nga qielli dhe fatkeqësisht e anuloi këtë ngjarje. Duhet ta shohim këtë [edhe] në aspektin e arkitekturës që është aranzhuar dhe ndërtuar krejtësisht rreth presidentit Thaçi në anën e Kosovës dhe krejtësisht rreth Vuçiqit në anën e Serbisë. Kur ndërtoni një arkitekturë të tillë dhe keni një ngjarje të tillë të papritur, ku ka elemente që duken të errëta, dhe ajo arkitekturë shembet, mendoj se karakterizimi që ju bëtë është i duhur. Kjo është një pengesë për administratën Trump. Pjesa tjetër e kësaj është se administrata e ka promovuar këtë ngjarje, duke e quajtur historike – po e citoj ambasadorin Grenell.

Tani, çështja është se çfarë do të bëjnë? Në njërën anë, ka pasur sinjale se do të ketë disa lidhje ekonomike që do të avanconin lidhjet paraprake rrugore, hekurudhore dhe ajrore. Këto janë shumë pozitive dhe të mira. Por a është kjo historike? Kosova dhe Serbia tashmë tregtojnë. Nuk është se nuk ka tregti. Tarifat janë hequr dhe ka tregti midis vendeve. Andaj, nëse investoni në diçka dhe e quani historike dhe i përqendroni të gjitha përpjekjet rreth një personi, përfshirë ndihmën për të ndjekur kundërshtarin e tij politik, atëherë po, është një pengesë kur një aktakuzë vjen ashtu dhe ngjarja shembet.

Shtëpia e Bardhë ka dy zgjedhje

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se SHBA-ja do të këmbëngulë në një rol udhëheqës në dialog, sepse ambasadori Grenell ka paralajmëruar se do të ricaktojë një takim së shpejti…

Edward Joseph: Kjo varet nga Shtëpia e Bardhë. Ajo ka dy zgjedhje: të përpiqet ta ringjallë këtë aranzhim me kryeministrin Hoti, jo me presidentin Thaçi, dhe të përpiqet ta arrijë atë marrëveshje ekonomike, apo çfarëdo që të ketë qenë, ose të koordinohet nga afër me evropianët dhe të mbështesë përpjekjen e evropianëve për të udhëhequr. Të dyja janë të komplikuara për Shtëpinë e Bardhë, për faktin se është vështirë të grumbullohen të gjitha pjesët e kësaj ngjarjeje dhe për faktin se administrata dhe ambasadori Grenell në veçanti ka dalë nga rruga e tij, duke i përkeqësuar marrëdhëniet me Evropën në përgjithësi dhe me Gjermaninë në veçanti. Pra, Shtëpia e Bardhë nuk është tani në një pozitë të fuqishme për të lëvizur përpara në ndonjërën rrugë. Mund të shpresohet se ajo ka mësuar nga këto gabime dhe do të përpiqet të veprojë siç duhet, duke u koordinuar me aleatët tanë evropianë për të zgjidhur këtë mosmarrëveshje.

Dick Marty: Simpatia, vlerat, inteligjenca, mirësia e shqiptarëve nuk është prekur prej këtij raporti! – Intervistë me z.Marty menjëherë pas raportit nga Elida Buçpapaj

Kjo intervistë ekskluzive i është marrë zotit Dick Marty, anëtar i Asamblesë parlamentare në Këshillin e Europës në janarin e vitit 2011. Për interes të lexuesit po e risjellim.

Intervistoi: Elida BUÇPAPAJ

PYETJE:  Zoti Marti, ju ne konferencen per shtyp bëtë një krahasim te papershtatshem midis kryeministrit te Kosoves zotit Hashim Thaçi me diktatorin e rrezuar te Tunizise Ben Ali.
DICK MARTY
: Ishte nje konfrontim, ishte thjesht per te shpeguar sjelljen e politikes, të politikes që bën zgjedhje sipas oportunitetit, në vend që të bëjë zgjedhje të natyrës etike.

I njoh shumë mirë të dy rastet për të thënë se mund të konfrontohen. Nuk bëj konfrontim. Ajo që doja të thosha ështe se në të dyja rastet pranohet një situate për arsye oportuniteti, ne vend që të bëhet një zgjedhje  sipas natyrës së drejtësisë apo të etikës.

PYETJE:  Dje ne Keshillin e Europës u soll nje peticion me 250 mije firma, të firmosur nga shqiptarët e Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë, të cilat e konsiderojnë raportin tuaj të mbushur me shpifje, trillime dhe anti-shqiptar, çfarë mendoni për këto 250 mije firma zoti Marty ?
DICK MARTY:
Nëse të gjithë këta persona do ta kishin lexuar raportin, mendoj, se do t’i kisha pranuar këto firma. Por dihet shumë mirë se ata nuk e kanë lexuar raportin; dhe dihet shumë mirë se pjesa më e madhe e shtypit e ka instrumentalizuar këtë raport, duke evidentuar pjesë të tij dhe duke fshehur pjesë të tjera, e pra kësisoj është e thjeshtë të mobilizohen njerëzit kundër një armiku të jashtëm.

PYETJE:  Ju natyrisht që nuk jeni armik për shqiptarët, pasi në Zvicër jeton një komuniteti i madh shqiptarësh, prej 250 mijë vetësh, por ju për momentin nuk jeni në një pozicion interesant.
DICK MARTY:
Edhe në Itali televizioni i Berluskonit, jep informacione të pjesëshme, që janë të denoncuara nga shumë drejtime: Ajo që dua të them ështe se nëse njerëzit janë me të vërtetë të informuar, do të kenë ndofta një reagim tjetër.

Unë kam një eksperiencë me shumë shqiptarë, të cilët më kanë shkruar. Dhe ata që më kanë shkruar pa më fyer, unë i jam përgjigjur gjithmonë. Dhe reaksini interesant është, se te gjithë atyre që u kam kthyer përgjigje dhe u kam shpjeguar pozicionin tim, më kanë rishkruar përsëri dhe më kanë shpjeguar se nuk kishin ditur sa duhej, më kanë kërkuar ndjesë dhe më kanë shkruar, se tani ne prej teje kemi një ide ndryshe. Dhe kjo ka ndodhur veçanërisht  pas intervistës që unë kam dhënë tek albinfo në Zvicër.

PYETJE:  Pas konfliktit në Kosovë, menjëherë u deklaruan rreth 3600 shqiptarë të Kosovë të zhdukur, civilë, midis tyre gra dhe fëmijë. Gjatë këtyre 12 viteve pas konfliktit, janë zbuluar nëpër varrezat masive në Kosovë dhe Serbi, mbetjet e trupave të rreth 1800 viktimave, ndërsa vazhdojnë të mbeten të pazbuluara mbetjet e 1600 viktimave të tjera. Cili është opinioni juaj për këtë fakt tragjik dhe përse ju nuk e nisët raportin tuaj prej këtej zoti Marty, prej viktimave të Kosovës ?
DICK MARTY:
Zonjë e nderuar. Unë nuk jam ngarkuar që të bëj një raport për gjithë situatën në Kosovë. Detyra ime ishte e kufizuar në deklarimet e bëra në librin e zonjës Del Ponte. Dhe nëse ju shihni titullin, ishte ky misoni im. Dua t’ju njoftoj se për Kosovën janë bërë prej kolegëve të mij një sërë raportesh, por raporti im specifik merrej me këtë tip akuzash. Kështu pra, detyra ime ishte shumë, shumë e kufizuar.
Ju thashë, se nëse lexohet raporti, nuk mund të thuhet se është proserb, sepse në rekomandimet tona ju themi dhe serbëve që të përmbushin detyrimet e tyre.

PYETJE:  Po serbët nuk ua kanë dëgjuar rekomandimet tuaja aspak zoti Marty . Mlladiçi është i mbrojtur në Serbi.
DICK MARTY:
Nëse ju më jepni adresën do të jem i pari që do të shkoj për ta gjetur.

PYETJE:  Zonja Del Ponte e konsumoi madatin e saj si prokurore e përgjithëshme e Gjykatës Ndërkombëtare të Hagës pa zbuluar asnjë fakt që ka lidhje me pretendimet që ajo do t’i reflektonte më vonë në trillerin e saj titulluar “Gjuetia – Une dhe kriminelët e luftës”, pretendime që nuk kanë asnjë vlerë për drejtësinë. Shqiptarët kanë mendimin se raporti juaj, nuk është gjë tjetër veç pjesa e dytë e trillerit të Madam Del Pontes. Cili është opinioni juaj zoti Marty  ?
DICK MARTY:
Pyetja juaj është tendencioze, sepse ju në vend që të flisni për libër, flisni për “triller”. Pra, ju tashmë e keni një gjykimin tuaj në pyetjen që më drejtoni,  pra sipas meje, është një pyetje pak e pranueshme, sepse nuk është një pyetje objektive, pasi ju jepni gjykimin tuaj, të cilin unë nuk e ndaj.

Libri ështe shkruar nga një person që shkruan për eksperiencën e saj. Edhe unë jam habitur me faktin që zonja  Del Ponte i ka shkruar këto gjëra në libër dhe nuk i ka thënë më përpara, por nëse e egzaminon mirë problemin, zbulon se e ka një  shpjegim. Ishte ajo që i filloi hulumtimet. Ajo thotë se Shqipëria nuk ishte dakord për të vazhduar, sepse Gjykata Ndërkombëtare e Hagës nuk kishte kompetenca për territoret që nuk i përkisnin atyre të ish-Jugosllavisë, dhe se faktet lidheshin me periudhës pas konfliktit, kështu që nuk kishte kompetenca. Ajo ishte e shokuar për faktin se askush nuk ishte i interesuar rreth këtyre të dhënave, që kishin të bënin me trafikimin e organeve.

Unë jam shumë më tepër i saktë dhe e ridimensinoj akuzën. Unë flas për një numur të vogël rastesh, jo për qindra, por zonja Del Ponte është një profesioniste dhe të gjithë jetën e saj ka punuar si gjykatëse dhe nuk besoj se ka treguar simpatine minimale për serbët, apo të ketë demonstraur antipati për shqiptarët. Ajo është akuzuar gjithnjë si shumë antiserbe.

Dhe kjo është sipas meje situata. Unë besoj se Shqipëria, qeveria shqiptare, shoqëria shqiptare do të kishte interes që të bënte të pamundurën për të zbuluar të vërtetën, për faktin se nëse në territorin shqiptar kanë ndodhur krime, kjo nuk do të thotë se ky nuk është një krim i popullit shqiptar, nuk është një krim i shoqërisë shqiptare. Në Zvicër ndodhin çdo ditë krime, por nga kjo nuk do të thotë aspak që shoqëria zvicerane është kriminale. Besoj se duhet të dilet nga kjo gjendje mendore, sipas të cilës mendohet se kjo është një fyerje kundër vendit, kundër Shqipërisë.

Jo, simptia, vlerat, inteligjenca, mirësia e shqiptarëve nuk është prekur prej këtij raporti, në fakt kompromentohet nga këto qendrime për të mohuar gjithçka.

 

25 Janar 2011, Këshilli i Europës, Strasburg

Intervistoi: Elida BUÇPAPAJ

“Nuk mund të jeshë shqiptar, pa njohur dhe folur e shkruar mirë gjuhën shqipe!” – Nga FRAN GJOKA

 

(Me prof. Pajtim Xhelo: “Për gjendjen e sotme të gjuhës së folur dhe shkruar shqipe” )

 

 Duke parë gjendjen e sotme të gjuhës së folur dhe të shkruar shqipe në media dhe letërsinë artistike,  ç’mendim keni për përdorimin e saj?

Gjuha shqipe, gjuha hyjnore më e vjetër në Europë, gjuha e një populli  pasardhës i drejtpërdrejtë i Pelazgëve dhe Ilirëve, ajo që për mijëra vite u ruajt  si një mrekulli historike e pashembëllt, vetëm e folur, sepse ndalohej të shkruhej nga pushtuesit dhe armiqtë tanë të shumtë, gjuha për të cilën u derdh edhe gjak gjatë përpjekjeve heroike që nga Rilindësit tanë, deri në vitet e para të çlirimit( 1945) e më pas, sot është lënë për turpin e të gjithë shqiptarëve, si një  “hirushe” leckamane, e mjeruar dhe e pa “mëshiruar” nga askush. Këto tridhjetë vite të “demokracisë” së paqenësishme shqiptare, Akademia e Shkencave, Ministria e Arësimit dhe ajo e Kulturës, të gjitha Shtëpitë Botuese, Redaksitë e  gazetave, për të mbërritur deri te Kryeministria e Parlamennti, as që e kanë vënë ujin në zjarr për Gjuhën Shqipe, as që e kanë diskutuar të paktën një herë të vetme çështjen që ka të bëjë me të gjitha zhvillimet e tjera kombëtare, simbolin e Kombit tonë, Gjuhën. Një shoqëri si kjo e jona, në këto tridhjetë vite, e zhveshur nga morali, nga interesat kombëtare, e etur për të zhvatur pasurinë kombëtare, për të shkatërruar gjithçka të trashëguar nga e kaluara në emër të përligjies antikap që “e ka bërë diktatura dhe nuk ka ç’na duhet”, e udhëhequr në këtë  Revolucion “çartist” nga donkishotët e Politikës  të të gjitha kahjeve, që i humbën vlerat shpirtërore të shqiptarëve, duke i zëvendësuar ato me vlerat e “hajnisë” dhe  lënies “tokë e djegur” të gjithë jetës së virtytëshme, natyrisht nuk  kish si të ruante shenjtërinë e Gjuhës Shqipe në një Tsunam tërësor që shkaktoi “Revolucioni i përmbysjes së komunizmit”. Është e habitëshme braktisja dhe shpërfillja tërësore e ruajtjes tradicionale të Gjuhës Shqipe nga ata që ishin të lidhur drejtpërdrejt me fatin e saj, njerëzit e letrave, duke nisur që nga  Akademikët, deri te mësuesit, gazetarët, poetët, shkrimtarët. Madje ndodhi një çudi historike: Akademikë të fushave të ndryshme ju bashkëngjitën Politikës famëkeqe të shkatërrimit, duke braktisur jo vetëm misionin e tyre atdhetar për të çuar shoqërinë përpara drejt zhvillimit, por edhe duke u treguar  “bukëshkalë” me popullin, i cili kish  shpenzuar  djersën dhe gjakun e tij për të përgatitur këta njerëz që do ta udhëhiqnin drejt dijes. Ata i kthyen shpinën dijes dhe u puthën me politikën, për arësyen e vetme “të pasurimit të shpejtë në rrëmujën e paspërmbysjes së një sidtemi. Sa e kohës tingëllon sot poema e Shefqet Musarajit: -U mbyt gjemia me federalë, o burra, shpejto, kush mund të dalë. Paçet fashizmit e Vinçeremos, se iku koha e babaqemos! Po ç’duhet të ndodhte në Shqipëri, kur njerëzit që deri dje udhëhiqnin artin, historinë, gjuhësinë, arkeologjinë… Shpirtin e një kombi i braktisën ato për të bërë karierë dhe për t’u specializuar në Hajdutëri? Duhet të ndodhte ajo që ndodhi me fatin e Gjuhës Shqipe, që është katandisur keq e mos më keq.

Në se ndjekim lajmet në TV, shkrimet në gazeta, apo botimet letrare e shkencore, do ndeshemi me qindra gabime. Si do të  veprojnë, sidomos mediat, për të mënjanuar këto gabime?

Sigurisht, një sistem i tërë i dalë jashtë kontrollit të zbatimit të Drejtshkrimit me ligj, që deri para viteve ‘90 ishte në veprim, do të çonte në këtë ditë halli ku jemi sot. Në Shqipëri dikur ishte nën kontroll edhe emërtimi i dyqaneve, hoteleve, institucioneve, kësisoj nuk lejohej që të mos i nënshtrohej drejtshkrimit të miratuar në vitin 1972, asgjë që dukej, lexohej dhe shkruhej. As që bëhej fjalë pastaj për gazetat, botimet letrare e shkencore, të cilat kalonin në një “sitë” të imtë për Drejtshkrimin. Kështu ndodhte edhe për çdo shkresë zyrtare në të gjitha ndërmarjet, institucionet e të gjitha shkallëve. Sekretarët që përgatisnin përmbajtjen e shkresës, duhet ta ballafaqonin atë me Rregullat e Drejtshkrimit. Në institucionet kryesore kishte njerëz që kontrollonin këtë zbatim sidomos në Shtëpitë Botuese kishte “Korrektorë letrarë” ose “koregjues për drejtshkrimin”, puna e të cilëve ishte e kontrolluar imtësisht. Me pak fjalë, gjithçka kalonte në një sitë të pashmangshme. Deri aty shtrihej ky kontroll, sa në çdo libër të botuar, në faqet e fundit, cilësoheshin gabimet dhe jepeshin edhe përkatëset e duhura për to. Po sot ç’ndodh? Një “liri” dhe një moskokëçarje, që do ta ëndëronte edhe njeriu i epokës së hekurit, apo të bronxit, një papërgjegjshmëri tërësore, një përzierje çorbë, një sallatë alla ruse, një shpërfillje e ulur këmbëkryq. Dhe kjo ndodh ndërkohë që po ndërtojmë  të ashtuquajturin “Shtet Ligjor”  ose “Shtet të së Drejtës”. Sa buku! Shtet ligjor pa Ligj, ironia më e madhe që mund të shihet e të preket çdo ditë. Kush është fajtor? Kuptohet, shteti, qeveria, politikanët që kanë përhapur tentakulat e  të keqes skajore për të varrosur gjuhën dhe ndërgjegjen e kombit. Si do mënjanohet? Populli ka një shprehje: “Një budalla hedh një gurë në pus dhe dyzetë të mençur nuk e nxjerrin dot.” Është e vështirë të shkojnë gjërat në vendet që ishin, sidomos për Drejtshkrimin e Gjuhës Shqipe, të cilin e kanë masakruar dhe sakatosur, por asnjëherë nuk duhet të themi “kurrë”. Jemi në kohë që të bëjmë të duhurën, gjithnjë, duke i dhënë përparësi zbatimit të ligjit.

 

Në foto: Prof. Pajtim Xhelo

 

Kemi një Fjalor Drejtshkrimor të Gjuhës Shqipe të vitit 1972, si dhe sa do të jenë në gjendje me qindra specialistë të fushave të ndryshme, që mbarojnë shkollat e larta, që nesër, kur të jenë duke ngjitur shkallët e titujve shkencorë, të përdorin Ligjet e këtij Drejtshkrimi të detyruar në marrëdhëniet e tyre shkresore, në botimet e përfundimeve shkencore, etj.?

Është për të ardhur keq, e them me çiltërsi, që shkollat tona sot po nxjerrin analfabetë me diploma të shkollave të larta. Ata jo vetëm që nuk e njohin Drejtshkrimin e Gjuhës Shqipe, jo vetëm që nuk e zbatojnë atë në jetën e përditëshme, por e shtrembërojnë me forma të papërfytyrueshme. Po ju kujtoj një barcaletë të rëndomtë, po kuptimplote: -Një njeri u gjykua dhe trupi gjykues mori vendim për varje. Në vendimin e  zbardhur ishte bërë një gabim. Në vend që të thuhej “Falje e pamundur. Të varet!”, ishte shkruar “Falje. E pamundur të varet!”  Pra, një vendosje e pikës në vendin e gabuar e shpëtoi njeriun nga dënimi kapital. Me këtë doja të tregoja që edhe mençuria e popullit të thjeshtë e ngre Drejtshkrimin e Gjuhës në piedestal. Deri vonë në shkollat tona bëhej bukurshkrim, diktim (që barazohej me drejtshkrimin dhe hartimin, që sot është zëvendësuar me “ese”. Të tre këta përbërës brezat tanë i edukuan me të folurit dhe të shkruarit e Gjuhës sonë në bazë të ligjeve të drejtshkrimit. Sot në shkollat tona kërkohet vetëm “ese”, po duhet pranuar që edhe mësuesit e Gjuhës e të letërsisë nuk e njohin atë. Për mendimin tim ky nuk është përmirësim (me anë të thjeshtimit), por është keqësim, thjeshtëzim (humbje vlerash) me pasoja të rënda. Dikur prindërit tanë na kontrollonin për gabime drejtshkrimore, kurse sot prindërit e këtyre brezave as që e marrin mundimin ta bëjnë këtë, sepse nuk e njohin as vetë drejtshkrimin. Edhe diçka dua të përmend. Në kohën e Zogut (edhe unë po flas sipas traditës së krijuar për të emërtuar periudhat e kaluara), nuk pranohej asnjë nëpunës pa u provuar në bukurshkrim dhe drejtshkrim. Sot, pas njëqind vitesh, pse te ne është bërë kjo përmbysje fatale?

E gjithë kjo ushtri “injorantësh” me shkollë të lartë, kështu do të mbetet? Natyrisht që jo. Pjesa e shëndoshë e shoqërisë shqiptare nuk duhet ta kalojë në heshtje këtë “handikap” të krijuar këto tridhjetë vite. Intelektualët e vërtetë do të ngrenë zërin për t’i detyruar politikëbërësit donkishotë që të kthejnë kokën pas, për të parë ato që kanë harruar me ose pa vetëdije. Që të mbarosh shkollën e lartë dhe të mos dish të shkruash e të flasësh shqip, kjo është e pafalëshme.

Keni ndjekur shtypin dhe botimet artistike nga Shëpitë Botuese dhe e keni vënë re që shkarjet më të rënda në drejtim të shkrimit të Gjuhës shqipe standarde hasen rëndom  atje. Ky duket një përçudnim i Drejtshkrimit.

Për të gjithë popujt, dy janë simbolet që dallojnë njërin komb nga të tjerët: E para është Gjuha. Shqip flasin vetëm ata njerëz që jetojnë në mbarë botën dhe quhen “shqiptarë”. Në se dikush e ka origjinën nga ne, po nuk flet shqip, si mund të quhet shqiptar? Ti mund të zotërosh anglishten, frëngjishten, italishten, rusishten etj., mund të jeshë  akademik, mund të keshë marrë edhe çmimin Nobel, po kur nuk di të shkruash e të flasësh gjuhën tënde, si mund të jeshë i nderuar e i respektuar, si mund të bëhesh i dobishëm dhe i domosdoshëm për kombin tënd? Kjo bëhet akoma më  e detyrueshme për njerëzit e letrave, për gazetarët, poetët, shkrimtarët. Unë nuk e kam përtypur asnjëherë të qenit gazetar pa folur mirë shqipen, nuk e kam përfytyruar për asnjë çast  të qenit poet apo shkrimtar, pa njohur gjuhën shqipe dhe drejtshkrimin e saj. Më ka rastisur të takoj e të njoh poetë, shkrimtarë, kritikë letrarë që nuk njohin Drejtshkrimin e Shqipes, ose që përdorin në shkrimet e tyre “paçavure” në 100 fjalë, 90 fjalë jo shqipe. Të them të drejtën kam ndjerë neveri, po për të ruajtur normat e mirësjelljes nuk i kam fyer. Unë vetë nuk do ta merrja kurrë guximin të shkruaja, po të mos njihja fare mirë Gjuhën që më ka mësuar nëna ime. Nuk kam arritur kurrë të kuptoj se si këta njerëz fyejnë Kombin, duke shpërfillur gjuhën e tij. AS NUK KAM PËR TA NDRYSHUAR NDONJHERË KËTË MENDIM: AI QË NUK DI TË FLASË SHQIP, NUK MUND TË JETË AS  POET, AS SHKRIMTAR, AS GAZETAR! Natyrisht, një nga fatkeqësitë më të mëdha të këtyre tridhjetë viteve është  mungesa e Shtëpive Botuese të mirëfillta. Ato janë katandisur në  shtypshkronja të thjeshta, nuk kanë as redaktorë, as korrektorë letrarë, as recezentë të brendshëm e të jashtëm. Sot dhe asnjëherë kjo nuk ndodh dhe nuk ka ndodhur në asnjë vend tjetër të botës. Si mund të kërkosh një libër cilësor, një gazetë cilësore, kur atje do të ndeshësh një gjuhë shqipe të masakruar, çalamane nga të dy këmbët? Kjo është edhe një nga arësyet e rënies së interesit për librin. Sot libri çalon nga të dy këmbët, sepse: Së pari, autorët janë injorantë tërësorë të Gjuhës standarde shqipe. Së dyti, Shtëpitë Botuese vetë shtypin librin, pa mbajtur asnjë përgjegjësi për korrektim, redaktim, recensim. Kësisoj, ne marrim në duar libra të alienëve. Të njëjtën gjë mund të themi edhe për gazetat dhe median e folur. Nuk e tepëroj aspak po të them se arti i të shkruarit sot është kthyer në biznes të suksesshëm që po lulëzon për autorët mediokër, në kurriz të njerëzve të talentuar, gazetarëve, poetëve dhe shkrimtarëve të vërtetë, të lindur të tillë. Për mendimin tim fjalët redaktor, korrektor, recezent duhen hequr fare nga fjalori, derisa funksionet e tyre të jenë të qenësishme, të vërteta e jo mashtrime, si çdo gjë tjetër e kësaj kohe. Simboli i dytë, dihet që është flamuri dhe atij i këndohet himni në gjuhën e atij kombi, të cilin përfaqëson. Në gjuhën shqipe ky himn është i shenjtë.

Një shqetësim i veçantë në ditët tona është edhe përdorimi i fjalëve të huaja, sidomos nga politikanët, deputetët dhe intelektualët e fushave të ndryshme. Duhet të çojmë në vend fjalët e Konicës, që “kalanë e shqipes ta vërtetojmë me fjalë shqipe, sepse vetëm në këtë mënyrë ajo do të jetë e qëndrueshme edhe për brezat e mëtejshëm”. A mendoni se ka ardhur koha që të ndalohet me ligj përdorimi i fjalëve të huaja në vend të atyre të gjuhës shqipe?

Kjo dukuri është edhe më e prekëshme se shtrembërimi i drejtshkrimit të gjuhës sonë. Pastrimi i fjalorit të shqipes nga fjalët e huaja, sidomos ato të gjuhës turke, nisi me rilindësit, për të vijuar më pas me studiuesit e gjuhtarët në vitet tridhjetë dhe për të arritur në punën e pamohueshme të viteve pas çlirimit (pas Luftës së Dytë Botërore). Për të qenë të ndershëm, duhet të pranojmë që në vitet 1945-1985, për pastrimin e gjuhës sonë (fjalorit, leksikut) nga fjalët e huazuara u punua me këmbëngulje, me pasion dhe përkushtim, me ndërgjegjësim atdhetar e njerëzor nga të gjithë, madje edhe nga mësuesit e gjuhës shqipe, të cilët u jepnin detyra nxënësve që të merrnin nga prindërit fjalë të huazuara dhe t’i zëvendësonin me ato të gjuhës sonë. U arrit të bëhej pasurimi i fjalorit të shqipes në një shkallë mjaft të kënaqëshme. Po sot? Ka ndodhur e kundërta, gjuhën tonë me fjalë të ëmbla e tingëlluese e kanë dyndur fjalë dhe shprehje të panevojshme, që nuk kanë as bukurinë e shqiptimit të fjalëve tona. Kjo nisi nga pseudointelektualët për t’u pasuar nga politikanët injorantë e majmunë, papagallë, që arrinë të thonë edhe në foltoren e Kuvendit fjalë e shprehje në gjuhë të huaja. Ky handikap (në emër të modernizimit) arriti deri te Presidenti, Kryeministri, te gjithë administrata shtetërore. Shtetarët tanë, të cilëve nuk u lejohet edhe për protokoll të flasin në gjuhë të huaj në takime serioze me udhëheqësit e vendeve të tjera, flasin në gjuhën e atyre, për të treguar që janë të përgatitur edhe në këtë skaj të inteligjencës, pa e kuptuar që kanë marrë nënvleftësimin e të huajve dhe shpërfilljen e shqiptarëve të mençur. E theksova pak edhe më sipër, që pseudointelektualët tanë kanë arritur një majmunllëk të tillë, që në 100 fjalë të thëna, 90 i kanë në gjuhë të huaj. A mund të jenë shqiptarë ata që duhet ta mbronin e ta pasuronin gjuhën shqipe??? Atyre u do hequr me ligj edhe nënshtetësia shqiptare (de fakto, se de jure e kanë hequr vetë me dëshirë të madhe). Ajo që mua më shqetëson si intelektual atdhetar është që kjo sëmundje është shtrirë edhe në media, në  administratat e të gjitha shkallëve, te njerëzit e letrave, pse jo, në të gjithë shqiptarët. Po të jeshë në ambientet e moshave të treta, te të cilët duhet të kishim besim dhe shpresë se kjo nuk do të ndodhte, do vësh re që ata flasin me gjuhën e udhëheqësave të tyre shtetarë e partiakë… Kjo është çudia që të shqetëson, që nuk duhet të ndodhte kurrësesi. Ja që ndodhi për fatin tonë të keq. Në këtë situatë kaq alarmante, mendimi im është që përdorimi i fjalëve të huaja nga të gjithë institucionet që përmendëm duhet të ndalohet me ligj. Në fund të fundit, nuk ka ç’duhet një deputet, një ministër, një Kryministër, një President, një zyrtar i cilësdo shkallë administrate, gazetarë, poetë dhe shkrimtarë, Akademikë që nuk dinë të flasin shqip. Ne jemi shqiptarë dhe gjuha është ajo që na bashkon. Me ligj gjithashtu duhen detyruar Shtëpitë Botuese, redaksitë e gazetave të plotësohen me redaktorë, korrektorë, administratat qëndrore dhe kryesore të kenë punonjës të specializuar për detyrimin e  Drejtshkrimit të gjuhës shqipe në korrespondencat e tyre. Po kështu jam i mendimit që gjuhës shqipe t’i jepet rëndësi dhe hapsirë më e madhe në programet mësimore të shkollave tona, të futet diktimi në shkollën fillore dhe nëntëvjeçare, të shtohen punët me shkrim të gjinive të vogla (veç esesë) si detyrë shtëpie në shkollën e mesme. Të përsëritet provimi i detyruar i Drejtshkrimit për mësuesit e të gjitha lëndëve dhe cikleve, ashtu si në vitin 1975.

Duke marrë parasysh gjithë këto mangësi në përdorimin e gjuhës së folur dhe shkruar shqipe, a mendoni se tashmë ka ardhur koha për t’u zhvilluar një Kongres tjetër mbarëkombëtar për drejtshkrimin?

Një kongres mbarëkombëtar për Drejtshkrimin dhe jo vetëm është  i domosdoshëm dhe duket i pashmangshëm. Ka edhe disa probleme të tjera të afërimit të dy dialekteve, sidomos në fjalor, pse jo edhe në degëzimet e tjera të gjuhësisë. Gjuha është organizëm i gjallë, ajo ndryshon bashkë me njeriun në rrjedhën e jetës, kësisoj ka nevojë për t’u pasuruar, për t’u zhvilluar në gjerësi dhe lartësi. Gjithashtu ka akoma shumë për të bërë në krijimin e fjalëve të reja mbi bazën e fjalëve të parme, sidomos pasurimit me fjalë nga gegërishtja. Po e përfundoj me një aksiomë: “Nuk mund të jeshë shqiptar, pa njohur dhe folur e shkruar mirë gjuhën shqipe!”.

Ju faleminderit!

Intervista – Nikolla Pano: 30 vjet pas përmbysjes së komunizmit, Shqipëria është gjithnjë e më larg nga demokracia e vërtetë

Keida Kostreci

Historiani Nikolla Pano, një vëzhgues i hershëm i zhvillimeve politike në Shqipëri, thotë se tre dekadat që nga përmbysja e komunizimit kanë shënuar përparim por jo aq sa për të krijuar një demokraci funksionale. Ai ia atribuon problemet që e kanë mbajtur pas Shqipërinë, mungesës së traditës demokratike, një filozofie të ngulitur që fituesi merr gjithçka dhe polarizimit politik që pengon konsensusin.

Zëri i Amerikës: Prof. Pano, kanë kaluar pothuajse 30 vjet që nga ngjarjet që përfundimisht sollën përmbysjen e komunizmit në Shqipëri dhe sapo u përkujtua përvjetori i hyrjes së shqiptarëve në ambasadat perëndimore. Si do ta përshkruanit gjendjen tre dekada më pas?

Prof. Nikolla Pano: Shqipëria pa dyshim ka shënuar përparim në krijimin e një sistemi shumëpartiak, demokratik, një sistemi ekonomik të stilit kapitalist; ka bërë disa përparime në përmirësimin e kushteve shumë të mjerueshme ekonomike që ishin mbizotëruese në vend, vitet e fundit të regjimit komunist. Megjithatë ka akoma një rrugë të gjatë që duhet përshkuar. Një përvjetor tjetër që më vjen ndër mend, është ai i 22 qershorit 1991 i vizitës së Sekretarit të Shtetit, James Baker në Shqipëri. Në komente si për publikun shqiptar, edhe në Parlamentin e Shqipërisë, ai e vuri theksin tek disa objektiva që duhet të arrinte Shqipëria për të plotësuar aspiratat pët t’u bërë një shtet plotësisht demokratik. Ai theksoi nevojën për vendosjen e shtetit ligjor, ai u bëri thirrje shqiptarëve që të mbështesnin institucionet parlamentare dhe të vendosnin një drejtësi ekonomike që nuk kishte ekzistuar dhe për vendosjen e lirive civile, të gjitha këto elemente karakteristike të një shteti demokratik. Gjatë këtyre 30 vjetëve, në pamje të jashtme Shqipëria ka ngritur strukturën institucionale të demokracisë. Shqipëria ka parlament, ka zgjedhje, ka zgjedhje brenda partisë, Shqipëria ka krijuar një sistem gjyqësor që është i ngjashëm nga struktura me standardet perëndimore, ka pasur disa përparime drejt barazisë sociale. Të gjitha këto përbëjnë përparim. Por kur gërvishtim sipërfaqen, shohim se shumë nga problemet themelore që ekzistonin në fillim të tranzicionit, vazhdojnë edhe sot. Shqipëria ka një parlament ku një parti madhore nuk merr pjesë. Po ashtu ka mangësi të konsiderueshme në sistemin gjyqësor. Po ashtu nuk është shumë e qartë që shteti ligjor është ashtu siç kuptohet në demokraci më të pjekura në botën perëndimore. Ka pasur një shkallë përparimi ekonomik, por ka qenë i njëanshëm dhe ka ende hendeqe të mëdha në drejtim të barazisë socio-ekonomike. Pra Shqipëria i ka institucionet që përbëjnë një sistem demokratik, por i dimë dhe sfidat dhe këto sfida i kanë bërë shqiptarët shpesh të shprehin me forcë shqetësimet dhe kundërshtimin e tyre ndaj disa prej politikave arbitrare të qeverive, që i kanë bërë më largëta objektivat e një demokracie të vërtetë.

Zëri i Amerikës: Prof. Pano, pse mendoni ju se ndodh kjo? Pse vazhdojnë këto cikle politike, që kanë sjellë disa ndryshime por jo aq sa mund të shpresohej?

Prof. Nikolla Pano: Një nga përgjigjet është se shqiptarët nuk kishin një traditë demokratike, një qeverisje parlamentare, ka udhëheqës politikë shumë prej të cilëve u rritën gjatë regjimit komunist dhe disa prej tyre madje i shërbyen regjimit komunist. Pra kemi këto lloj sjelljesh të ngulitura, dhe një filozofi që fituesi merr gjithçka, që ose bëhen gjërat siç dua unë, o s’ka. Dhe kjo është parë tek disa nga udhëheqësit e tranzicionit. Sigurisht ishte karakteristike e pushtetit të Presidentit dhe kryeministrit, Sali Berisha. I sheh të reflektuara në shumë nga politikat dhe sjelljet e kryeministrit aktual, Edi Rama. Shohim disa nga zyrtarët komunistë, që janë ende aktivë jo vetëm në politikë, por edhe prapa skenave, në aspekte të ndyshme të jetës së vendit, përfshirë në ekonomi. Këtë mentalitet e kemi parë të reflektuar së fundmi, për shembull tek ligjet për median, propozuar nga kryeministri Rama. Ato sjellin një kontroll të jashtëzakonshëm nga shteti ndaj medias së vendit. Është shumë e rrezikshme dhe nuk ishte befasi që u dënua gjerësisht jo vetëm në Shqipëri, por tërhoqi vëmendje ndërkombëtare. Një faktor tjetër që mendoj se e bën tranzicionin më të vështirë është polarizimi i skajshëm politik që ka hedhur rrënjë në Shqipëri. Ne shohim gjithashtu një prirje për ekstremizëm politik në vende të tjera në Evropë dhe tani në shumë vende ish-komuniste të Evropës Lindore shohim rigjallërimin autoritarizmit dhe kjo prirje reflektohet edhe në Shqipëri. Të gjithë këta faktorë po e vonojnë realizimin e demokracisë së konsoliduar.

Zëri i Amerikës: Në Shqipëri po diskutohet aktualisht për reformën zgjedhore dhe partitë e mëdha po i rezistojnë idesë së zgjedhjes së kandidatëve me lista të hapura, që partitë e vogla e preferojnë. Si e analizoni këtë situatë dje çfarë mendoni se duhet të dalë si rezultat i saj?

Prof. Nikolla Pano: Për të sjellë një pjesëmarrje më të gjerë të partive dhe disa zëra të rinj në qeveri, unë do shpresoja që Shqipëria të kalonte tek sistemi hibrid, që ishte para sistemit të sotëm, me numrin më të madh të zgjedhur direkt dhe një pjesë nga listat. Dhe arsyeja kryesore do të ishte që votuesit në pjesë të ndryshme të Shqipërisë të marrinvëmendjen kryesore të të zgjedhurit të tyre. Dhe me një sistem më përfaqësues, sidomos në zonat jashtë Tiranës dhe qyteteve të tjera pranë saj, do të kesh mendime që janë pasqyrim më i mirëi popullsisë shqiptare në përgjithësi. Shumë nga anëtarët e parlamentit janë nën kontrollin e udhëheqjes së partisë. Udhëheqja dhe disiplina partiake janë të rëndësishme, por njëkohësisht përfaqësuesit në parlament duhet të reflektojnë interesat dhe shqetësimet e zgjedhësve të tyre dhe në shumë raste kjo nuk realizohet kur merren vendimet nga udhëheqja qendrore e partisë.

Zëri i Amerikës: Reforma në drejtësi vlerësohet si një arritje me rëndësi në Shqipëri, sidomos në luftën kundër korrupsionit. Megjithatë problemet mbeten, përfshirë me Gjykatën Kushtetuese dhe Gjykatën e Lartë. Cili është mendimi juaj?

Prof. Nikolla Pano: Është një reflektim i dobësisë së institucioneve në Shqipëri. Udhëheqësit politikë në Shqipëri, nuk kanë arritur në një konsensus për reformën ligjore dhe gjykatat. Atyre iu desh t’i drejtoheshin Komisionit të Venecias për opinion. Sidomos për këto çështe të ligjit dhe reformës së drejtësisë, ka pothuajse një paralizë. Ishte gjë pozitive që Presidenti Ilir Meta dhe disa të tjerë mbajtën një qëndrim më të përgjegjshëm. Përsa u takon gjykatave është jetike që Shqipëria të identifikojë gjykatës që e pranojnë nocionin se ligji sjell drejtësi në një vend. Duhen gjykatës me integritet. Shumë në Shqipëri mendojnë se sistemi ligjor nuk është i ndershëm dhe kjo duhet të zgjidhet. Edhe çështja e Gjykatës Kushtetuese duhet të zgjidhet. Ka akoma çështje që ajo duhet t’i zgjidhë. Dhe ky vendim duhet të ndërmerret nga shqiptarët, jo nga interesa të jashtme, ose interesa të posaçme brenda vendit.

Zëri i Amerikës: Kryeministri dhe partia e tij mund të thonë që shumica u ka dhënë votën dhe kjo u jep mandatin për të marrë vendime…

Prof. Nikolla Pano: Duhet të analizojmë se sa e përhapur ishte blerja e votave, a do te zgjidhen defektet e sistemit zgjedhor? A do të bëhet gjë për të depolizuar Komisionin Qendror të Zgjedhjeve? A do të ndalet frikësimi i zyrtarëve lokalë? Ka shumë probleme që janë identifikuar nga organizata ndërkombëtare dhe vëzhgues të politikës në Shqipëri. Këto çështje duhet të zgjidhen para zgjedhjeve të ardhshme në vend. Dhe nëse nuk rritet besimi tek integriteti i rezultatit të zgjedhjeve, do të vazhdojmë të kemi këto dyshime të vazhdueshme për efektivitetin e sistemit demokratik në vend.

Zëri i Amerikës: Si ka ndikuar mungesa në parlament e Partisë Demokratike në gjendjen e krijuar?

Prof. Nikolla Pano: Ishte një gabim i madh nga ana e Partisë Demokratike. Nuk është ndonjë kënaqësi të jesh pjesë e opozitës. Dhe e kuptoj këtë ndjesi. Por edhe ky veprim varet nga ideja që fituesi merr gjithçka. Parlamentarët në Shqipëri, me kalimin e viteve, nuk kanë krijuar një sistem kompromisesh dhe kjo zakonisht ka ndodhur për shkak të sjelljes së partisë në pushtet, në të gjithë parlamentet nga viti 1992, deri sot. Ka pasur një tirani të shumicës, si kur kanë qenë në kontroll demokratët, edhe kur kanë qenë socialistët. Duhet të krijohet një sens kompromisi për të mirën e vendit.

Zëri i Amerikës: A mendoni që udhëheqësit e Shqipërisë të kenë aftësinë apo vullnetin të bëjnë këto kompromise që sistemi të funksionojë më mirë dhe që të përmirësohet gjendja për qytetarët e Shqipërisë?

Prof. Nikolla Pano: Kjo është një nga frikat e mia më të mëdha. Nuk shoh aq shumë udhëheqës, politikanë shqiptarë me një mendim të pavarur, me një prirje për të menduar për vendin, që të kenë vullnetin të punojnë me palën tjetër. Nuk e shoh një gjë të tillë brenda struktures aktuale të sistemit parlamentar dhe elektoral të Shqipërisë. Prandaj udhëheqësit e politikës së Shqipërisë, duhet të fillojnë të punojnë për të realizuar një sistem të reformës zgjedhore dhe së dyti të përpiqen të zhvillojnë një lloj të ri marrëdhëniesh në parlamentin shqiptar. Duke pasur parasysh përvojat dhe sjelljet e ngulitura thellë që kanë mbizotëruar në Shqipëri, duke pasur parasysh prirjet për polarizim politik që po i shohim edhe në demokracitë e pjekura, nuk do të jetë e lehtë. Por në Shqipëri rrezikohet aq shumë nga kjo gjendje, saqë udhëheqësit shqiptarë do tëduhet t’i ndërmarrin këta hapa të rëndësishëm për të ruajtur vendin.

Intervista – James Ker-Lindsay: Jo dialog, por marrëveshje përfundimtare Kosovë-Serbi

Kestrin Kumnova

Kosovës dhe Serbisë i duhet një marrëveshje përfundimtare dhe jo vazhdim i dialogut në formatin që planifikon Bashkimi Evropian, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, James Ker-Lindsay, profesor në Shkollën për Ekonomi dhe Shkenca Politike të Londrës. Ai thotë se ndërmjet SHBA-së dhe BE-së nuk ka pasur bashkëpunim për procesin e dialogut, pasi të dyja palët kanë udhëhequr procese paralele në këtë drejtim. Sipas tij, procesi tash është në një rrëmujë të plotë dhe kjo situatë është duke e lënë Serbinë, por në veçanti Kosovën, në një situatë të paqartë.

Radio Evropa e Lirë: Profesor Ker-Lindsay, janë dy procese paralele që po zhvillohen për dialogun Kosovë-Serbi. Njëri në Shtetet e Bashkuara i udhëhequr nga Richard Grenell, dhe tjetri nga Bashkimi Evropian. Kjo është hera e parë që Uashingtoni dhe Brukseli janë të ndarë kur bëhet fjalë për proceset e paqes në Ballkan. Si i komentoni këto zhvillime?

James Ker Lindsay

James Ker Lindsay

James Ker-Lindsay: Mendoj se ne ende nuk e dimë se ku qëndrojnë për momentin këto procese. Dje kishim një diskutim të rëndësishëm me zyrtarë të lartë amerikanë dhe evropianë. Ata po mundohen të paraqesin një qëndrim se kinse dëshirojnë të punojnë së bashku, se nuk duan të jenë kundër njëri-tjetrit. Të paktën publikisht ata po mundohen të duken se nuk kanë ndasi të mëdha. Por në realitet ajo që kemi parë, janë dy procese shumë të ndryshme që janë zhvilluar ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara. Por, po e them prapë, problemi më i madh është se nuk e dimë se çfarë po ndodh.

Dialogu i udhëhequr nga evropianët gjatë viteve të fundit ka ngecur, por ata së fundit kanë emëruar një të dërguar të posaçëm për këtë çështje, Mirosllav Lajçakun, mirëpo ende nuk ka informacione se si BE-ja po mendon ta rifillojë dialogun. Në të njëjtën kohë Shtetet e Bashkuara thonë se po punojnë në këtë drejtim. Unë mendoj se SHBA-ja dëshiron arritjen e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse, por që aktualisht po flasin me fjalor më të kufizuar, siç është, ekonomia. Por, më lejoni të them se, tash për tash, është një rrëmujë. Një rrëmujë e plotë. Askush nuk e di se çfarë po bëjnë ata (BE-ja dhe SHBA-ja). Gjithçka ka qenë e organizuar keq, nuk ka pasur bashkëpunim. Ka munguar një analizë më e thellë se çfarë duan të arrijnë.

Problemi është se SHBA-ja nuk dëshiron që BE-ja të ketë sukses, dhe e kundërta, evropianët nuk duan që amerikanët të kenë sukses. Të dyja palët dëshirojnë t’i marrin meritat. Pra, siç e thashë, ata publikisht thonë se nuk kanë kundërshtime, por realiteti është se ata nuk kanë bashkëpunuar.

Njoftimi nga Haga, përmbysi një proces paqeje

Radio Evropa e Lirë: Javën e kaluar, Prokuroria e Specializuar në Hagë ka njoftuar se ka paraqitur aktakuzë kundër presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi, nën dyshimin se është i përfshirë në krime lufte dhe krime kundër njerëzimit. Kjo ndodhi vetëm dy ditë para takimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë në Shtëpinë e Bardhë në Uashington. Si e keni parë këtë zhvillim?

James Ker-Lindsay: Ky ishte një njoftim shokues. Ka pasur shumë spekulime. Disa thoshin se ndoshta evropianët në njëfarë mënyrë e kanë shtyrë prokurorin të bëjë njoftimin, pasi nuk kanë dëshiruar që të mbahen bisedimet në SHBA. Disa të tjerë kanë thënë se ndoshta vetë amerikanët e kanë bërë për të ushtruar presion ndaj presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi. Unë nuk mendoj se kjo përmban diçka reale.

Nga këndvështrimi im, prokurori ka qenë i shqetësuar se mund të ketë një marrëveshje për ndonjë lloj amnistie të mundshme, dhe ka dashur të sigurohet se diçka e tillë të hiqet nga tryeza. Por gjithçka që ai ka arritur të bëjë është përmbysja e një procesi të paqes. Megjithëse ne nuk e dimë se çfarë në fakt ka ndodhur, disa mund të gëzohen shumë që bisedimet janë anuluar.

Radio Evropa e Lirë: Për kë e keni fjalën?

James Ker-Lindsay: Bashkimi Evropian do të gëzohet shumë që bisedimet u anuluan. BE-ja nuk ka qenë e lumtur për këto bisedime në Uashington. Në anën vjetër, mendoj se Uashingtoni është shumë i hidhëruar për atë çfarë ka ndodhur.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se kjo ishte një rastësi, që para bisedimeve në Uashington të kenë një njoftim të tillë nga Prokuroria Speciale?

James Ker-Lindsay: Absolutisht jo. Nuk ka asnjë mundësi që dy ditë para se të mbahen bisedimet në Uashington, dikush të bëjë një njoftim të tillë, dhe kjo të quhet rastësi.

Radio Evropa e Lirë: Si e shihni rolin e Kosovës në dialogun me Serbinë pa prezencën e presidentit Thaçi, i cili për vite të tëra e ka udhëhequr këtë proces në emër të Kosovës?

James Ker-Lindsay: Për çfarëdo marrëveshje ju duhet të keni të gjithë shoqërinë të përfshirë. Proceset e paqes janë të vështira. Kërkojnë bashkëpunim për shumë gjëra që duhet bërë. Por mbi të gjitha kërkojnë lidership. Çdo proces i paqes kërkon njerëz që kanë vizion për arritje të marrëveshjes. Këta duhet të jenë gjithashtu njerëz që e kuptojnë se çfarë përfiton shoqëria dhe si mund ta bindin shoqërinë që ta pranojë atë. Procesi kërkon liderë vizionarë që kanë ide kreative. Pra, është paksa e komplikuar. Unë nuk do të bëja komente se kush është i rëndësishëm apo jo, por dialogu kërkon liderë që mund të negociojnë marrëveshje të mira dhe të zbatueshme. Marrëveshje, e cila pastaj do të kalonte në parlament për miratim ose përmes ndonjë referendum.

Radio Evropa e Lirë: Bashkimi Evropian po planifikon që shumë shpejt të mbajë një samit në Paris për dialogun Kosovë-Serbi, nikoqirë të së cilit do të jenë presidenti francez, Emmanuel Macron dhe kancelarja gjermane, Angela Merkel. Çfarë prisni nga ky takim dhe a mendoni se aty do të ftohet presidenti Thaçi?

James Ker-Lindsay: Unë kam punuar për një kohë të gjatë në çështjen e konflikteve. Njëri ndër rastet është Qiproja. Çështja e dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë po bëhet sikurse Qipro. Kemi gjithë këto deklarata që thonë se duhet t’i rikthehemi dialogut. Jo. Unë e kam parë se çfarë ka ndodhur me dialogun në Qipro. Është humbje kohe, ata po zhvillojnë dialog qe 50 vjet. Juve ju duhet një marrëveshje përfundimtare. Ju duhet një ujdi gjithëpërfshirëse, sepse në Qipro kanë provuar kështu, me disa masa të ndërtimit të besimit, por gjithmonë kanë pasur mosmarrëveshje.

Në rastin e Kosovës dhe Serbisë, dialogu sipas Bashkimit Evropian, ku palët vetëm flasin dhe arrijnë disa gjëra shumë të vogla, mbase mund të zgjasë përgjithmonë. I gjithë procesi do të mbetet peng i raporteve mes palëve në terren, sepse gjithmonë do të keni diçka të keqe që ndodh, siç mund të jenë sanksionet, apo paraqitje të terrorizmit, të cilat e kthejnë procesin prej fillimit. Ajo që është e nevojshme, sipas mendimit tim, është nevoja që të përqendroheni në arritjen e një marrëveshjeje. Bashkimi Evropian duhet të përqendrohet në këtë drejtim. Tash, ata sërish po flasin për rifillimin e dialogut. Jo, duhet të ketë një marrëveshje përfundimtare.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë duhet të bëjë Kosova në këtë situatë?

James Ker-Lindsay: Problemi është se në këtë situatë Kosova dhe Serbia kanë mbetur të bllokuara. Serbia nuk do t’i bashkohet BE-së nëse nuk arrin marrëveshje me Kosovën dhe Kosova nuk mund të bëhet anëtare të Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Ka shumë njerëz që janë gëzuar që bisedimet nuk po vazhdojnë pasi nuk kanë dashur të arrihet një marrëveshje, për të cilën është folur gjatë, por mirë, ku janë idetë alternative? E tërë kjo është duke i lënë Serbinë, por në veçanti Kosovën në një situatë të paqartë.

Intervista – Profesori suedez: Imuniteti ndaj COVID-19 mund të jetë më i lartë seç mendohet

Valona Tela

Një studim i kryer nga Instituti Karolinksa në Suedi tregon se njerëzit që nuk kanë antitrupa të koronavirusit, mund të kenë imunitet me qelizat T, të cilat i identifikojnë dhe i vrasin qelizat e infektuara. Studimi ka përfshirë rreth 200 persona. Njëri nga bashkautorët e tij, Hans-Gustaf Ljunggren, thotë se imuniteti me qeliza T duket se është shumë jetëgjatë. Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Ljunggren, profesor i Mjekësisë së Infeksionit në Institutin Karolinska, thotë se qelizat T po ashtu çojnë më pranë imunitetit të tufës.

Radio Evropa e Lirë: Profesor Ljunggren, një studim i Institutit Karolinska në Suedi – bashkautor i të cilit jeni edhe ju – tregon se njerëzit që testojnë negativë për antitrupa ndaj koronavirusit, mund të kenë akoma imunitet. Si është e mundur kjo?

Hans-Gustaf Ljunggren: Ajo që kemi vërejtur është se shumë pacientë që kanë qenë të infektuar me virus, kanë pasur reagim të fuqishëm të qelizave T, që është i pavarur nga përgjigjja e antitrupave.

Radio Evropa e Lirë: Përmendët qelizat T… Si funksionojnë këto qeliza, krahasuar me antitrupat?

Hans-Gustaf Ljunggren: Kjo është një pyetje e mirë. Qelizat T janë qeliza të bardha të gjakut dhe ato janë të specializuara në identifikimin e qelizave të infektuara nga virusi. Për dallim prej tyre, antitrupat janë të specializuar në identifikimin e grimcave të lira të virusit në trup. Qelizat T i vrasin qelizat që janë infektuar me virus. Në thelb, e eliminojnë ‘fabrikën’ ku prodhohen grimcat e virusit në trup.

Radio Evropa e Lirë: Si zhvillohen qelizat T në trupat e njerëzve?

Hans-Gustaf Ljunggren: Në çdo sekondë, në trupin tënd, në trupin tim dhe në trupin e secilit, gjenerohen miliona qeliza të reja T. Të gjitha këto qeliza T, në mënyrë të mrekullueshme, kanë aftësi të njohin gjithçka që trupi mund të hasë. Kjo do të thotë se të gjitha qelizat T kanë specifika të ndryshme. Nëse ne infektohemi me virus, si koronavirusi për shembull, disa prej qelizave T do t’i identifikojnë qelizat e infektuara. Ato do të ndahen me shpejtësi – do të jenë miliona sosh me këtë specifikë të veçantë, që do të luftojnë sëmundjen.

Dietë e mirë ushqimore, stërvitje, gjumë i mirë…

Radio Evropa e Lirë: A ka ndonjë metodë specifike apo ndonjë ilaç që mund të nxisë prodhimin e qelizave T?

Hans-Gustaf Ljunggren: E dimë në përgjithësi se për një imunitet të mirë duhet një dietë e mirë ushqimore, stërvitje, gjumë i mirë natën. E dimë se uria dhe mungesa e gjumit kanë efekte negative. Po ashtu edhe disa sëmundje mund të kenë efekte negative. Për shembull, kanceri mund të shtypë imunitetin dhe trupi i njeriut mund të mos jetë në gjendje të mirë për t’u mbrojtur nga infeksionet, përfshirë viruset.

Radio Evropa e Lirë: Përmendët një dietë të mirë ushqimore. Ta elaborojmë pak më shumë… Çfarë lloji ushqimesh u rekomandohet njerëzve të hanë?

Hans-Gustaf Ljunggren: Nuk jam i sigurt se mund të jap rekomandime specifike, por e dimë se në vendet ku ka varfëri, mungesa ushqimesh, uri… këto kanë efekte në sistemin imunitar.

Radio Evropa e Lirë: Le të themi se një person i caktuar ka qeliza T, a do të thotë kjo se ato do ta mbrojnë vetëm atë, apo po ashtu do ta pengojnë atë që ta transmetojë infeksionin te të tjerët?

Hans-Gustaf Ljunggren: Nëse një individ ka qeliza shumë të mira T, që mund ta luftojnë virusin, kjo do të thotë se ai nuk do të ketë përsëritje virale. Andaj, ai individ specifik nuk do të jetë në gjendje ta transmetojë virusin te të tjerët. Pra, përfundimisht, një përgjigje e mirë e qelizave T do të kontribuojë në përgjigjen e përgjithshme ndaj virusit dhe në aftësinë e individit për të përhapur virusin tutje.

Imuniteti me qelizat T mund të jetë jetëgjatë

Radio Evropa e Lirë: A keni ndonjë ide se sa mund të zgjasë imuniteti me qelizat T?

Hans-Gustaf Ljunggren: Kjo po ashtu është një pyetje e mirë. Në rastin e COVID-19 [sëmundjes që e shkakton koronavirusi], ne nuk e dimë këtë, sepse sëmundja është me ne që pesë ose gjashtë muaj – së paku në Evropë. Por, ajo që mund të bëjmë është të shohim epidemitë e tjera të koronaviruseve. Në vitin 2003 ka qenë një epidemi e madhe në Azinë Juglindore, por që nuk është përhapur globalisht.

Ka pasur disa studime për përgjigjen imunitare të pacientëve. Është interesante se përgjigjja e antitrupave te disa pacientë nuk ka zgjatur më shumë se dy-tre vjet. Por, disa njerëz që janë infektuar atëbotë, pra më 2003, ata edhe sot kanë qeliza T kundër atij virusi. Kjo na tregon se përgjigjja e qelizave T mund të jetë me të vërtetë jetëgjatë. Nuk e dimë se si do të ndodhë në këtë rast [të COVID-19], por ka indikacione për një rrjedhë të ngjashme.

Radio Evropa e Lirë: Ku mund të bëhen testet për qelizat T? Në çdo laborator? Njësoj si për antitrupa?

Hans-Gustaf Ljunggren: Jo. Kjo është një pyetje që na bëhet shpesh. Për fat të keq, testet e qelizave T janë shumë më të komplikuara. Ato kërkojnë një laborator të specializuar, një laborator të specializuar kërkimi. Nëse janë nga persona të infektuar, nganjëherë kërkojnë masa paraprake të sigurisë dhe teknologji e metodologji mjaft të përparuara. Pra, në këtë moment, ato mund të kryehen vetëm në laboratore kërkimore.

Radio Evropa e Lirë: Jo secili vend i ka këto laboratore?

Hans-Gustaf Ljunggren: Vendet, në shkallë të ndryshme, kanë laboratore të tilla, por ju duhet të keni edhe shkencëtarë të aftë për t’i kryer ato teste.

Radio Evropa e Lirë: A na afron imuniteti i qelizave T më pranë imunitetit të tufës?

Hans-Gustaf Ljunggren: Po. Jam absolutisht i bindur. Do të thosha se roli i qelizave T është mbrojtja nga infeksionet e viruseve, përtej të gjitha funksioneve të tjera. Kështu janë zgjedhur gjatë rrjedhës së evolucionit. Pra, po, ky është supozimi im absolut.

Radio Evropa e Lirë: Edhe një pyetje, Suedia ka ndjekur një rrugë tjetër në luftimin e koronavirusit, ndryshe nga vendet e tjera në Evropë. A keni të dhëna se sa ka zhvilluar imunitet popullata?

Hans-Gustaf Ljunggren: Sikurse edhe në vende të tjera, janë matur nivelet e antitrupave. Nuk ka pasur matje të gjera, por në Stokholm, për shembull, seropozitiviteti, apo niveli i konsiderueshëm i antitrupave, në matjet e një jave apo dy javëve më parë, ka dalë të jetë 15-17 për qind.

Por, ajo që ne kemi treguar është se shumica e njerëzve që kanë antitrupa, kanë qeliza T, por përveç kësaj, shumë njerëz kanë qeliza T dhe nuk kanë përgjigje të antitrupave. Pra, shkalla e imunitetit, së paku te popullsia e Stokholmit, ka të ngjarë të jetë më e lartë seç reflektohet në matjet e antitrupave.

Le Monde Diplomatique, Intervistë me Fatos Lubonjën: Çevropianizimi i Evropës

Ballkani Perëndimor është karrikaturë e Bashkimit Evropian, ku ideologjia neoliberal-globaliste është në fazën e krizës së saj. Narrativa e tranzicionit dhe e bashkimit të vendeve të paintegruara ballkanike, të cilat e kanë humbur forcën e tyre frymëzuese e besimdhënëse, po mbahen sot nga euroburokratët, të cilët e mirëmbajnë veten edhe duke i mbështetur liderët autoritarë në Ballkan. Kemi nevojë për një narrativë dhe sintezë të re. Ndërtimi i shtetit të së drejtës, me një kthim tek sociabiliteti (majtas) edhe komunitarizmi (djathtas), për ta kundërbalancuar peshën e një oligarkie që e ka kapur shtetin, mund të jetë alternativa progresive ndaj neoliberalizmit globalist, autoritarizmave konservatore dhe politikave nacionaliste.

ështimi i takimit të Washingtonit midis Kosovës dhe Serbisë, si rrjedhojë e njoftimit për ngritjen eventuale të aktakuzës për krime lufte ndaj Presidentit Hashim Thaçi, po interpretohet edhe si pasojë e përplasjeve gjeopolitike në Ballkanin Perëndimor. Përderisa në njërën anë mendohet se ka një përballje agresive midis Bashkimit Evropian dhe administratës amerikane në Ballkan, aktorë të tjerë vazhdojnë ta shtrijnë ndikimin e tyre në rajon, si Turqia, Kina, Rusia. Paralelisht, sovranitetet e shteteve të paintegruara në Bashkimin Evropian mbeten të kufizuara, integrimi evropian nuk shihet në horizont, e po fuqizohen njëkohësisht regjimet vendore autoritare, pa e harruar shpopullimin masiv të popullatës më aktive si mungesë perspektive për jetesë.

Në ç’drejtim po ec sot rajoni tridhjetë vjet pas rënies së Murit të Berlinit dhe çka po mbetet sot nga procesi i transformimit shoqëror dhe demokratik që e pati nxitur si një lloj ëndrre integrimi evropian? A jemi sot më afër një Evrope të bashkuar dhe demokratike, apo kthimit tek egoizmat nacionale dhe projektet konservatore e sovraniste? Cilat janë arsyet e kthimit të ideve etnike dhe territoriale? Ç’drejtim duhet ndjekur dhe cilat mund të jenë alternativat progresive, duke pasur parasysh aktualitetin e dominimit të politikave neoliberale globaliste dhe të alternativave konservatore nacionaliste e sovraniste?

Për këto tema, pas dështimit të takimit në Shtëpinë e Bardhë dhe teksa po paralajmërohet vazhdimi i dialogut Kosovë-Serbi pothuajse paralelisht nga Washingtoni dhe Brukseli, bashkëbiseduam me publicistin Fatos Lubonja.

– Dështimi i takimit në Shtëpinë e Bardhë midis Kosovës dhe Serbisë, si rrjedhojë e njoftimit për ngritjen eventuale të aktakuzës për krime lufte ndaj Presidentit Hashim Thaçi, po komentohet edhe si pasojë e vazhdimit të përplasjeve gjeopolitike, respektivisht midis SHBA dhe BE (sidomos Gjermanisë) rreth zgjidhjes së kontesteve në Ballkanin Perëndimor. Si e komentoni këtë dhe çfarë drejtimi mund të merr tanimë Ballkani Perëndimor, kontesti Kosovë-Serbi, në raport me BE-në dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës që është edhe në prag të zgjedhjeve presidenciale?

Fatos Lubonja: Jemi pak në fushën e hipotezave sepse kemi pasur një mungesë transparence në këtë histori, por që flet shumë për mëdyshjet dhe frikët e vetë protagonistëve. Për, mua, veprimi me nxitim dhe me njëfarë force nga ana e SHBA-së, ishte një aksion politik që synonte diçka përtej zgjidhjes së çështjes Serbi-Kosovë. Pikëpyetje ka qenë se cili ishte apo është akoma ky qëllim. A ishte se Trumpit i duhej para zgjedhjeve një sukses për t’ia paraqitur amerikanëve, apo diçka më shumë se kaq? Nuk besoj se publiku amerikan do të ishte kaq i ndjeshëm ndaj zgjidhjes së çështjes Kosovë-Serbi sa kjo të ndikonte në zgjedhjet. Nuk është sekret që Trumpi dhe të tijtë kanë qenë më afër lëvizjeve si Brexit apo partive sovraniste që kërkojnë një ridizenjim të Evropës. Për mua këtë vizion të Trumpit dhe këtë çarje me establishmentin evropian, për sa i përket rishikimit të kufijve, që prapë nuk artikulohet hapur, kanë dashur ta shfrytëzojnë, qoftë Grenelli për karrierën e tij, qoftë liderë ballkanikë si Vuçiç dhe Thaçi për qëllime të pushteteve dhe lojërave të tyre. Nxitimi i Thaçit për ta arritur sa më parë marrëveshjen nëpërmjet amerikanëve duke mbajtur një qëndrim  gati denigrues ndaj Evropës ishte një gabim dhe miopi e madhe politike e shkaktuar ndoshta nga halli i tij personal. Gjithsesi gjykoj se prokurori i Gjykatës Speciale nuk është shtytur nga qarqe evropiane anti-Trump. Madje as nga ato anti-Trump brenda SHBA. Më shumë besoj se ai e bëri publike akuzën për Thaçin, – sigurisht me qëllim para datës 27, – në mbrojtje të punës së tij për të bërë drejtësi, duke patur parasysh se, siç shkruan Carla del Ponte në librin e saj, qëllimet politike kanë penguar jo rrallë punën e Tribunalit të Hagës dhe se këto negociata minonin punën e bërë. Është një veprim politik që patjetër lehtësohet edhe nga fakti se gjen shumë aleatë. Uroj që kjo ngjarje të ndikojë që edhe politikanët ballkanikë por edhe Evropa edhe SHBA ta marrin shumë më seriozisht dhe më me përgjegjësi punën për marrëveshje dhe jo te tentohen marrëveshje të shpejta spektakolare që mund të hapin më shumë sesa të zgjidhin probleme.

– Dinamika e re Washingtonit në procesin Kosovë-Serbi, por edhe në ngjarjet në Shqipëri, po shpërfaq njëkohësisht edhe pafuqinë e Bashkimit Evropian i cili nuk po arrin t’i zgjidhë kontestet kryesore në rajonin e Ballkanit Përëndimor, duke qenë megjithatë donatori kryesor në Ballkanin Përëndimor? Si shpjegohet kjo?

Fatos Lubonja: Aktivizimi SHBA-ve lidhur me Shqipërinë nuk vjen nga ndonjë shqetësim  demokratik i tyre. Lidhet, më së shumti, me atë që thashë më lartë. Qeveria shqiptare dhe Edi Rama, si negociator indirekt, janë mbështetur nga administrata Trump, sepse ju duhet një Shqipëri jo kundërshtare e këtij projekti. Kaq mund të jetë angazhimi amerikan. Por edhe në qoftë se nuk qëndron kjo, nuk mendoj se Washingtoni ka demokracinë apo korrupsionin për shqetësim të parë në Shqipëri, sepse, po të ishte kështu, do të ishte sjellë shumë ndryshe nga ç’po sillen me qeverinë Rama. Temë tjetër është pafuqia e Evropës në proceset demokratizuese të Shqipërisë dhe Kosovës. Kjo lidhet me dobësinë e vetë Evropës. Dhe kur e them këtë, nuk e kam parasysh vetëm faktin se Evropa ka shumë probleme, që kanë të bëjnë me unitetin e solidaritetin brenda vetes, që i shfaqi më mirë se çdo tjetër pandemia. Unë ngulmoj edhe tek një arsye tjetër e kësaj pafuqie: euroburokratëve, që ju intereson ta mbajnë gjallë narracionin e tranzicionit, që formulohet në shprehjen: ‘Shqipëria ka bërë hapa paranë rrugën e duhur, po jo aq sa duhet’. Por duke njohur suksese atje ku ka dështime dhe rrugë të gabuar nuk mund t’i korrigjosh ato dhe të bësh përparim të vërtetë.

Drejtimi i gabuar

– Nga rënia e Murit të Berlinit, integrimi evropian është paraqitur realisht si e vetmja perspektivë politike që i ofrohej rajonit, me idenë se po mbyllej kapitulli i luftërave, nacionalizmave, etj. Por, sot gjendja është paksa paradoksale. Përderisa në njërën anë kemi regjime ballkanike gjithnjë e më autoritare që po shtrihen në rajon duke u paraqitur si “pro-evropianë” me mbështetjen e fuqive përëndimore në emër të një lloj stabilokracie; në anën tjetër kemi një shpopullim masiv të qytetarëve potencialisht më aktiv për ndryshime progresive drejt Bashkimit Evropian. Çka po mbetet sot nga procesi i transformimit shoqëror që e kishte nxitur si një lloj ëndrre integrimi evropian pas rënies së Murit të Berlinit? Sa ka kuptim sot projekti evropian?

Fatos Lubonja: Bashkimi me Evropën i vendeve të Ballkanit Perëndimor, si kalim nga një pikë në një pikë tjetër, ishte një narrativë frymëzuese, por që u bazua mbi dy ide shumë sempliste të asaj kohe. Njëra ishte ideja e Fukujamës për “Fundin e Historisë”, që nënkuptonte se Perëndimi e kishte arritur atë. Tjetra një ide e Huntington-it i cili, në kuadrin e “Përplasjes së qytetërimeve”, flet dhe për “vende të ndara”, duke pasur parasysh vende si Turqia, ku sipas tij elitat janë me mendësi perëndimore, por popullsia ka mbetur me mendësi orientale; dhe, sipas tij, këto elita pro-perëndimore në vendet ballkanike kanë për detyrë ta udhëheqin popullin e tyre drejt “Tokës së Premtuar”, Perëndimit (fundit, qëllimit të historisë, sipas Fukujamës). Elitat tona pro-perëndimore morën këtë detyrë, duke marrë edhe legjitimitet nga elitat e Perëndimit për ta kryer këtë tranzicion. Kjo ishte narrativa.

Fatos Lubonja

– Po flisni për vitet e ’90-ta?

Fatos Lubonja: Flas për vitet e ‘90-ta, por edhe për sot, ndërkohë që sot e konsideroj tranzicionin një mit që e ka humbur fuqinë inspiruese? Pse ? E para, sepse vetë Përëndimi nuk kishte prekur « fundin e historisë », por ishte dhe është edhe vetë duke ecur. E tregojnë këtë lëvizjet sovraniste,  Brexit, etj., por edhe fakti se në Përëndim sot flitet për post-demokraci. E dyta, sa i përket vendeve si tonat, pas gati 30 viteve, nuk mund të flitet më për hapa në një drejtim të drejtë, por për drejtim të gabuar, drejt instalimit të regjimeve autoritare. Tani pikëpyetja është: Pse Përëndimi apo euroburokratët vazhdojnë të thonë : keni bërë hapa para, por duhet të bëni edhe ca hapa të tjerë? Pse ata ngulmojnë akoma në narrativën e tranzicionit? Unë mendoj sepse kjo është narrativa dominante e pushtetit të establishmentit, që sundon në Përëndim rënia e së cilës do ta rrëzonte edhe këtë establishment. Aq më tepër kur ndaj kësaj narrative, kanë për kundërshtarë partitë sovraniste, që angazhohen për kthim te shteti-komb, të djathtët për arsye nacionaliste, të majtët, për të rifituar më shumë të drejtat sociale që janë humbur… Nga kush? Dhe këtu është problemi që shpjegon edhe mbështetjen ndaj liderëve autoritarë në Ballkan. Nuk mendoj se është thjesht stabilokracia shkaku. Një shkak më i thellë për mua është se sëmundja e neoliberalizmit dhe globalizmit ku politikanët janë shndërruar në menaxherë të interesave të bankave, të lobingjeve të mëdha, shkurt të një pakice, çka ka çuar në post-demokraci, ka përfshirë edhe rajonin tonë në formën më të shëmtuar. Establishmenti Perëndimor nuk do ta shohë këtë tek ne, sepse nuk do të shohë dështimin e këtij modeli. E mbështet një vend si Shqipëria që të mirëmbajë mitin e tranzicionit drejt këtij modeli.

Në Ballkan nuk e kemi përjetuar liberalizmin klasik, as demokracinë; ne kemi kaluar nga nacional–komunizmi në nacional–neoliberal-globalizëm, bashkime këto që të dyja paradoksale, por efikase për regjime autoritare.

– A jemi sot më afër mitit të tranzicionit apo mitit të bashkimit të Evropës?

Ideologjia neoliberal-globaliste e modelit evropian është në fazën e krizës së saj, prandaj dhe miti i tranzicionit drejt këtij modeli e ka humbur forcën e tij frymëzuese e besimdhënëse. Kemi nevojë për një narrativë të re, apo në terma hegeliane : për një sintezë të re midis anëve më të mira të këtij modeli dhe alternativave të propozuara ndaj tij. Nëse mund të flitet për afërsi apo largësi, mund të them se jemi të gjithë më afër ndërgjegjësimit për krizën dhe nevojën e kësaj sinteze.

– Duket se pafuqia e Bashkimit Evropian në Ballkanin Perëndimor i ka hapur rrugë aktorëve të tjerë në Ballkan, si Kina, Rusia, Turqia…, të cilët nuk kërkojnë shtet të së drejtës dhe respektim të minoriteteve. Nga ana tjetër kemi një përafrim të disa liderëve nacionalistë e konservatorë ballkanikë me vendet e Grupit të Vishegradit, apo edhe me rrymat si të Salvinit dhe të Orbanit, si në rastin e Aleksandër Vuçiqit. Si e shpjegoni paradoksin se sot kemi liderë evropianë sovranistë dhe konservatorë të cilët janë bërë pishtarë të zgjerimit evropian të Ballkanit Përëndimor?

Fatos Lubonja: Nuk më rezulton që këta të jenë « pishtarë të zgjerimit evropian të Ballkanit Përëndimor » sipas modelit aktual, sepse vetë sovranizmi dhe konservatorizmi nënkupton të kundërtën e një zgjerimi sipas modelit aktual. Ajo që i bashkon është fakti se në këta vende gjejnë sivëllezër në autoritarizëm. Por ka një ndryshim thelbësor midi këtyre sivëllezërve sipas meje në aspektin e qëndrimit ndaj ideologjisë dominante në Evropë. Ky ndryshim reflektohet edhe në faktin se Përëndimi është shumë kritik ndaj autoritarizmave në rritje në Hungari dhe Poloni, por, siç e thashë, nuk e shpreh asnjë fjalë për autoritarizmin në rritje në Shqipëri ose në Serbi. Pse ndodh kjo? Sipas meje, jo pse Orbani apo Kazinski janë më shumë autokratë sesa Rama apo Vuçiçi, por se të parët janë kundër modelit aktual evropian, që Rama dhe Vuçiçi nuk e prekin. Nëse keni vënë re, Orbanin apo Kazinskin i cilësojnë « liderë iliberalë ». Por ç’kuptojmë me « liberal », që sot është bërë neoliberal? Nënkuptojmë një sistem social ekonomik ku interesat e individëve apo grupeve ekomomike mbizotërojnë ndaj interesave të komunitetit apo shoqërisë, (mjaft të kesh parasysh transferimet e kapitaleve nëpër glob) por edhe promovimin e disa vlerave progresiste të së majtës që hyjnë në termin « recognition » (njohje) që promovojnë njohjen e respektimin e diversiteteve etnike, të ngjyrës, seksualiteteve, martesat gay dhe lesbike, feminizmin, lëvizjen e lirë të njerëzve etj. Duke shfrytëzuar plagët që ka krijuar ky sistem ekonomik, të tilla si pabarazia ekonomike në rritje, pasiguria e njerëzve etj. dhe duke e trajtuar fenomenin e emigracionit si rrezikim të sigurisë dhe të vlerave konservatore të vendasve, sovranistëtkonservatorë i mëshojnë nevojës për mbrotjen e komunitetit nëpërmjet mbrojtjes së vlerave konservatore të kishës, kombit, dhe godasin vlerat progresiste. Kurse Edi Rama psh., nuk e prish aspak projektin neoliberal global, në kuptimin ekonomik që ka çuar tek një pakicë që sundon mbi një shumicë të atomizuar pa mbrotje dhe pa komunitet dhe as nuk mbron vlera konservatore anti “recognition”. Madje herë pas here bën edhe mikëpritësin ndaj emigrantëve, siç e keni parë në disa raste. Kjo e bën më të pranueshëm si liberal, paçka se vendi ka rrëshkitur në fashizëm ekonomik.

Nacionalizmi si dështim i projektit evropian

– Është folur shumë për “deballkanizimin” e Ballkanit Perëndimor, në kuptim të relativizimit të ndarjeve etnike, nacionalizmave, pretendimeve territoriale, ndryshimit të kufijve etj. Por sot duket se ka një rikthim në këto parime politike?

Fatos Lubonja: Siç e thashë kthimin tek nacionalizmat, që nuk janë zhdukur asnjëherë në Ballkan e bile as në Evropë, e shoh më shumë edhe si një dështim të projektit evropian neoliberal globalist. Liberalizmi klasik që erdhi bashkë me industrializimin ka qenë emancipues dhe çlirues i njeriut nga shumë pranga, por në formën neoliberale globaliste të sotme ku njeriut i propozohet lumturia tek konsumerizmi i përditshmërisë dhe jo në projekte apo ideale që i përbashkojnë, ka krijuar shumë probleme. Ideja se po të punosh mirë për gardhin tënd, çdo gjë do të shkojë mirë për të gjithë ka dështuar në njëfarë kuptimi, sepse njeriu është edhe qenie sociale dhe ka nevojë jo vetëm për projektin individual, por edhe për një përkatësi. Kjo është në natyrën njerëzore.  Dhe këtë lloj përkatësie, njeriu e ka gjetur historikisht tek feja më herët, e tek kombi më vonë, por edhe në dy dështime tragjike si komunizmi dhe fashizmi. Ajo që shoh për momentin është se të djathtët e kanë më të gatshëm modelin alternativ: kthimi tek feja, kthimi tek kombi, tek një e djathtë sociale. Kurse ne në Ballkan nuk e kemi përjetuar liberalizmin klasik, as demokracinë; ne kemi kaluar nga nacional–komunizmi në nacional–neoliberal-globalizëm, bashkime këto që të dyja paradoksale, por efikase për regjime autoritare.

Ne kemi nevojë mbi të gjitha, të vendosim themelet, të kalojmë nga një shtet i personave dhe klaneve, në shtetin e së drejtës, ku në karrigen e pushtetit vendoset ligji, jo Edi Rama, Hashim Thaçi apo Albin Kurti.

– Ju thoni që e djathta e ka më lehtë sepse kthehet tek feja apo kombi. Por, në anën tjetër nuk është që edhe e majta, në këtë rast ballkanike, ka arritur ta ndërtojë një projekt alternativ, ku do ta mendonte një bashkësi përtej këtyre koncepteve. Sepse nëse e shohim, në Francë, Spanjë e gjetiu, kundërshtarët e neoliberalizmit, shpeshherë orientohen për kthim tek ideja e shtetit-komb dhe shtetit klasik sovran si alternativë, duke përdorur edhe strategjinë e asaj që po quhet popullizëm i majtë. Por, për t’u rikthyer tek Ballkani Perëndimor, nuk mungojnë forcat politike, edhe ato që thirren si të majta, që e shohin bashkimin e trojeve të tyre etnike në një shtet të vetëm, si kundërpërgjigje ndaj neoliberalizmit dhe globalizmit. Sa mund të flitet për përgjegjësi e së majtës vendore?

Fatos Lubonja: Përsa i përket vendeve ballkanike si tonat pyetja e parë është: a ka të majtë në këto vende? Duke u nisur nga përvoja e Shqipërisë, por ndoshta edhe e Kosovës, mund të them se tek ne nuk ka të majtë në kuptimin social ekonomik, që përfaqëson më shumë pjesën e brishtë të shoqërisë, që anon më shumë nga shteti social. Kjo për arsye historike, sepse e majta është demonizuar për shkak të regjimeve komuniste, por edhe për arsyet e imitimit të neoliberalizmit  në Perëndim ku ndërsa deri në vitet ’90-ta kishte një kapitalizëm që quhej borgjez dhe proletarë; në kuptimin që kishte parti të së djathtës me vlerat e borgjezisë dhe parti proletare, sindikata tani është ndërtuar nga një kapitalizëm post-borgjez, post-proletar, post-demokratik, me një pakicë lartë dhe shumicën e atomizuar poshtë, i të cilit ne jemi një karikaturë e keqe. Edhe në Perëndim e majta e ka më të vështirë ndërtimin e alternativës sepse, me një anë kthimin tek shteti-komb,  edhe pse në emër të rifitimit të demokracisë dhe të drejtave sociale shihet si një përparësi e së djathtës, e më një anë sepse duket shumë i vështirë transformimi i një evrope neoliberale në një Evropë sociale që është pak a shumë projekti i Varoufakis. Ajo që i ndodhi Syrizas në Greqi në këtë kontekst ishte shumë domethënëse.

– Po sa mundet të ndërtohen projekte të tilla në Ballkanin Perëndimor, me shtete që kanë sovranitete të kufizuara, apo që nuk e kanë traditën e organizimeve sindikale evropiane, institucioneve demokratike etj.?

Fatos Lubonja: Problem ynë i madh është se ne kemi kaluar nga diktaturat në post-demokraci, ndërkohë që Perëndimi ka pasur demokraci në mes, që do të thotë kishte partitë borgjeze dhe proletare, sindikatat etj. d.m.th. një traditë të një sistemi imunitar, që reagon, prandaj dhe aty ka, gjithsesi, përpjekje për alternativa. Kurse tek ne sovranitet i kufizuar nënkupton edhe mendim të kufizuar në kornizat e ideologjisë dominante.

Shteti i së drejtës

– Në kuptimin e një shtetasi ose qytetar ballkanik, ku gjindeni sot kundrejt shtetit-komb dhe Evropës sociale?  Ku do të duhej të orientohet një shtetas ballkanik me këtë Bashkim Evropian dhe me këto përplasje interesash gjeopolitike në rajon? Cili është drejtimi i duhur?

Fatos Lubonja: Drejtimi i duhur fillon para këtyre ndarjeve që folëm deri tani. Ne kemi nevojë mbi të gjitha, të vendosim themelet, të kalojmë nga një shtet i personave dhe klaneve, në shtetin e së drejtës, ku në karrigen e pushtetit vendoset ligji, jo Edi Rama, Hashim Thaçi apo Albin Kurti. Kemi nevojë për ndarjen e pushteteve, po ashtu. Mbi këto themele duhet të ngrihet pluralizmi i përfaqësimit; ku unë mund të kem projektin tim të majtë, dikush mund ta ketë projektin e vet të djathtë dhe të dialogojmë dhe të arrijmë sintezat më të mira.  Përsa i përket Shqipërisë e Kosovës shoh si imperativ kthimin si tek sociabiliteti (majtas) edhe komunitarizmi (djathtas) për ta kundër balancuar peshën e një oligarkie që e ka kapur shtetin. Në Shqipëri nuk shoh as njërën as tjetrën. Në Kosovë shoh Vetëvendosjen që kërkon t’i bëjë të dyja. Por këtë e shoh problematike pasi kështu eliminohet dialektika progresizëm – konservatorizëm, nacionalizëm – internacionalizëm. Veçanërisht për sa i përket nacionalizmi duhet ta kemi parasysh gjithmonë përvojën edhe të së kaluarës, sepse nuk mund të kthehemi tek një komunitet që e ndërton identitetin e vet kundër komunitetit tjetër, etnisë tjetër dhe që rreshton individët e tij në një identitet të vetëm. Prandaj mendoj se na duhet qoftë një parti e djathtë sociale, qoftë edhe një e majtë sociale dhe liberale, në kuptimin kulturor, jo ekonomik. Personalisht deri vonë kam qenë me idealin e një të majte, e cila kërkon një Evropë sociale. Me kohën, kam krijuar dyshime në mundësinë e transformimit të kësaj Evrope neoliberale globale në sociale, ajo që i refuzoj më shumë sistemit ekzistues është pabarazia e theksuar dhe njeriu i konsumerizmit, njeriu i alienuar. Kam qenë dhe mbetem për lirinë e individit për të drejtat e tij themelore, edhe atë të lëvizjes së lirë, por jam edhe kundër njeriut të çrrënjosur. E majta sovraniste në Perëndim, kur akuzon Sorosin, duke e konsideruar si kampion të neoliberalizmit global, e akuzon me idenë se lëvizja e lirë në formën e emigracionit i shërben kapitalit që ka nevojë për krah sa më të lirë pune e që kështu krijon një nënproletariat dhe jo atyre që emigrojnë që mbeten kështu njerëz të çrrënjosur nga vendi i tyre, pa mundësinë e ndërtimit të një jete autentike. Kjo për mua është një kritikë serioze që duhet marrë fort në konsideratë. Shqiptarët kanë nevojë ta rivlerësojnë bashkësinë dhe idenë e rrënjëve të tyre, vendlindja në kuptimin e “haimatit”, vendit ku ke lindur ti, qytetin, krahinën, atje ku ke kaluar fëmijërinë. Por, gjithmonë në kuptimin e atij dallimit që bën Derrida, kur flet për multikulturalizëm dhe multikomunitarizëm. Ai e bën një dallim. Me multikomunitarizëm ka parasysh komunitete të ndryshme që jetojnë të ndara nga njëri-tjetri. Kurse me multikulturalizëm ka parasysh shkëmbime kulturore, pra ekzistojnë kultura të ndryshme, por që shkëmbehen me njëra-tjetrën. Mendoj se ideja e kulturave të ndryshme kombëtare që ruhen, që nuk asimilohen nga neoliberalizmi në emër të një homologimit, siç e quan Passolini, është shumë e rëndësishme. A e keni parë se sa me lehtësi dhe papërgjegjshmëri po e shkatërron Edi Rama trashëgiminë kulturore për të ndërtuar ndërtesa simbol të neoliberalizmit globalist, të cilat mund t’i gjesh si në Kinë, ashtu edhe në Brazil edhe në Australi? E pra, mbrojtja e rrënjëve kulturore të përbashkëta është e lidhur ngushtë edhe me mbrojtjen e demokracisë, të drejtave sociale e kulturore, që neoliberalizmi globalist po i asgjëson në emër të interesave të pakicës.

Në qoftë se do të ketë ndryshime të rëndësishme në botë, ato do të na vijnë me vonesë dhe në mënyrë përçude, siç na kanë ardhur gjithmonë.

– A jeni duke thënë se edhe e majta vendore duhet ta privilegjojë ndërtimin e shtetit ligjor dhe shtetit të së drejtës?

Fatos Lubonja: Siç e thashë, çështja e ndërtimit të shtetit të së drejtës është themeli mbi të cilin duhet të ngrihet e majta e djathta apo çdo lloj përfaqësimi. Nuk mund të mendojmë se na vjen një parti e majtë që do të na ndërtojë shtetin e së drejtës. Unë përdori metaforën e themeleve dhe kateve sipër, sikur këta do të ngrihen njëri pas tjetrit. Në fakt metafora ka kufizimin e vet. Më e saktë është të thuash se po të lindë një parti e majtë që përfaqëson një pjesë të papërfaqësuar dhe krijon një dialektikë të vërtetë e majtë – e djathtë, kjo mund të shkojë paralel me ndërtimin e shtetit të së drejtës. Se, tek e fundit, shteti i së drejtës lind nga nevoja për të pasur drejtësi për të gjithë. Pra, ndërtimi i shtetit të së drejtës bëhet një punë dhe interes i përbashkët.

– Por sa ka gjasa të ndërtohen në Ballkanin Perëndimor shtete ligjore dhe shtete të së drejtës, në aktualitetin e agjendave gjeopolitike dhe politikave neoliberale e globaliste, si dhe të etnizimeve politike e pasioneve nacionaliste ? 

Fatos Lubonja: Po të shohim historinë tonë, ne kemi qenë gjithmonë periferi e perandorive. Dhe ndryshimet na kanë ardhur nga jashtë, si pasojë e ngjarjeve që kanë ndodhur në botë; qoftë lindja e shteteve-kombeve, qoftë rënia e komunizmit, apo edhe pavarësia e Kosovës. Kështu që për fat të keq, sot për sot ne jemi dhe do të mbetemi nën dominimin e sistemit ekzistues. Për momentin, unë shoh se autoritarizmat e bazuara mbi sistemin oligarkik do të mbizotërojnë akoma, me pasoja shumë të dëmshme. Në qoftë se do të ketë ndryshime të rëndësishme në botë, ato do të na vijnë me vonesë dhe në mënyrë përçude, siç na kanë ardhur gjithmonë. Cilat mund të jenë ato? Më shumë ka gjasa që ky sistem neoliberal globalist ta pësojë një goditje më së shumti nga sovranizmat. Pra, nuk është çudi që të kemi një Evropë e cila nuk do të shkojë drejt Evropës sociale, të kombinuar me liritë e individit, siç do të aspiroja unë, por, një kthim tek egoizmat nacionale, por në një formë tjetër, jo në formën e luftërave. Nuk përjashtohet edhe rreziku që ky sistem neoliberal globalist të avancojë edhe më duke i zhdukur shtetet kombe dhe qeveritë e tyre e duke marrë pushtetin dhe qeverisjen tonë multinacionalet e fuqishme që sot japin shenja të qarta të këtyre ambicieve – po të kesh parasysh personazhe të tilla si Bill Gates, e të tjerë. Tek ne, kam frikë se të dyja këto ndryshime do të shfaqen në mënyrën më përçude, siç u shfaq edhe komunizmi, edhe kapitalizmi.

– Jemi nën fatin e historisë? 

Fatos Lubonja: Për fat të keq, historia këtë na e provon. Vazhdimësi e historisë së një populli që nuk mëson nga historia.

Intervistuan për Le Monde Diplomatique: Shkodran Hoti dhe Belgzim Kamberi