VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Intervista – Thaçi: Nga askush dhe për asnjë çmim nuk mund të refuzohet partneriteti me SHBA-në

By | January 31, 2019

Komentet

Intervista – Fatos Klosi: Izet Haxhia di shumë gjëra, por do të thotë vetëm ato që i duhen

“Izeti duke ditur shumë fakte nga “oborri i Berishës”, besoj se do të kontribuojë në këtë zbardhje, megjithëse nuk besoj se do t’i thotë të tëra, do thotë vetëm ato që i duhen” – thotë në këtë intervistë për Dita, Fatos Klosi, ish-shefi i Shërbimit Informativ në kohën e vrasjes së Azem Hajdarit.

Ai shton se rihapja e këtij procesi është një mundësi për të rikthyer besimin e publikut te Drejtësia por shton se ende është skeptik për Drejtësinë e re, pas reformës.

Intervistoi Xhevdet Shehu

– Zoti Klosi, si do ta konsideronit rihapje e procesit të vrasjes së Azem Hajdarit?

– Procesi që do të zhvillohet nuk besoj se do të merret me të gjithë çështjen e vrasjes së Azem Hajdarit, ai do të rishikojë pozicionin e Izetit në këtë vrasje, meqenëse Izeti nuk ishte prezent në procesin e zhvilluar. Sigurisht, rishikimi i pozicionit të Izetit, do ta prekë procesin e vjetër, qoftë dhe në vija të përgjithshme.

– A pritet ndonjë gjë e re në rihapjen e këtij procesi?

– Sigurisht, nga ato që ka deklaruar Izeti gjer më tani, pritet të thotë fakte, që nuk kanë dalë në procesin e parë. Dhe të mos harrojmë që Izeti ka qënë një personazh i rëndësishëm i rrethit të afërt të Berishës në fushën e “sigurisë”, gjë që i ka dhënë mundësi të ketë qënë pranë ngjarjeve të rëndësishme të kësaj natyre.

Ju si ish shef i SHIK-ut do të jeni ndër dëshmitarët e parë që do të pyeteni për këtë vrasje. Mendoni se do të zbardhet më në fund e vërteta për vrasjen?

– Vrasja e Azem Hajdarit është quajtur “Vrasja e shekullit”, prandaj mendoj se do të jetë e vështirë të zbardhet plotësisht. Megjithatë, Izeti duke ditur shumë fakte nga “oborri i Berishës”, besoj se do të kontribuojë në këtë zbardhje, megjithëse nuk besoj se do t’i thotë të tëra, do thotë vetëm ato që i duhen. Ndoshta dhe Berisha, që nuk kontribuoji në procesin e parë, mund të “japë ndonjë ndihmë” në këtë proces.

– Çfarë dini ju si ish-kreu i SHISH për vrasjen e Azem Hajdarit?

– Unë di plot gjëra, por ato janë të shkruara në letër. Ato që ka ditur Shërbimi ka qenë i detyruar t’ia thotë shefave të vet, kryeministrit d.m.th, ndërkohë që më pas informacioni iu është deleguar edhe prokurorëve sepse ligji na e kërkon që ne të bashkëpunojmë edhe me prokurorinë për çdo rast. Kështu që materiali ynë ndodhet në dorën e prokurorisë dhe e përsëris që aty është i shkruar edhe qëndrimi im apo dëshmia ime. Unë nuk kam as çfarë të shtoj dhe as çfarë të heq. Më vjen keq që ky material nuk mund të jetë publik, nuk nxjerr dot pjesë të tij. Unë them që ne e kemi kryer detyrën, por nëse më kërkohet sërish, unë jam gjithmonë i gatshëm të jap kontribut. Ky është kontributi që do jap: merrini letrat, hapini sepse nuk ka asnjë kuptim të mos besohen ato informacione që kemi përcjellë. Raportet janë shkruar në atë kohë me përgjegjësinë më të plotë dhe nuk ka pse të ndryshojë. Unë nuk kam qenë në brendësi të ngjarjes personalisht, por punonjësit e Shërbimit që janë marrë me këtë punë, që kanë bashkëpunuar me policinë, që kanë bashkëpunuar me prokurorinë, të gjitha gjërat që kishin për të thënë janë mbledhur në ato raporte që ne kemi bërë zyrtarisht për shefat tanë.

Edhe Sali Berisha do të merret në pyetje për atë vrasje dhe ju mund të përballeni me dëshmitarin Berisha në sallën e gjyqit. A ndjeni ndonjë ngërç nga kjo përballje e mundshme?

– Në drejtimin tim, Berisha i ka thënë nëpër media,  të gjitha që mund të thoshte, deri që unë e kam organizuar vrasjen, një herë me urdhër të Fatos Nanos e më vonë me urdhër të Rexhep Meidanit. Të shohim se çfarë do thotë nën betim. Për këtë aspekt unë i quaj të rëndësishme deklarimet e Berishës, pasi para gjykatësve nuk mund të vazhdojë të gënjejë pa hesap.

Nuk besoj të kemi ndonjë ngërç me të në gjyq, ai do jetë një dëshmitar i “klasit të parë”, që shumë fakte i di vetëm ai kurse unë si një ish shef i Shërbimit, që di aq sa ka ditur Shërbimi në atë kohë.

Nuk janë të paktë ata që mendojnë që të mos merremi me të kaluarën, si fjala vjen më këtë gjyq, por të shikojmë nga e ardhmja. Ju si mendoni?

– Institucionet e zbatimit të ligjit duhet të merren domosdoshmërisht me të shkuarën, për disa arsye: për të dhënë drejtësinë në shumë ngjarje të rëndësishme të ndodhura, për të çrrënjosur një herë e mirë konceptin e pandëshkushmërisë dhe për të rifituar besimin e humbur në popull.  Me të ardhmen të merren politikanët, institucionet ekonomike, arsimore dhe kulturore etj.

-Duke qenë se tani Sali Berisha është një njeri pa imunitet, a e bën kjo më të cenueshëm para drejtësisë?

-Dëshmia e tij në gjykatë nuk është problem imuniteti. Imuniteti është diçka kryesore kur bëhet fjalë për të hetuar ose jo për të. Por kur vjen puna për të dëshmuar, nuk ka asnjë lloj imuniteti. Çdo njeri është i detyruar të vijë në gjykatë për të dëshmuar dhe për të thënë atë çka di. Mbase imuniteti ndikon tek proceset hetimore ndaj tij, nuk di ta them me siguri sepse nuk ka asgjë konkrete me drejtësinë. Por si dëshmitar duhet të paraqitet, me apo pa imunitet.

-A ka rol Berisha në eliminimin e Azem Hajdarit?

-Këtë duhet ta tregojë gjykata, por unë them që ka. Sipas meje, mbase nuk është Berisha personalisht i implikuar, por grupi i tij është përfshirë. Mbase Berisha ka qenë organizatori, nuk di ta them me siguri. Por di të them që ka qenë Partia Demokratike ajo që ka pasur rol në vrasjen e ish-deputetit demokrat. Ata që nuk e donin Azem Hajdarin e organizuan atentatin ndaj tij. Sepse është e sigurt që nuk e kanë dashur, lëre çfarë thonë tani mbrapa, por për të dashur nuk e kanë dashur asnjëherë.

– Pse Sali Berisha nuk ka folur asnjëherë qartë për vrasjen e Hajdarit, por vetëm disa herë ka sulmuar shkurtimisht Izet Haxhinë se ka ai gisht në ngjarje? A mendoni se ai po i bën bisht, po i shmanget ngjarjes së rëndë?

– Sigurisht që i shmanget sepse e ndien veten të implikuar dhe nuk do që të implikohet më shumë sepse natyrisht që edhe mund të gabojë me deklaratat publike që bën. Mundet që të thotë ndonjë gjë më shumë dhe pastaj kjo deklaratë t’i kthehet në “boomerang”. Mund të zbulojë detaje që nuk dihen dhe që ngarkojnë atë me përgjegjësi.

– A ishte vrasja e Azem Hajdarit një plan për të fituar politikisht apo fshihen arsye të tjera si hasmëria apo përplasje me grupet kriminale?

-Nuk kishte punë politika në këtë histori. Dua të them politika e mirëfilltë sepse politika brenda Partisë Demokratike sigurisht mund të kishte. Por unë nuk e quaj politikë atë pastaj. Sipas meje ajo është luftë për pushtet brenda PD. Problemet natyrisht kanë qenë probleme hakmarrjeje në thelbin e tyre, por pastaj se kush ndihmoi, kush e bëri më të lehtë vrasjen etj, janë gjëra që gjykata duhet t’i thotë. Izet Haxhia për këtë është akuzuar dhe dënuar, se ka ndihmuar në vrasje. Tani ai le të tregojë që jo nuk kam ndihmuar unë, kanë ndihmuar të tjerë.

-A mund të ishte shmangur eliminimi fizik i Azem Hajdarit apo vrasja e tij ishte diçka që po të mos ndodhte në datën 12 shtator do të ndodhte në një ditë tjetër?

– Këto janë punë njerëzish. Sigurisht që mund të shmangej sepse çdo gjë që bëjnë njerëzit shmangen. Mund të gjendej një gjuhë për të shmangur këtë konflikt që përfundoi deri në vrasje. Unë e di që ka patur tentativa për ta shmangur këtë konflikt, por gjithsesi nuk u arrit sepse ata mbase nuk u morën vesh, ose mbase të tjerë i penguan që të mos arrihej. Këto janë vetëm hamendje sepse janë gjëra shumë personale të atyre që marrin pjesë në këtë ngjarje saqë kurrkush, përveç njerëzve shumë të afërt me ta nuk mund të dinë detaje për të thënë të vërtetën.

-A shikoni ndonjë lidhje midis reformës në drejtësi dhe protestave aktuale të opozitës?

Sigurisht, një pjesë e politikanëve, që i trembet të vërtetave dhe drejtësisë, dhe këtu fus më të rëndësishmit e opozitës, nuk e duan reformën në drejtësi, i tremben asaj dhe përpiqen që ta pengojnë ose të paktën ta vonojnë realizimin e saj, duke krijuar problem të çdo lloji, si kjo situatë që po kalojmë.

– Zoti Klosi, a jeni optimist se reforma në drejtësi do të rikuperojë mangësitë e shkuara?

– Unë shpresoj të ndodhë kjo që thoni ju, akoma nuk jam optimist, sepse akoma nuk e kam parë në punë sistemin e ri të Drejtësisë.

Glauk Olldashi: Ja pse dua ta vazhdoj vizionin politik të babait tim (intervista)

Glauk Olldashi është vetëm 19 vjeç, por me një dëshirë të madhe për të marrë pjesë e për të folur mbi politikën shqiptare. Djali i madh i Sokol Olldashit, në këtë intervistë të tij të parë për një media, vlerëson në këndvështrimin e tij eksponentët kryesorë të politikës tonë.

Glauku është i matur. Nuk ka asnjë fjalë të tepërt apo të pamenduar mirë për askënd. As për Lulzim Bashën, as për Edi Ramën, as për Monika Kryemadhin apo liderin historik të PD, Sali Berishën. E shohim ndryshe nga çka jemi mësuar të lexojmë e të dëgjojmë në arenën e Tiranës. Glauku nuk sulmon, nuk ofendon, por vëzhgon në pritje për të vepruar. Ky 19 vjeçar, në dëshirën e tij për të kontribuar aty ku gjërat i la në mes babai i tij i dashur, mbart në vetvete trashëgiminë politike nga i ati, apo nga familja Olldashi, të cilën dy gra të forta, gjyshja e tij Kozeta dhe mamaja Enkeleda, sot drejtojnë.

Ju jeni djali i njërit prej liderëve historikë të Partisë Demokratike, që ka humbur tragjikisht jetën në një aksident rrugor. Le ta nisim nga jeta juaj aktuale: Ku banoni dhe me çfarë merreni saktësisht?

Fillimisht dua t’ju falenderoj per ftesën. Aktualisht banoj në Angli dhe po vazhdoj studimet në degën Ekonomi Politike.

Deri sot, ju nuk keni ndërhyrë kurrë në debatin politik shqiptar. Kur e pranuat këtë invervistë, u befasova t’iu dëgjoja të shpallnit synimin për të zbritur në fushë. Çfarë keni saktësisht ndër mend dhe si mendoni ta konkretizoni këtë angazhim tuajin në politikë?

Kjo është e vërtetë. Gjithmonë e kam pasur politikën pasion dhe e kam ndjekur nga afër ndonëse nuk jam prononcuar publikisht. Arsyeja pse kam vendosur të angazhohem politikisht është për shkak të situatës delikate në të cilën ndodhet Shqipëria sot. Gjithashtu e shoh të udhës që brezi i ri të angazhohet për të ofruar zgjidhje të reja problemeve të vjetra që e kanë shoqëruar vendin tonë. Në politike fjala është shprehje e mendimit dhe ajo vjen pas tij. Babai im e kishte vërtet këtë armë dhe ngelet për t’u parë nëse fjala ime ka apo do të ketë peshën e duhur në mjedisin politik shqiptar.

Konkretisht, ju mendoni të lini Londrën e të ktheheni të jetoni në Shqipëri, për t’u angazhuar direkt në jetën politike shqiptare?

Kam pasur gjithmonë në plan që të kthehem në Shqipëri pas studimeve. Situata e tanishme politike në vend padyshim më ka shtyrë edhe më shumë që ta konkretizoj këtë vendim.

Kjo është një ide që e bluani prej kohësh? Dhe përse keni vendosur pikërisht tani ta hidhni këtë hap?

Sinqerisht, nuk e di se sa duhet të jem i vërtetë tek kjo përgjigje. Nuk është një ide, apo mendim … është një ndjesi, që duhet të ketë qenë kaherë brenda meje, edhe pse nuk e kam ndarë me shumë njerëz. Besoj se është një kombinim i situatës politike dhe pasionit tim të hershëm

Keni biseduar për këtë ide me nënën dhe familjen tuaj? Çfarë mendojnë ata?

Padyshim që e kam biseduar me ta dhe kam mbështjetjen e tyre të plotë për të kontribuar në sferën politike shqiptare.

Keni mbajtur dhe keni kontakte me miq të babait tuaj? Me kë në mënyrë të veçantë? Dhe çfarë mendojnë ata për projektin tuaj?

Po kam ruajtur marrëdhënie miqësore me cilindo mik të babait tim.

Do të doja t’ju bëja më të njohur për publikun shqiptar, duke ju bërë disa pyetje të drejtpërdrejta mbi personazhet aktuale të politikës shqiptare. Le ta fillojmë nga lidershipi aktual i Partisë Demokratike. Ç’mendim keni për Lulzim Bashën?

Ndonëse nuk e njoh personalisht Lulzim Bashën, e vlerësoj për punën që ka bërë si kryetar i frontit opozitar në vend.

Çfarë mendoni për Sali Berishën?

Zotin Berisha kam pasur kënaqësinë ta takoj në një moshë fare të vogël, por nuk mund të them që kam njohje personale. Respektoj kontributin e tij si themelues dhe lider historik të Partisë Demokratike, dhe ndikimin e tij në progresin e shtetit Shqiptar.

Çfarë mendoni për Monika Kryemadhin si kryetare e LSI-së? Po për presidentin Meta?

Me familjen Meta kam njohje personale të hershme kryesisht prej miqësisë që kam me djalin e tyre. Respektoj zotin Meta dhe zonjën Kryemadhi për përvojën e tyre politike.

Çfarë mendimi keni për vendimin e marrë nga opozita për të djegur mandatet parlamentare dhe për ta radikalizuar protestën, duke përdorur sheshin në vend të Parlamentit?

Kur vendimet merren me njs konsensus të gjerë, ato duhen gjykuar gjithnjë si të drejta, edhe pse mund të mos rezultojnë si të tilla. Ky është një vendim ekstrem, por me të drejtë i marrë në një moment po aq ekstrem në fushën politike. Fakti që qytetarët në një vend demokratik protestojnë në mënyrë paqësore në shesh nuk përbën qasje radikale nga opozita.

Ku jeni dakord me veprimtarinë e Partisë Demokratike në këto 5 vjet e gjysmë opozitë? Dhe ku, sipas jush, ka gabuar?

Kjo do të kërkonte një analizë, që ndoshta është momenti për t’u bërë, por jo nga unë përmes kësaj interviste. Padyshim që është shumë e lehtë të gjesh gabime në sjellet politike të secilës parti por kjo nuk do të thotë që në tërësi vendimarrja ka qenë e gabuar.

Çfarë mendimi keni për Edi Ramën dhe qeverinë e tij? Ku jeni dakord (në se ka diçka) dhe ku ka gabuar?

Përsëri do të ishte e vështirë që të ofrohej një analizë e plotë por nuk mund të mohohet progresi që ka bërë Shqipëria në këto vite, nga ana tjetër,për sa i përket gabimeve gjatë “Qeverisë Rama” nuk besoj se mjaftojnë faqet e gazetës per t’i rradhitur të gjitha.

Mendoni se PD duhet të marrë pjesë në zgjedhjet e ardhshme vendore?

Ky është një vendim, sa politik, aq edhe historik. Duhet të dinë ta vlerësojnë sa dhe si vendimmarrësit përkatës. Forcat politike duhet të përballen me votën e qytetarëve për aq kohë sa garantohet një proces zgjedhor demokratik dhe transparent.

Nëse PD ju ofron të kandidoni si kryetar i Bashkisë në Tiranë apo në Durrës, ju do ta pranonit?

Mendoj se është detyrë e brezit të ri që të angazhohet politikisht, sidomos në këtë kohë delikate për politikën shqiptare. Për sa i përket pyetjes konkrete mendoj se është shumë larg realitetit.

Në rast se do të kishit “carta bianca” dhe do të kishit mundësi të vendosnit, çfarë do të ndryshonit në politikë dhe në qasjen e Partisë Demokratike? Cilat figura do t’i kishit kthyer dhe cilat do t’i përjashtonit?

Personalisht do të incentivoja anëtarësimin e sa me shumë të rinjve në PD, me bindjen që zgjidhje të reja të ofrohen për ngërçin ku ndodhet vendi jonë.

Keni kontakte me vajzën e Azem Hajdarit?

Nuk kam kontakt me Rudina Hajdarin megjithatë kam qenë i zhgënjyer nga thyerja e unanimitetit nga disa figura në PD perfshire znj. Hajdari, në lidhje me aktin e djegies së mandatateve.

Si mendoni se do ta presin Lulzim Basha dhe Sali Berisha hyrjen tuaj në PD? Nuk kini frikë se do t’iu bëhej e njejta rezistencë që iu bë babait tuaj?  

Fillimisht dua të sqaroj se tim ati nuk ka mundur kush t’i bëjë rezistencë për të hyrë apo për të ndenjur në Partinë Demokratike. Për sa i përket aktivizimit tim politik ngelet per t’u marrë një vendim konkret.

Shqiptarja.com

Eksperti gjerman: Opozita dhe qeveria, përgjegjësi për të ardhmen e vendit

Eksperti i Fondacionit Konrad Adenauer për Ballkanin Perëndimor, Florian Feyerabend, në një intervistë ekskluzive për DW, thotë ndër të tjera se Shqipëria duhet të tregohet e rezervuar në zgjidhjen e statusit të Kosovës.



Deutsche Welle: Zoti Feyerabend, fondacioni juaj e konsulton rregullisht Partinë Demokratike në Shqipëri. Deputetët e kësaj partie tashmë janë larguar përfundimisht nga parlamenti dhe i kanë dorëzuar mandatet e tyre. A jeni dakord ju me këtë hap?

Florian Feyerabend: Shqipëria ka nisur shumë reforma gjatë viteve më të fundit. Por ka pasur dhe abuzime dhe shumë mangësi, për të cilat opozita ka folur shpesh në muajt e fundit, siç janë problemet me Krimin e Organizuar, skandalet me korrupsion, blerjen e votave, kufizimi i lirisë së medias, mosveprimet në politikat arsimore dhe mosrespektimi i të drejtave të opozitës parlamentare. Qytetarët dhe sidomos të rinjtë janë shumë të pakënaqur dhe të zhgënjyer, siç e dëshmuan edhe protestat studentore në dhjetor. Opozita e sheh veten edhe si zëdhënëse të kësaj pakënaqësie të përgjithshme, e cila u pasqyrua edhe në numrin e madh të pjesëmarrësve në protestat e 16 dhe 21 shkurtit.  Nuk ka asnjë dyshim që gara politike duhet të jetë një garë për idetë më të mira për zgjidhjen e sfidave dhe problemeve. Në një demokraci parlamentare vendi i përballjes me probleme të këtij lloji duhet të jetë parlamenti. Për këtë nuk ka asnjë dyshim. Por, nisur nga sfidat e mëdha që ka përballë Shqipëria, nisur edhe nga çelja e mundshme e negociatave me BE-në, që është paraparë në shtator, është e domosdoshme që parlamenti të jetë funksionues, e të kryejë funksionin e tij kontrollues mbi qeverinë. Jo vetëm qeveria, por edhe opozita duhet të mbajë përgjegjësi për të ardhmen e Shqipërisë. Për Partinë Demokratike dhe partitë e tjera opozitare shtrohej pyetja se si mund ta ushtronin ato këtë përgjegjësi parlamentare pa shërbyer si gjethe fiku demokratike për një qeveri, të cilën ato e akuzonin për manipulim zgjedhjesh dhe lidhje me Krimin e Organizuar.

Shumë aktorë ndërkombëtarë e kanë kritikuar këtë hap të opozitës. Por ka edhe shumë zëra në Shqipëri që i akuzojnë vëzhguesit ndërkombëtarë për mosnjohje të situatës, ose për mosinteresim, sepse nuk duan që të kenë një vend tjetër të paqëndrueshëm në rajon. Ka diçka të vërtetë këtu?

Stabiliteti afatgjatë  dhe zhvillimi i qëndrueshëm realizohen vetëm me procese transformuese gjithëpërfshirëse. Të mbyllësh sytë para problemeve dhe mangësive faktike do të ishte e gabuar. Dhe pikërisht kjo detyrë i takon sidomos opozitës, si organ kontrollues i qeverisë. Por edhe ne, si fondacion politik krijojmë një tablo më të diferencuar duke shkëmbyer pikëpamjet me përfaqësuesit e politikës dhe shoqërisë civile dhe duke i ndarë këto përshtypje dhe vlerësime me Berlinin dhe Brukselin. Nuk është gjithçka vetëm e bardhë ose e zezë!

Besoni se duke pasur parasysh situatën aktuale, grupi parlamentar i CDU / CSU-së në Bundestag do të japë dritën e gjelbër për hapjen e negociatave?

Ne as nuk mund ta parashikojmë vendimin e grupit parlamentar të CDU / CSU-së e as nuk mund të flasim në emër të tij.  Megjithatë është e qartë se grupi parlamentar do të vendosë në bazë të përparimit të reformave të bëra. Kohët e fundit, grupi parlamentar – i cili ka ngritur enkas një grup pune për Ballkanin Perëndimor – zhvilloi në Shqipëri një udhëtim për mbledhje faktesh. Përsëri, rezultati nuk ishte i zi apo i bardhë, por gri e errët: Me përjashtim të vetting-ut të gjyqtarëve dhe prokurorëve më të lartë, nuk është realizuar ndonjë progres i dukshëm në krahasim me qershorin e vitit 2018.  Në interes të qytetarëve të Shqipërisë mbetet shumë për të bërë! Jo vetëm për të arritur çeljen e negociatave me BE-në, e cila do të jetë vetëm guri i parë i kilometrazhit në procesin ambicioz të anëtarësimit – por edhe sepse reformat janë në të mirë të popullsisë së Shqipërisë. Reformat nuk bëhen për hir të reformave! Edhe nëse Bundestagu Gjerman – në qershor, ose ndoshta në shtator – do të japë dritë jeshile, ka ende 26 shtete të tjera anëtare të BE-së që duhen bindur. Qeveria aktuale duhet, pra, të dëshmojë me prova se po bën përpjekje serioze për reformat. Në interes të popullsisë shqiptare, pra nuk ka kohë për të humbur.

Kryeministri shqiptar Edi Rama ka folur kohët e fundit për bashkimin e shqiptarëve. Si vëzhgues gjerman, çfarë kuptoni ju me këtë dhe me çfarë ndjenjash e shikoni këtë zhvillim?

Ëndrrat për mbretëri të mëdha etnike  – Shqipëria e Madhe ose Serbia e Madhe ose Kroacia e Madhe – në shekullin e 21-të duhet t’i takojnë së kaluarës. Se çfarë dëmesh dhe pasojash negative mund të shkaktojnë ëndrra të tilla, e kemi parë pikërisht në Ballkan kur në vitet 1990 qindra mijëra njerëz i paguan ato me jetën e tyre. Por kur për himera të tilla jo vetëm ëndërrohet, por edhe flitet seriozisht, atëherë ne këtë e shohim me shqetësim të madh. Kundërmodeli i politikës etnonacionaliste është projekti i përbashkët i Bashkimit Evropian!

Diskutimi që bëhet në Shqipëri për këtë çështje nuk kuptohet si një ëndërr nacionaliste kundër popujve të tjerë të rajonit, por për të bashkuar diçka që – sipas shumë shqiptarëve – i takon të jetë tok, ngjashëm me bashkimin e Gjermanisë në vitin 1990. Një federatë e tillë mes Kosovës dhe Shqipërisë, e cila do të synonte patjetër edhe anëtarësimin në BE, me afro pesë a gjashtë milionë banorë, nuk do të ishte as shteti më madh i rajonit. Çfarë do të fliste kundër kësaj?

Krahasimi me ribashkimin gjerman në vitin 1990 çalon në shumë drejtime. Unë nuk dua të bëj ndonjë analogji të mëtejshme për shkak të kontekstit të veçantë historik, rajonal dhe politik. Një gjë është e qartë: të luash me idenë e ndryshimit të kufijve në Ballkan është si të luash me zjarrin, veçanërisht kur këto ndryshime bëhen mbi bazën e përkatësisë etnike. Pasojat mbi balancën e pushtetit në rajon, impakti mbi  shtetësitë e fqinjëve dhe mbi bashkëjetesën sociale të këtyre vendeve – çfarë do të ndodhte për shembull me shqiptarët në Maqedoni? – janë të paparashikueshme dhe ato do të shtonin vetvetiu frikërat historike nga njëra anë dhe aspiratat etnonacionaliste në vendet fqinjë, nga ana tjetër. Do të hapej Kutia e Pandorës dhe do të bëhej një politikë në frymën e viteve ’90. Pasojat tragjike të kësaj politike janë të njohura. Unë gjithashtu nuk njoh ndonjë sondazh, prej nga del se qytetarët i japin rëndësi krijimit të mbretërive të mëdha etnike. Ajo që njerëzit me të vërtetë presin nga politika nuk janë lojërat cinike me iluzione nacionaliste, por zgjidhja e problemeve konkrete në vend – luftimi i korrupsionit dhe i krimit, hapja e vendeve të punës, e perspektivave të  zhvillimit të ekonomisë dhe e një të ardhmeje evropiane. Nëse kjo nuk realizohet, për shkak të paaftësisë ose mungesës së vullnetit, atëherë njerëzit do të votojnë me këmbë, pra, duke u larguar dhe himerat e mbretërive të mëdha etnike do të jenë vende pa popullsi.

Si e gjykoni ju rolin aktual të Shqipërisë në zgjidhjen e çështjes së Kosovës? Çfarë do të prisnit nga Shqipëria tani që dialogu është në fazën përfundimtare?

Qarkullojnë shumë thashetheme, disa prej të cilave ndoshta të vërteta, që i atribuojnë kryeministrit shqiptar Edi Rama një rol të rëndësishëm në diskutimin e shumëpërfolur aktualisht mbi korrigjimin e kufijve ose ndërrimin e territoreve midis Kosovës dhe Serbisë. Dialogu i udhëhequr nga BE-ja midis shteteve sovrane Kosovë dhe Serbi ka si qëllim normalizimin e marrëdhënieve. Shumë babo e mbytin fëmijën, e nganjëherë duhet të kalojë ca kohë derisa të vijë momenti i përshtatshëm. Pra, në këtë fazë përfundimtare, do të ishte më e dëshirueshme sjellja e rezervuar, sesa ngutja e panevojshme.

Kosova është e gatshme t’i anulojë tarifat doganore ndaj prodhimeve  serbe vetëm nëse merr garancinë e njohjes nga Serbia. Serbia, nga ana tjetër, është gatshme për negociata vetëm pas heqjes së tarifave doganore. Si mund të dilet nga ky pat?

Ndonëse janë të kuptueshme frustrimi apo edhe zemërimi i Qeverisë së Kosovës për praktikat e politikës së jashtme serbe – pengimi i anëtarësimit në Interpol, presioni ndaj disa vendeve për të anuluar njohjen e Kosovës – vendosja e tarifave ka qenë një vendim në kundërshtim me parimet e Procesit të Berlinit, me Marrëveshjen e Tregtisë së Lirë të Evropës Qendrore dhe me frymën e procesit të normalizimit. Pjesa më e madhe e shkëmbimeve ekonomike dhe bashkëpunimi mes Serbisë dhe Kosovës është dëmtuar kohët e fundit. Dhe embargoja tregtare – e cila vlen edhe për prodhimet nga Bosnja-Hercegovina – dëmton në radhë të parë popullsinë kosovare dhe sektorin privat.

Disa politikanë shqiptarë kanë bërë thirrje kohët e fundit për një rol më të drejtpërdrejtë të Gjermanisë në zgjidhjen e konfliktit midis Serbisë dhe Kosovës. A e përkrahni ju këtë kërkesë?

Politika e jashtme gjermane është gjithmonë e ngërthyer në një kornizë evropiane. Dialogu i normalizimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë udhëhiqet nga BE-ja. Sidoqoftë, nuk mund të mos vihet re se dialogun nuk do ta dëmtonte pak më shumë orientim, me qellim që te mos përfundonte në një rrugë qorre ose të merrte tatëpjetën. Qysh në vitin 2011, kancelarja Angela Merkel mori përsipër një rol udhëheqës në çështjen e statusit. Ajo ende gëzon reputacion dhe adhurim shumë të lartë në Ballkanin Perëndimor. Pozicionimet e Gjermanisë, si fjala vjen, refuzimi i ndryshimit të kufijve, dëgjohen me vëmendje dhe kanë peshë. Edhe fondacionet politike mund të luajnë një rol në këtë proces. Dhe ne po e bëjmë këtë dhe po e bëjmë duke nxitur këmbimin politik në nivel jo zyrtar dhe në Serbi duke shoqëruar “dialogun e brendshëm”, aq të rëndësishëm, të nisur nga presidenti Aleksandar Vuçiç. Sepse në fund duhet të dalë një zgjidhje, e cila do të pranohet nga të dy popujt, duke përfshirë këtu edhe pranimin e ndonjë fakti të dhimbshëm.

INTERVISTA – “Jeta ime pa Dritëroin, amaneti i tij i fundit”, çfarë rrëfente Sadije Agolli

Nga Eni Vasili – Kjo intervistë është pjesë e një cikli intervistash syresh të cilat mëtojnë të sjellin para lexuesve profilet e disa prej zonjave të cilat në një mënyrë apo një tjetër e kanë shënuar fatin e qytetit. Një prej tyre është zonja Sadije Agolli, bashkeshorte e Dritëroit. Më ka magjepsur gjithmonë kjo bashkëjetesë simbiotike e tyre duke me bërë kurioze për cka e ushqen . Të mirë, të mencur, të ngjashëm, thuajse të bërë një, kështu i kam perceptuar sa herë i kam takuar të dy gjatë vizitave në shtëpinë e hapur për të gjithë.

“Pengu më i madh që kam është që nuk isha aty t’i mbyllja sytë “- më thotë ajo ndërsa pimë kafenë në të njëjtin divan të shtëpisë ku Dritëroin e kam intervistuar kaq herë.“ Mendoj se i ka hequr vetë tubat e oksigjenit, është lodhur dhe e ka bërë kur nuk ndodhesha aty pasi e dinte që nuk do ta lejoja. Besoj që ka dashur vetë të ikë.“

Me këtë rrëfim për dhimbjen që nuk ishte aty në momentin e fundëm  të njeriut që i dedikoi jetën Sadije Agolli më rrëfeu gjithashtu sekretin një dashurie që zgjati gati 55 vjet, sekret që e gjeni në këtë intervisë.

 

Më duhet të falenderoj në mënyrë të vecantë zonjën Agolli që pranoi insistimin tim për këtë intervistë me shumë bujari dhe dashamirësi  në një moment shumë të vështirë për të dhë familjen e saj. Ne vigjilje të një vjetorit të humbjes së Dritëroit ky bashkëbisedim është një dëshmi për jetën e tij si njeri dhe shkrimtar, si baba e si shok, por jo vetëm kaq. Është një dëshmi për një  dashuri të rrallë , ashtu sic e duam  të gjithë.

Intervista ishte një ekskluzive për portalin hapur.al dhe u botua me dy pjesë ne gazeten Panorama.

 

Znj.Sadije dua të nis këtë bashkëbisedim me ju në rradhë të parë duke pyetur për shëndetin tuaj, a jeni e fortë…ka diçka që ju mundon…?

Më vjen mirë që  këtë bashkëbisedim në letër ta bëj me një gazetare, të cilën e vlerësoj, se hyn në rradhën e gazetareve që kanë krijuar emrin e tyre dhe nuk ngatërrohet me emra të tjerë, qofshin gra dhe vajza, qofshin burra. Sigurisht, këtë bashkëbisedim e kam shumë zor ta bëj në mënyrë të natyrshme me zë, por zgjodha letrën e bardhë, se e kam më të lehtë të kuvendoj nëpërmjet saj. Unë kam dhënë shumë pak intervista, sidomos të bëj bashkëbisedime për temat intime të jetës bashkëshortore. Kështu ndodh kur jeton me një figurë të njohur dhe je gjithnjë në hije. Kjo është normale, pasi epiqendra ishte Dritëroi. Pastaj për të dhënë intervista e kam shumë të vështirë, në këto kohë kur po punoj dhe po përjetoj një dhimbje shumë, shumë të madhe e pas një bashkëjetese të gjatë 53-54 vjeçare, bashkëjetesë të plotë, kur plaga nuk mbyllet asnjëherë. Ajo ngacmohet vazhdimisht nga kujtimet, nga mbresat, nga veprat që ka shkruar, nga dosjet e stivosura, nga blloqet e shënimeve, nga albumet e shumta me fotografi, nga telefonatat e shokëve, miqve të shumtë, të njohur e të panjohur, nga sendet e shumëllojta, duke filluar nga stilografët, stilolapsat dhe duke përfunduar me çakmakët, gotat, bastunët, që i dhuruan miqtë, kur Dritëroit iu thye këmba. Orë për orë me Atë, ditën dhe natën, prandaj kam pagjumësi të vazhdueshme, pasi në çdo moment e ndjej parnë meje. Edhe në varreza kam shkuar më rrallë, se nuk e pranoj vdekjen e tij, më duket se e lë vetëm në shtëpi dhe do të më kërkojë. Ende jam si në jerm dhe vetëm e shkruara më bën më të vetëdijshme, shkarkoj llogjikoj, arsyetoj. Në të shkruarën gjej fjalët të komunikoj, pasi dhe fëmijët nuk dua t’i mërzis vazhdimisht me dhimbjen time. Janë 53 vjet, mbi gjysëm shekulli që kemi qenë gjithnjë me njëri-tjetrin, kemi biseduar, kemi qeshur, kemi qarë.

Po bëhet viti nga humbja e Dritëroit… si ju janë dukur këto  muaj… ?

Unë jetoj ditë për ditë dhe orë për orë me Dritëroin, ditën dhe natën, prandaj kam dhe pagjumësi të vazhdueshme, pasi në çdo moment e ndjej se është pranë meje. Edhe në varreza kam shkuar më rrallë, se më duket sikur e le vetëm në shtëpi dhe do të më kërkojë. Janë 53 vjet, mbi gjysëm shekulli që kemi qenë gjithnjë me njëri-tjetrin, kemi biseduar, kemi qeshur, jemi përlotur, jemi grindur, jemi përkëdhelur, kemi diskutuar e debatuar…

 Prej më shumë se 52 vitesh, ju dhe Dritëroi keni ndarë jetën, keni ndarë çdo ditë të jetës tuaj… çdo të thotë sot, ta kalosh ditën pa Dritëroin…

Kuptohet, është një jetë e tërë dhe më duket se më mungon një pjesë e trupit dhe e trurit. Kanë kaluar 11 muaj dhe unë nuk po arrij të mësohem, të ambjentohem me këtë realitet, që është krejt i ri për mua. Kjo është gjendja ime e tanishme dhe shëndeti varet nga kjo. Mua më mungon gjithçka, por ndjej përgjegjësi më të madhe, pasi duhet të realizoj në libra, ato dorëshkrime që nuk arriti t’i plotësojë dhe t’i shihte të botuar. Unë jam shtylla ku duhet të mbahet shtëpia e Dritëroit me vlerat  që ka lënë. Janë fëmijët, nipërit dhe mbesat, janë miqtë, që do të më ndihmojnë për të realizuar ëndrrën e kësaj jete, që më ka mbetur, me aq sa kam mundësi, fizike dhe shpirtërore.

 

Dritëroi, megjithëse ka shkruar në poezi, në prozë, në drama, në publicistikë, për pleqërinë, nuk i pëlqente ta quanin plak. Ai përdorte më shumë fjalët, i moshuar dhe e moshuar, pasi siç thoshte Ai: “plak apo plakë” quhesh kur ke humbur mendjen dhe nuk bën asgjë. Derisa unë vazhdoj të lëviz, të bëj dhe të kryej punët e mija, derisa kam interes të lexoj, të shkruaj, të jap mendime, të ndjek ngjarjet letraro-artistike, politike dhe shoqërore nëpërmjet kanaleve televizive, domethënë që e jetoj jetën plotësisht. – më përsëriste shpesh.

Këtë parim ndjek edhe unë tani. Sigurisht, lëvizjet dhe hapat që hedh tani, janë më të javashme. Edhe dashurinë dhe dhembshurinë për njerëzit që dua, i shpreh më shumë dhe më shpesh. Dhe në përgjithësi, fal gabimet apo justifikoj të metat, që vë re tek të tjerët. Nuk bëhem hatërlie, siç i themi ne në Shkodër, siç bëhesha kur isha më e re dhe me Dritëroin pranë.

Ju më pyesni si e kaloni ditën pa Dritëroin. Po përpiqem të përshtatem me këtë mënyrë jetese të re, kur më mungon gjëja kryesore: dashuria, dhëmbshuria, fjala, zëri i tij, që më kanë shoqëruar për 53 vjet me radhë. Kjo është gjëja më e vështirë për të gjithë ata që humbasin njeriun më të çmuar, jo vetëm duke u nisur nga numri i viteve të kaluara së bashku, por edhe nga kujtimet dhe deri tek elementet më të vogla, që mbushin jetën tonë nga lindja deri sa mbyllim sytë.

Unë Dritëroin e kam pranë në çdo orë të ditës dhe të natës, pasi ditë-nata më janë bërë njëlloj, nuk vë re dallim mes tyre,  edhe nga që rri gjithnjë me dritë të ndezur. Atë e kam para syve, me kokën e bukur dhe të hijshme, të vendosur në mes të jastëkut, trupin e drejtuar në dyshek, sytë e mbyllur si në gjumë. “S’duhej t’ia prish gjumin,” – flas me vete dhe lotët më rrjedhin si nga një burim i vogël.

Lexoj poezitë, aforizmat, letërkëmbimin 1964-65, shkruaj dhe lus Zotin të m’i forcojë gishtërinjtë, që deri sa kam mendjen, të kem dhe forcë fizike për të përballuar këtë realitet të ri. Ai fjeti dhe do të zgjohet kur të shkoj pranë tij dhe të përqafohemi në tokën mëmë që na bashkon.

Në këto muaj e kam pasur trurin gjithnjë të kurdisur, siç thoshte Dritëroi, dhe nuk kam fjetur ditë, natë. Edhe ilaçet e gjumit nuk më bënin efekt, por më jepnin vetëm turbullirë, prandaj nuk i përdora. Më dilte përpara vetëm Dritëroi dhe jeta me të, shfletoja dorëshkrimet, albume fotografish, libra dhe pyesja veten: Ç’do të bënte Dritëroi po ta lija vetëm?  Ai në moshën e tretë kishte vështirësi në ecje, sidomos kur theu këmbën, prandaj u mbyllëm katër vjet në shtëpi. Por Ai e mbushte ditën dhe natën me punë, e çkurdiste trurin, kur donte të flinte duke zbatuar çdo këshillë mjekësore. Bëhej fëmija më i bindur, ndërsa lapsin dhe letrën nuk i ndau kurrë. Për këtë arsye dhe unë këto muaj kam shkruar, pasi shkarkoj ato që ndjej.

“E dashur Sadije, të dua si jetën time, madje më shumë, unë dëshiroj sinqerisht të vdes dhe ti të jetosh. Unë edhe i vdekur do të të ndjek për të parë buzëqeshjen tënde, megjithëse kjo buzëqeshje brenda errësirës së varrit nuk duket, por unë do të bëj të pamundurën, qoftë edhe me anën e një fluture, që do të dalë nga kockat e mija.”   

Ky eshte nje dedikim I jashtezakonshem per ju ,ne fakt prania juaj ne vepren e Driteroit eshte konstante,jeni ne nje mori poezish fashurie po ky paragraph merr nje kuptim tjeter sot.A kaardhur flutur tek ju gjate ketij viti te veshtire ?

Ky ishte amaneti i Dritëroit qysh në 11 Maj 2014, pothuaj tre vjet para se të vdiste fizikisht, pasi Ai vetë e ka pohuar se do të vazhdojë të jetojë dhe këtë e ndjej çdo ditë dhe çdo natë, unë jetoj me të, pasi më shoqëron vazhdimisht jo me një  flutur, por me gjithë qënien e tij.  Ai ma la këtë amanet, kur më shihte se unë isha e lodhur, depresive, nostalgjike, kur fillova të hedh ndonjë gotë raki, të cilën nuk e kisha dashur asnjëherë. Donte të më gjallëronte, të më jepte kurajo, siç më kishte dhënë gjithnjë në çaste të vështira, që kishim kaluar së bashku.

Duke jetuar me njëri-tjetrin dhe për njëri-tjetrin Ai e ndjente dhe e kuptonte se do të linte pas një vuajtje dhe dhimbje të madhe, prandaj e shkroi atë letër, që të kisha ku të mbështetesha, ashtu siç shkroi përpara shumë viteve poezinë “Kur të jesh mërzitur shumë”. Ky është një nga tiparet e madhështisë së tij, prandaj Ai ka mbetur për mua dhe familjen si Shën Dritëroi. Ai ishte i ndërgjegjshëm deri sa mbylli sytë, në dashurinë që kishim pasur mbi gjysëm shekulli, por lutej që unë të mos humbja mendjen dhe të vdisja, por të vazhdoja rrugën e tij, që të hapja gjithë ato dosje të stivosura, t’i nxirrja në dritën e botimit, siç po punojmë me fëmijët tani.

Amaneti i Dritëroit m’u kujtua edhe atë 5 shkurt 2017, kur toka u bë shtëpia e tij e re. Ishim të gjithë, jo vetëm unë, si të hutuar dhe nuk e dinim se kush do të mbante fjalën e lamtumirës. Mua m’u kujtua edhe në atë çast biseda me Dritëroin për vdekjen dhe Zylon e famshëm.   “Duhet të kisha shkruar në roman edhe si i shkruan Demka një fjalim vdekjeje Zylos në raste lamtumire a përcjelljeje të ndonjë personaliteti, pasi është rrezik që edhe mua do të më përcjellin pa fjalë lamtumire. Por me që nuk e kam shkruar në roman, duhet ta shkruaj për veten time sa jam gjallë, se ju të gjithë do të hutoheni dhe do të thoni: “Po ky lugat pse vdiq, se ne nuk ishim përgatitur për ta përcjellë.”

Dhe qeshte, megjithatë nuk e shkroi. Ëndërronte të punonte dhe të shkruante vëllimin e dytë të “Shkëlqimit dhe rënies së shokut Zylo”, në shoqërinë kapitaliste. Mendjen dhe frymëzimin e kishte, por gishtërinjtë nuk i bindeshin. Mua më jepte sentenca apo poezi të shkurtëra për t’ia shkruar dhe nuk i shkonte ndërmend që të merrnin ndonjë sekretare për të na ndihmuar.  “Zylo dhe Demka në kapitalizëm do të jenë unikalë dhe ke mundësi të shkruash i lirë, pa autocensurë, por ç’ t’i bësh pleqërisë.” – më thoshte, duke qeshur, me dëshpërim.  Ai, Eni, parashikonte çdo gjë me qartësi, prandaj them me bindje se vetëm njeriu gjenial mund të ishte i tillë.

Dhe atë ditë të 5 shkurtit të 2017-ës, ditën e lamtumirës, kujtova fjalët e Dritëroit për fjalimin e vdekjes, pasi nuk dinim kush do ta mbante, prandaj mora mikrofonin dhe përshëndeta njerëzit që kishin ardhur për ta përcjellë.   Siç duket, Zoti të jep një fuqi mbinjerëzore për të kaluar situatat e vështira, pasi përshëndeta edhe në drekën që shtruam.  Më vonë unë nuk kujtoja asgjë, por pyesja fëmijët, Elonën dhe Artanin, që më kujtonin këto muaj që kalova pa Dritëroin. Ja është ajo flutura që la Ai dhe që më sjell në vete për të kryer detyrat e mia si zonjë shtëpie. Duket në atë flutur është shpirti i Shën Dritëroit, që nuk vdes, por jeton me ne edhe nëpërmjet veprave të shumta që ka lënë.

Dua të kthehem tani shumë vite më parë… si u njohët me Dritëroin…e mbani mend atë moment…

Takimi i parë me Dritëroin ka qenë në një aktivitet letraro-artistik në Fakultetin Histori-Filologji në fundvitin e 1962-së. Këto ishin aktivitetet që na gëzonin ne të rinjtë e asaj kohe, pasi mbylleshin me një mbrëmje vallëzimi. Dritëroi ishte i martuar me gruan ruse Nina dhe kishte një djalë 6-vjeçar Arianin. Kështu, kur vallëzova me Atë, m’u duk një burrë i pjekur dhe jo djalosh. Unë kisha mbushur 21 vjeç. Duke kërcyer tango, më tha: “Unë kërcej vetëm tango dhe vals, pasi fokstrot nuk kërcej dot, se nuk di të hidhem dhe kam frikë mos u shkel këmbët vajzave dhe ma marrin për të keq”.

Çfarë ju pëlqeu tek ai…çfarë ju tërhoqi…

Ishte i çiltër, bënte humor dhe dinte menjëherë të komunikonte me të panjohurit. Ky takim mund të harrohej, po të mos takoheshim përsëri në dasmën e Elena dhe Ismail Kadaresë në vjeshtën e vitit 1964. Dritëroi, në atë kohë, ishte beqar, pasi Nina, ishte larguar së bashku me  djalin Arian. Ndarja kishte ndodhur pas prishjes së marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik.  Ajo qante vazhdimisht për prindërit e moshuar, që jetonin në Peterburg, qante për vendin e saj, që nuk do t’i shihte më. Jeta u bë e padurueshme, prandaj të dy vendosëm që ajo të kthehej  së bashku djalin në Bashkimin Sovjetik. Sigurisht ka qenë e vështirë ndarja edhe me Ninën, edhe me Arianin, që nuk arrinte të kuptonte asgjë nga arsyet e vërteta të largimit. Por kjo ishte zgjidhja më e mirë dhe më e drejtë për të dy. Edhe unë nuk pranova të qëndroja në Rusi, pasi më propozuan edhe të punësohesha në gazetën ku kryeva stazhin e gazetarit. Atje e ndjeja veten të huaj. Edhe ajo, megjithëse ishte mësuese e anglishtes në shkollën e mesme të përgjithshme “Sami Frashëri”, e njdente veten gjithnjë të huaj dhe nuk përshtatej në mjedisin shqiptar.

Kështu më tregoi Dritëroi shumë më vonë, kur u martuam, historinë me gruan ruse dhe nuk e kemi përmendur më as unë, as Ai. Këtë kapitull të jetës Ai e kishte mbyllur dhe as unë nuk e ngacmova një plagë të rinisë së tij. Të kthehem tek pyetja juaj për njohjen time me Dritëroin.

Në Elbasan, në dasmën e Elenës ne ishim të ftuara si mikesha të saj, kurse në dasmën e Ismailit në Tiranë si shoqe-krushka. Ishte dasëm shkrimtari, me të ftuar shkrimtarë të moshave të ndryshme, por të pa shoqëruar nga gratë e tyre. Dasma, si të gjitha dasmat, ishte e gëzuar; Elena ishte shoqja e parë e kursit gjuhë-letërsi, që martohej me një poet-shkrimtar. Doli nuse shumë e bukur.  Gjithë shkrimtarët kërcenin me ne vajzat-studente të vitit të katërt të letërsisë.

Dritëroi qëndronte në një tavolinë me gotë rakie përpara dhe herë pas here i dëgjohej zëri i lartë, duke ngritur dolli për çiftin e ri.  Shkrimtari Naum Prifti donte ta shkëpuste Dritëroin nga tavolina dhe vetmia dhe i propozoi ta njihte me një shoqen time, por Ai i kishte thënë: “Dua të njihem me atë shkodranen tjetër, se ka bel të hollë e vithe të kolme.”  Kështu, u shkëput Dritëroi nga tavolina dhe gota e rakisë, kërceu tango dhe vals, duke zhurmuar me zërin e tij të fortë.

Nga mesi i natës, kur u larguam nga dasma, Dritëroi na ftoi në shtëpinë e tij, që e kishte në Bulevardin “Stalin” siç quhej në atë kohë Bulevardi Zogu I, karshi ndërtesës së gazetës “Zëri i Popullit”. Hokatar e duke folur me zë të lartë zgjoi edhe prindërit e moshuar me vizitën e pazakontë të mesnatës. Kishte një dhomë-studio të bukur, me bibliotekë të pasur, me një akuarium me peshq të kuq të vegjël. Dritëroi, siç dukej e kishte të zakonshme këtë sjellje, pasi prindërit e tij nuk u zgjuan të alarmuar, kur hymë ne.

Ditë më vonë filluan takimet tona në pasditet letrare në shtëpitë e Naum Priftit, Fatos Arapit, të piktorit Andon Kuqali, në kafenenë para konviktit të vajzave në rrugën e Elbasanit, në kodrat e qytetit të sapondërtuar Studenti, në kodrat e Liqenit…

A e munduat shumë Dritëroin deri sa i thatë “PO”, apo u dorëzuat lehtë…

Dashuria jonë nuk lindi me shikimin e parë, më shumë u tërhoqëm duke njohur më mirë njëri-tjetrin. Dritëroi ishte i çiltër, i natyrshëm. As njëri, as tjetri nuk u dorëzuam lehtë, sidomos unë, që isha e rrethuar nga paragjykimet. T’i jepja fjalën për martesë një burri, që kishte qenë një herë i martuar, që kishte edhe një fëmijë, nuk ishte e lehtë. Dashuria erdhi duke u forcuar pas shumë takimeve, deri sa përfundova në shtëpinë e tij. Atë natë i dhamë fjalën njëri-tjetrit për martesë.

Ne i ishim rrëfyer njëri-tjetrit për çdo gjë: për rrethin familjar, farefisnor, miqësor… Dritëroi ishte komunist dhe ishte i pari, që hynte në familjen tonë të prekur nga reformat e viteve 1945-47, si ish- tregëtarë. Qysh në moshë  të njomë kam parë babain dhe xhaxhain e madh me pranga në duar, pasi i kishin sekuestruar arka dhe qypa me florinj të tyre dhe të një mikut të tyre, Man Tepelija quhej.

 Çfarë mund të na thoni për momentin, që konsiderohet edhe “magjik” për një çift… si ndodhi… e prisnit atë ditë, atë moment që erdhi edhe propozimi për martesë…

Dritëroi si komunist, mund ta kishte më të vështirë bashkimin me mua, e megjithatë ai nuk i dha rëndësi,  më tregonte dhe Ai historitë e veta familjare. Gjatë kësaj kohe ne iu rrëfyem njëri-tjetrit  më shumë se sa mund të rrëfehej një besimtar tek prifti. Ndofta këto rrëfime, para se t’i jepesha plotësisht, janë sekreti i një dashurie jetëgjatë.

Virgjëria ishte gjëja më e çmuar për një vajzë të ndershme të asaj kohe. Dhe ajo natë ka qenë celebrimi i një dashurie pa dëshmitarë, nën dritën e hënës së vjeshtës. Por më vështirë e pata për ta bindur babain fanatik e besimtar.  Kjo është një histori më vete.

 Në vitet ’60, nuk ishim në botën e internetit dhe teknologjisë, por në kohën kur shkëmbeheshin letra…dhe mes jush dhe Dritëroit shkëmbeheshin shumë të tilla, sidomos para datës së dasmës…mbani mend ndonjë detaj prej tyre…

Dritëroi u detyrua nga dashuria për mua, t’i zbatonte rregullat e asaj kohe, të qëndronte një vit i fejuar. Prandaj dhe patëm një letërkëmbim të gjatë me letra, kur mungonte bota e internetit dhe e teknologjisë  së sotme. Bukuria e këtyre letrave qëndron në faktin se shumica e tyre u ruajtën nga të dy për 52 vjet me radhë, se mund të humbnin, siç kanë humbur shumë gjëra të tjera.

Dritëroi ishte i ndërgjegjshëm si shkrimtar dhe më përsëriste vazhdimisht: “Asgjë e shkruar nuk duhet të humbasë, se ka vlerën e vet.” Dhe tani ky letërkëmbim më ka zgjuar shumë ngjarje, që ishin harruar në sirtaret e kyçura të trurit. Sigurisht, më kanë ngjallur shumë emocione dhe prandaj po vuaj dhe e kam vazhdimisht pranë unë dhe fëmijët. Për këtë arsye nuk mësohemi me vdekjen e tij, na duket se fle dhe do të zgjohet përsëri.

 

Unë kam pasur privilegjin të jem e dashura, gruaja, mikja e tij gjatë një jete: në rini, në pleqëri dhe deri sa mbylli sytë. Elona ka bërë një punë të madhe me botimet e fundit, pasi plotësohet biografia e Dritëroit, të cilën e ka lënë të shkruar në të gjitha veprat e tij. Sa herë i thosha, që të shkruante autobiografinë e tij, më thoshte: “Është herët akoma. Kam plane të tjera.”

Ndërsa herën e fundit, kur e hapa këtë temë, më tha: “Nuk do ta shkruaj. Biografia ime është e shkruar në veprat që kam punuar një jetë të tërë. Le ta bëjnë biografët, se e gjejnë të plotë me të mirat dhe të këqiat e mia.” Dhe Dritëroi kishte të drejtë: Në qendër të krijimtarisë së tij është njeriu me ngjarjet e veta, është mjedisi i kohës, natyra, familja, shoqëria, historia e vendit  gjatë gjashtë dekadave. Është fat për Dritëroin vetë dhe vendin tonë që Ai e jetoi jetën me intensitet, me parime, me ideale të larta, me moral të pastër, me sinqeritet, natyrshmëri, pa hipokrizi, pa urrejtje…

 Ç’vend ka zënë poeti i madh Dritëro Agolli, si bashkëshort dhe si baba? Ka një ndarje në këtë çështje apo është e vështirë…

Dritëroi ishte baba i dashur, por që nuk e shprehte me fjalë. Ai, nuk mbaj mend asnjë herë, t’i ketë qëlluar fëmijët gjatë gjithë jetës së tij. Shqetësohej për shëndetin e tyre dhe si i pagjumë i kontrollonte gjatë natës, kur unë flija nga lodhja e ditës. Edhe po të kishte ndonjë vërejtje për ata, m’i thoshte mua për t’ia transmetuar. Sa herë fëmijët e pyesnin për problemet që kishin në shkollë, ai nuk përtonte, linte çdo punë dhe jua shpjegonte me hollësi. Nuk bënte dallim mes fëmijëve dhe fjalët e mira dhe të ëmbla nuk ia kursente për t’i lavdëruar.

Ndonjëherë edhe i citonte fjalët e tyre në biseda me mua apo me miqtë. “Këtë më tha Elona, këtë më tha Artani”. Krenohej si çdo baba. Për ne, si familje, Ai ishte burri i shtëpisë, që kishte detyrimet e veta si çdo njeri tjetër i zakonshëm. Kishim kërkesat tona ndaj tij, në mënyrë të natyrshme siç i ka çdo familje, drejtuar një bashkëshorti, babai e gjyshi më vonë. Ai ndihej i lumtur apo i trishtuar kur nuk e dëgjonim. Mos mendoni se Ai nuk nxehej dhe çdo gjë rrëshqiste si në vaj. Ai kur nxehej ishte devollli gjaknxehtë, por falte shpejt dhe nuk e mbante inatin. Unë përpiqesha që të ishin sa më të rralla këto ndodhi, por ka pasur edhe shumë syresh.

A do të ishte për ju, i njëjti Dritëro, nëse nuk do të ishte edhe poeti që njohim ne…

Në fillim, kur u takuam, e njoha si poet dhe gazetar, por më vonë, në jetën familjare, ai ishte burri, babai i fëmijëve, që kishte detyrimet e veta. Nuk mendoja se duhet të ishte i privilegjuar. Ato ishin vlera të tjera, që plotësonin figurën e tij, e pasuronin me tipare të reja, por për ne ishte burri i shtëpisë, shtylla e shtëpisë, shtylla ku mbahej një familje. Talentin dhe prirjet ia kishte dhuruar Zoti dhe natyra. Ai sakrifikonte nga gjumi për të përmbushur pasionin e tij, si çdo krijues.

 A ishte e vështirë për një familje si ju, të jetonit në diktaturë…

Unë linda, u rrita, u formova në atë regjim, në të cilin, që në Kushtetutë ishte shkruar për diktaturën e proletariatit si forcë drejtuese dhe udhëheqëse. U mësuam me atë mënyrë jetese me shtrëngesa, por dhe privilegje si intelektualë. Luftonim për të jetuar me ndershmëri dhe bënim jetë modeste si të gjithë. Mos mendo se ne përmendnim fjalën komunist dhe diktaturë edhe kur bënim dashuri, edhe kur hanim bukë, edhe kur punonim. Bënim jetën e zakonshme të çdo çifti si në realitetin socialist, ashtu edhe në shoqërinë kapitaliste, me hallet dhe gëzimet, që të sjell puna, familja. Kështu, ishim përshtatur dhe luftonim për ta shijuar jetën me ato mundësi që kishim, me ndershmëri dhe pa njollosur emrin tonë me djallëzira, gënjeshtra. As duhet menduar që Dritëroi ishte komunist, anëtar i Partisë së Punës, dhe e ndjente veten të privilegjuar në shoqëri, në punë apo edhe në shtëpi. Kujtoheshim për këtë emërtim vetëm kur kishte ndonjë mbledhje të jashtëzakonshme partie.

Dritëroi ishte gazetar, poet dhe shkrimtar dhe do të ishte i tillë, me talentin që i fali Zoti dhe natyra, në çdo regjim që të jetonte. Në rastin e shkrimtarit vlerësohet talenti, pastaj vjen regjimi. Po të them të drejtën, nuk kam dëshirë të futem në këtë temë, se edhe baskëbisedimi  im do të politizohet, siç bëhet kur diskutojmë edhe për ushqimet që hamë për të jetuar. T’ia lemë historianëve, që janë të shumtë dhe kritikëve për të diskutuar dhe për të shkruar për këto probleme aq të përfolura në të përditshmen tonë. Do të thoshim se edhe Molieri që i mbyllte komeditë me fjalët: “Rroftë mbreti”, ka qenë monarkist që lëvdonte mbretërit dhe do të harronim se ai erdhi me veprën e tij deri në ditët tona. Veprat e tij lexohen e duartrokiten edhe sot në shekullin e 21-të.

Edhe shkrimtarët që kanë krijuar në kohën e socializmit, po të duash themi, në kohën e diktaturës, do t’i vlerësojmë nga veprat. Sigurisht, kjo do të ndodhë pas 30-40 viteve, por tani mund të them se për Dritëroin kishte vlerë vepra që shkruante, siç e ndjente dhe përjetonte. Moto e jetës së tij ishte që mos i bënte keq asnjeriu, përkundrazi t’i ndihmonte me mundësitë që kishte.

Ka nga ata që poetin e shohin edhe si shkrimtar të oborrit, që i shërbeu sistemit. Keni një koment për këtë çështje?

Dritëroi ishte gazetar, poet, shkrimtar, në radhë të parë, pastaj njeri aktiv në politikë. “Po të kishim para syve vetëm parime, parime, ideologji, ideologji nuk do të bënim asgjë”, – më thoshte me të qeshur kur dëgjonte diskutime të zgjatura për këto tema. “Duhet të shohim përpara, të ardhmen, ku do të arrijmë, prandaj jetojmë dhe luftojmë për të triumfuar më e mira pas diskutimeve dhe debateve”. Si armë në krijimtari dhe në jetë, Ai kishte humorin, ironinë, logjikën, diturinë e fituar nga leximet e shumta në çdo fushë të jetës.

Që prej vitit 1975 ka qenë edhe deputet, në Kuvendin Popullor. A mendoni se i ul pikë figurës së poetit të madh, angazhimi i tij politik gjatë kohës së diktaturës…

Kur u zgjodh deputet në Kuvendin Popullor dhe anëtar i Komitetit Qendror, Ai qeshte dhe më thoshte: “Sapo u zgjodha unë, u hoqën dy privilegje, 1000 lekshi (i vjetër) dhe një latë drush”, që e jepnin në kohën e dimrit plus të tjerëve. “Siç duket, jemi në fazën e kursimeve dhe nuk ia dalin me gjithë këto deputetë dhe anëtarë të KQ të PPSH dhe unë isha tersi, që u bëra shkak edhe për të tjerët. Ose janë keq me planet dhe do të kursejnë më shumë.” Nuk kam koment apo vlerësim për periudhën e socializmit totalitar, le të flasin të tjerët, pasi është temë shumë e gjerë dhe për një bisedë të veçantë

Nga ana e tij, vetë Dritëroi duket se nuk e vlerëson shumë këtë pjesë të karrierës së tij. Ai ka shkruar disa epitafe për veten e tij një ndër të cilat është edhe ky… “Këtu po prehet Dritëroi në gjumë, Nën dhe si mëkatar dhe si poet. Mëkate ndofta nuk do bënte shumë, Sikur mos kishte qenë deputet”

Epitafi që citoni ju, është më përgjithsues. Ai e ka shkruar këtë poezi pas viteve ’90-të, dhe janë deputetë (të zgjedhurit e popullit) të çdo sistemi apo regjimi. Ai ka qenë deputet në dy rregjime: edhe në socializëm, edhe në periudhën e tranzicionit demokratik. Megjithatë, të them me bindjen e një gruaje që ka bashkëjetuar 53 vjet, Dritëroi nuk ka bërë asnjëherë mëkate në kuptimin e plotë të kësaj fjale. Ai ka lënë pas gjithë atë krijimtari, që ndonjë tjetri me më pak talent dhe cilësi, do t’i duheshin dy dhe ndofta tre jetë.

Këtë përfundim nxjerr tani kur po kaloj me sy, me mendje dhe po shfletoj gjithë veprën e tij, dorëshkrimet, blloqet e shumtë me shënime, mjetet e ndryshme, që mblidhte dhe i sistemonte vetë…

Dritëroi ka qenë një shkrimtar i angazhuar, nuk kanë munguar komentet e tij mbi politikën. A keni pasur ju një rol në formësimin e qëndrimeve të Dritëroit pas viteve 90? Konsultohej ai me ju?

Me Dritëroin kemi diskutuar për çdo problem qysh kur jemi dashuruar, fejuar dhe më vonë martuar. Ai jo vetëm këshillohej, bisedonte me mua, por Ai dëgjonte dhe një fëmijë, një njeri fare të zakonshëm dhe lapsin e letrën s’i ndante kurrë nga vetja. Po të isha skulptore, sigurisht po të kisha aftësinë dhe talentin e skulptores së vërtetë, do ta gdhendja portretin e tij në formën e një libri të madh me një laps. Ky është imazhi që më shoqëron kudo që ndodhen.

Nga bashkëbiseduesi dinte çfarë të merrte dhe ta përdorte kur bënte komentet e tij jo vetëm në politikë, por në çdo fushë tjetër të jetës. Ne kemi ndikuar tek njëri-tjetri, pasi kemi pasur fatin të puqeshim bashkë edhe me punën që kryenim. Shpesh herë edhe shërbimet jashtë Tiranës i organizonim së bashku. Unë  kam punuar si gazetare në gazetën “Mësuesi” dhe në revistën “Skena dhe ekrani” qysh kur u hap dhe deri sa u mbyll pas viteve ’90. Ndofta ky është një nga sekretet e dashurisë sonë jetëgjatë, pasi gjenim mirëkuptim në çdo problem, të lehtë apo të vështirë.

 Mund të na rrëfeni se cili ka qenë momenti juaj më i vështirë përpara viteve ’90 dhe se cili ka qenë momenti më i vështirë pas viteve ’90?

Si në të gjitha familjet, kemi pasur edhe momente të vështira dhe e kam të zorshme të dalloj njërën prej tyre, para dhe pas viteve ’90. Jeta është luftë, përpjekje, andralla të shumta, të cilat në këtë moshën time 75-vjeçare, nuk më duken asgjë, por ndryshe jeta nuk do të kishte bukurinë dhe plotësinë e saj. Këto probleme ishin familjare dhe shoqërore, pasi çdo shqetësim ka efektin zinxhir, ndikojnë tek njëri-tjetri. Përveç problemeve që sjell krijimtaria dhe sidomos veprat me dilema, pikëpyetje, që direkt apo indirekt atakojnë regjimin e kohës; dhe këto nuk ishin të pakta, sidomos në prozë; kishte dhe probleme të tjera kur ashpërsohej lufta e klasave, kur futeshin në burg miq apo shokë, që krijonin tension dhe thyerje të qetësisë të jetës së përditshme. Ndërsa pas viteve ’90, ishte ndodhia në Kongresin e 10-të të PPSH-së, mbas fjalës apo diskutimit të Dritëroit në atë Kongres.

Dritëro Agolli, Ismail Kadare

Mbas një nate pa gjumë, duke e daktilografuar këtë fjalim në makinën Olivetti, Dritëroi u ndesh me kundërshtimin e sallës me delegatë të Kongresit. E mbaroi fjalën e tij, duke i thënë: “Siç po shoh, ju nuk do të rinovoheni kurrë dhe kot u lodha duke folur në këtë sallë.” Dhe u ul në radhën e parë, nuk shkoi në vendin që kishte zënë në fillim të mbledhjes. Pas mbledhjes Ai nuk erdhi në shtëpi, pasi e kishte marrë Petro Lalaj me vete në shtëpinë e tij.

Atë ditë u shqetësova shumë, pasi dy policë vërtiteshin përreth Pallatit tonë, ndërsa më vonë më morën në telefon nga Ministria e Brendshme dhe më thanë, që të mos shqetësoheshim, se na kishin marrë në mbrojtje edhe neve, edhe Dritëroin atje ku ishte. Kur  Dritëroi u kthye në shtëpi, i shoqëruar nga punonjës të Ministrisë së Brendshme, e kaloi këtë situatë me humor, duke thënë: “Sa budallenj janë. Nuk kuptojnë asgjë, nuk kuptojnë gjendjen në të cilën ndodhemi, por thërrisnin Parti-Enver. Ishin të egërsuar shumë, por asgjë nuk do të bëjnë. S’kanë më forca, që ta kthejnë mbrapsht këtë lëvizje, që ka filluar.” Kjo ndodhi i përket 12 qershorit 1991.

Pastaj ka ngjarje të shumta, që mbushnin jetën tonë, me krijimtari letrare dhe publicistike, me botime librash, me debate, me takime të ndryshme…

Ju keni qenë komshinj me Kadarenë. Çfarë marrëdhëniesh kishit me Kadarenë dhe familjen e tij? Pse u ftohën marrëdhëniet mes dy shkrimtarëve në vitet ’80?

Me Ismailin dhe Elenën kemi pasur gjithnjë marrëdhënie të mira. Me Elenën isha katër vjet në degën Gjuhë-Letërsi të fakultetit Histori-Filologji. Ishim shoqe, siç janë vajzat studente që ndajnë gjithnjë në mes tyre gëzimet dhe shqetësimet. Kemi shkuar në shtëpinë e saj në Elbasan për Ditën e Verës vazhdimisht. Njiheshim dhe me prindërit e saj, të cilët ishin shumë të dashur.

Edhe dashurinë me Ismailin e morëm vesh dhe krenoheshim që vajza e kursit tonë, ishte e dashura e një poeti të njohur. Ishim vajza dhe djem të gjallë, gazmorë, që shfrytëzonim kohën e lirë duke lexuar e duke bërë jetë artistike. Mos mendoni se ne në atë kohë bisedonim për diktaturën. Me ato mundësi, ne e gëzonim jetën, lexonim shumë, pasi nuk ishte koha e sotme e internetit dhe erës dixhitale. Ishte një jetë më romantike dhe me ëndrra.

Ishim të lira, se jetonim në konvikt dhe secila njihej dhe dashurohej me ndonjë djalë e më vonë, shumica u martuan me ata që donin. Sigurisht, kishte dhe drama ndarjesh, por çdo gjë merrej vesh se ambienti ku zhvilloheshin këto ngjarje, ishte i kufizuar. Me Elenën dhe Ismailin u lidha më ngushtë pas njohjes me Dritëroin, pasi shpeshherë takimet bëheshin edhe në apartamentin e tyre. Kur vonohesha në takimet me Dritëroin, ka pasur raste, sidomos në fillimet, shkoja te shtëpia e tyre për ta kaluar pjesën tjetër të natës në një krevat portativ, që kishin ata në apartament.

Eni, më fute në historinë e rinisë së shkujdesur nga rregullat dhe normat. Ishim naivë dhe të pastër në dashuri, miqësi dhe në shoqëri. Ne e kemi ruajtur dhe forcuar shoqërinë dhe miqësinë në çdo kohë. Me çiftin Kadare nuk mbaj mend të kemi shkëmbyer fjalë me zë të lart, në asnjë rast. Secila familje krijoi miqësitë dhe shoqëritë e veta me kalimin e kohës dhe është normale. Varet nga puna, kërkesat, shijet letrare, nga takimet me miq të rinj, nga interesat e punës dhe krijimtarisë. Dritëroi ishte edhe gazetar, prandaj kemi pasur një rreth të gjerë miqsh dhe shokësh.

Ne u lidhëm shumë me çiftin e kinoregjisorëve të shquar, Xhanfise dhe Endri Keko, me familjen e Rita dhe Niko Nikollës, me çiftin Gjenovefa Heba dhe Nikolla Zoraqi, me çiftet e Vangjush Gambetës dhe Vangjush Zallëmit, me Gjenovefa dhe Arqile Aleksit, me Sotir dhe Violeta Papulin (Çotin e quajtur ndër miq), dhe sa të tjerë, më shumë apo më pak të njohur në të gjithë Shqipërinë. Ti Eni thua se ishit komshinj me Kadaretë dhe çfarë marrëdhëniesh kemi pasur? Shumë të mira, jo vetëm kur ishim komshinj në pallatin e Rrugës së Dibrës, por edhe kur ishim të ndarë nga shtëpitë. Nuk ishin këto vizita te njëri-tjetri vetëm me raste festash a ditëlindjesh, pra, zyrtare, por edhe me rast e pa rast. Uleshim ne në apartamentin e Elenës dhe Ismailit një kat më poshtë dhe ngjiteshin ata te ne, pa lajmërime ditësh apo orësh. Ftohja pas viteve ’80 nuk është e vërtetë. Kemi pasur gjithnjë miqësi dhe shoqëri të mirë.

Po tregoj dhe ngjarjen e “arratisjes” së Ismailit pas viteve ’90. Ai, atë natë, u ngjit lart në apartamentin tonë, si zakonisht me Elenën dhe i tha Dritëroit: “Do të shkoj në Francë, se kam një takim për librat që më janë botuar atje. Nuk e di a e ke të lirë makinën dhe shoferin Spiro për të më përcjellë deri në Rinas? Këtë herë kam disa valixhe dhe makina ime nuk i zë, prandaj më duhen dy makina.” Dritëroi iu përgjigj: ” Po, patjetër do të vijë Spiroja.” Biseduan për librat që i ishin botuar në Francë dhe të nesërmen, ai iku dhe u shpërnda lajmi për arratisjen e Kadaresë. Ai, derisa nuk kishte makinë, merrte shoferin me makinën e Dritëroit si kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, sa herë shkonte me shërbim në rrethe apo kishte ndonjë problem tjetër e neve na dukej normale ta kërkonte për një rast të tillë.

Artani, djali ynë, kur kishte parë Elenën dhe Ismailin poshtë, para nisjes në Rinas me dy makina të mbushura me valixhe, i tha Dritëroit: “Babi, Ismaili nuk do të kthehet nga Franca, do të ikë.” “Jo, mor, nuk ikën Ismaili”, iu përgjigj Dritëroi. Por, të nesërmen e asaj dite u përhap lajmi se Ismaili kishte kërkuar strehim politik në Francë. Zhurmoi shtypi duke e etiketuar me lloj-lloj epitetesh. I kërkuan edhe Dritëroit të prononcohej në gazetën “Zëri i Popullit” dhe në mbledhjen e organizuar në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve, ku ishte kryetar i saj. Ai nuk e quajti as tradhtar, as i pabesë, as si ishi privilegjuar që tradhtoi interesat e vendit, por tha: “Ismaili u largua nga vendi i dëshpëruar, ngaqë reformat për ndryshim po vonohen”.

Prandaj, pyetja juaj pse u ftohën marrëdhëniet është e pabazë; mund të them se edhe në periudhat më të nxehta politike, ato kanë qenë korrekte dhe normale, me zigzaget e tyre si krijues, si shkrimtarë, si miq. Secili ka pasur miqësitë dhe shoqëritë e veta, por e respektonin njëri-tjetrin. Dritëroi ka qenë gazetar, më vonë, kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve. Ka krijuar duke shfrytëzuar kohën e lirë, pa marrë muaj pushimi me lejë krijuese. U jepte lejë krijuese shkrimtarëve dhe artistëve të tjerë, si dhe profesione të lira.

Elona ka publikuar në fb “Kështu dhe ashtu”, poezia e fundit e Dritëroit. Cili ka qenë mesazhi i kësaj poezie? Është thjesht një qëndrim që Dritëroi mbajti për veprën e tij? Apo edhe një kritikë e tërthortë për ata që kërkuan t’i veshin vetes statusin e “rebelit” gjatë viteve të diktaturës?

Poezia e fundit “Kështu dhe ashtu” është pyetja, dilema e çdo krijuesi deri sa mbyll sytë. Është qëndrimi që mbajti jo vetëm ai ndaj veprës së tij, por të të gjithëve. Çdo krijues i vërtetë dyshon te vlerat e vërteta dhe kjo i nxit të shkruajnë, të kompozojnë, të pikturojnë apo të skalitin një gur a një shkëmb. Është dilema e çdo njeriu që mendon. Kur hesht dhe nuk dyshon më, zëre se ke mbaruar. Ndërsa, për rebelin në diktaturë, njeriu, aq më shumë krijuesi, është rebel në çdo sistem e regjim, pasi kërkon vazhdimisht ndryshim.

Ju i jeni përkushtuar Dritëroit dhe familjes suaj dhe ky ka qenë një impenjim me kohë të plotë, a do të kishit dashur një karrierë të suksesshme si gazetare apo shkrimtare? Keni ndonjë ambicie personale, që nuk e keni plotësuar deri tani?

Jam njohur me Dritëroin kur isha 21 vjeçe. Sigurisht, deri në atë moshë kisha edhe unë ëndrrat e mia. Bëja hartime të bukura, tregime, lexoja shumë dhe ëndërroja të shkruaja një novelë, dramë – dashurie, madje e kisha filluar duke marrë personazhe realë të jetës së përditshme, por ajo mbeti pa u përfunduar. Ngaqë lexoja veprat e klasikëve, ndieja dobësinë time dhe prandaj i lashë si ëndrra në sirtarë. Ju kushtova Dritëroit dhe familjes me kohë të plotë. Nuk kam pasur ambicie, se e kuptoja që duhet të sakrifikoja dhe kohën t’ia kushtoja Dritëroit. Si gazetare, gjeja kënaqësinë e punës dhe kaq ishte.

Ju keni një letërkëmbim të gjatë me Dritëroin, a i keni shkruar ndonjë poezi? Nëse po, mund të na e përmendni?

Kemi pasur një letërkëmbim të shpeshtë, dy-tre letra në javë. Qysh në fillim u mësuam t’i rrëfeheshim njëri-tjetrit dhe ky rrëfim vazhdoi gjatë një viti fejesë, duke hyrë deri në imtësitë më të vogla të jetës. E thashë edhe në fillim të bashkëbisedimit: ky është sekreti i një dashurie jetëgjatë, që nuk iu mërzitëm njëri-tjetrit, por, përkundrazi, e kërkonim kudo ku ndodheshim. Unë nuk kam shkruar kurrë poezi. Poezinë e mirë e lexoja sa herë doja të qetësohesha, kur doja të shkruaja a të hidhja në letër diçka, kur shkruaja artikuj, e lexoja poezinë në gjendje të gëzuar apo depresive. Poezia e vërtetë, flas, është dhunti e njerëzve të veçantë, që u bëhet mënyrë jetese, siç i ishte bërë dhe Dritëroit.

Përpara se të largohej nga jeta, meraku i Dritëro Agollit ishte fati i dorëshkrimeve të tij, atyre dorëshkrimeve që nuk janë botuar. Çfarë përmbajnë ato…?

Kur Dritëroi mbylli sytë, të gjithë në familje ishim si në jerm. Elona ishte si e çakërdisur, shumë impulsive dhe në atë gjendje hynte e dilte në dhomën e gjumit, hapte kapakët e bibliotekës, ku Dritëroi dhe unë kishim vënë dosjet e shumta, të radhitura njëra mbi tjetrën. Unë nuk mbaja mend asgjë dhe u deshën muaj për të kujtuar. Isha bërë si trung, që më merrnin për krahu dhe më drejtonin nëpër ceremonitë që u bënë për Dritëroin. Nuk kujtoja asgjë, dhe aq më tepër të merresha me dosjet. Kishte vite që i kishim stivosur, ndërsa fëmijët kishin pasur gjithnjë kureshtje për dorëshkrimet.

Elona dhe Artani, nga kureshtja, i merrnin fshehurazi Dritëroit, i lexonin letërkëmbimet dhe poezitë, dorëshkrimet në prozë dhe po fshehurazi i sistemonin, siç i kishim vendosur ne. Elona, për të na sjellë në realitetin e ri edhe mua, edhe Artanin, na i dha dorëshkrimet e aforizmave, letërkëmbimit si dhe përmbledhjen me poezi lirike për t’i lexuar, se do t’i botonte në shtëpinë botuese “Dritëro”, të cilën e ka mbajtur të hapur vetëm për veprat e Dritëroit. Unë pata aq logjikë sa t’i thosha, pasi i pashë: “Duhet t’ia jap një specialisti gjakftohtë, pasi Dritëroi nuk i ka lënë kot stivë dhe nuk i ka botuar.” Ne nuk kishim biseduar për fatin e dorëshkrimeve. Dritëroi, nuk e di përse, nuk fliste për ato, i largohej gjithnjë vdekjes dhe më thoshte: “Ka kohë”. Tani, duke e gjykuar, kujtoj se vuante fatin e dorëshkrimeve.

Në përgjithësi, kishte shpirtin e dyshimit, madje edhe tek unë, që kisha një jetë me të. Krijimtaria ishte personale, kishte punuar gjithnjë në vetmi dhe i heshtur, sidomos në prozë. Me poezinë ishte më i hapur, e lexonte dhe vetë me zë të lartë, kur ishte në humor e ndiente tingëllimin dhe thoshte: “Këtu jam në terrenin tim, e kuptoj kur e kam qullosur ose nuk kam bërë gjë.” E shijonte recitimin dhe recitonte bukur. Siç duket, i kishte përvetësuar këto shprehi nga shkolla dhe poetët rusë gjatë kohës së studimeve. Ai ka lënë në dorëshkrim, të pambaruar, romanin “Vrasja e kukuvajkës” me temë dashurie. Ngjarjet vendosen në një zonë të Shqipërisë së veriut, në një kantier sharrëtarësh. Shkroi 80 faqe dhe pastaj e la.

“Do ta shkruaj më vonë. Është temë e vështirë për ta pranuar në botim. Këtë ngjarje e kam dëgjuar në Mirditë”, më thoshte kur unë e ngacmoja për të punuar me romanin e lënë përgjysmë, që në vitet e socializmit. Këto janë vështirësitë që ndienim në diktaturë. Sidomos, shkrimtarët dhe artistët e provonin më shumë dhe bënin lëshime ose e linin veprën përgjysmë. Këtu mund të sjell si shembull dhe tregimet në librin “Zhurma e erërave të dikurshme”, libër që përmendet edhe në dosjen e letërkëmbimeve. U detyrua të botonte edhe dy reportazhe, që të botohej libri. Historia e romanit “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo” është më dramatike. Ai u botua pjesë-pjesë në revistën “Hosteni” ku kryeredaktor ishte miku i tij, Niko Nikolla. Dritëroi, kur botonte Zylon, ishte nën presionin e redaksisë, që i kërkonte çdo javë vazhdimin, por edhe të frymëzimit të tij për ta mbaruar. Sigurisht, ai punoi shumë me këtë roman derisa e dorëzoi të plotë në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”.

Libri u prit mirë, por edhe me shumë vërejtje nga aparati i Komitetit Qendror të Partisë. Dritëroi bënte humor dhe thoshte: “Kur më kritikojnë mua që jam anëtar i Komitetit Qendror, mendo për të tjerët. Por veprat e mira gjithnjë kritikohen. Aty matet dhe vlera e tyre. Kështu ka ndodhur në çdo kohë dhe në çdo vend. Më keq është kur vepra kalon në heshtje, atëherë duhet vënë një pikëpyetje e madhe për vlerat e saj. Ja unë, kam kritikuar veprën e Ismailit “Pallati i ëndrrave”, por ai roman është më i miri që ka shkruar Ismaili. Dhe këtë e bëra, se më detyroi Ramiz Alija. Ndërsa, temën për romanin “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” ia dhashë unë, pasi ia tregova si ngjarje, që e dëgjova në një fshat. I shkonte më shumë stilit të Ismailit kjo temë, sesa mua, pasi kam mënyrë tjetër të të shkruarit.”

Ka shumë ngjarje të tilla, që kanë mbushur jetën tonë të gjatë, por për ta mbyllur, po tregoj edhe një ngjarje të viteve të fundit. Limoz Dizdari ishte kryetar i Lidhjes se Shkrimtarëve dhe Artistëve dhe një ditë na mori në telefon: “Kam një lajm të mirë për Dritëroin. Nga komisioni i çmimit “Nobel” na kërkojnë një propozim për çmimin e këtij viti, përveç atij të Ismailit, dhe unë mendova të dërgojmë edhe emrin e Dritëroit”, më tha Limozi në telefon. Nuk besoj të pranojë Dritëroi, megjithatë të ta thotë vetë ai. iu përgjigja. Dhe, ashtu vërtet, Dritëroi i tha: “Derisa është propozuar për kaq vite emri i Ismailit, nuk ka pse t’i jepet Komisionit emër tjetër, prandaj dhe unë nuk pranoj propozimin tënd Limoz.”

Po punoni që të botohen?

Dorëshkrimet janë të ndryshme. Ato kanë vlerë botimi ose vlerë arkivore, prandaj mendojmë me fëmijët, në një të ardhme t’i dorëzojmë në Arkivin e Shtetit, në këndin që do të jetë për Dritëroin, si për çdo personalitet tjetër të historisë së Shqipërisë Eni, të falënderoj për bashkëbisedimin, megjithëse ka qenë shumë e vështirë për mua të përqendrohem dhe t’u përgjigjem pyetjeve të tua.

Të vlerësoj si gazetare e zonja, që ke njohuri për Dritëroin si shkrimtar dhe si njeri, por ende unë nuk jam në gjendje të mirë dhe fizike mendore, t’i përgjigjem interesit tuaj të gjerë. Ky bashkëbisedim ishte një nxitje për t’u shkarkuar nga disa kujtime të vogla nga jeta jonë e gjatë. Sigurisht, ne me fëmijët, por më vonë dhe nipërit dhe mbesat do të punojnë për të botuar dhe ribotuar veprat që ka lënë ai, me një korpus të gjerë të krijimtarisë, por edhe në fusha të tjera të punës së shumanshme të tij.

Rama në “La Republica”: Berisha është penduar që nuk më vrau kur ishte në pushtet (intervista e plotë)

Në një intervistë dhënë për “La Repubblica” Kryeministri Rama, ndër të tjera i është përgjigjur edhe një pyetje të bërë nga gazetari në lidhje me deklaratat që ish-kreu i PD-së, Sali Berisha ka bërë së fundmi.

Rama tha se, sipas tij, Berisha është penduar që nuk e vrau në kohën kur ishte në pushtet.

Është penduar që nuk më vrau kur ishte në qeveri, ai kështu është dhe unë nuk i përgjigjem. Më kujtohet që thoshte se më keq se komunistët janë anti-komunistët. Ja, Berisha i ka shërbyer në fillim komunizmit dhe pastaj u bë anti-komunist. Për fat të mirë ne nuk jemi më në epokën e plumbit, por të fjalës, të dialogut. Unë refuzoj logjikën e fushës së lojës ku duhet domosdoshmërisht të asgjësohet kundërshtari”, ka thënë Rama

Intervista e Kryeministrit për “La Republica”

Edi Rama, kryeministër i Shqipërisë prej vitit 2013, a ndiheni i rrethuar?

S’bëhet fjalë. Kjo nuk është një protestë e popullit. Nuk janë as jelekëverdhë, as sindikalistë, as studentë. Nuk janë as anarkistë! Është vetëm një pjesë e politikes që ka zbritur në shesh, pak për pushtet e pak nga frika.

Frikë nga çfarë?

Frikë se mos shfarosen definitivisht. Është një e djathtë e vjetër, që u dërgua në shtëpi 5 vjet e gjysmë më parë nga votat e shqiptarëve. Tashmë i druhen reformës në drejtëësi që po bëjmë me Bashkimin Europian për të luftuar korrupsionin, kancerin e vërtete të këtij vendi. Prokurorë, gjyqtarë dhe funksionarë të tjerë të korruptuar do ikin të gjithë! Këtë kanë frikë ata.

Në shesh kërkojnë dorëheqjen tuaj. Dhjetëra-mijëra persona. Ju thoni se as nuk e mendoni dorëheqjen. A jeni i sigurt se do t’ja dilni të ecni përpara?

Imagjinoni sikur të ndodhte në Itali, kjo që po ndodh tek ne, deputetët e opozitës dorëzojnë mandatet dhe braktisin parlamentin. Pastaj i kërkojnë qeverisë së zgjedhur nga populli që të largohet. Kjo nuk është demokraci, është tirani e minorancës. Ne kemi marrë një detyrë nga populli dhe do ta respektojmë.

Më falni por është një situatë anormale, sidomos për një kryeministër socialist e progresist, një parlament pa opozite?

Për demokracine parlamentare sigurisht nuk është gjë e mirë, por teknikisht mund të ecim përpara, nuk ka asnjë problem.

Kush dhe cfarë qëndron pas protesave dhe sulmeve kundër jush. Në shesh ishin shumë të papunë, njerëz të varfër.

Të gjitha bashkitë e administruara nga të djathtet, të enjten ishin mbyllur. Liderët e opozitës i sollën në protestë të bënin figurantët poshtë parlamentit. Janë 3-4 mijë persona që varen nga të djathtet. Paguhen për të ardhur në protestë.  Por unë jam nga ata që kanë patur gjithmonë respekt për protestat, i dëgjoj të gjithë.

Për shumë njerëz, ky kaos duket si luftë për pushtet. A është kështu?

100% po

A është e vërtetë që sheshi manovrohet nga armiku juaj historik Berisha?

Armiqte e mi historikë janë injoranca dhe vulgariteti. Dy gjëra që nuk i duroj dot. Berisha është gjithmonë aty, ai është shefi dhe Basha është administratori i deleguar.

Pyetja: Ish-presidenti Berisha ka përdorur fjalë shumë të rënda kundër jush: thotë se njerëzit do ta hedhin në lum, dhe se e vetmja mënyrë për t’ju eleminuar është një plumb.

 Ka thënë edhe më keq se kjo. Është penduar që nuk më vrau kur ishte në qeveri, ai kështu është dhe unë nuk i përgjigjem. Më kujtohet që thoshte se më keq se komunistët janë anti-komunistët. Ja, Berisha i ka shërbyer në fillim komunizmit dhe pastaj u bë anti-komunist. Për fat të mirë ne nuk jemi më në epokën e plumbit, por të fjalës, të dialogut. Unë refuzoj logjikën e fushës së lojës ku duhet domosdoshmërisht të asgjësohet kundërshtari

Intervista e plotë: Rama në Messaggero përmend origjinën italiane, flet për deklaratat e Berishës, zotohet të mos largohet nga pushteti

  • Kryeministri Edi Rama ka dhënë një intervistë për gazetën italiane “Il Messaggero”, ku ka komentuar aktualitetin politik, duke e krahasuar qeverinë me Juventusin dhe veten me Ronaldon.



“Ata e thonë vetë se me Edi Ramën nuk kanë shans të fitojnë. Duan që unë të dorëhiqem për të bërë një qeveri tranzitore. Është si t’i kërkosh Juventusit, meqë është shumë i fortë, që të pranojë formacionet që bëjnë të tjerët, jo trajneri i saj dhe që të shkojë në fund të klasifikimit për ta nisur kampionatin nga e para… pa Ronaldon!. Qeveritë tranzitore bëhen kur ka probleme përfaqësimi, ndërsa ne kemi mazhorancën absolute dhe jemi përpara në të gjitha sondazhet. Nuk është një lojë, kemi jo vetëm të drejtën, por detyrën për të përfaqësuar vullnetin e zgjedhësve. Zgjedhjet e ardhshme do të jenë në vitin 2021”, ka thënë kryeministri Rama.

Për gazetarin, Marco Ventura, Rama ka thënë se revolta bëhet nga ata që u dëbuan me votë nga populli dhe duan të vijnë në pushtet pa zgjedhje.

Kryeministri është shprehur se policia në sjelljen e saj ishte shumë korrekte, ndryshe nga vite më parë kur katër protestues u vranë në bulevard. I pyetur nëse i referohej Lulzim Bashës kur ishte Ministër i Brendshëm, Rama ka thënë prerë se: “Nuk flas kurrë për kundërshtarët në një gjuhë të huaj, edhe pse është gjuha e gjyshes sime. Gjyshja ime ka pasur origjinë italiane”. Për deklaratat e Berishës, ka thënë: “Ai shprehet se mënyra e vetme për të më dëbuar, është me një plumb ballit, por nuk dua ta komentoj. Shqipëria në kohën e Berishës digjej. Kërkon vetëm të pengojë reformën në drejtësi. Janë më shumë se 50 gjyqtarë të korruptuar që kemi nxjerrë jashtë sistemit”.

Intervista e plotë

Por sheshi do të jetë plot. Çfarë udhëzimesh i keni dhënë policisë?

Çfarë duhet për të mbledhur 10-15 mijë vetë në një vend të vogël me 4.2 milion banorë? Unë nuk jap udhëzime, nuk jam shefi i policisë apo ministri i brendshëm, nuk më takon mua të organizoj sipas ligjit mbrojtjen e kufijve ligjorë të një proteste. Policia të shtunën u tregua fantastike, ata u lënduan mes protestuesve në një vend që vite më parë, në 2011 ku katër demonstrues u qëlluan nga dritarja e Kryeministrisë.

I referoheni kohës kur kreu i partisë demokratike, Lulzim Basha ishte ministër i brendshëm?

Nuk flas kurrë për kundërshtarët e mi në një gjuhë të huaj, edhe pse është gjuha e mamasë sime e cila kishte origjinë italiane.

Opozita ka braktisur parlamentin. Si do të vazhdojë më tej?

Ma thoni ju, edhe ju keni kaluar një fazë të re të një opozite ndryshe që tani është në qeveri, por kurrë nuk kamë dëgjuar të kenë kërcënuar me djegie të mandateve.

Opozita ka braktisur Parlamentin. Si do të shkohet më tej

Ma thoni ju, edhe ju keni kaluar një fazë të një opozitë kundërshtare që tani është në qeveri, por nuk kam dëgjuar kurrë të ketë kërcënuar se do të djegë mandatet parlamentare.

Sali Berisha, lider historik i PD, ju akuzon per vjedhje elektorale

Para zgjedhjeve, një vit e gjysmë më parë, edhe pse kishim mazhorancën pranuan një kompromis për të cilën, opozita mori gjysmën e qeverisë, përfshirë ministrinë e brendshme.

Opozita flet për 20 % të votave të falsifikuara.. ?

OSBE ka legjitimuar rezultatin e zgjedhjeve sipas standardeve ndërkombëtare, dhe kundërshtarët tanë nuk kundërshtuarn asgjë deri në tetor kur nisi beteja për lidershipin në partinë e tyre. OSBE ka rekomanduar të kryhet reforma zgjedhore për të përmirësuar sistemin dhe ne kemi ftuar opozitën për ta shkruar dhe do ta kishim miratuar atë. Përkundrazi, ata braktisën parlamenti per 6 muaj. Ata thonë se me Edi Ramëm ata nuk kanë asnjë shans për të fituar. Dhe ata duan që unë të jap dorëheqjen për të bërë një qeveri kalimtare. Do të ishte sikur t’i kërkoje Juventusit, pasi është shumë i fortë, të pranojë që formacionin ta bëjnë të tjerët dhe jo trajneri i tij, dhe ai të kthehet në renditje duke filluar kampionatin nga zeroja … pa Ronaldon! »

Kundërshtarët tuaj ju krahasojnë me Maduron?

Ndryshe nga Venezuela, në Shqipëri, amerikanët dhe Evropa i kanë apeluar opozitës për t’iu nënshtruar parimeve demokratike. Nëse do të isha Maduro, do të kisha probleme me SHBA-në apo BE-në. Opozita jep një imazh të rremë të vendit dhe të ardhmes të Shqipërisë.

Berisha pretendon se ju mund të keni një fund të keq…

Thotë edhe se e vetmja mënyrë për të më përzënë është me një plumb në ballë, por nuk dua të komentoj. Pastaj Shqipëria në kohën e Berishës u dogj. Donë vetëm të pengojë reformën në drejtësi. Janë mbi 50 magjistratë të korruptuar që i kemi larguar.

Akuzat për lidhje me narkotrafikun…

Fjalë shumë të forta që Shqipëria nuk i meriton, ne trashëguam një problem mjaft serioz, atë të kultivimit të kanabisit e trafikut të marijuanës dhe i luftuam. Guardia di Finanzza, nën mbikëqyrjen edhe të BE, bën monitorimin dhe raportet e fundit konfirmojnë rezultate pozitive.

Probleme me Qeverinë Italiane?

Kurrë. Qeveritë italiane të djathta kanë bashkëpunuar gjithmonë në mënyrë fantastike me qeverinë shqiptare të majtë dhe e kundërta. Në Shqipëri më shumë se 20 mijë italianë bëjnë biznes, punojnë e studiojnë. E në Itali janë qindra e mijëra shqiptarë.

Nuk ka rrezik që të degjenerohet situata, të fillojë eksodi në Itali?

Po jo! Po jo! Kjo është thjesht një revoltë politike e atyre që u përzunë dhe që ëndërrojnë të pamundurën. Domethënë të kthehen në qeveri pa kaluar në procesin e votimit.

Intervista – Moikom Zeqo: Ndodhemi në një udhëkryq

Pse Moikom Zeqo parashikon që klasa politike e sotme do të mbijetojë gjatë dhe se po afron një katharsis i historisë. Si do të zgjidhet kriza e tanishme dhe cili do jetë roli i ndërkombëtarëve sipas tij. A do kemi prapë një marrëveshje të çuditshme, groteske dhe të pabesueshme si në krizën e së ashtuquajturës “Çadra e Lirisë”.  Çfarë i duhet Shqipërisë në vend të një “marrëveshjeje” të re që do riciklojë pas disa muajsh konflikte të reja. Pse fraza “O Cezar, o asgjë” ka kuptim edhe për harakirin e opozitës edhe për kryeministrin. A mund ta shmangë ky i fundit arrogancën, banalitetin e egër dhe shpërfillës që fsheh mungesën e vizioneve të mëdha? Pse opozita nuk i kërkon pozitës, korrigjimin e ndryshimeve të kobshme kushtetuese të vitit 2008 që kanë shkatërruar përfundimisht karakterin juridik të votimit të lire duke zëvendësuar vullnetin e popullit me vullnetin e kryetarëve-monarkë?

 

-Si e gjykoni situatën politike aktuale?    

-Gjykimi im modest, por edhe i një njeriu, që është marrë dikur me politikë dhe sot e shikon në mënyrë gjakftohte politikën, duke qenë dhe skeptik për tërë klasën politike shqiptare, që për hir të shkencëzimit të termit e kanë mbiquajtur si klasë parapolitike, është se ndodhemi në një udhëkryq të krizës politike.

Në të vërtetë këto 28 vjet kemi përjetuar dhe kemi qenë në disa udhëkryqe të mëdha të krizës. Do të kujtoj këtu krizën e vitit 1996, pastaj më vonë atë të vitit 1997, pa harruar edhe grushtin Berishian të shtetit në 1998, pa harruar gjithashtu tragjedinë groteske të Gërdecit, akoma dhe më tej katër të vrarët e 21 janarit për të ardhur në udhëkryqin e krizës aktuale.

Duke qenë se nuk jam dakord me profetët apokaliptikë të politikës të cilët përsërisin në kor thënien biblike në latinisht “Abyssum, abyssum invocat” që do të thotë “Humnera po thërret humnerën”, që mendoj se do të ndodhë diçka e tmerrshme, e pashmangshme në Shqipëri, unë nuk do ta mbivlerësoja, nuk do ta bëja kriptologjike dhe ta quaja përfundimisht të pazgjidhshme krizën e tanishme.

Gjatë këtyre 28 viteve, e përsëris, të tëra ngulçimet dhe proceset irracionale të krizave, megjithëse dukeshin si rebuse të tmerrshme, prapë se prapë me anën e faktorit ndërkombëtar, që lidhet me elementin europian të integrimit, pavarësisht se situata shkonte në zgrip për t’u kthyer në një konflikt civil, madje edhe në luftë të armatosur, është gjetur zgjidhje e përafërt, ndoshta jo në mënyrë adekuate e përsosur, për gjithsesi është çliruar nga prangat e moskuptimit situata e tendosur. Meqenëse shembujt janë të njohur nga publiku, shembuj që kanë hyrë në kronikën e politikës, po kujtoj udhëkryqin e krizës së vitit 2017 të një revolte paraprijëse që u metaforizua si “çadra e lirisë”. Dihet nga të gjithë se kryetari i PD-së Lulzim Basha në këtë aksion politik të bujshëm dhe shpesh ulëritës kërkonte jo aq ndryshime radikale kundër qeverisë Rama, por diçka që tejkalonte dhe kapërcente sistemin, domethënë kërkonte atë që u quajt prej tij Republika e Re. Se ç’ishte kjo Republikë e Re, se çdo të përfaqësonte, se çfarë koncepti kushtetues dhe social do të kishte, është një gjë që në mënyrë retorike e di vetëm mendja fantazmagorike e kreut të opozitës.

Nëse kjo Republikë e Re do të parakuptonte fundin dhe shkatërrimin e estabilishmentit politik të Shqipërisë së tranzicionit, për të krijuar në të vërtetë një klasë politike të vërtetë dhe të emancipuar unë do të isha përkrahës dhe një argumentues i idesë. Por në të vërtetë mungesa e një kulture politike europiane dhe profesionale na bën shpesh të mendojmë se politika kinse është një lojë pokeri e retorikës dhe jo një disiplinë me atribute shkencore dhe që ka një tagër serioz, tepër serioz të mendësisë dhe të intelektit njerëzor.

Edhe më “çadrën e lirisë” opozita shqiptare arriti në një skaj të tillë të mprehtë siç është thika rituale e Samurajit, që bën harikiri. Por në vend që të kalohej në atë që quhet vetëvrasje politike, befas papritur dhe pakujtuar antagonizmi politik, përfundoi në një marrëveshje të çuditshme, ndonëse në pamje të parë ngjante groteske madje dhe e pabesueshme. A ishin ndërkombëtarët apo loja e Edi Ramës së bashku me Lulzim Bashën, që e sendërtuan dhe e bënë funksionale këtë marrëveshje, këtë nuk mund ta di, por as nuk mund ta mënjanoj, si dhe nuk mund ta konceptoj si një histori konspiracioni. Nuk kanë kaluar as dy vjet dhe ja tani më 16 shkurt të këtij viti u stimulua një miting apo protestë, relativisht masive, dhe pikërisht në 21 shkurt ndodhi gjithashtu diçka e pangjarë ndonjëherë më parë. Kryetarët e partive opozitare, Lulzim Basha dhe Monika Kryemadhi pas fjalimeve që përfundonin me frazën rituale “Zoti e bekoftë dhe shpëtoftë Shqipërinë” bën spektaklin e “djegies” së mandateve të tyre të deputetit. Kjo ndodh për herë të parë.

Shpresoj të ndodhë për herë të fundit. Pse e them këtë?

Së pari nuk jam dakord për këtë situatë in extremis.

Së dyti dorëzimi vullnetar i mandateve e ka megjithatë një proces edhe logjik por edhe kohor të anës juridike. Së pari dua të kujtoj se mandati i është dhënë një deputeti pas një procesi shumë të rëndësishëm kushtetues dhe publik që është votimi me vota. Çdo deputet është mandatuar nga votat e mijëra votuesve. Djegia e mandatit parakupton që edhe votuesit që ta dhanë këtë mandat, duhet që të jenë plotësisht dakord me të mandatuarin. Nëse votuesit nuk janë dakord atëherë gjesti i të mandatuarit e humbet kuptimshmërinë. Nga ana tjetër nuk ka ndodhur që opozita të heqë dorë nga mandatet en block. Por tani që ndodhi, pra kemi një formë eksperimentale. Nuk duhet harruar që disa nga PD-ja dhe LSI-ja qoftë një ose dy veta nuk kanë pranuar ta dorëzojnë mandatin. Çka do të thotë që pavarësisht numrit të tyre të pakët ata do të jenë përsëri deputetë ligjorë të opozitës. Ajo që më bën përshtypje të veçantë është reagimi i menjëhershëm por dhe pa ekuivok i ndërkombëtareve. Që nga Departamenti i Shtetit i Amerikës, që nga Organizmat e larta të BE-së, të gjithë pa asnjë lëkundje e kanë quajtur jo të urtë, jo të mençur dhe politikisht të gabuar këtë “harikiri” të politikës dhe konkretisht opozitës. Si ka mundësi që opozita që e urren dhe stigmatizon kryeministrin Rama duke e bërë këtë gjë një kauzë të një lufte për jeta a vdekje, nuk kanë opinionin pozitiv dhe përkrahjen e faktorit autoritativ dhe integrues të ndërkombëtarëve? Në qoftë se zgjedhja e deputetit përbën një kontratë sociale, jo vetëm politike por edhe esencialisht juridike, atëherë përgjegjësia e deputetit është që t’i shfrytëzojë të gjitha mundësitë institucionale, e përsëris duke e nënvizuar, mundësitë institucionale të Kuvendit për të qenë publikisht, urbi et orbi, zëri i votuesve dhe opozitës. Si ka mundësi që opozita të privohet nga mandatet e saj të ligjshme kaq lehtësisht?

Më kujtohet fraza e famshme e Cezarit, kur kaloi lumin e Rubikonit që tha “Alea jacta est” domethënë “Zaret (shorti) u hodh”. Ndoshta në këtë mënyrë shorti i opozitës do të kishte parasysh dhe në vëmendje frazën tjetër “Aut Caesar, aut nihil” që do të thotë “O Cezar, o asgjë”. Kjo frazë ka kuptim edhe për kryeministrin. A mund të shmangej një konflikt i tillë? Sigurisht që mund të shmangej. Krijimi i një raporti antagonist i kryeministrit Rama me opozitën, përjashtues nga të dy anët nuk ka të bëjë fare me konceptin e lartë të politikës së mençur. Nëse do të kishim të tjera retorika, nëse ligjërimet politike do të ishin më të qytetëruara, pa banalitetin e egër dhe shpërfillës, pa arrogancën dhe mungesën e vizioneve të mëdha, nuk do të arrihej në përjashtimin absolut të dy palëve të politikës. Në të vërtetë edhe në shtetet e qytetëruara ka patur dukuri të antagonizmit politik midis partive.

Në librin tim “Konceptualiteti i Lirisë” i botuar në vitin 2009 kam folur për politikologun e njohur gjerman të quajtur Karl Shmit i cili teorinë e tij të politikës e mbështet mbi “konceptin e mikut dhe të armikut në politikë”. Por kjo nuk është shkencë.

Ndryshe nga Maks Veber, por dhe Karl Poper që kërkojnë dhe kufirin më të padukshëm të ekuilibrave në politikë, pra hapjes së dyerve në mur, na bëjnë të qartë dhe ne shqiptarëve që duhet të jemi të kujdesshëm për të konceptuar edhe politikën si një formë të humanitetit dhe të qytetërimit.

Teoricieni më i njohur në Europë i politikës sot Erhard Epler e citon një shembull shqetësues që ka ndodhur edhe në Gjermaninë e shekullit të XX. “Në një fushatë të politikanizuar elektorale në Gjermani (1976) pati reflekse të ngjalljes së konceptit të armikut të brendshëm. Kështu, një nga politikanët Manfred Cah, zyrtar i lartë ministror botoi në formën e një romani aludues, përvojën politike që vetë Cah e quan “mobilizim të marrëzisë”. Autori e përshkruan pa zbukurime dhe me llogari cinike, se ç’u bë me shpurën e kryeministrit Filbinger  (në roman Braisinger), në këtë lak kohor: “Kreshedoja e polarizimit pa kushte rrit deri në kongresin e Partisë, në të cilin Braisinger mbajti një fjalim me polemikë të pashëmbullt dhe e ndau botën në të mirë dhe të këqij, në fora konstruktive dhe forca destruktive. Varret që ai hapi, ishin aq të thella dhe të gjera, sa dhe vetë ai, me vullnetit më të mirë nuk mund t’i kapërcente më. Duhej vendosur: kush nuk ishte me të, ishte kundër tij. Oskar Shpeht (në libër- Lothar Shpeth) dhe fraksioni që u bashkua me të, ishin tradhtarë…Si kalorësi në kështjellë, u trumbetua sinjali i zgjimit. Tashmë kushdo e dinte “kjo nuk ishte më thjesht një fushatë zgjedhore, kjo ishte një fushatë kryqëzatash të krishterë kundër vandalëve të kuq, të cilët në rast fitoreje do t’i vinin flakën, do të plaçkitnin dhe do të robëronin gjithçka”. Ky antagonizëm mes kundërshtarëve politikë, ishte shkatërrues. Kjo do të thotë që në një shoqëri demokratike, duhet përjashtuar antagonizmi midis kundërshtarëve politikë. Antagonizmi politik çon në penalizime kolektive dhe të fut në hullinë e një purizmi partiak, të monopolit të së vërtetës vetëm nga një parti”.

Shembulli i mësipërm nuk është për të ndenjur indiferent sot, për arsye se konkretisht lufta politike midis pozitës dhe opozitës në Shqipëri i ka simptomat e antagonizmit, gjatë këtyre 28 viteve PS dhe PD janë shfaqur përherë si parti përjashtuese për njëra-tjetrën por në thelb nuk janë të tilla. Të gjithë janë shqiptarë, si në njërën parti, ashtu dhe në tjetrën. Madje ndryshimet në programet e të dy partive nuk janë të dukshme dhe ndarëse. Gjithashtu as koncepti klasik i së “majtës” dhe i së “djathtës” nuk përbën identifikimin programor të këtyre partive. Nga pikëpamja Kushtetuese si pozita ashtu dhe opozita nuk janë subjekte të antagonizmit të skajshëm, por janë subjekte komplementare

Është pikërisht juridiciteti kushtetues që e përcakton pozitën e kryeministrit si një pozitë jo vetëm për ata që e kanë votuar, por dhe për ata që nuk e kanë votuar. Në këtë pikë duhet reflektuar shumë qartësisht nga kryeministri.

-Cila është përgjegjësia e mazhorancës në këtë pikë?

-Përgjegjësia është në radhë të parë e Kryeministrit Rama. Për fat të keq deputetët e PS-së në Kuvend nuk e kanë as simbolizmin dhe as autoritetin publik për të qenë të mëveçëm, kështu që thënia se “të tjerët janë klonime të Kryeministrit” ka një konatacion të vërtetë. Mazhoranca, padyshim që duhet të ketë parasysh se opozita nuk është armiku i saj. Nëse përdorim në ligjërim vetëm termat anatemues, nuk do të ketë kurrë dialog. Po ç’është politika? Politika është shpikur si dialog. Politika është sublimim i dialogut. Në këtë kuptim shumica parlamentare nuk e ka monopolin e gjithçkaje dhe se pakica parlamentare duhet trajtuar në mënyrë të barabartë, pa asnjë mbivënie apo koncept pezhorativ.

Në Shqipëri të dy partitë e mëdha PS dhe PD (LSI është e treta midis aleancave herë me PS herë me PD) kanë qenë dhe në opozitë por dhe në pushtet. Asnjëherë nuk duhet menduar se kundërshtari yt politik nuk ka të drejtë, jo për gjithçka por për shumë gjëra, për arsye të procesit dialektit të jetës, për arsye parlamentarizmit të pashmangshëm.

E dinë politikanët shqiptarë këtë gjë?

 A kanë përgjegjësinë dhe vetëdijen historike që nëse një krah i politikës është keq dhe tjetri është mirë, sipas klasifikimeve të propagandës përkatëse, tërë klasa politike nuk është aspak në rregull dhe nuk përfaqëson një standard të lartë të qytetërimit politik.

Nuk besoj se klasa politike e sotme do të mbijetojë gjatë.

Protesta e studentëve, të cilët refuzuan haptazi edhe partinë qeveritare por dhe partitë opozitare është sinjali se estabilishmenti politik i sotëm nuk e ka shumë të gjatë. Një proces i tillë i ndërrimit të estabilishmentit politik ka ndodhur në disa vende Europiane.

Si gjithmonë me shumë vonesë do të ndodhë një ditë dhe në Shqipëri. Interesante është të vësh në dukje, apo në spikamë se për ndryshimet e kobshme kushtetuese të vitit 2008, që u jep të drejtën prej monarku kryetarëve të partive të mëdha për të formuluar listat e kandidatëve për deputetë, duke shkatërruar përfundimisht karakterin juridik të votimit të lirë dhe të fshehtë, nuk kontestohet në krizën e sotme dhe as nuk përmendet si një kërkesë ndoshta absolute e opozitës ndaj pozitës, për të rikthyer ligjshmërinë kushtetuese të zgjedhjeve të vërteta të lira duke i hapur kështu rrugën për të mirën e Shqipërisë të krijimit të partive të reja dhe të politikanëve të rinj. Tashmë është provuar se dështimi i estabilishmentit aktual politik, të 28 vjetëve, lidhet dhe me Vettingun i cili nuk do të bëjë gjë tjetër veçse do të ndikojë në pastrimin e politikës dhe në krijimin e një kuptimshmwrie të re të një klase më të ndërgjegjshme politike. Unë nuk e di se si do të ndodhë një gjë e tillë, por e di se ky është një katharsis i historisë.

 

-Si mund të zgjidhet kriza?

-Pa qenë profet dhe pa përdorur frazat sibiline them se edhe kjo krizë, me shumë vështirësi mundet që të kapërcehet vetëm nga stimulimi dhe ndërhyrja e faktorit ndërkombëtar.

Por në vetvete asnjë krizë nuk kapërcen kronologjitë e saj.

Asnjë krizë nuk mund të formësojë në mënyrë të re një përmbajtje të vjetër.

Asnjë krizë nuk mund të arrijë rezultate pozitive nëse nuk zhduket origjina e saj e negativitetit shoqëror.

-A do të kemi një pazar të radhës mes palëve?

-Ndoshta duhet thënë një marrëveshje. Për hir të Shqipërisë, por dhe të vetë procesit historik duhet të ketë një marrëveshje. Nuk besoj gjithashtu kjo mund të arrihet midis qeverisë dhe opozitës. Do të jenë të tretët, pra ndërkombëtarët që mund të bëjnë të mundur një marrëveshje të tillë. Por nuk duhen absolitizuar dhe marrëveshjet. Shpesh marrëveshjet janë të brishta por dhe konvencionale. Shqipërisë i duhet tjetër gjë. Shqipërisë i duhen politikanë vizionarë që të bëjnë diçka progresive dhe zhvillimore për Shqipërinë.

Fatalistët e mohojnë një mundësi të tillë.

Unë kam dëshirë ta besoj një mundësi të tillë. Fatalistët kërkojnë një spastrim me anë të konfliktit social, qoftë të quajtur “revolucion” qoftë “kundër revolucion” . Frymëzues i një retorike të tillë absurde dhe të dënueshme historikisht është siç e dinë të gjithë, Sali Berisha. Është e pabesueshme të mendosh se si ky personazh kontravers dhe anti-historik nga të gjitha pikëpamjet ka ndikuar dhe ka lënë gjurmët e tij të errëta dhe ambikuide, të vrazhdëta dhe agresive në të gjitha proceset historike të këtyre 28 vjetëve. Teza “e konfliktit civil” nuk është e njëjtë aspak me tezën “e mosbindjes civile”.

Konflikti civil do të thotë përsëri in extremis për të përmbysur çdo gjë me dhunë të paskajshme dhe anti-ligjore. Unë mendoj se forma më adekuade e çdo fitimtari politik bëhet me zgjedhjet parlamentare. Kapërcimi i krizës do të jetë në prag të zgjedhjeve vendore të cilat sipas mendimit tim i fiton PS. Ndoshta do të ishte në formën e një qetësimi të situatës marrëveshja për zgjedhje të parakohshme parlamentare.

Por pas fitores së zgjedhjeve vendore vështirë se Rama do të pranojë zgjedhje trë parakohshme parlamentare. Megjithatë politika jo gjithmonë është e parashikueshme. Pasiguria e politikës ka të bëjë dhe me elementët e saj të ndryshueshëm dhe oponionet ethemere si dhe të rritjes së valencave të asaj që duhet nga politikologët “irracionaliteti i procesit politik”.

Do të uroja që qeveria Rama ta shihte këtë “betejë” me opozitën me urtësi të jashtëzakonshme duke afruar një marrëveshje, që të jetë e pranueshme dhe mundshme edhe nga opozita. Nëse nuk arrihet një gjë e tillë jam i sigurtë se estabilishmenti aktual politik do të shkojë drejt një rrënimi dhe këtë rrënim do ta përjetojnë në mënyrë të pashmangshme që të tëra partitë politike në Shqipëri.

-A mundet vendi të jetë pa opozitë?

-Asnjë vend demokratik nuk mund të quhet i tillë pa opozitën.

E përsëris me forcë se opozita është një subjekt kushtetues.

Ligjshmëria e saj është e pa anashkalueshme.

Opozita është një domosdoshmëri jetike.

Duhet të mësohemi që ta konsiderojmë komplementare opozitën dhe jo ta urrejmë. Protagonistët që kanë bërë këto mëkate por dhe krime në PD le të përgjigjen përpara historisë dhe gjykatave.

Kurse shqiptarët që e përfaqësojnë si elektorat dhe si popull opozitën janë shqiptarët tanë, janë vëllezërit tanë.

Kjo nuk duhet harruar asnjëherë.

***

Intervistoi Erion Habilaj -DITA

Holbrooke më 17 Shkurt 2008 për Gazetën Express: Kosova po lind në situatë të vështirë

Kjo është intervista e Gazetës Express me Ambasadorin e atëhershëm Richard Holbrooke, i cili është një prej atyre njerëzve, të cilët duke e njohur historinë dhe realitetin e Serbisë dhe konflikteve të ndërlidhura me të, ndikuan në zvogëlimin e një lufte që ka mundur të jetë edhe më e tmerrshme, e pazgjidhshme në Kosovë. Ish-ambasadori, Richard Holbrooke, ka ndërruar jetë në vitin 2010.

Prishtinë, 16 shkurt 2008— Me rastin e festave të mëdha, njerëzit zakonisht ftojnë miqtë e tyre më të mëdhenj. Kosova sot feston shkëputjen përfundimtare me Serbinë, pas një kohe të gjatë të një lidhje të dhunshme. Është botërisht e ditur se kjo ngjarje ka qenë e mundur vetëm pas ndërhyrjes dhe mbështetjes së komunitetit perëndimor, nën udhëheqjen e vazhdueshme amerikane. Vendimet e mëdha i nxjerrin shpesh njerëzit që gjenden në pozita udhëheqëse dhe shumëçka vërtet varet prej tyre, por historia shpesh harron, nuk gjen vend ose lë anash njerëzit që bëjnë punën duke bërë qindra mijëra kilometra udhëtimesh, miliona telefonatash, ndejash, hidhërimesh dhe kërcënimit të jetës familjare për të sjellë ato rezultate. Ambasadori Richard Holbrooke është një prej atyre njerëzve, të cilët duke e njohur historinë dhe realitetin e Serbisë dhe konflikteve të ndërlidhura me të, ndikuan në zvogëlimin e një lufte që ka mundur të jetë edhe më e tmerrshme, e pazgjidhshme në Kosovë. Edhe libri i tij “To end a War” do të mbetet një kujtesë shumë informative dhe një reflektim i patejkalueshëm për ngjarjet e ’90’tave në Ballkan. Zëri i tij vinte aq i qartë dhe i rrjedhshëm të shtunën nga New Yorku, një ditë përpara se shpalljes së pavarësisë në Prishtinë.

Express: Ambasador Holbrooke, Kosova do të deklarojë pavarësinë të dielën. Ka qenë një proces i gjatë. Shqiptarët dhe joserbët tjerë do të festojnë. Por, çfarë lajmi është kjo ngjarje globalisht?
Richard Holbrooke: Është lindja e një shteti të ri. Ky është gjithmonë një rrëfim i rëndësishëm. Dhe për shkak të një gjykimi të gjatë e të vështirë, një rruge të gjatë e të vështirë nëpër të cilën Kosova ka udhëtuar për t’u bërë e pavarur, është e një rëndësie të posaçme. Gjithashtu e ardhmja e Kosovës do të ndërlidhet shumë me stabilitetin e Europës Jug-Lindore. Kështu që kjo është një ngjarje shumë e madhe.

Express: Presidenti Sarkozy i Francës po vizitonte të premten një shkollë dhe u tha studentëve se harta e botës duhet ndërruar, pasi ka një shtet të ri. Në fakt, shumë shtete perëndimore kanë paralajmëruar se do të njohin Kosovën. Si u bë e mundur që pavarësia e Kosovës të fitojë kaq shumë mbështetje perëndimore?
Richard Holbrooke: Mbështetja amerikane për pavarësinë e Kosovës ka qenë rezultat i marrjes së një qëndrimi shumë të fuqishëm nga Presidenti Clinton dhe disa prej këshilltarëve të tij më të lartë se populli i Kosovës nuk mund të mbetet më nën shtypjen serbe. Një drejtësi e thjeshtë ndërkombëtare kërkohej që atyre t’u jepej shansi për të vendosur për çështjet e tyre. Ngjarjet që sollën pavarësinë e Kosovës janë të gjata dhe shkojnë prapa shumë e shumë dekada, natyrisht. Por përpjekjet moderne për pavarësinë vërtet qëndrojnë tek mbështetja e Presidentit Clinton dhe ekipi i tij i lartë këshillëdhënës. Kjo nuk do të ndodhte pa mbështetjen e SHBA’së dhe lidershipit të saj në intervenimin e NATO’s, dhe mbështetja e saj e plotë për pavarësinë më së fundi gjatë procesit të negociatave ka dërguar aty ku jemi sot.

Express: Bisedimet për statusin zgjatën shumë, por nuk arritën të gjenin një marrëveshje. Ka munguar kreativiteti diplomatik apo duhet fajësuar tjetërkush?

Richard Holbrooke: Rusia.

Express: Kemi parë një retorikë shumë të madhe të Rusisë kundër pavarësisë së Kosovës. Çfarë mund të jenë efektet e saj dhe çfarë mund të bëjë Moska tash?

Richard Holbrooke: Kjo është pyetja më e rëndësishme. Sot dhe nesër – këto janë ditët që Kosova të shikojë luftën e saj të gjatë për pavarësi dhe të ndihet krenare në këtë arritje historike. Por është gjithashtu një ditë për të shikuar për para se çfarë do të ndodhë tash kur Kosova po bëhet kombi i pavarur i Kosovës. Kjo është një çështje shumë shumë e rëndësishme. Komuniteti ndërkombëtar duhet të mbështes shtetin e ri të pavarur. Por përgjegjësia më e madhe do t’i takojë vet popullit të Kosovës. Ata duhet të jenë të gatshëm të merren me një gamë të madhe problemesh që do të dalin në rrugën e tyre – ekonomike, sociale, politike dhe ndërkombëtare. Shteti i ri i Kosovës po lindë në një situatë shumë të vështirë. Të mos pretendojmë diçka tjetër. Kosova është e vogël dhe është e rrethuar me tokë (pa det). Ekonomia e saj është shumë e dobët kështu që do t’i duhet mbështetja ndërkombëtare. Kosova ka një kundërshtim të fuqishëm nga Serbia dhe Rusia, dhe me këtë duhet marrë. Dhe më e rëndësishmja për Kosovën është të ketë një pajtim me popullin serb – serbët që jetojnë në Kosovë dhe shtetin e Serbisë. Ka shumë shqiptarë që jetojnë në Serbi, Mal të Zi, Maqedoni dhe është shumë me rëndësi që ata të mos bëhen pjesë e problemit. Juve u duhen marrëdhënie të mira ekonomike me Serbinë për të mbijetuar. Lidershipi i ri në Prishtinë do të duhet të gjejë rrugë për ripajtim me Serbinë. Kjo nuk do të jetë e lehtë.

Express: Por Serbia ka thënë se do të kundërshtojë pavarësinë me të gjitha mjetet ekonomike dhe politike.A është Serbia ende problem për jostabilitetin e rajonit?

Richard Holbrooke: Po, është. Është shumë. Dhe unë e kuptoj këtë qëndrim të Serbisë. Jam takuar me Presidentin Boris Tadic javën e kaluar në Konferencën e Munich’ut. Dhe kemi folur për këtë problem. Ai është një njeri i paqes. Por për arsye që të gjithë i kuptojnë ai nuk mund ta pranojë pavarësinë e Kosovës publikisht. Kjo është e pamundur për të. Por ai ka thënë se ai do të respektojë Rezolutën 1244 të Kombeve të Bashkuara dhe se ai nuk dëshiron të ketë rishfaqje të dhunës. Do t’i takojë lidershipit të vendit tuaj (Kosovës) që të gjejnë rrugët për të mbrojtur popullin serb në Kosovë.

Express: Dhe a ka treguar lidershipi i Kosovës ndonjë shembull të mirë në atë drejtim këto vjet pas 1999?

Richard Holbrooke: Mendoj që lidershipi i Kosovës në masë të madhe ka bërë një punë shumë të mirë. Por do të ketë një test shumë serioz këtu. Katër, apo tri e gjysmë komunat në veri të Kosovës, duhet të trajtohen në një mënyrë të duhur. Gjëja esenciale është që komuniteti ndërkombëtar të punojë në ripajtimin mes shqiptarëve dhe serbëve. Tash, unë e di sa e vështirë do të jetë kjo, por nëse kjo nuk bëhet, vendi juaj, vendi juaj i ri, do të jetë në rrezik që nga dita e parë e krijimit. Nuk është faji i popullit shqiptar, por tash pavarësia është një moment shumë shumë i madh për popullin tuaj. Si një njeri që ka punuar shumë për shumë vjet, unë uroj të gjithë në Kosovë për atë që është arritur. Por në të njëjtën kohë unë duhet të them krejt miqësisht se e ardhmja është e rrezikshme dhe me të duhet marrë me aftësi të madhe. Duhet të ketë tentime për pajtim, edhe pse serbët kanë thënë shumë qartë se ata nuk mund të pranojnë pavarësinë e Kosovës. Por dje më është njoftuar se Kryeministri Kostunica ka thënë se pavarësia e Kosovës tash është realitet. Kjo është hera e parë që dikush në Beograd e ka pranuar atë që është e dukshme dhe ky është një hap përpara.

Express: Teksa jemi tek Vojislav Kostunica, janë të shumtë ata që besojnë se ai ka qenë në rrugën e marrëveshjes së kompromisit. Sa gjatë mund të mbetet në pushtet nëse tash kundërshton integrimin në BE për shkak se vendet anëtare do të njohin Kosovën?

Richard Holbrooke: Nuk e di përgjigjen. I takon popullit të Serbisë të vendosë. Ata kanë një proces demokratik dhe ata kanë një Qeveri të ndarë. Presidenti dhe Kryeministri nuk janë shumë të afërt, Qeveria nuk funksionon shumë mirë, Këshilli i ministrave takohet rrallë, disa prej ministrave mbështesin Presidentin Tadic dhe disa mbështesin Kryeministrin Kostunica. Kjo duhet të zgjidhet. Por kjo nuk është çështje e juaja në Kosovë. Çështja juaj është të filloni shtetin tuaj në bazë të krenarisë për këtë arritje të madhe të popullit të Kosovës, të cilët kanë luftuar për pavarësinë kaq gjatë, për të mbajtur unitetin tuaj të brendshëm e për të mos rënë në fraksionalizëm politik, të mbështesni Qeverinë tuaj dhe të gjeni rrugë të punoni me komunitetin ndërkombëtar dhe të bëni Serbinë të punojë me ju. Do të marrë ca kohë, do të duhet durim, por është absolutisht thelbësore. Kështu që kjo është një ditë historike për Kosovën dhe për Europën pasi një shtet i ri po lindë. Por po lindë në rrethana shumë të vështira dhe ne duhet të jemi të ndershëm në lidhje me këtë.

Express: Sa kohë mund t’ju marrë të gjitha palëve që kanë qenë të përfshira në konflikt të mësohen me pavarësinë e Kosovës?

Richard Holbrooke: Kjo është një pyetje shumë e mirë, por unë natyrisht nuk e di përgjigjen. Nuk do të ndodhë brenda natës. Kjo (pavarësia) është shumë shumë e hidhur për Serbinë. Në mendjet e tyre ata kanë humbur diçka që ata mendojnë se u takon atyre. Por në mendjen e botës, ajo nuk u takon atyre. Në mendjet tona, përfshirë mua, është një komb i pavarur. Dhe prandaj do të merr kohë. Shikojeni Greqinë dhe Maqedoninë. Pesëmbëdhjetë vjet që kur Maqedonia ishte krijuar, ato kishin marrëdhënie tregtie, ekonomie, por ato ende argumentojnë në lidhje me gjëra të tilla siç është emri i vendit. Ka konflikte tjera të ngrira në tërë botën. Shikojeni Nagorno-Karabakh, Abkhazinë. Ne tash duhet të provojmë të parandalojmë këtë situatë (Kosovën) të bëhet konflikt i ngrirë. Kështu që një dialog mes Prishtinës dhe Beogradit do të jetë i rëndësishëm. Tash, i takon serbëve të pranojnë realitetin e një shteti të ri. Po e përsëris se i takon serbëve të pranojnë realitetin e shtetit të ri. I takon shqiptarëve dhe Qeverisë në Prishtinë të sigurojnë se serbët që jetojnë në Kosovë nuk abuzohen, por se janë të mbrojtur, se monumentet e tyre fetare dhe historike janë të mbrojtura, dhe se jetojnë në paqe me fqinjët e tyre shqiptarë.

Express: Ambasador Holbrooke ju kemi parë shpesh këtu në Ballkan. Çfarë ishte Jugosllavia?

Richard Holbrooke: Kuptimi im i historisë ishte se Jugosllavia ishte krijuar gjatë periudhës së pas Luftës së Parë Botërore, me Traktatin e Versajës dhe traktateve tjera dhe nuk ka qenë kurrë një ide e mirë sepse provonte të fuste në një shtet të vetëm shumë shumë grupe individuale etnike të cilat meritonin të kishin shtetin e tyre. Dhe si pasojë e saj ju pashmangshmërisht kishit disa luftëra, disa shkëputje. Jugosllavia është e vdekur, ka qenë një eksperiment i dështuar. Ishte lindur më 1920 dhe vdiq në 1990’tat. Kjo është pjesa e fundit. Mali i Zi u bë i pavarur, Kosova po bëhet e pavarur. Dikur ishte një shtet, tash shtatë. Dhe ky është rezultati i duhur (korrekt).

Express: Ambasador Holbrooke, pyetja e fundit. Cili është momenti specifik që ju ndjeni, kujtoni, se ishte pika e kthesës që pavarësia e Kosovës të bëhej opsion realist?

Richard Holbrooke: Kjo është ekstremist e lehtë për mua. Në mars të vitit 1999 unë shkova në Beograd dy herë, si Emisar Special i Presidentit Clinton. Në udhëtimin e dytë i thash Presidentit Milosevic se ai kishte vetëm dy zgjidhje – ose të pranojë pozicionin ndërkombëtar për Kosovën, ose ne do të fillonim një fushatë ushtarake kundër Serbisë dhe ajo do të fillonte menjëherë posa unë të largohesha nga vendi, ajo do të ishte e shpejtë, e vendosur dhe e mbështetur. Ne folëm për disa orë, vetëm, në mëngjesin e fundit. Ai refuzoi të lëvizë nga qëndrimi i tij. Dhe saktësisht pasdite në Beograd, unë i thash atij: “Tash më duhet të shkoj, cila është përgjigja juaj e fundit?”. Ai tha: “Bëjeni çfarë të doni, unë s’mund të lëvizë”. Dhe pastaj ne u ngritëm të shkojmë dhe ai tha: “A do të shohë më ndonjëherë?”. Unë i thash: “Kjo varet krejtësisht nga ajo se çfarë do të bëni në vazhdim”. Unë u vozita deri në ambasadë, pashë në televizor se Kuvendi Kombëtar u mblodh për të aprovuar refuzimin e pozicionit amerikan. Dhe sapo kjo ndodhi ne shkuam në aeroport, hymë në aeroplan dhe fluturuam në Budapest. Kur shkuam në Budapest, bombardimi filloi. Që prej bombardimit në pranverë 1999 deri në ngjarjet e sotme, janë tetë vjet, janë shumë gjatë për pikëpamjen time. Është dashur të ndodhë shumë më herët. Por kjo po ndodhë përfundimisht dhe unë mund të them gjithmonë se ai ishte momenti që unë do të kujtojë nga i cili rrugëtimi drejt pavarësisë vërtet fillon për komunitetin ndërkombëtar.

Express: Ambasador Holbrooke,kam parë librin tuaj “To End a war” dhe ishte fantastike të lexohej. Faleminderit për intervistën dhe gjithçka që keni bërë për Kosovën.

Richard Holbrooke: Faleminderit. Unë pres një të ardhme paqësore dhe prosperuse për popullin e mrekullueshëm kosovar.

Intervista – Hooper: Kosova tani po shihet si një vend me liderë kokë-nxehtë

“Me këtë vendim [qëndrimin mbi taksën], liderët e Kosovës pothuajse e kanë krijuar një armik nga qeveria e Shteteve të Bashkuara. I kanë sjellë marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara në nivelin më të ulët që nga përfundimi i luftës në Kosovë”, thotë në intervistën dhënë Radios Evropa e Lirë, James Hooper, ish diplomat amerikan. Intervistë​n me zotin Hooper e realizoi Arbana Vidishiqi.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Hooper, Washingtoni është duke bërë trysni mbi Kosovën që të heqë taksën mbi prodhimet e Serbisë dhe Bosnjës. Por, qeveria e Kosovës nuk po zmbrapset, duke thënë se vendimi është në të mirë të Kosovës dhe taksa mund të hiqet vetëm atëherë kur Serbia ta njohë Kosovën si shtet. Si e shihni këtë qëndrim ‘kryeneç’, nëse mund ta quaj kështu, të qeverisë së Kosovës?

James Hooper: Të them të drejtën, e gjithë kjo më ka befasuar. Unë jam mësuar të bashkëpunoj me liderë të Kosovës, të cilët mendojnë në rrafshin strategjik dhe të cilët kanë ndjesi të shquar për komunitetin ndërkombëtar, të cilët dijnë se cili është hapi i mençur ndërkombëtarisht. Kurse kjo që ka ndodhur, mua më duket si hapi më kontraproduktiv i liderëve të Kosovës, për aq sa mbaj mend.

Me këtë vendim, ata pothuajse e kanë krijuar një armik nga qeveria e Shteteve të Bashkuara. I kanë sjellë marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara në nivelin më të ulët që nga përfundimi i luftës në Kosovë. Është e jashtëzakonshme, Kosova ishte në pozitën e fuqizimit ndërkohë që procesi i bisedimeve po vazhdonte me Beogradin dhe tani e kanë hedhur tutje atë pozicion të fuqishëm, kanë krijuar një kundërshtim me Shtetet e Bashkuara, i cili nuk ka pasur fare nevojë të ekzistojë.

Tani kanë krijuar një spektakël publik, në të cilin Pentagoni, Departamenti Amerikan i Shtetit dhe Këshilli Kombëtar i Sigurisë, janë bashkuar në një mënyrë të cilën unë asnjëherë nuk e kam parë në historinë e diplomacisë amerikane, për t’ua tërhequr vërejtjen kosovarëve se duhet ta pezullojnë taksën.

Thënë sinqerisht, për mua kjo është shenjë e një forme të ngushtë dhe provinciale e të menduarit, dhe kjo është shumë e rrezikshme për Kosovën, shumë e rrezikshme. Kosova nuk mund t’ia lejojë vetes të futet në kënaqësinë e të menduarit në formë nacionaliste.​

Nëse kosovarët mendojnë se kështu duhet ecur përpara dhe nëse kjo është zgjedhja e tyre, atëherë ashtu qoftë, por qeveria amerikane është duke u thënë që nëse ecni në këtë rrugë, do ta humbni mbështetjen e Shteteve të Bashkuara. Dhe ky bashkëpunim, është një vlerë strategjike, të cilën Kosova nuk guxon ta humbë.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Hooper, qeveria e Kosovës thotë se taksa është vendosur si përgjigje ndaj asaj që ajo e ka quajtur fushatë të vazhdueshme të Serbisë kundër shtetësisë së Kosovës. A nuk e arsyeton një gjë e tillë vendimin?

James Hooper: Jo, nuk e arsyeton. Ndoshta në baza ekonomike dhe nacionaliste, mund ta shoh arsyen pse po bëhet kjo, por në baza diplomatike dhe të politikës ndërkombëtare, një gjë e tillë nuk ka fare kuptim. Kosova mund ta fitojë këtë argument në aspektin ekonomik, por gjithsesi e humb argumentin në rrafshin strategjik. Kosova aktualisht po i vë në rrezik interesat strategjike për të ndjekur lojëra taktike. Nga përvoja ime me liderët kosovarë në të kaluarën, ata kanë qenë lojtarë strategjikë, edhe me kusht që me raste mund të humbisnin ndonjë qëllim taktik. Kështu funksionon diplomacia dhe politika ndërkombëtare.

Kam përshtypjen se presidenti Thaçi e kupton këtë, dhe dëshiron ta çojë procesin e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse me Beogradin përpara. Dhe këto zhvillime të fundit nuk do t’i ndihmojnë bisedimet.

Radio Evropa e Lirë: Por kryeministri i Kosovës ka thënë se është i përkushtuar për vazhdimin e dialogut, dhe se taksa nuk duhet ndërlidhur me dialogun. Sipas tij, vendimi për taksën është vendim sovran i shtetit të Kosovës…

James Hooper: Saktë, dhe Kosova mund të marrë vendime të tilla, por ky vendim sovran i qeverisë së Kosovës, është duke vënë në rrezik interesat strategjike të Kosovës. Kryeministri mund të veprojë si të ketë dëshirë, nuk kam dëshirë t’i karakterizoj gjërat në nivel personal, sepse kam respekt për kryeministrin Haradinaj, por Shtetet e Bashkuara ia kanë thënë në mënyrën më të jashtëzakonshme publike: E ke gabim!

Kosova mund të ecë në rrugën që ka zgjedhur, është shtet i pavarur dhe sovran, ndërsa amerikanët janë duke thënë se po vihet në rrezik marrëdhënia me Washingtonin nëse ecni edhe më tej në rrugën që keni zgjedhur.

Radio Evropa e Lirë: Të flasim pak më konkretisht për interesat strategjikë. Thatë më herët se Kosova pothuajse ka krijuar, dhe po e nënvizoj pothuajse, armik nga qeveria amerikane. Në kuptimin praktik, çka domethënë kjo?

James Hooper: Në kuptimin praktik, Kosova tani po shihet — në vend të një shteti me liderë të matur, me mendje të kthjellët dhe të arsyeshëm e praktikë – si një vend me liderë kokë-nxehtë, të cilët ndjekin agjenda nacionaliste dhe kjo bie në kontrast me Beogradin, i cili tani po tregohet më racional. Dhe ky është një ndryshim shumë i madh.

Serbia është parë gjithmonë si vend problematik, i cili nuk e ka tejkaluar ende epokën e Millosheviqit, por kjo tani po ndryshon gradualisht. Disi më duket sikur Kosova ka humbur kontaktin me Shtetet e Bashkuara dhe ka lejuar që ky ndryshim të ndodhë. Kjo fryma nacionaliste në të cilën është përfshirë Kosova është duke e dëmtuar shumë, shumë rëndë në Washington.

Radio Evropa e Lirë: Ta hedhim pak diskutimin në anën tjetër, pse Shtetet e Bashkuara, por edhe Bashkimi Evropian, insistojnë aq shumë në heqjen e taksës?

James Hooper: Sepse për të ecur përpara, përgjatë një rrugëtimi gjithsesi të vështirë, dhe me pengesa, duhet një ‘ngasës i mirë’. Gjasët për arritjen e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse, sipas mendimit tim, janë shumë të mira, për t’i zgjidhur çështjet me Serbinë.

Dhe e kuptoj çfarë ka dashur të arrijë kryeministri Haradinaj me vendimin për taksë – të ketë një pozicion me ndikim në dialog, por nuk funksionon kështu. Me të në fakt po rrezikohet marrëveshja, ndonëse unë mendoj se ajo ende ka mundësi të shpëtohet, por do të kërkojë pezullimin e taksës, pezullimin e menjëhershëm.

Radio Evropa e Lirë: Dhe nëse kjo marrëveshje përfshin ndryshim kufijsh?

Jame Hooper: Nuk do të doja të komentoj, apo spekuloj, mbi komponentet e marrëveshjes, e në to përfshihet edhe fakti nëse Kosova do të bëhet anëtare e Kombeve të Bashkuara, nëse Kosovës i hapen dyert e BE-së, dhe nëse Kosova ka rrugën e hapur për në NATO. Një marrëveshje gjithëpërshirëse mund ta stabilizojë marrëdhënien ndërmjet Kosovës dhe Serbisë.

Duke e marrë parasyshë gjendjen në Shtetet e Bashkuara që nga viti 2016, është shumë e rrezikshme për Kosovën që të lejojë një fqinj armiqësor në kufirin verior të vazhdojë armiqësitë. Është në të mirë të Kosovës që ta zbusë dhe t’i jap fund asaj armiqësie, dhe kjo mund të bëhet përmes marrëveshjes. Marrëveshja nënkupton kompromis në të dyja anët, kjo është rruga përpara, ecni drejt një rezultati strategjik.

Intervista – SHABAN MURATI: Ringjallja e planit të Millosheviçit po bëhet nga Thaçi e Vuçiçi

Në një intervistë ekskluzive për gazetën  “Bota sot”, diplomati dhe studiuesi Shaban Murati, ka thënë se, i ashtuquajturi korrigjim i kufijve është një alibi për të fshehur lëshimet strategjike, që i janë bërë dhe planifikohet t’i bëhen Serbisë.

Sipas tij, ironia është se Serbia ka 20 vjet, që në kohën e Millosheviçit e deri tek koha e Vuçiçit, që ka paraqitur rregullisht propozime për ndryshime kufijsh dhe shkëmbime territoresh.

Profesor Murati, gjatë kësaj interviste ka dhënë analizën e tij edhe për taksën 100% ndaj produkteve serbe dhe çështje të tjera që ndërlidhen me situatën politike në Kosovë e Shqipëri.

“Bota sot”: I nderuar, si e vlerësoni gjendjen aktuale politike e shoqërore në Kosovë dhe Shqipëri?

Shaban Murati: Gjendjen aktuale në Kosovë dhe në Shqipëri do ta karakterizoja si një tranzicion i pazakontë politik e shoqëror, që nuk po gjen dot veten të futet në shinat normale të një shteti normal demokratik dhe juridik. Kjo vjen nga dy shkaqe. Së pari nga klasat tona politike, që janë të interesuar ta mbajnë shtetin në këtë gjendje të përhershme pa stabilizimi, sepse nuk kanë objektiv të ndërtojnë institucione, por kulte individësh dhe llogari bankare. Së dyti, vjen nga një  presion dhe ndërhyrje e shteteve antishqiptare dhe lobeve të tyre në Prishtinë dhe në Tiranë, strategjia e të cilëve është të kenë përballë një komb të dobët shqiptar dhe ta pengojnë të bëhet faktor i rëndësishëm në rajon.

“Bota sot”: Sa ka përparuar gjendja e shqiptarëve në Ballkan nga e kaluara deri më sot?

Shaban Murati: Në shekullin 21 gjendja e faktorit shqiptar në Ballkan ka njohur një progres të jashtëzakonshëm, sidomos me krijimin e shtetit të pavarur të Kosovës. Por, progresi dhe avantazhi gjeopolitik janë një kategori e ndryshueshme, që do të thotë se arritjet madhore të kombit shqiptar në rajon duhet të mbrohen e të zhvillohen. Roli i ri dhe pozitat e forta strategjike të faktorit shqiptar në rajon janë realitete, që ndodhen nën goditjen e rivaliteteve dhe intrigave të fqinjave, të cilët kanë territore dhe popullsi shqiptare. Gjeopolitikën e re të kombit shqiptar në Ballkan, duhet ta ruajnë të dy shtetet shqiptare dhe faktorët politikë shqiptarë në rajon. Ka prova të përditshme se disa shtete të rajonit dhe forca tradicionalisht antishqiptare duan ta ndalojnë dhe madje ta kthejnë mbrapa këtë progres mbarëkombëtar shqiptar, siç dëshmojnë goditjet që duan t’u japin pavarësisë së Kosovës, integritetit territorial të Kosovës dhe të Shqipërisë, përpjekjet për çarje në aleancat strategjike të kombit shqiptar me perëndimin, etj.

“Bota sot”: Si i vlerësoni zhvillimet aktuale sa i përket dialogut Kosovë-Serbi?

Shaban Murati: Dialogu Kosovë-Serbi me ndërmjetësimin e BE në bazë të rezolutës së OKB të vitit 2010 ka qenë një hap i nevojshëm për të realizuar normalizimin e vërtetë të marrëdhënieve midis dy shteteve, që do të thotë se do të duhej të ishte finalizuar me njohjen midis tyre. Nëse nuk është arritur në atë objektiv, duhet pranuar se është një dështim i BE. Kosova i ka dhënë një ndihmë të madhe Serbisë me nisjen e dialogut në Bruksel, sepse i krijoi Serbisë alibinë për të fituar statusin e shtetit kandidat të BE dhe për të nisur bisedimet e pranimit me BE. Në shkëmbim nuk mori asgjë, e kam fjalën asnjë lëshim politik. Edhe marrëveshja shumë e reklamuar 19 prillit 2013 për normalizimin e marrëdhënieve midis Kosovës dhe Serbisë u shkel në mënyrë flagrante nga Beogradi, madje Brukseli e lejoi këtë situatë absurde të shkeljes së garancive të BE për këtë marrëveshje. Dinamika e dialogut dhe metodika diplomatike e ndërmjetësimit nga BE lënë shumë për të dëshiruar, sepse Brukseli lejoi një asimetri bisedimesh, çështjesh dhe rezultatesh, që formësoj favorizimin e lexueshëm të Serbisë. BE harroi se Serbia është shteti, që kishte bërë agresionin dhe spastrimin etnik ndaj Kosovës, harroi se Serbia para së gjithash duhet të kërkonte të falur për krimet dhe masakrat në Kosovë, të paguante reparacionet për viktimat dhe shkatërrimet e luftës dhe të detyrohej të njihte Kosovën. Dhe unë jam i sigurt se Serbia do ta kishte njohur Kosovën, nëse BE do ta kishte trajtuar atë gjatë bisedimeve në Bruksel me statusin e shtetit agresor. BE lejoi fenomenin absurd që Serbia, megjithëqë detyrimet e marrëveshjes së vitit 2013 të normalizimit të marrëdhënieve me Kosovën, të zhvillonte fushatat e hapura diplomatike ndërkombëtare kundër njohjes se Kosovës, duke kulmuar dy vitet e fundit me absurditetin juridik ndërkombëtar të çnjohjeje të Kosovës. Dhe kundër këtij absurditeti ka reaguar Franca dhe Britania e Madhe, por jo BE, madje as Shqipëria e as vetë Kosova.

“Bota sot”: Kohëve të fundit është hedhur si ide nga Presidenti i Kosovës çështja e korrigjimit të kufirit me Serbinë, si e konsideroni ju këtë ide?

Shaban Murati: I ashtuquajturi korrigjim i kufijve është një alibi për të fshehur lëshimet strategjike, që i janë bërë dhe planifikohet t’i bëhen Serbisë. Ironia është se Serbia ka 20 vjet, që në kohën e Milloshevicit e deri tek koha e Vuçiçit, që ka paraqitur rregullisht propozime për ndryshime kufijsh dhe shkëmbime territoresh, pavarësisht se dikujt në Prishtinë apo në Tiranë i duket sikur kanë zbuluar tani Amerikën. Vetë fakti që flitet për korrigjim kufijsh me një shtet, që nuk e njeh Kosovën për shtet, flet për një pozicion të mjerë diplomatik. Me Maqedoninë dhe me Malin e Zi u zhvilluan bisedime për çështjen e kufirit pas njohjes së Kosovës prej tyre si shtet i pavarur dhe vendosjes së marrëdhënieve diplomatike. Në vend që të shtrojë si objektiv primar të bisedimeve dypalëshe njohjen si shtet të pavarur, Prishtina ka shpikur artifisin e korrigjimit të kufijve, gjë që e ka trimëruar Beogradin, i cili flet për “kufij midis shqiptarëve dhe serbëve”, pra për kufij administrativë.

“Bota sot”: “Korrigjimi i kufijve” për shumë kë po nënkuptohet edhe si ide për shkëmbim territoresh me Serbinë, pa prekur vijat etnike, si e komentoni ju këtë?

Shaban Murati: Krijimi i shteteve të reja me kufij të rij etnikë është një teori e vjetër nacionaliste serbe, që kulmoi me strategjinë luftë sjellëse të Millosheviçit “të gjithë serbët në një shtet”. Shkëmbimet e territoreve është një lojë e vjetër rurale e udhëheqësve ruralë ballkanikë, që në odat e tyre folklorike gjithmonë ëndërrojnë të bëhen heronj kombëtarë, duke çarë dhe ndarë kufij dhe shtete. Kushdo që njeh sado pak hartën dhe historinë e dhimbshme të Ballkanit e kupton lehtë tragjizmin dhe folklorizmin e një teze të tillë. Fatmirësisht sot ekzistojnë frena ndërkombëtare si NATO, BE, etj. që nuk lejojnë përsëritjen e tragjedive ballkanike.

“Bota sot”:  A ka mundësi që Kosovës t`i bashkohen Presheva, Medvegja e Bujanoci e në anën tjetër të mos preket veriu, ashtu siç po pretendon Presidenti Thaçi?

Shaban Murati: Mendoj se diplomacia serioze nuk mund të hedhë tezat njëlloj sikur ëndrrat në këngë folklorike. Nëse është heshtur gjatë shtatë viteve të bisedime me Serbinë në Bruksel për të drejtat e shqiptarëve të Luginës së Preshevës, nuk mund ta kompensosh duke shitur në publik ëndrra në diell.

“Bota sot”: Cili do të jetë epilogu i fazës finale të dialogut me Serbinë?

Shaban Murati: Epilogu i fazës finale të dialogut me Serbinë duhet të jetë vetëm një: njohja e Kosovës si shtet i pavarur. Çdo devijim nga ky objektiv kombëtar do të thotë devijim nga interesi strategjik i Kosovës dhe i kombit shqiptar.

“Bota sot”: Si e vlerësoni qasjen e BE-së karshi Kosovës dhe Serbisë?

Shaban Murati: BE ka pasur dhe ka një rol të madh aktiv në dialogun midis dy shteteve. Por nën ndikimin e interesave individuale të njërit apo tjetrit shtet anëtar dhe nën ndikimin e lidhjeve dhe të presionit rus, BE ka rënë pre e një politike të standardeve të dyfishta, që do të thotë se ka ndjekur ndaj Kosovës politikën e shkopit dhe ndaj Serbisë ka ndjekur politikën e karotës, kur duhet të ishte komplet e kundërta. Ndaj dhe nuk ka pasur rezultat.

“Bota sot”: Mendoni se një qasje e tillë ka ardhur si pasojë e politikanëve të Kosovës?

Shaban Murati: Mendimi im është se gjatë procesit të dialogut të stërzgjatur me Serbinë është shfaqur një dobësi e pajustifikuar nga ana e Prishtinës. Prishtina nuk duhej të ishte pajtuar shtatë vjet me radhë me linjën e të ashtuquajturit dialog teknik, por duhet të ishte pasur objektivin e qartë të intonimit politik të bisedimeve dhe të kërkesave. Pse nuk protestoi dhe nuk bllokoi një herë dialogun për shkeljet flagrante që Serbia i bëri marrëveshjes së 19 prillit 2013 të normalizimit të marrëdhënieve, ku Beogradi kishte nënshkruar detyrimin të mos pengonte Kosovën të hynte në BE. Pse nuk ndërpreu Prishtina bisedimet, kur Serbia bllokoi hyrjen e Kosovës në UNESCO? Qysh ahere unë kam shkruar se u arrit pika e ngopjes e diplomacisë së Kosovës me Serbinë. Pse nuk ndërpreu Kosova bisedimet, kur Serbia publikisht subvencionoi fushatën ndërkombëtare të çnjohjeje të Kosovës? Pse nuk ndërpreu Kosova bisedimet  me Serbinë, kur Serbia dy herë me radhë bllokoi anëtarësimin e Kosovës në Interpol? Është një kronikë dobësie, e cila reflekton një strategji të paqartë dhe mungesë kohezioni politik, diplomatik e kombëtar.

“Bota sot”: Kosova, është e izoluar dhe përveç se i kërkohet që të heqë taksën dhe tolerojë Serbinë, kritikohet vazhdimisht për çdo veprim që vendos shtetësinë e saj. Sipas jush, përse  Serbisë i lejohet që të blejë aeroplanë ushtarakë nga Rusia pa as të vetmin problem, ndërsa Kosova hasë në kundërshtime të tilla?

Shaban Murati: Është krijuar një situatë absurde, kur shteti agresor Serbia ndodhet në një pozitë diplomatike më të favorshme se sa shteti viktimë Kosova. Çështja e taksës, e cila do të duhej të ishte marrë dhjetë vjet më parë dhe jo tani, është një e drejtë sovrane e  një shteti sovran. Duhet pranuar se në BE, që bëri gjithë atë zhurmë për taksën, nuk argumentuan kurrë pse ajo është gabim, por vetëm kërkonin në mënyrë urdhërore heqjen e saj, vetëm për t’i bërë qejfin Serbisë së zemëruar. BE e aplikoi këtë qëndrim për taksën në vazhdim të politikës së paefektshme perëndimore për të joshur Serbinë, që të mos shkojë tek Rusia, pavarësisht se në dëm të  sovranitetit të Kosovës. Sepse është vërtet e habitshme që BE nuk ka reaguar asnjëherë ndaj veprimeve agresive dhe destabilizuese rajonale të  Serbisë. Nuk reagoi BE për bazën ushtarake ruse të Nishit dhe as për bazën e re ajrore ruse të Vojvodinës. Nuk reagoi për manovrat e rrezikshme ushtarake të forcave zbarkuese ruse në territorin e Serbisë. Nuk reagoi për blerjen e armëve të sofistikuara ruse, përfshirë edhe sistemet e raketave ruse. Nuk reagoi as kur Serbia u bë shtet vëzhgues në aleancën ushtarake, të krijuar dhe drejtuar nga Rusia, CSTO. Nuk reagoi as për rikthimin e gjithë garniturës kriminale ushtarake e policore të Millosheviçit në strukturat e sotme të shtetit serb. Nuk reagoi BE as kur shërbimi sekret serb bashkë me shërbimin sekret rus tentuan grushtin e shtetit në Mal të Zi apo kur Serbia ndërhyri direkt në krizën politike në Maqedoni. Nuk ka reaguar BE as për pushtimin de facto serb të Mitrovicës dhe as për provokacionet serbe të tipit të urës apo të trenit.  Dhe befas ngrihet për të kundërshtuar taksën e Kosovës, që si shtet sovran ka të drejtë t’ia vendosë Serbisë. Konstatojmë një politikë të njohur makiaveliane, që nuk merr në konsideratë kush ka të drejtë, por merr anën e të keqit, se i leverdis më shumë për momentin.

“Bota sot”: Megjithatë, Kosova tashmë ka nisur procesin e transformimit të FSK-së në ushtri të mirëfilltë, si e vlerësoni këtë hap të institucioneve të Kosovës?

Shaban Murati: Është një vendim i drejtë dhe ligjshëm i çdo shteti sovran e të pavarur. Zhurma artificiale, që ngriti Serbia, Rusia dhe ndonjë shtet evropian,  nuk ka të bëjë me faktin e ushtrisë, por ka të bëjë me këmbënguljen e Serbisë dhe të Rusisë për të mos njohur të drejtën sovrane të shtetit sovran për të ngritur ushtrinë e tij.

Bota sot”: Cili do të jetë roli i ushtrisë së Kosovës në Ballkan dhe si çfarë komenti keni për propagandën serbe në këtë drejtim?

Shaban Murati: Roli i ushtrisë se Kosovës si dhe i shtetit të Kosovës në Ballkan  është stabilizues dhe kontribuues në sigurinë dhe në integrimet euroatlantike. Në rrymën e përgjithshme pozitive euroatlantike, ku Mali i Zi dhe Maqedonia Veriore i shtohen arkitekturës atlantike të sigurisë, ushtria e Kosovës dhe shteti i Kosovës do të ishin vlerë e shtuar për këtë arkitekturë.

“Bota sot”: Si mund të vije deri te anëtarësimi i Kosovës në NATO?  

Shaban Murati: Anëtarësimi i Kosovës në NATO është objektiv i natyrshëm strategjik i Kosovës dhe i kombit shqiptar. Është një proces që nga pikëpamja politike, gjeopolitike dhe strategjike mund të quhet i pjekur për anëtarësimin e Kosovës në NATO. Por nga pikëpamja burokratike do të duhet miratimi i katër shteteve anëtare, që nuk e njohin Kosovën, dhe kapërcimi i kësaj pengese mendoj do të jetë çështje kohe.

“Bota sot”: Në librin tuaj të fundit “Kalvari diplomatik i shtetit të Kosovës”, që u promovua në Prishtinë nëntorin e kaluar, ju këmbëngulni shumë në rendin e prioriteteve, që Kosova duhet të ndjekë në bisedimet me Serbinë. Pse ka rëndësi kjo sipas jush?

Shaban Murati: Në diplomaci përcaktimi i drejtë i prioriteteve në bisedimet me një shtet tjetër ka rëndësi për suksesin e bisedimeve. Unë theksoj në librin tim se prioriteti i prioriteteve, që duhet të ketë Prishtina në bisedimet, është njohja e shtetit të pavarur dhe sovran të Kosovës nga Serbia. I mëshoj këtij qëndrimi, jo vetëm se përputhet me interesin strategjik të Kosovës, por edhe sepse kam konstatuar devijime të pafalshme nga ky prioritet. Në udhëheqjen e Kosovës në dy vitet e fundit kanë zënë vend teza shumë të gabuara dhe të rrezikshme, si teza “nuk ka rëndësi të na njohë Serbia”, teza “na mjafton të marrim ulësen në OKB”, teza e organizimit të një konference të re ndërkombëtare për Kosovën, teza e ndryshimit të kufijve para njohjes, etj. etj. Me vjen keq të them, por përvoja e gjatë më bind se të gjitha këto teza e kanë origjinën në Beograd. Ndaj dhe i kam kundërshtuar fuqimisht dhe ndaj përsëris se prioriteti i prioriteteve në bisedimet është njohja e Kosovës si shtet i pavarur.

Majko: Protestat e studentëve, ishin reagim ndaj sistemit politik në Shqipëri

Ish-kryeministri i Shqipërisë, Pandeli Majko thotë se protestat e studentëve në Shqipëri ishin shqetësuese sepse ishin një reagim ndaj sistemit politik që është ndërtuar që nga vitet ’90 dhe pasqyronte opinionin publik ndaj politikës shqiptare. Ministri i Diasporës, që ndodhej në Uashington për Mëngjesin e Lutjeve, tha se samiti për diasporën do të jetë një forum për përfaqësuesit e saj, duke pranuar se shumë nga arsyet për largimin e tyre kanë lidhje me politikën në Shqipëri. Në intervistën me kolegen Keida Kostreci, zoti Majko foli edhe për qëndrimin e kryeministrit Edi Rama ndaj medias dhe për çështjen e negociatave Prishtinë-Beograd.

Zëri i Amerikës: Zoti Majko, po i afrohemi samitit të dytë për diasporën, çfarë hapash konkretë po merren nga qeveria shqiptare për angazhimin e diasporës dhe sa realisht janë të angazhuar shqiptarët që jetojnë jashtë vendit, bazuar në kontaktet që keni ju, për të dhënë kontributin e tyre? Çfarë garancish jep qeveria shqiptare që ata të mund të bëjnë një gjë të tillë?

Pandeli Majko: Dua të theksoj faktin që ky aktivitet është sidomos i diasporës. Nuk do të jetë thjeshtë një dialog midis një qeverie në pushtet dhe të ftuarve që do të vijnë. Ne jemi të vetëdijshëm se brenda politikës shqiptare egzistojnë shumë arsye se përse ata që kemi ftuar në samitin e diasporës janë larguar nga vendi. Kështu që jemi shumë të kujdesshëm për të mos bërë sikur po bëjmë ndonjë heroizëm të madh me ato çfarë kemi bërë. Kemi bërë shumë, por mendoj se jemi shumë vonë dhe vrapi në këtë rast është prapë vonë.

Zëri i Amerikës: Në janar, Kryeministri Rama ndryshoi më shumë se gjysmën e qeverisë duke e quajtur këtë si reflektim ndaj protestave të studentëve. Kur një kryeministër ndryshon më shumë se gjysmën e qeverisë, çfarë treguesi është kjo për ecurinë e qeverisjes që nga koha kur filloi ky mandat i ri i socialistëve dhe në fakt çfarë ka ndryshuar në filozofinë e qeverisjes me ndryshimin e emrave?

Pandeli Majko: Mendoj se të gjithë kemi qënë nën reflektimin se çfarë duhet të bëjmë pasi lëvizja studentore ishte një lëvizje që realisht na shqetësoi të gjithëve. Unë, të them të drejtën, për herë të parë jam ndjerë i pasigurtë për atë që po ndodhte. Sepse nga një anë ndjeja që po takoja vetëveten, ata ishin studentë që po ngriheshin karshi, ta themi troç fjalës, një sistemi politik që ishte ndërtuar pas viteve 90-të, dhe që një pjesë e tyre mendojnë se është i kalbur, ashtu siç mendoja unë bashkë me shokët e mi në vitet 90-të.

Po ta vinit re, problemi më i madh aty nuk ishte se ata kundërshtonin qeverinë, madje ata nuk kërkonin as dorëheqje të qeverisë apo të ministrave të veçantë të qeverisë. Shqetësimi im më i madh ishte se ata nuk shikonin veten të përfaqësuar tek opozita. Dhe kjo sjell një problem të madh të opinionin publik me politikën shqiptare.

Zëri i Amerikës: Nuk besoj se ishte kjo situata.

Pandeli Majko: Mendoj se kjo ishte një pjesë e situatës. Unë nuk po përpiqem të jem shterues në atë që po shpjegoj. Po them atë që mua më shqetësonte më tepër nga gjithë kjo histori. Që do të thotë se sistemi politik nuk po përfaqëson opinionin publik. Një sistem politik që nuk përfaqëson opinionin publik të një vendi, atëherë duhet ta gjykojmë me arsyetimin, o ka filluar fundi ose sistemi politik po mbyll një cikël të vetin.

Zëri i Amerikës: Zoti Rama reagon ashpër sa herë që kritikohet nga media, e ka gjetur emrin që përdor shpesh “kazan” dhe së fundmi edhe Zëri i Amerikës u bë pjesë e këti lloji reagimi të Kryeministrit Rama. A mendoni se qëndrime të tilla nga kryeministri janë të arsyeshme duke patur parasysh se në të gjitha demokracitë, media është një nga shtyllat më të fuqishme.

Pandeli Majko: Edi Rama përveç se është kryeministër, për aq sa e njoh unë, ka qënë edhe një nga penat e gazetarisë shqiptare. Kështu që shpesh ai e ka pak delikate të ndajë pozicionin e tij si kryeministër dhe pozicionin e tij si një njeri që është rritur midis gazetarëve më shumë sesa midis politikanëve, dhe ky është fakt.

Zëri i Amerikës: Ai ka kritikuar shpesh shumë ashpër …

Pandeli Majko: 90 përqind e atyre që ai kritikon shumë ashpër, realisht kanë qënë shokë të tij, shokë bile shumë të afërt, një pjesë e tyre e kanë ndihmuar në shkallë të ndryshme të karrierës, siç e thonë tani së fundmi. Ne duhet ta bëjmë këtë diferencë. Për sa i përket mënyrës se si u shpreh ai për Zërin e Amerikës, unë kam rezervat e mia. Rezervat fillojnë që nga mënyra se si unë e kam marrëdhënien me Zërin e Amerikës.

Por besoj se në të tilla raste, mirëkuptimi është gjëja më e veçantë, që ky ekip i veçantë që njoh unë në Zërin e Amerikës ka dhe duhet të ketë me politikën shqiptare. Mendoj se Zëri i Amerikës e ka atë që ka në gjithë historinë e gjithë medias shqiptare dhe në marrëdhënien me të vërtetën me publikun shqiptar. Edhe kur ne ndonjëherë e tejkalojmë atë që konsiderohet si e tejkaluar, mendoj se këtu duhet të ketë mirëkuptim dypalësh. Unë e thashë, Edi Rama është një antikonformist dhe shpesh në marrëdhëniet me median ai është më shumë gazetar se sa politikan.

Zëri i Amerikës: Kalojmë pak tek Kosova. Ditët e fundit ka patur nxitje, sidomos nga Shtetet e Bashkuara, që të zgjidhen mosmarrëveshjet mes Kosovës dhe Serbisë dhe të arrihet një marrëveshje brenda këtij viti. Gjithashtu ka patur shumë debate duke filluar që nga ideja e korrigjimit të kufirit, vendosja e tarifave që po kundërshtohet me forcë nga Shtetet e Bashkuara, tarifat ndaj Serbisë. Si e shihni situatën dhe a jeni optimist për një zgjidhje këtë vit?

Pandeli Majko: Lexova me kujdes një editorial të dy ambasadorëve të respektuar të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Prishtinë dhe Beograd të cilët nënvizonin faktin e nevojës për një marrëveshje midis palëve dhe për heqjen dorë nga obstruksionizmi, që mu duk momenti i parë i rendësishëm, dhe i dyti për të realizuar një marrëveshje të pranuar dhe të zbatueshme.

Tek obstruksionizmi kam parasysh në radhë të parë mënyrën se si shteti serb sillet karshi shtetit të Kosovës, duke u përpjekur në mënyrën më maksimale ta bllokojë atë në çdo rol ndërkombëtar apo akt ndërkombëtar që shteti i Kosovës ndërmerr. Obstruksionizmi ka të bëjë edhe me mënyrën se si ka reaguar Kosova, por ne duhet të ndajmë kush është aksioni dhe kush është reaksioni. Pra duhet të ndajmë që tarifa e Kosovës ndaj mallrave të Serbisë, obstruksionizëm është, një gjë që në kushtet teorike është krejtësisht e pavend. Por ne nuk duhet ta shikojmë si një aksion, por duhet ta shikojmë si një reaksion.

Unë pres marrëveshje, siç edhe dy ambasadorët e respektuar kishin nënvizuar, të zbatueshme. Për idenë e shkëmbimit të territoreve, idenë e korigjimit të kufijve, ide të çuditshme që kanë qarkulluar mbi dhe nën tavolinë, sinqerisht kam qënë i rezervuar. I rezervuar për një fakt shumë të thjeshtë: ky është një lloj autoriteti apo autorizimi që i takon elitës politike të Prishtinës.

Unaza e Re, Meta: Dëshmi e sundimit të shumicës, jo të ligjit


Presidenti shqiptar Ilir Meta thotë se për rastin e Unazës së Re në Tiranë janë ndjekur procedura ekstraligjore që sipas tij nuk tregojnё pёr njё vend, ku sundon ligji, por tregojnё thjesht pёr njё vend ku sundon shumica. Në një intervistë për Zërin e Amerikës, gjatë qëndimit të tij në Uashington, zoti Meta flet dhe për dialogun Kosovë-Serbi, debatet e fundit për situatën e korrupsionit në Shqipëri, pas rastit të tenderave në Ministrinë e Drejtësisë apo dhe përplasjet me Qeverinë, si ajo për kreun e diplomacisë. Presidenti Meta thotë se për marrëveshjet ndërkombëtare ai mund të autorizojë vetëm ministrin e Jashtëm Edi Rama. Me zotin Meta bisedoi shefi i shërbimit shqip të Zërit të Amerikës, Arben Xhixho.

Zёri i Amerikёs: Zoti President! Mirёserdhёt nё studiot e Zёrit tё Amerikёs!

Ilir Meta: Kёnaqёsi qё takohemi kёtu.

Zёri i Amerikёs: Zoti President! Gjatё ditёve qё keni qenё nё Uashington, nё takimet qё keni patur, ju jeni shprehur edhe pёr çёshtjen e dialogut tё Kosovёs me Serbinё. Beogradit dhe Prishtinёs iu ёshtё kёrkuar qё tё jenё krijuese nё arritjen e njё marrёveshjeje, gjё qё ёshtё pёrkthyer edhe nё mundёsinё e shkёmbimit tё territoreve, korigjimit tё kufirit, ndryshimit tё kufijve; njё temё qё ka qenё tabu mё parё. Ju jeni shprehur se nuk duhet tё ketё ndryshim kufijsh. Nёse mund t’iu pyes: Pёrse kjo kundёrshti, kur nuk dihet ende se pёr çfarё po diskutohet?

Ilir Meta: Unё pajtohem plotёsisht me ju qё ёshtё i domosdoshёm, madje ёshtё i vonuar, do tё thosha, gjithё ai proces qё ka tё bёjё me pёrfundimin e dialogut Kosovё – Serbi, pasi ky ёshtё njё dialog qё po vazhdon prej mjaft vitesh. Ёshtё njё dialog qё u quajt “pёr normalizimin” dhe tani tё gjithё kёrkojnё finalizimin e tij, ndёrkohё qё ne ende nuk kemi njё bilanc tё plotё tё normalizimit dhe tё zbatimit tё marrёveshjeve tё deritanishme. Megjithatё, pёrsёri unё bashkohem me atё kёrkesё, me atё interes tё pёrgjithshёm, sepse ёshtё interes edhe i Shqipёrisё, po ёshtё interes edhe i partnerёve tanё dhe i vet proceseve integruese, tё cilave ne iu jemi bashkuar dhe qё kёrkojmё tё fitojnё shtysё tё re pёrmes realizimit tё kёsaj marrёveshjeje, qё kjo gjё tё realizohet sa mё parё. Por i dimё vёshtirёsitё e deritanishme, tё cilat shpresojmё tё kapёrcehen me reflektim tё pёrbashkёt nga tё dyja palёt, pёr tё krijuar atё mirёbesim, qё ka munguar deri tani.

Zёri i Amerikёs: Zoti Meta! Tё ndalemi tek problemet, tek zhvillimet nё Shqipёri. Ju patёt njё pёrplasje tё fortё me qeverinё pёr çёshtjen e ministrit tё jashtёm si dhe pas publikimit tё qёndrimit tuaj pёr çёshtjen e Unazёs sё Madhe, ku ju kёrkuat tё anulohen gjithё kontratat dhe projekti tё ribёhet nga e para. Shumica iu akuzoi se ju po mbani pozicione politike, qё bien ndesh me detyrёn tuaj si president i vendit. Madje kryeministri Rama iu cilёsoi si drejtuesin mё serioz tё opozitёs. Si iu pёrgjigjeni ju kёtyre kritikave?

Ilir Meta: Nё detyrёn time si president unё i referohem vetёm Kushtetutёs sё Republikёs sё Shqipёrisё, interesit kombёtar dhe interesit publik. Nё çёshtjen e ministrit tё jashtёm nuk besoj se kёrkon shumё energji pёr t’iu pёrgjigjur tё gjitha kundёrshtimeve nё lidhje me qёndrimin tim, pёr arsye se kam qenё mjaft i hapur pёr çdo zgjidhje pёr personin e propozuar nga kryeministri. Por nuk besoj se dikush mund tё fajёsojё Presidentin, kompetencat e tё cilit nё fushёn e politikёs sё jashtme janё pёrcaktuar shumё qartё edhe nga vendimi i Gjykatёs Kushtetuese, i kёrkuar nga vet Partia Socialiste dikur nё opozitё pёr çёshtjen e marrёveshjes sё detit; pra qё Presidentit iu kёrkua tё konfirmojё nё kёtё detyrё njё person, cilatdo qofshin cilёsitё e tij tё shkёlqyera, tё cilin nuk e ka takuar asnjёherё, tё cilin nuk e njeh dhe i cili do tё firmosё marrёveshje nё emёr tё Republikёs sё Shqipёrisё, tё cilat mund tё prodhojnё pasoja afatgjata dhe tё paparashikueshme. Qёndrimi ka qenё tepёr konstruktiv dhe ka qenё njё qёndrim, i cili ka patur nё konsideratё Kushtetutёn dhe detyrimet kushtetuese tё Presidentit, edhe interesin kombёtar edhe interesin publik. Pёr mё tepёr personi kishte bёrё deklarata nё njё televizion tё Kosovёs, tё cilat nuk kishin asnjё lidhje me qёndrimet shtetёrore tё Shqipёrisё nё fushёn e politikёs sё jashtme.

Ndёrsa pёrsa i takon Unazёs sё re, nё mos gaboj, sot bёhen 100 ditё nga fillimi i protestave dhe unё si President, pa patur asnjё paragjykim pёr shkak tё problemit publik dhe protestave tё vazhdueshme tё transmetuara nga tё gjithё mediat, dhe tё kёrkesave tё qytetarёve, kam ushtruar pёrgjegjёsitё e mia, kam kёrkuar informacione nё mёnyrё tё vazhduar, nё mёnyrё tё pёrsёritur. Bazuar nё ligjet e shtetit pёr informim ndaj çdo qytetari dhe zyrtari, po duke u bazuar edhe nё Kushtetutёn e vendit, institucionet janё tё detyruar tё japin informacione dhe pёrgjigje Presidentit pёr çdo kёrkesё dhe pёr çdo shqetёsim, e nё fund fare kam qenё i detyruar tё mbaj njё qёndrim, pasi kam krijuar njё bindje, pёr tё cilёn jam shprehur publikisht dhe tё cilёs vazhdoj t’i qёndroj me bindje tё plotё: Shpikje tё tilla jashtё legjislacionit qё vendi ynё ka, jashtё rendit tonё juridik dhe kushtetues nuk tregojnё pёr njё vend, ku sundon ligji, por tregojnё thjesht pёr njё vend ku sundon shumica. Ky ёshtё njё koncept qё nuk ka lidhje me shtetin e sё drejtёs, pёr mё tepёr qё jemi nё qendёr tё vёmendjes pёrsa i takon respektimit tё ligjit, pёrsa i takon rregullave tё opinionit publik, pёrsa i takon çёshtjeve tё konkurrencёs edhe nga partnerёt ndёrkombёtarё. Reflektimi ndaj kёsaj çёshtje mendoj se ёshtё nё interes tё publikut, ёshtё nё interes tё vet qeverisё edhe tё pёrmirёsimit tё perceptimit pёr seriozitetin qё kemi nё zbatimin e ligjit nё vend pёr tё ardhmen.

Zёri i Amerikёs: Ju u shprehёt se njё nga konsideratat pёr punёn e ministrit tё jashtёm ishte ajo e marrёdhёnieve dhe negociatave me Greqinё pёr çёshtjen e detit. Tani qё ministri i jashtёm u ndryshua dhe erdhi ministri i ri, i cili u ngarkua nga kryeministri pёr tё kryer funksionin e ministrit tё jashtёm, mё lejoni t’iu pyes: A do tё ketё kjo ndikim lidhur me negociatat me Greqinё? Ju jeni shprehur se i keni shumё tё qarta kompetencat se cilit institucion mund t’i delegoni autoritetin kushtetues pёr tё lidhur marrёveshje ndёrkombёtare nё emёr tё Republikёs sё Shqipёrisё. A mund ta sqaroni kёtё? A i ka ministri i ri i ngarkuar kompetencat e plota, qё i ka patur i mёparshmi?

Ilir Meta: Do tё doja tё bёja njё korigjim. Duke iu referuar asaj çfarё ka shprehur ish-kandidati pёr ministёr tё jashtёm: nuk kishte tё bёnte me çёshtjen e negociatave me Greqinё, por kishte tё bёnte me njё qёndrim tё shprehur prej tij nё lidhje me njё kocept tё ri, qё ka dalё pёr korigjime tё pёrgjithshme territoriale nё Ballkanin perёndimor, sepse nuk ka lidhje me kёtё çёshtje. Ndёrsa çёshtjen e marrёdhёnieve me Greqinё e lidha thjesht me vendimin qё ёshtё nё fuqi tё Gjykatёs Kushtetuese pёr shkak tё marrёveshjes sё mёparshme, qё u rrёzua pas kёrkesёs sё Partisё Socialiste, i cili pёrcakton se cilat janё kompetencat e Presidentit dhe tё çdo institucioni nё fushёn e politikёs sё jashtme pёr lidhjen e marrёveshjeve ndёrkombёtare.

Pёr tё ardhur nё thelbin e pyetjes tuaj, se nuk doja tё lija njё keqkuptim: Presidenti e ka shumё tё qartё dhe autorizon vetёm ministrin e jashtёm, i cili nё kёtё rast ёshtё vet kryeministri, me kёrkesёn e tij, dhe ai quhet zoti Edi Rama.

Zёri i Amerikёs: Ai transferoi kompetencat tek zoti Cakaj.

Ilir Meta: Unё e kam shumё tё qartё se cila ёshtё detyra ime dhe cili ёshtё detyrimi im kushtetues.

Zёri i Amerikёs: Jemi ende te bisedimet me Greqinё. Ndёrsa u duk se palёt ishin shumё afёr arritjes sё njё marrёveshje ose pёrfundimit tё negociatave, duket se çёshtjet kanё mbetur pezull, janё lёnё nё harresё. A mendoni se ka ende shpresё, se mund tё arrihet njё marrёveshje sё shpejti, ose ku ёshtё statusi i kёsaj marrёveshje?

Ilir Meta: Besoj se unё i kam pёrmbushur dhe vazhdoj t’i pёrmbush me pёrgjegjёsi tё gjitha detyrimet e mia kushtetuese si President i Republikёs dhe pёr kёtё njё ndihmё tё madhe kam nga vet vendimi i Gjykatёs Kushtetuese pёr kёtё çёshtje dhe pёr çdo marrёveshje tё ngjashme tё kёtij karakteri dhe do tё vazhdoj nё kёtё mёnyrё deri nё fund. Jam shumё i interesuar qё kjo çёshtje tё ishte zgjidhur qё dje, pra, dhe jo sot apo nesёr. Gjithmonё referuar Kushtetutёs dhe vendimit tё Gjykatёs Kushtetuese tё Republikёs sё Shqipёrisё, nё mёnyrё qё tё hidhet njё hap tjetёr pёrpara edhe nё marrёdhёniet tona me fqinjin jugor.

Zёri i Amerikёs: Zoti Meta! Muajin e kaluar nё bazёn e Pashalimanit ndodhi njё vjedhje e njё sasie municioni. Ministria e Mbrojtjes mori njё seri masash pak ditё mё parё. U shkarkuan 15 zyrtarё ushtarakё, ndёrkohё qё javёn e kaluar ministria e mbrojtjes iu ka dёrguar ju njё propozim pёr shkarkimin e komandantit tё Flotёs Detare, gjeneralin Ylber Dogjani. A keni marrё ndonjё vendim deri tani lidhur me kёtё kёrkesё?

Ilir Meta: Nuk kam patur mundёsi tё marr ndonjё vendim, pёr arsye se edhe nuk kam qenё nё zyrё gjatё kёsaj kohe, por megjithatё ekipi im po punon, por njёkohёsisht na duhet tё kemi njё vlerёsim mё tё plotё dhe mё shterues pёr rastin nё fjalё, pasi kemi edhe pretendimet nga ana e komandantit tё Forcave Detare, i cili pretendon qё ka paralajmёruar pёr pasojat apo rreziqet e njё fenomeni tё tillё, ka kёrkuar tё merren disa masa. Ne kemi kёrkuar tё shohim edhe vlerёsimin e ministrisё, tё inspektimit qё ёshtё bёrё dhe do tё marrim vendimin mё tё drejtё dhe do ta bёjmё publik nё mёnyrёn mё transparente.

Zёri i Amerikёs: Zoti Meta! Kёto ditё ambasada amerikane nё Tiranё bёri tё ditur se ajo u ka mohuar dhe revokuar vizat mbi 170 zyrtarёve dhe ish-zyrtarёve publikё qё nga viti 2017. Mendohet tё jetё njё numёr relativisht i lartё zyrtarёsh. Duket njё shifёr relativisht e lartё, duke iu referuar faktit qё nё vitin 2017 prokuroria shqiptare ka regjistruar vetёm 16 procedime pёr korrupsion tё zyrtarёve tё lartё. A mendoni se ky ёshtё njё tregues i faktit se korrupsioni nё Shqipёri ёshtё shtrirё nё nivele tё larta dhe lufta ndaj tij mbetet ende shumё e dobёt?

Ilir Meta: Pёr kёtё nuk mjafton vetёm ky rast apo ky fakt qё shprehni ju. Pёr fat tё keq, raporti i Transparency International tregon njё pёrkeqёsim. Unё mendoj qё ёshtё shumё e rёndёsishme qё SHBA dhe BE tё vijojnё nё mёnyrё mё aktive angazhimin e tyre pёr tё ndihmuar nё ngritjen e besueshme tё institucioneve tё reja tё reformёs nё drejtёsi, tё japin njё mbёshtetje dhe inkurajim mё tё madh pёr ONM-nё, tё cilёn ne e vendosёm edhe nё Kushtetutё, dhe pёr vlerёsimet e saj, nё mёnyrё qё ne t’i kemi sa mё shpejt kёto institucione nё punё, t’i kemi sa mё tё besueshme dhe sa mё tё paanshme.

Zёri i Amerikёs: Edhe njё pyetje e fundit lidhur me temёn e korrupsionit, qё ka dalё kёto dy tre ditё. Nё teori tё gjithё politikanёt i japin mbёshtetje me zё tё lartё luftёs ndaj korrupsionit, por duket se kemi tё bёjmё mё shumё me njё lloj retorike. Po tё shohim reagimin e qeverisё ndaj rasteve qё ka nxjerrё nё pah media pёr korrupsionin, kemi vёnё re njё lloj shfajёsimi ose deri diku njё lloj marrje nё mbrojtje tё personave qё janё tё akuzuar. Po tё njёjtёn gjё vumё re pardje me opozitёn. Nё njё pёrplasje qё pati me ministren e drejtёsisё, pasi ministria e drejtёsisё arrestoi dhe po ndiqen penalisht disa persona qё kanё qenё zyrtarё tё LSI-sё mё parё pёr disa shkelje nё kёtё ministri, kryetarja e LSI-sё goditi ministren e drejtёsisё dhe i mori nё mbrojtje kёta njerёz. Madje nxori edhe emrin tuaj; deri tani, tha, nuk e kam nxjerrё emrin e ministres sё drejtёsisё, pasi ajo ka lidhje familjare me ju. Zonja Kryemadhi kёshtu u shpreh. Si iu duken ju kёto komente? A janё kёto sinjale tё qarta qё politikanёt duhet tё nxjerrin, ndёrkohё qё vendi ka njё problem serioz me korrupsionin?

Ilir Meta: Problemi padyshim qё ёshtё mjaft serioz pёrderisa, e theksoj edhe njё herё, Transparency International e nxjerr tё pёrkeqёsuar dy vitet e fundit vlerёsimin pёr Shqipёrinё. Duhet tё ndodhte e kundёrta. Nё kuadёr tё reformёs nё drejtёsi duhet tё kishte njё frenim, duhet tё kishte njё kujdes mё tё madh nё respektimin e ligjit dhe tё Kushtetutёs, duhet tё kishte njё reagim mё tё shpejtё ndaj rasteve tё qarta dhe ndaj rasteve publike. Unё pёrshёndes çdo procedim, qё bёhet ndaj kujtdo, qofshin edhe raste tё tilla si ajo qё ka ndodhur nё ministrinё e drejtёsisё ditёt e fundit sipas kёtij varianti qё ju po shprehni.

Megjithatё ka disa çёshtje qё janё shumё madhore, sepse çёshtje tё tilla padyshim qё ka dhe do tё ketё. Sepse çdo ditё ka prokurime dhe mund tё ketё edhe shkelje edhe korrupsion. Por ka disa raste ku ёshtё e rёndёsishme tё pёrqёndrohemi mё shumё pёr tё vendosur vёrtet besimin nё funksionimin e shtetit, nё sundimin e ligjit.

Mё konkretisht, unё do tё theksoja faktin skandaloz tё shkeljes sё Kushtetutёs lidhur me dhёnien fuqi prapavepruese pёr shpёrndarjen e dividentit pёr tё kaluarёn, i cili sjell implikime tё mёdha dhe mund tё sjellё edhe pasoja tё mёdha nё tё ardhmen nё dёm tё interesit publik dhe nё dёm tё funksionimit normal tё rendit juridik dhe kushtetues nё njё shtet tё sё drejtёs. Apo edhe rasti tjetёr i Unazёs sё re ёshtё njё rast flagrant, ku kemi njё shkelje tё hapur tё tё drejtave tё njeriut, pёrveç fenomenit jo transparent.

Nga ana ime prokuroria dhe çdo agjenci ligjzbatuese ka patur, ka dhe do tё ketё mbёshtetjen mё tё plotё por edhe duhet tё tregojё bindshёm se ёshtё jashtё çdo ndikimi politik edhe partiak.

Zёri i Amerikёs: Zoti President! Ju faleminderit!.