VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Intervista – Hodges: Qeveria serbe të jetë syçelë, bashkëpunimi me Kinën prodhon pasoja negative

By | August 23, 2020

Komentet

Intervista e plotë – Jusuf Buxhovi tregon si duhet të themelohet Asociacioni, ‘godet’ rëndë politikanët e Kosovës

Gjatë javës së kaluar, Emisari special i Bashkimit Evropian për dialogun Miroslav Lajçak, gjatë vizitës në Kosovë deklaroi se nuk do të ketë një marrëveshje finale ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, pa përfshirjen e Asociacionit të Komunave serbe.

“Nëse nuk ka vullnet për marrëveshje, nuk do të ketë marrëveshje. Nëse nuk ka marrëveshje nuk ka normalizim e nuk do të ketë marrëveshje pa asociacion. Ne nuk kërkojmë ta rihapin tekstin, por vetëm të implementojnë atë çka është nënshkruar. Gjithçka çka është dakorduar, duhet të implementohet”, tha Lajçak.

E në Serbi Lajçak shkoi edhe më larg. Ai kërkoi që Kosova ta ndryshojë Kushtetutën e vendit, në mënyrë që të mundësohet formimi i Asociacionit të Komunave serbe.

“Dhe askush nuk tha që ishte e pamundur, Kushtetuta nuk është Bibla. Nëse biem dakord për çështje serioze, atëherë sigurisht që duhet të pasqyrohet në Kushtetutë”, deklaroi Lajçak midis Beogradi.

Lidhur me atë se a duhet të formohet Asociacioni i Komunave serbe në Kosovë, në një intervistë ekskluzive për gazetën “Bota sot”, ka folur historiani i njohur, Jusuf Buxhovi.

Sipas tij, Asociacioni është çështje kushtetuese dhe duhet të themelohet pa kompetenca ekzekutive.

Historiani Jusuf Buxhovi, vlerëson se Lajçaku nuk i ka krijuar problemet me të cilat sot po ballafaqohet Kosova në raport me Beogradin, por politikanët e papërgjegjshëm të Kosovës që kanë hyrë në pazare të ndryshme me Serbinë në dëm të sovranitetit të Kosovës! Buxhovi, thekson se Kushtetuta nuk është Bibel, e as të anatemohen ata që kërkojnë ndryshimin e saj, por duhet që të respektohen procedurat demokratike-parlamentare që e mundësojnë atë.

Intervista e plotë:

“Bota sot”: Emisari special i Bashkimit Evropian për dialogun Miroslav Lajçak, gjatë vizitës në Kosovë deklaroi se nuk do të ketë një marrëveshje finale ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, pa përfshirjen e Asociacionit të Komunave serbe. “Nëse nuk ka vullnet për marrëveshje, nuk do të ketë marrëveshje. Nëse nuk ka marrëveshje nuk ka normalizim e nuk do të ketë marrëveshje pa asociacion”. Si e shihni ju këtë?

Buxhovi: Asociacioni i komunave është çështje kushtetuese. Është futur në saje të kompromiseve të Pakos së Ahtisarit. Kjo as që duhet të diskutohet, pos të zbatohet. Nga viti 2010 kur Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë e Hagës (GJND), shpalljen e pavarësisë e ka deklaruar në përputhje me të drejtën ndërkombëtare, është deshtë që Kosova, t’i përmbush edhe obligimet kushtetuese. Pra, është deshtë që çështjen e asociacionit ta trajtojë me prioritet dhe ta themelojë siç shkruan në kushtetutë – pa kompetenca ekzekutive. Po qe se kjo do të bëhej, e është dashtë bërë, atëherë sot nuk do t’i kishim problemet që i kemi dhe as nuk do të kishim debatet “e nxehta”, rreth atyre që u thanë nga Lajçaku dhe të tjerat që pritet të thuhen edhe më tutje për t’u thurur gjithfarë teori “konspirative” që gjoja Kosovës po i vinë nga jashtë dhe të ngjashme me të cilat fajtorët e kësaj gjendje, ata që nënshkruan marrëveshjet e vitit 2013 dhe2015, hudhin topin gjetiu dhe madje kthehen edhe në “gardien” të sovranitetit të Kosovës, kur dihet se atë e kanë rrezikuar dhe po e rrezikojnë nga të gjitha anët, veprim ky, që për fat të keq, u ratifikuan edhe në Parlamentin e Kosovës! Është e çuditshme se diskursi i “rrezikimit të sovranitetit nga jashtë”, vazhdon të mbllaçitet nga pjesa më e madhe e klasës politike si dhe mediumet, që madje edhe bëjnë sondazhe “të armiqësisë”, ndërkohë që harrohet se Gjykata Kushtetuese e Kosovës, shumë nga nenet e këtyre marrëveshjeve i shpalli antikushtetuese, me çka çështja është deshtë të kthehet te pika zero dhe nënshkruesit të vihen para përgjegjësisë politike dhe juridike. Ndaj, nuk është e habitshme, që të tillët, kanë vazhduar me avazin e prapaskenave në dëm të sovranitetit të shtetit të Kosovës, që e pamë gjatë këtyre dy-tri viteve të fundit, që për pikënisje kishte veprimet antikushtetuese të Presidentit të Kosovës, po edhe përkrahësve të tij të shumtë nga radhët e politikanjve të korruptuar dhe të shantazhuar në forma të ndryshme, të cilave iu desh edhe ndërhyrja ndërkombëtare (ajo amerikane) që të ndërpriten.

“Bota sot”: Lajçaku tha se ne nuk kërkojmë ta rihapin tekstin, por vetëm të implementojnë atë çka është nënshkruar. Gjithçka çka është dakorduar, duhet të implementohet”.Mos do të thotë kjo që të implementohen marrëveshjet e vitit 2013 dhe 2015, që Gjykata Kushtetuese i ka shpallur antikushtetuese?

Jusuf Buxhovi: Lajçaku nuk tha ndonjë të pavërtetë dhe nuk shpifi gjë. Përkundrazi, tha se duhet të implementohen ato që janë nënshkruar dhe ratifikuar në Parlamentin e Kosovës. Dhe, kur shikohet teksti i nënshkruar, theksohet edhe çështja e implementimit juridik të marrëveshjeve, që është fare e natyrshme. Por, implementimi juridik, që ka të bëjë pakon e infrastrukturës juridike që kërkon statusi i asociacionit siç e parasheh kushtetua e Kosovës, ka munguar dhe mungon. Me sa di, Qeveria e Kosovës dhe komisionet parlamentare, përkundër ndonjë deklarimi se po punojnë diçka, ende nuk kanë dalë me versionin zyrtar të statusit të asociacionit para Kuvendit të Kosovës me çka do t’i hapeshin dyert themelimit të asociacionit. Me këtë veprim, shteti i Kosovës do të përmbushte obligimet kushtetuese dhe do të krijonte rrethana normale për integrimin e pakicës serbe në sistemin juridik dhe kushtetues të Kosovës. Në vend të kësaj, ne kemi lojërat politike si dhe prapaskenat e ndryshme në relacionet Prishtinë-Beograd, që një detyrim kushtetues e kanë kthyer në objekt të manipulimeve dhe pazareve politike, që si u pa në marrëveshjet e vitit 2013 dhe 2015, Serbisë i mundësuan implikim të drejtpërdrejt politik në çështjet e sovranitetit të vendit. Andaj, Lajçaku i është referuar këtyre marrëveshjeve të ratifikuara në Parlamentin e Kosovës. Natyrisht se ai këtë e ka bërë, ngaqë nuk ka marrë përgjigjen e duhur se pjesët e marrëveshjes nga Gjykata Kushtetutës janë shpallur antikushtetuese dhe as që i është parashtruar teksti i ndonjë statusi të asociacionit që është dashtë të hartohet në përputhje me vendimin e Gjykatës Kushtetuese.

“Bota sot”: E në Serbi Lajçak shkoi edhe më larg. Ai kërkoi që Kosova ta ndryshojë Kushtetutën e vendit, në mënyrë që të mundësohet formimi i Asociacionit të Komunave serbe. “Dhe askush nuk tha që ishte e pamundur, Kushtetuta nuk është Bibla. Nëse biem dakord për çështje serioze, atëherë sigurisht që duhet të pasqyrohet në Kushtetutë”. Si e shihni ju këtë dhe a përbën kjo një rrezik për Kosovën?

Buxhovi: Ato që deklaroi Lajçak në Beograd, u interpretuan në mënyra të ndryshme në Prishtinë dhe në Beograd, të shumtën si “fajësime” dhe “shfajësime”, gjë që doli se shumë nga ato deklarata nuk ishin autentike, por pjesë e opinioneve të arrnuara. Sidoqoftë, harrohet ose anashkalohet qëllimisht fakti se ai iu referua marrëveshjeve të nënshkruara, të ratifikuara nga parlamenti i Kosovës me dy të tretat e votave, gjë që Kosovën e fut në obligim ndërkombëtar. Natyrisht, se rrugëdalje nga ky qorrsokak i krijuar nga politikanët tanë dhe assesi nga Lajçak dhe të tjerë që edhe mund të kenë pretendime të ndryshme politike kur hyhet në pazare të tilla, duhet kërkuar tek interpretimi i Gjykatës Kushtetuese të Kosovës, meqë ajo kudo është gardiane e kushtetutshmërisë. Kosova mundet dhe duhet ta përdor këtë argument, siç do ta përdorte çdo shtet tjetër sovran kur ballafaqohet me situatat e ngjashme. Por, siç po shihet, te ne, ata që kanë sjellë këtë gjendje, për t’i ikur përgjegjësisë, ose që t’u mbesin besnik pazareve të ndryshme në dëm të shtetit, përpiqen që të krijojnë mjegull politike dhe mediale!

A duhet të formohet Asociacioni dhe te ndryshohet Kushtetuta?

Buxhovi: Asociacioni është obligim kushtetues dhe duhet të themelohet sa më parë, siç theksova, në përputhje me kushtetutën e Kosovës, pra pa kompetenca ekzekutive. Ky obligim nuk duhet të jetë çështje e bisedimeve ose marrëveshjeve politike me Beogradin ose me faktorin ndërkombëtar, meqë del nga kornizat kushtetuese, siç ndodhi në të vërtetë. Ndërsa, sa i përket ndryshimit të kushtetutës, ose ndryshimeve kushtetuese, ato janë të mundshme dhe të natyrshme. Pra, nuk është kurrfarë gabimi të thuhet se Kushtetua nuk është Bibël. Madje, Kosova, ka nevojë për disa ndryshime kushtetuese që erdhën si kompromise të pavarësisë, që do t’i ndihmonin demokratizimit të vendit si dhe forcimit të sovranitetit shtetëror. Por, ndryshimet e kushtetutës duhet t’u nënshtrohen procedurave demokratike-parlamentare, që në rastin e Kosovës, kërkojnë konsensusin e dyfishtë: atë të dy të tretave të votave dhe konsensusin e pakicave, po ashtu me dy të tretat, që praktikisht, në këto rrethana është i pamundshëm. Edhe përkundër këtyre rrethanave, kërkesat për ndryshime kushtetuese nuk duhet anatemuar e as përjashtuar, ngaqë ato janë e drejtë demokratike.

Intervista – Whyte: Republika Srpska nuk do të jetë model për Asociacionin

Shkumbin Ahmetxhekaj

Serbia nuk ka alternativë tjetër pos pranimit të pavarësisë së Kosovës, por edhe kjo e fundit duhet të ofrojë garanci shtesë për minoritetin serb, thotë Nicholas Whyte, ekspert i marrëdhënieve ndërkombëtare që ka këshilluar Kosovën në rrugën drejt pavarësisë. Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Whyte thotë se Kosova nuk ka arsye të frikësohet nga autonomia e gjerë për serbët, pasi nuk mund të ketë model të ngjashëm me Republika Srpskan në Bosnjë e Hercegovinë. Ai nuk pret që marrëveshja finale të arrihet së shpejti, por beson që BE-ja dhe SHBA-ja do të punojnë krah për krah drejt zgjidhjes afatgjate të mosmarrëveshjeve ndërmjet Serbisë dhe Kosovës.

Nicholas Whyte aktualisht drejton organizatën APCO, me seli në Bruksel, që është grup këshillues dhe avokues për komunikim dhe konsulecë.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Whyte, Kosova ka shpallur pavarësinë qe 12 vjet, por mosmarrëveshjet Kosovë-Serbi vazhdojnë. Cilat janë pritjet tuaja nga dialogu që po lehtësohet nga Bashkimi Evropian? A mundet BE-ja e vetme të arrijë sukses në këtë proces?

Nicholas Whyte: BE-ja e vetme natyrisht që nuk mundet të arrijë sukses në këtë proces, pasi ky është një proces që më së paku përfshin vetëm Kosovën dhe Serbinë, pasi edhe interesi i Shteteve të Bashkuara vazhdon të mbetet shumë i fuqishëm dhe shumë i rëndësishëm. Në fakt, ne kemi parë probleme në vitet e fundit, pasi e pamë që BE-ja dhe SHBA-ja kishin qasje të ndryshme. BE-ja e di se nuk mund ta bëjë këtë e vetme. Në anën tjetër, BE-ja nga aspekti gjeografik dhe strategjik, do të jetë organizata që e mban çelësin e përgjegjësisë për rezultatin. Pra, BE-ja nuk mund ta bëjë e vetme, por ky institucion duhet të udhëheqë.

Radio Evropa e Lirë: Kosovës aktualisht po i kërkohet që t’i përmbahet premtimit për themelimin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe. Si e shihni këtë Asociacion?

Nicholas Whyte: Shikoni, fakti është se kur arrijmë në fund të këtij procesi, kur Serbia ta ketë pranuar pavarësinë e Kosovës, do të ketë nevojë që komunitetet joshumicë, sikurse në secilin shtet, të kenë garanci. Kjo nevojë ekziston edhe tani, por do të jetë edhe më e fuqishme, kur e arrijmë fazën finale. Mua më duket shumë e arsyeshme që do të ketë marrëveshje gjithëpërfshirëse për komunat serbe në Kosovë. Nëse Kosova dëshiron që ta pranojë dhe ta ketë pjesë të saj komunitetin serb, atëherë duhet të zgjohemi dhe të shohim realitetin, se një lloj marrëveshje duhet të ribëhet. Kjo nuk do të thotë se zgjidhja e duhur është diskutuar deri më tash, por do të thotë se një zgjidhje që do të funksionojë, do të përfshijë një marrëveshje të veçantë për komunat me shumicë serbe.

“Koncesioni më i madh, pranimi i pavarësisë së Kosovës nga Serbia”

Radio Evropa e Lirë: Si një ekspert që e keni këshilluar Kosovën në rrugën e saj drejt pavarësisë, a mendoni se Kosova duhet ende të bëj koncesione? Dhe nëse po, çfarë koncesionesh?

Nicholas Whyte: Shikuar nga aspekti strategjik, mendoj se të gjithë duhet ta kemi parasysh se koncesioni më i madh është nga Serbia, që ka të bëjë me pranimin e pavarësisë së Kosovës. Unë nuk e them shprehimisht njohje, por them pranim. Kur kjo të ndodhë, mendoj se Kosova ka mjaft çfarë të ofrojë, pa e rrezikuar pozicionin e saj strategjik. Por mendoj se është çmenduri të flitet për koncesionet e Kosovës, kur e kemi parasysh se koncesioni më i madh që kërkohet është pranimi i pavarësisë së Kosovës nga Serbia.

Radio Evropa e Lirë: Kryeministri i Kosovës, Avdullah Hoti po insiston se Asociacioni i komunave me shumicë serbe do të themelohet vetëm pasi Serbia ta njohë pavarësinë e Kosovës. Si e lexoni ju këtë qëndrim, apo është pak a shumë në përputhje edhe me atë çfarë ju thatë më parë?

Nicholas Whyte: Mendoj se nuk duhet parë këtë çështje në formë të sekuencave. Të dyja këto janë të rëndësishme për zgjidhje afatgjate dhe të qëndrueshme dhe nuk mendoj se duhet të jemi dogmatik për kohën se kur dhe cila ndodh më parë.

Radio Evropa e Lirë: Në Kosovë ka shqetësime se nëse ndodh autonomia e gjerë për komunat me shumicë serbe, atëherë do të krijohet një Republika Srpska dhe se shteti do të jetë jofunksional. A mendoni se ka vend për shqetësime të tilla?

Nicholas Whyte: Nuk kam parë asnjë propozim që i afrohet Republika Srpskas. Kam jetuar në Banja Llukë për një vit e gjysmë nga viti 1997-98 dhe kam parë drejtpërdrejtë dallimet që ekzistojnë mes këtyre dy rasteve, prandaj nuk duhet të marrim si shembull këtë. Nëse do të isha në Kosovë, gjëja për të cilën do të insistoja është në të vërtetë krejt tjetër. Do të insistoja që Beogradi të mbajë premtimet dhe të përmbushë angazhimin për kthimin e regjistrit kadastral të Kosovës. Për mua, kjo është një gjë që e bën pavarësinë e Kosovës të pakthyeshme, pasi kur e pranon që prona menaxhohet nga njerëzit që e kanë atë në pronësi, atëherë s’ka kthim prapa nga kjo. Mendoj se njerëzit duhet t’i kushtojnë pak më shumë rëndësi kësaj çështjeje.

Pranimi i Kosovës nga Serbia “pa njohje të plotë diplomatike”

Radio Evropa e Lirë: Platforma dialoguese e BE-së synon arritjen e një marrëveshjeje ligjërisht të obligueshme për normalizim raportesh, por nuk përmend njohjen reciproke. A mund të sjellë kjo formulë zgjidhje për paqe afatgjate?

Nicholas Whyte: Mendoj se me siguri ka pak hapësirë për manovrim për njohje të ndërsjellë, por ne duhet të jemi të qartë se Serbia duhet ta pranojë pavarësinë e Kosovës, Serbia duhet ta pranojë se Kosova nuk është më pjesë e juridiksionit të saj. Ka mënyra për ta bërë këtë, pa njohje të plotë diplomatike, por unë do të pyesja, se çfarë rëndësie ka se si e emërtojmë këtë?

Radio Evropa e Lirë: Para se të kaloj në detaje, dëshiroj t’iu pyes për vlerësimin tuaj lidhur me marrëveshjen e Uashingtonit për normalizim ekonomik. A është historike siç është proklamuar?

Nicholas Whyte: Është një fillim ri interesant kur sheh liderët e të dyja vendeve që qëndrojë bashkë në një ceremoni të tillë. Prandaj, mendoj se ishte rëndësishme. A është historike do të shihet, por mendoj se është lehtë të thuhet kur nuk je prezent atje vet. Në përgjithësi, mendoj se ishte e rëndësishme.

Ujmani, “koncesion për të mirën e përgjithshme”

Radio Evropa e Lirë: Opozita në Kosovë e ka kritikuar ashpër kryeministrin Hoti për nënshkrimin e kësaj marrëveshjeje, pasi pos tjerash aty përfshihet një studim fizibiliteti për një pikë strategjike të Kosovës, Liqenin e Ujmanit, për mënyrën e përdorimit të ujit nga Kosova dhe Serbia. A është ky koncesion, apo ndoshta fillim i koncesioneve të reja?

Nicholas Whyte: Ky është koncesion për të mirën e përgjithshme, nuk është koncesion i Kosovës për Serbinë. Kosova ka një popullatë në rritje, do të ketë nevojë për më shumë furnizim me rrymë. Po, ka elemente politike aty, por në këto raste gjithmonë ka elemente politike. Ata që po e kundërshtojnë këtë, duhet të ofrojnë alternativa se nga ku do të sigurohet energjia elektrike, e jo të flasin për histori.

Radio Evropa e Lirë: Grupi Ndërkombëtar i Krizave (GNK) i ka kërkuar BE-së që të mos kufizojë opsionet në tavolinën e dialogut, duke sugjeruar se edhe shkëmbimi territorial mund të ndodhë, nëse pajtohen palët. A mendoni se akterët ndërkombëtarë, të përfshirë në proces, e konsiderojnë ende si opsion shkëmbimin e territoreve?

Nicholas Whyte: Hisedarët ndërkombëtarë në dialog nuk do të imponojnë shkëmbimin territorial në asnjërën palë. Por, nëse (kërkesa) vjen direkt nga rajoni, nëse qeveritë e Kosovës dhe Serbisë e thonë qartë se mund të pajtohen me të, është shumë e vështirë për ndërkombëtarët që të shprehen ndryshe. Këtë realisht, GNK e ka thënë edhe 13 vjet më parë kur unë kam punuar në këtë organizatë dhe këtë po e thonë edhe tash pasi kam lexuar raportin e tyre te fundit. Për mua, kjo është deklarim i asaj çfarë është më se e qartë.

“Jemi larg nënshkrimit të marrëveshjes Kosovë-Serbi”

Radio Evropa e Lirë: Duke marrë parasysh se Kosova ka një qeveri në limit të shumicës parlamentare, e po ashtu po përballet me valën e akuzave nga Gjykata Speciale, si e shihni fuqinë e Kosovës në këtë dialog?

Nicholas Whyte: Është fakt se Kosova në të vërtetë ka arritur mjaft deri më tash, ka shpallur pavarësinë. Ju thatë qe 12 vjet, por unë do të thosha që ka mbetur si vend i plotë qe 21 vjet, që pas bombardimeve dhe instalimit të UNMIK-ut. Prandaj, Kosova ka mjaft suksese të rëndësishme, te të cilat mund të shikojë prapa, por ajo që duhet të adresohet është se ku do të përfundojë kjo. Dhe kjo do të përfundojë me atë se Serbia do ta pranojë pavarësinë e Kosovës dhe normalizimin e plotë të raporteve ekonomike dhe çështjeve të tjera. Mendoj se duhet të jemi të qartë se si të arrijmë atje dhe nuk është e mençur që të merremi me detaje se si do të arrijmë atje, pasi duhet të fokusohemi se ku do të arrijmë në fund të këtij procesi.

Radio Evropa e Lirë: Dhe në fund, a e shihni marrëveshjen finale të shkruhet në Uashington sërish, apo do të jetë ekskluzivitet evropian?

Nicholas Whyte: Le të mos e harrojmë se është shumë e mundur që së shpejti mund të kemi administratë të re në Uashington, nëse po i lexoj saktë lajmet nga SHBA-ja. Dallimi është se një administratë (e kandidatit demokrat për president, Joe) Biden do ta lejonte Evropën që të merrte lidershipin, pasi ata janë më pak të obsesionuar dhe nuk kanë qasje siç kishte (presidenti aktual amerikan, Donald) Trump në marrëdhëniet ndërkombëtare. Prandaj, pres që marrëveshja të nënshkruhet diku në Evropë, do të gjejnë një vend, por po ashtu mendoj se ende jemi larg asaj dite.

Intervista – Famà: Pa koncesione nuk ka marrëveshje finale Kosovë-Serbi

Shkumbin Ahmetxhekaj

Bashkimi Evropian duhet të shikojë mundësinë që në platformën dialoguese Kosovë-Serbi, ta përcaktojë se marrëveshja finale duhet të përfshijë njohjen e ndërsjellë, sugjeron Grupi Ndërkombëtar i Krizave në raportin e fundit vjeshtor. Kjo organizatë e pavarur, që analizon konfliktet në botë, megjithatë parashikon se zgjidhja finale do të përfshijë koncesione të mëdha, duke përfshirë autonomi të gjerë për komunat serbe apo shkëmbim të territoreve.

Njëri nga hartuesit e këtij raporti, Giuseppe Famà, udhëheqës i Çështjeve Evropiane në këtë organizatë, në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, tha se BE-ja nuk duhet të imponojë kufizime në dialog dhe se Shtetet e Bashkuara duhet të kenë rol në bindjen e Kosovës që të ridizajnojë platformën dialoguese. Sipas tij, nëse Kosova pajtohet për autonomi të gjerë për komunat me shumicë serbe, e njëjta duhet të vlejë edhe për Luginën e Preshevës në Serbi.

Radio Evropa e Lirë: Në raportin e fundit të organizatës tuaj, Grupi Ndërkombëtar i Krizave, i keni bërë thirrje BE-së që ta përcaktojë nëse ka mundësi, fokusimin e qartë në arritjen një marrëveshjeje finale ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, që bazohet në njohje reciproke. A e shihni këtë si skenar të arritshëm?

Giuseppe Fama.

Giuseppe Famà: Hapësira manovruese është shumë e ngushtë dhe siç e dini diplomacia shpeshherë ka bërë një hap para e dy prapa, për shkak të kompleksitetit të kësaj çështjeje. Çelësi definitivisht është që të shtyhet sa më shumë drejt një zgjidhjeje potenciale finale. Përfaqësuesi i ri i BE-së, Mirosllav Lajçak ka njoftuar Këshillin për Politikë të Jashtme të BE-së, të cilët e miratuan strategjinë e tij nga bisedimet e fundit ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës dhe ekziston një momentum ndërmjet evropianëve që kanë ndihmuar në arritjen e një marrëveshjeje eventuale. Por, është e diskutueshme nëse kjo mund të arrihet shpejt.

Bilanci deri tash mbetet i pandryshuar, pasi BE-ja ka pikëpyetjen e madhe për njohjen e ndërsjellë, pasi një gjë e tillë nuk është e thënë qartë në mandatin e përfaqësuesit special. Është e rëndësishme që për të arritur deri aty, të vijmë te një pajtim i ndërsjellë se marrëveshja për normalizim raportesh duhet të përfshijë njohjen, element që është i vështirë edhe për faktin se deri sot, pesë shtete anëtare vazhdojnë që të mos e njohin Kosovën. Prandaj, në të vërtetë do të jetë çështje diplomacisë.

Radio Evropa e Lirë: A e shihni të mundshëm arritjen e kompromisit në dialogun Kosovë-Serbi dhe a ka rrezik që bisedimet të dështojnë për shkak të retorikës aktuale?

Giuseppe Famà: Retorika nuk e ndihmon aspak dialogun dhe arritjen e një zgjidhjeje të qëndrueshme. Një nga rekomandimet tona është që BE-ja të dyfishojë përpjekjet dhe të luftojë keqinformimin rreth dialogut. Janë dy gjëra që duhet të theksohen këtu. E para, duhet kuptuar se nuk ka zgjidhje, ku fitues i plotë do të jetë vetëm njëra palë. Nuk mund të ndodhë një skenar ku Kosova dhe Serbia do të arrijnë të përmbushin kërkesat e tyre plotësisht, prandaj do të duhet të bëjnë koncesione. E dyta ka të bëjë me rolin e BE-së, e që nuk duhet t’i ndalojë Beogradin dhe Prishtinën që të identifikojnë vet zgjidhjen potenciale, që mund të mos jetë në tërësi me atë çfarë rekomandon Brukseli.

Në raportin tonë të Grupi të Krizave, ne i bëjmë thirrje BE-së që të përmbahet nga politika që të ndalojë palët që të diskutojnë zgjidhje, ku përfshihet edhe shkëmbimi i territoreve. Shumica e vendeve evropiane megjithatë e preferojnë një alternativë tjetër, ku përfshihet devolucioni apo autonomia më e madhe për komunat me shumicë serbe në Kosovë dhe për Luginën e Preshevës, por deri më tash palët mund të kenë qenë edhe për zgjidhje të tjera. BE-ja duhet të evitojë përcaktimin e rezultatit të dialogut, para se palët të pajtohen për zgjidhje që mund të jenë të pranueshme për to.

Radio Evropa e Lirë: Me këtë që po thoni, a besoni se ideja për shkëmbim territoresh është ende në tavolinë? Dhe nëse po, pse duhet të jetë?

Giuseppe Famà: Nga ajo çfarë kolegët tanë kanë identifikuar pasi e kanë përcjellë këtë çështje nga afër, të dyja palët kanë sinjalizuar gatishmërinë që t’i konsiderojnë alternativat, duke përfshirë edhe shkëmbimin e territoreve. Natyrisht, se kjo mbetet çështje mjaft e ndjeshme, pasi edhe alternativa tjetër për autonomi të komunave serbe, shihet si çështje problematike, veçanërisht në Kosovë. Prandaj njëra nga mënyrat që BE-ja për ndihmë është që të testojë palët se çfarë duan dhe të diskutojë prospektin e këtyre opsioneve, pa dalë publikisht duke kundërshtuar gjithçka që nuk është në platformën e saj (BE-së).

Radio Evropa e Lirë: Pra, sipas jush, janë vetëm dy opsione: autonomi për komunat me shumicë serbe dhe shkëmbim territoresh. Por, Kosova deri më tash ka refuzuar që të ketë Asociacion të komunave me shumicë serbe, me kompetenca ekzekutive. A besoni se do të jetë e gatshme për koncesione të tilla?

Giuseppe Famà: Më lejoni që të kthehem tek ajo se cilat janë opsionet në tavolinë, pasi as unë nuk mund t’i limitoj ato në vetëm këto opsione. Por, e vërteta është se i kemi analizuar opsionet dhe po ashtu edhe projeksionet publike lidhur me atë se çfarë është diskutuar deri më tash në dialog, përfshirë këtu edhe nga intervistat e shumta që i kemi pasur me palë të ndryshme në Kosovë dhe Serbi, e natyrisht edhe me diplomatët evropianë.

Ne si Grup i Krizave konsiderojmë se është e rëndësishme që Kosova dhe Serbia ta kuptojnë se nuk mund t’i arrijnë qëllimet e tyre pa bërë koncesione. Në rastin e Serbisë është e qartë se koncesioni në këtë rast është që duhet ta njohë Kosovën si shtet të pavarur. Për Kosovën, nëse kjo çështje shkon drejt një autonomie për komunat me shumicë serbe, atëherë kjo do të përfshijë fuqi të mëdha për komunat me shumicë serbe. Janë disa modele evropiane që mund të përdoren, si rajoni i Katalonjës në Spanjë, apo rajoni i Trentinos- Tirolit Jugor në Itali. Pra, këto rajone janë autonome brenda një shteti. Këto janë disa opsione që Prishtina do të mund t’i konsideronte në rast se do të vije tek opsioni i autonomisë.

Radio Evropa e Lirë: Kosova e ka thënë qartë që i frikësohet dhe se nuk do të lejojë formimin e një Republika Srpska brenda territorit të saj. A mund të sjellë opsioni i autonomisë destabilizim dhe rrezikim të shtetësisë?

Giuseppe Famà: E thashë që ka raste të tjera në pjesë të tjera të Evropës ku sistemet janë të ndryshme, pa një skenar të tillë. Por, në këtë rast, kjo do të nënkuptonte që të dyja shtetet pajtohen që rajoneve ku jetojnë minoritetet, do t’u ofrojnë autonomi të gjerë. Kjo nuk ka të bëjë vetëm me Kosovën, por duhet të aplikohet edhe për Luginën e Preshevës në Serbi. Është e rëndësishme që të dyja vendet të lëvizin para dhe të arrijnë te një marrëveshje, prandaj ne këtu i rekomandojmë BE-së që të ndihmojë sa më shumë që është e mundur.

Radio Evropa e Lirë: A ka BE-ja fuqi të mjaftueshme që t’i sjellë palët te një marrëveshje finale?

Giuseppe Famà: BE-ja është në një situatë komplekse për faktin se siç e thashë, dialogu ka ecur shpesh një hap para, dy prapa, po është një akter tjetër që mund të luajë rol të rëndësishëm dhe të punojë krah për krah me evropianët, SHBA-ja. Duke qenë se janë përfshirë shumë në zgjidhjen e çështjes së Kosovës që pas përfundimit të luftës, duke përfshirë pavarësinë, SHBA-ja mund të ketë ndikim te Prishtina në këtë dialog dhe që do të sillte rezultate efektive. Prandaj, BE-ja bashkë me SHBA-në do të mund të punojnë bashkë që të ndihmojnë formësimin e marrëveshjes.

Radio Evropa e Lirë: A besoni se BE-ja dhe SHBA-ja kanë qëndrim të njëjtë sa i përket arritjes formës së marrëveshjes finale?

Giuseppe Famà: Në përgjithësi, jemi duke u përballur me një moment delikat ku konvergjenca relative ndërmjet BE-së dhe SHBA-së nuk është aq e fortë sa ka qenë në të kaluarën, duke përfshirë qëndrimet për shumë konflikte në botë. Kjo mund të ndryshojë pas zgjedhjeve presidenciale në SHBA. Por, në rastin e dialogut Kosovë Serbi, është në interesin e tyre që të jenë së bashku sepse ndajnë interesin e përbashkët për ndihmën që duhet dhënë në ofrimin e stabilitetit rajonal dhe absolutisht, mund të vazhdojnë të punojnë së bashku.

Radio Evropa e Lirë: A ka ndihmuar marrëveshja e Uashingtoni për normalizim ekonomik në arritjen e një marrëveshje gjithëpërfshirëse?

Giuseppe Famà: Kolegët e mi janë më ekspertë në këtë çështje, por ajo që do të theksoja është roli politik që SHBA-ja mund të luajnë në ‘shoqërimin’ e Kosovës në rihartimin dhe ridizajnimin e strategjisë negociuese, ndërkaq BE-ja ka ofertën për integrimin e tërë rajonit. Këto ndoshta janë elementet që duhet përmendur kur flasim për stimujt.

Radio Evropa e Lirë: Dhe në fund, shefi i politikës së jashtme të BE-së, Josep Borrell dhe i dërguari i BE-së për dialogun, Mirosllav Lajçak janë shprehur së fundmi kundër afateve artificiale. Sa do të mund të zgjasë ky proces dialogues? A mund të jetë pafund?

Giuseppe Famà: Mendoj se fjalët e përfaqësuesit të lartë të BE-së për Politikë të Jashtme, Josep Borrell ishin shumë optimiste, kur tha që marrëveshja në dialog mund të arrihet brenda disa muajsh, e jo vitesh. Por, është e rëndësishme që të dyja palët të angazhohen plotësisht në dialog dhe që eventualisht, të arrijnë sukses.

Intervista- Leh Valesa: Komunizmi u rrëzua me konsensusin e komunistëve, si mposhten sot regjimet autoritare

Gazetarët nuk janë gjithmonë të interesuar që ta intervistojnë. Përgjigjet e tij nuk janë gjithnjë të qarta, linja e tij e mendimit mund të jetë e vështirë të ndiqet, dhe vetë-siguria e tij është nganjëherë e dobët. E megjithatë, mbetet diçka vërtet interesante tek ky njeri me kaq plot kontradikta.

I lindur në një fshat në Poloni, dhe i shkolluar në një shkollë profesionale, Valesa u bë shpejt një udhëheqës i sindikatës së punëtorëve në kantierin detar të Gdanskut, dhe më pas lideri i lëvizjes më të madhe sociale në bllokun komunist.

Udhëheqja e grevave të vitit 1980, nxori në pah një varg talentesh që ai zotëronte:oratorinë, të menduarit në mënyrë strategjike, dhe aftësinë për të pasur si këshilltarë intelektualët më të mëdhenj të vendit. Solidarność (Solidariteti) u bë një forcë kryesore opozitare kundër regjimit komunist në Poloni, një lloj opozitë e ligjshme unike në bllokun lindor.

Në kulmin e vet, Solidarność kishte 10 milionë anëtare nga të gjitha sferat e mundshme të jetës, përfshirë edhe anëtarë të Partisë Komuniste polake. Në dhjetorin e vitit 1981, udhëheqësi komunist i Polonisë, gjenerali Vojçek Jaruzelski – nën presionin e madh të Moskës – futi në zbatim ligjin ushtarak, duke e nxjerrë jashtë ligjit Solidarność, dhe arrestuar udhëheqësit e saj, përfshirë Valesën.

Pas lirimit nga burgu, në nëntorin e viti 1982, ai vazhdoi të ishte një figurë kryesore në vend, dhe një simbol kombëtar i rezistencës ndaj regjimit; dhe vitin që pasoi fitoi Çmimin Nobel për Paqe. Në vitin 1990, u bë president i Polonisë, i zgjedhur në zgjedhjet e para të lira ndër dekada.

Ai mbikëqyri reformat novatore ekonomike dhe politike, negocioi largimin e trupave ruse nga vendi, dhe i hapi rrugë anëtarësimit të vendit në NATO dhe Bashkimin Evropian. Konfliktet e shumta, sollën dorëheqjen e tij në vitin në 1995, duke u pasuar nga politikani i ri post-komunist Aleksandër Kvashnjevski.

Pjesa më e madhe e jetës së tij pas vitit 1989, është e përndjekur nga akuzat se ai ka qenë bashkëpunëtor i shërbimeve sekrete komuniste në vitet 1970. Dhe ka disa prova, që ai mund të ketë nënshkruar vërtet një lloj marrëveshje me regjimin.

Por historianët dakordësohen, se në fund të viteve 1970 ai nuk po bashkëpunonte në mënyrë aktive me to. Disa javë para 40-vjetorit të themelimit të Solidarność, Valesa dha një intervistë për “New York Books Review”

Kur e shihni 40 vjet më pas trashëgiminë e lëvizjes që ju drejtuat, a mendoni se ajo ishte e suksesshme, përkundër gjithçkaje që ka ndodhur që nga ajo kohë?

Mënyrat e luftës kundër komunizmit dhe sundimit sovjetik, ndryshuan me kalimin e kohës. Së pari, menjëherë pas luftës, lufta ishte me armë. Pastaj, dolën studentët në rrugë. Më në fund, mbërritëm në përfundimin se duhej të ndërtohej një lëvizje e vetme sociale kundër monopolit të pushtetit komunist.

Por vetëm kjo nuk qe e mjaftueshme. Në këtë luftë u përfshinë Evropa, SHBA-ja dhe Kanadaja, dhe vetëm bashkimi garantoi fitoren e “Solidarność”. Të gjithë ishim të bashkuar në luftën kundër komunizmit dhe Bashkimit Sovjetik.

Idetë e e“Solidarność” ishin të ndryshme. Për shembull, mes nesh kishte socialistë apo edhe njerëz që mendonin se rënia e komunizmit ishte thjesht në interesin e tyre. Emëruesi i përbashkët ishte lufta për liri. Kur më në fund fituam në vitin 1989, lindi pyetja nëse ”Solidarność” duhet të ndërtonte një monopol të ri të pushtetit, një forcë të vetme politike në kushte demokratike, apo nëse ne po ndërtonim pluralizmin.

Meqë e hodhëm poshtë idenë e një monopoli, edhe unë duhej të humbja. Nuk mund të isha kryetari i çdo partie, dhe të fitoja çdo palë zgjedhje. Unë e pranova këtë gjë. Dhe menjëherë pas kësaj, unë e humba presidencën.

A mendoni se 10 milionë polakët që u anëtarësuan në “Solidarność”, e kishin idenë se kjo lëvizje do të rrëzonte regjimin komunist?

Kush drejton një lëvizje të madhe, duhet të jetë si një trajner i mirë. Sportistët nuk mund ta fillojnë duke ngritur 500 kg, sepse askush nuk do të vijë të nesërmen e seancës së parë të stërvitjes. Ndaj unë i edukova brezat më të rinj, dhe ua tregova narrativën që u duhej. Nuk ishte një gënjeshtër, por një taktikë. Në vitin 1980, shumica e anëtarëve të “Solidarność” nuk e dinin që ne po luftonim për liri.

Çfarë ishte thelbësore për shembjen e sistemit?

U deshën vite derisa edhe vetë komunistët e kuptuan që sistemi duhej të rrëzohej. Nëse ata nuk do ta kishin kuptuar këtë gjë, beteja do të kishte qenë shumë më e vështirë. Ata thjesht ndaluan së besuari tek sistemi që ngritën.

A e mendoni ndonjëherë se kostot e transformimit ishin shumë të larta? Shumë njerëz pretendojnë se kriza e sotme e demokracisë në Poloni, e ka zanafillën në transformimin përmes “terapisë së shokut”?

Që të ecte ekonomia e tregut, na duhej ta tronditnim sistemin dhe të prishnim monopolin e shtetit, shpesh me koston e rritjes marramendëse të çmimeve në treg. Ato ishin vendime të vështira, por veprimet që ndërmorëm janë arsyeja pse ekonomia mori hov, dhe transformimi u bë i suksesshëm.

Në retrospektivë, si e vlerësoni rolin e luajtur nga politikanët post-komunistë në transformimin e Polonisë?

Nëse komunistët më të rëndësishëm nuk do të kishin studiuar në Perëndim, ata do ta kishin mbrojtur më me shumë zell komunizmin. Por ata e panë shumë mirë dobësinë e sistemit. Ka pasur një moment kur komunizmi mund t’u ketë lënë një përshtypje pozitive njerëzve.

Pra kur proletariati e shihte veten shumë të shtypur. Por kjo ishte shumë kohë më parë.

Në fund, komunistëve u mungonte besimi tek bindjet e tyre, dhe për pasojë nuk ishin të gatshëm ta mbronin sistemin. Por ata donin të ishin lojtarë edhe në lojën demokratike, dhe kjo është arsyeja pse nisën negociatat. Në këtë mënyrë, ne e rifituam lirinë tonë.

Kur u bëtë president, popullariteti juaj ra me shpejtësi…

Projekti im ishte të çoja polakët në “Stacionin e Lirisë” në udhëtimin e gjatë “hekurudhor” kombëtar. Unë besoja pak tek demokracia, mendoja se ajo të vinte vetvetiu. Kur erdhi liria, ne nuk kishim asnjë ide se çfarë duhet të bënim më tej. Unë mendova se duke u bërë president, mund t’i shtyja përpara reformat dhe të organizoja sërish pushtetin. Doja një sistem presidencial, në mënyrë që të qeverisja në një mënyrë më efikase. Por armiqtë e mi, u  siguruan që unë të mos isha në gjendje të zbatoja pjesën e dytë të këtij programi.

A ishte e vështirë të pajtoheshit me humbjen në zgjedhjet e vitit 1995? Si e shihni periudhën post-presidenciale të jetës tuaj?

Si president, unë vendosa dy prioritete:NATO dhe Bashkimi Evropian, por nuk arrita që t’i realizoja dot. Pas presidencës, vazhdova të loboja tek partnerët tanë në SHBA, që Polonia të bëhej një anëtare e plotë e Perëndimit.

A u ndjetë i zhgënjyer që Polonia nuk u mirëprit krahëhapur në këto organizata?

Jo, në atë kohë Perëndimi udhëhiqej nga interesat e veta; dhe kjo është normale. Ata na thanë që ne nuk ishim ende gati, nuk kishim burime. Ndërkohë, ndihma e tyre për Rusinë, për Gorbaçovin, ishte 95 për qind, ndërsa për ne vetëm rreth 5 për qind.

Kjo është arsyeja pse unë prezantova koncepte të çmendura si “NATO-bis” dhe “EU-bis”, pra “paradhomat” ku do të vendoseshin vendet kandidate ndërsa punonin për të plotësuar kushtet për anëtarësim të plotë. Ishte një luftë e tmerrshme.

A ju kanë ndihmuar në politikë marrëdhëniet private, si ato që keni pasur me Boris Jelcin apo Bill Klinton?

Unë jam një djalë i thjeshtë nga një fshat i Polonisë. Nuk bëra miq të natyrshëm në politikë.

Ishte thjesht biznes.

Pra s’keni pasur miq në politikë?

Jo. Kisha ide, dhe zgjidhja njerëzit e duhur për t’i zbatuar ato. Ky duhet të ketë qenë gabimi im. Por ky jam unë.

A do të dalim nga kriza demokratike në të cilën gjendemi aktualisht?

Ne ndodhemi në një situatë shumë të pakëndshme; jemi midis 2 epokave. Realiteti politik,

në të cilin formula themelore përfshinte vendet e grupuara së bashku në blloqe, është një

gjë e së kaluarës. Zhvillimi teknologjik – sidomos interneti, si dhe disponueshmëria e transportit ajror – e kanë ndryshuar botën.

Demokracia duhet t’i përshtatet këtij zhvillimi. Po shfaqet epoka e pronësisë intelektuale, informacionit dhe globalizimit. Dhe kjo kërkon një infrastrukturë të re. Zakonisht, shoqëritë zhvillohen ngadalë, por ndonjëherë ka një hop të madh. Ne po jetojmë në një moment të tillë. Jemi dëshmitarë të rënies së një epoke dhe shfaqjes së një epoke të re.

Për shembull, ju mbani një maskë në fytyrë. Sipas mendimit tim, pandemia e koronavirusit është një shenjë që ne nuk i kemi përshtatur institucionet tona me teknologjinë tonë. Zoti po na thotë:uluni në tryezë, dhe përpiloni një listë të çështjeve që nuk përshtaten në shtetin- komb. Ne duhet të ri-mendojmë kompetencat e duhura të vendeve dhe blloqeve shumëkombëshe, dhe atë mbi të cilën duhet të vendoset në nivel global.

Për shembull, çfarë duhet të ndryshohet?

Një nga problemet themelore që duhet adresuar, është pjesëmarrja e ulët në shumë zgjedhje. Nëse kjo prirje përkeqësohet, në votime do të shkojnë vetëm kandidatët dhe familjet e

tyre. Ndaj njerëzit duhet të riorientohen në mënyra të reja të menduari, për të rritur pjesëmarrjen në proceset demokratike. Përndryshe, demokracia me siguri që do të bjerë.

A përshtatet Bashkimi Evropian me epokën e re për të cilën po flisni?

Duhet të ekzistojë një organizatë që koordinon veprimin dhe sjelljen e shteteve. Nëse kjo është BE apo diçka tjetër, për mua nuk ka shumë rëndësi.

Por BE-ja është një institucion i tillë koordinues…

Ka dy mundësi. Ose ne e ripërtërijmë unionin, ose do ta lemë atë të shpërbëhet. Dhe 5 minuta më vonë, do të krijojmë një organ të ri me themele më të forta, me të drejta dhe përgjegjësi të qarta për të gjitha vendet anëtare, pa asnjë përjashtim. Kjo është diçka që i mungon unionit të sotëm.

Në politikë po shohim një kthesë të fortë drejt nacionalizmit, si në Poloni apo Hungari. A është kjo diçka e përkohshme, apo kemi një zhvendosje të përhershme?

Ne ua dhamë hapësirë të lirë demagogëve dhe populistëve, pasi parullat e tyre të thjeshta plotësonin nevojat e njerëzve të lodhur nga fakti se sa e ndërlikuar dhe mashtruese është kjo botë e re që po na shfaqet. Kjo është një botë që ata nuk e kuptojnë. Vrulli populist do të pritet kur ne t’i përgjigjemi me sukses tre problemeve.

Së pari, cila është baza për të ardhmen? Secili vend ka identitetin dhe fenë e vet. Por globalizimi kërkon baza të reja. Pasi të kemi krijuar këto themele të reja, dhe t’i kemi shkruar në një lloj kushtetute, ne duhet t’i përgjigjemi pyetjes së dytë:Çfarë sistemi ekonomik do të ndërtojmë?

Me siguri, përgjigjja nuk mund të jetë komunizmi ose socializmi, sepse ai nuk është një sistem efikas. Por as kapitalizmi që kemi sot. Ne nuk mund ta pranojmë “garën e minjve” midis shteteve që ka filluar të rishfaqet. Problemi i tretë:Si të përballemi me demagogjinë dhe mashtrimin e politikanëve, në një shkallë që i tejkalon kufijtë e imagjinatës.

Përveç demokracisë, çfarë duhet të marrim nga “bota e vjetër” për ta përdorur tek “bota e re”?

Ndarjen e trefishtë e pushtetit. Autoritetet duhet të kontrollohen, përndryshe tentojnë të abuzojnë me pushtetin e tyre.

Cili është qëndrimi juaj ndaj monumenteve kombëtare, shumë prej të cilave po rishikohen si këtu, ashtu edhe në vendet e tjera, me SHBA-në në krye?

Ne e sfiduam rolin e Zotit në jetën tonë, dhe tani njerëzit po kërkojnë një ri-përcaktim të vlerave të tyre. Prandaj, turmat duan që të nderojnë heronjtë e të kaluarës. Nëse duam të ndërtojmë diçka më të madhe, duhet që të rrëzojmë nga piedestalet dhe të gjejmë heronj të rinj tek të cilët të besojmë. Por ka edhe një mënyrë tjetër që ua sugjeron plakushi Valesa:të mos i rrëzoni këto monumente, por t’i përdorni ato për të kujtuar se sa gjëra të këqija ndodhën dikur, dhe sa gjak na kushtoi ajo që kemi sot.

Flitet se sot Bjellorusia mund të përsërisë atë që ndodhi në Poloni gjatë epokës së “Solidarność”. A do të kenë sukses njerëzit atje?

Ajo që po ndodh atje, është një pjesë e strukturës ruse. Kjo është arsyeja pse kjo luftë, do të jetë e suksesshme vetëm nëse BE dhe Perëndimi gjejnë një zgjidhje për Bjellorusinë. Kam frikë për atë që mund të ndodhë në dimër, kur Rusia mund të ndërpresë furnizimin me gaz, dhe atëherë Bjellorusia do të vihet me shpatulla pas murit. Kam frikë se Evropa është ende shumë e dobët për të marrë rolin e partneres kryesore të Bjellorusisë. Për mendimin tim, çelësi i suksesit është të ruhet vrulli i revolucionit aktual deri në dimër.

A përbën Kina një kërcënim për botën perëndimore?

Njëzet vjet më parë, unë thashë që vendet evropiane duhet të ndërtojnë Shtetet e Bashkuara të Evropës, e cila nga ana tjetër duhet të krijonte sa më shpejt një bllok me Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Atëherë ne do të ishim të gatshëm të negocionim me Kinën në një botë të globalizuar.

Meqë aleanca e Evropës me Amerikën nuk ka arritur të konsolidohet, Kina dëshiron të udhëheqë botën. Dhe kjo rrit rrezikun e një konflikti. Me kë duhet të bisedojë Kina në Evropë? Këtu nuk ka një zë apo aktor të vetëm. Nëse marrim një vendim të përbashkët, Polonia do ta zbatojë atë, por për shembull Gjermania, mund të mos e zbatojë.

As Kina nuk ka nevojë ta dëgjojë SHBA-në, pasi shumë shpejt kinezët do të arrijnë të bëhen edhe më të pasur, pa bashkëpunimin apo ndihmën e amerikanëve. Por nëse Evropa dhe SHBA-ja krijojnë një bllok të unifikuar, Kina do të duhet të na trajtojë si të barabartë. / NYBOOKS – Bota.al

Intervista – Kraja: Të gjitha marrëveshjet janë koncesion që Kosova i bën Serbisë

Arton Konushevci

Kryetari i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës, Mehmet Kraja, thotë se në dialogun me Serbinë nuk duhet të diskutohet për sovranitetin e Kosovës. Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Kraja thotë se të gjitha marrëveshjet me Serbinë, kanë një koncesion që Kosova i bën Serbisë. Ai flet edhe për Gjykatën Speciale dhe thotë se nëse ky institucion i drejtësisë ka atribute politike, duhet të kundërshtohet nga të gjithë.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Kraja, Akademia e Shkencave dhe Arteve të Kosovës në vlerësimet që ka dhënë deri tash, insiston se dialogu Kosovë-Serbi të jetë i hapur dhe transparent. Cili është vlerësimi juaj mbi këtë proces nën udhëheqjen e qeverisë aktuale?

Mehmet Kraja: Ne kemi dalë me një konstatim se dialogu Kosovë- Serbi, po duhet të jetë i hapur, duhet të ketë transparencë, duhet të mos ngutemi në këtë punë, se nuk kemi asnjëfarë emergjence dhe është një dialog i cili mund të presë, karshi situatave të tjera emergjente që i kemi.

“Të gjitha marrëveshjet, pa përjashtim, e përsëris të gjitha marrëveshjet pa përjashtim, të gjitha janë koncesion që Kosova i bën Serbisë”.

Ne kemi bërë një publikim, një publikim të dokumenteve të asaj që është realizuar, të marrëveshjeve që janë nënshkruar mes Kosovës dhe Serbisë dhe t’ju them të drejtën, po i morët dhe patë ato, shihet se ne kemi pasur një qasje joserioze ndaj krejt kësaj pune. Prandaj them unë, nëse bëhet një analizë e sheh se si janë zhvilluar gjërat, absolutisht vjen në një përfundim se ne jemi ngutur dhe shpesh kemi qenë të paqëndrueshëm në këtë dialog.

Në disa rrethana, ne kemi krijuar atmosferën e tillë sikur ne na ngutet shumë për një dialog, sikur ne luftojmë për jetë a vdekje, nuk është e vërtetë fare. Dialogu është i mirëseardhur, do të duhej të zhvillohej në mënyrë normale, por ne nuk kemi asnjë nguti dhe nuk mundemi për shkak të ngutisë të lëmë anash një sërë çështjesh ose t’i kalojmë me shpejtësi një sërë çështjesh.

Mund t’i shikoni dokumentet që ne i kemi botuar dhe aty do të shihni se si është bërë ky dialog që nga Asociacioni i 2013-ës e mbrapa. Të gjitha marrëveshjet në fundamentin e tyre kanë një koncesion të tmerrshëm që Kosova i bën Serbisë. Të gjitha marrëveshjet, pa përjashtim, e përsëris të gjitha marrëveshjet pa përjashtim, të gjitha janë koncesion që Kosova i bën Serbisë.

“Sovraniteti nuk mund të diskutohet”

Natyrisht kur i merr këto dokumente sheh mënyrën se si janë formuluar, nuk ke se si të mos vish në përfundim se ose jemi ngutur ose kemi deficit në mendje ose nuk kemi ditur çka bëjmë ose jemi në një trysni të jashtëzakonshme.

Kush dhe si mund të bëjë trysni për gjëra kaq vitale dhe kaq të rëndësishme për Kosovën. Sovraniteti nuk mund të diskutohet, nuk mund të vihet në dyshim për shkak të asnjë trysnie dhe asnjë ngutje. Marr në përgjithësi, e kemi thënë dhe Akademia ka dalë me një qëndrim rreth kësaj, se dialogu duhet të jetë i përgatitur mirë.

Ne kemi propozuar këtu kur ka qenë kryeministri që të ketë edhe grupe të ekspertëve, të cilët merren me çështja të caktuara që me sa e di, ata ekspertë përsëri janë – rekrutohen nga spektri politik, jo nga fushat e caktuara të dijes dhe kjo ka shumë rëndësi sepse, pastaj dalin edhe deficitet e mëdha që i kemi brenda këtyre marrëveshjeve. Si përfundim mund të them se dialogun ne duhet ta zhvillojmë, ta bëjnë njerëzit të cilët kanë kredibilitet moral, ta bëjnë njerëzit të cilët kanë dije dhe të cilët kanë mandat për ta bërë një punë të tillë.

Radio Evropa e Lirë: Qeveria aktuale e ka mandatin?

Mehmet Kraja: Qeveria po, por qeveria nuk shkon në bisedime me Serbinë. Qeveria, kur shkon kryeministri diskutojnë për disa parime, por gjithmonë djalli fshihet te detajet. Edhe kryeministrat e mëhershëm kanë bërë, rregullisht janë marrë me kontaktet që kanë pasur me Serbinë, por marrëveshjet i kanë bërë njerëzit e tjerë dhe shihni tani se çfarë marrëveshjesh kemi në dispozicion.

As nuk ka preambulë dokumenti, as nuk dihet kush e nënshkruan, as nuk dihet kush e bën. Janë dokumente të cilat për shkak të koncesioneve që i bëhen Serbisë nuk i adresohen askujt. Si mund të bëhen kështu këto gjëra? Ne pretendojmë të jemi shtet, nuk e kemi komoditetin të jemi kaq joserioz.

“Serbia e pranishme në çdo pore të politikës në Kosovë”

Radio Evropa e Lirë: Ndërkohë, Kosova dhe Serbia kanë arritur një pajtim mbi bashkëpunimin ekonomik në Uashington. Cili është mendimi juaj për këtë marrëveshje dhe sa do t’i ndihmojë kjo arritjes së marrëveshjes finale?

Mehmet Kraja: Nëse kjo marrëveshje nuk është një hap në drejtim të marrëveshjes përfundimtare, kjo nuk ka shumë rëndësi. Kjo që po bëhet tani është më shumë zhurmë mediale sesa që ka ndonjë peshë të madhe në punët tona rreth marrëdhënieve me Serbinë.

Marrëdhëniet janë po ato, ne e shohim se asgjë nuk do të ndodhë. Investimet nëse ndodhin, nëse janë të formave të kredive të buta, nuk besoj se kanë shumë peshë për ekonominë e Kosovës, por edhe nëse kanë, mbetet të shihet. Ajo që ka rëndësi është se të gjitha këto marrëveshje duhet të çojnë në drejtim të një përfundimi.

Duhet të jemi të vetëdijshëm për një gjë, Serbia është kthyer në Kosovë në të gjitha diskutimet dhe është e pranishme në çdo pore të politikës. Kjo është gjëja më e keqe që mund t’i ndodhë Kosovës. Ne asgjë nuk bëjmë pa shikuar se çfarë ndodh me Serbinë, pa shikuar se çfarë thotë Serbia, në mëngjes Serbia, në drekë Serbia, në mbrëmje Serbia dhe në njëfarë forme politikat na diktojnë marrëdhëniet me Serbinë.

Mirë është që kjo të hiqet nga rendi i ditës. Unë jam dakord që kjo ka peshë, ka rëndësi, po pati mundësi që të hiqet nga rendi i ditës që ne të merremi me vetën tonë, sepse kemi shumë probleme të cilat ne nuk po i trajtojmë ose nuk po i marrim në shqyrtim, ose nuk po merremi me to fare, për shkak të problemeve që i kemi me Serbinë. Në një rrethanë kësisoj, mendoj që kjo që ndodhi në Uashington, nëse çon në drejtim të një marrëveshjeje finale, ka rëndësi. Të tjerat unë i shoh krejtësisht të parëndësishme, krejt i shoh në kuadër të marketingut që i shërbejnë ose Amerikës ose Serbisë, më pak Kosovës, të jeni të sigurt.

“Pakoja e Ahtisarit, kulmi i të gjitha kompromiseve”

Radio Evropa e Lirë: Janë shtuar zëra mbi nevojën e një kompromisi që mund të çojë deri te marrëveshja finale dhe njohja eventuale mes Kosovës dhe Serbisë. Si duhet të reagojë Kosova lidhur me këto zëra?

Mehmet Kraja: Nuk kisha dashur që krejt biseda jonë të shkonte në atë drejtim sepse po e vërtetojmë atë që thash më herët, që prapë dhe ne te Serbia që te Serbia. Por, megjithatë, meqë pyetët po ju them se kompromiset ne i kemi bërë. Pakoja e Ahtisarit është e tëra kompromis. Ai që e lexon dhe ata që e lexojnë, unë besoj se ka të tillë që e lexojnë, Kushtetutën e Republikës së Kosovës është kompromis e cila përfshin Pakon Ahtisarit, është kompromis. Përtej kësaj, unë nuk e di se çfarë kompromise mund të bëhen.

Kompromise me sovranitet, kompromise me integritet as nuk bëhen e as nuk mund të bëhen, nuk i bën askush në botë dhe as ne nuk mund t’i bëjmë. Nëse dikush pretendon t’i bëjë, ai ka dalë jashtë rrjedhave normale, qoftë ai politikan apo njeri i zakonshëm. Pra, nëse është politikan dhe nëse është përfaqësues i institucioneve, vihet përballë sanksioneve kushtetuese sepse askush nuk ka të drejtë të luajë me sovranitetin dhe integritetin territoriale të një shteti. Kompromiset që i kemi bërë ne me Pakon e Ahtisarit janë kulmi i të gjitha kompromiseve. Nuk ka më përtej kësaj ku të shkohet.

Ajo që pretendon Serbia, sigurisht që ajo do më shumë se kaq, dhe ajo e do një kompromis në të cilin do të kontestohej pavarësia dhe integriteti territorial i Kosovës, veçmas pavarësia. Këtë gatishmëri tonën që e presupozon Serbia, besoj se ne duhet ta artikulojmë qartë që ne nuk kthehemi prapa dhe pastaj të gjitha kompromiset janë çështje detajesh.

Ja për shembull, nuk do të marrim reparacionet e luftës edhe 98-shin, por vetëm 99-shin, ose do të marrim 98, 99 dhe nuk do marrim më herët se kaq. Këto janë kompromiset që mund t’i bëjmë me Serbinë. Ose detaje që kanë të bëjnë me trashëgiminë, me kulturën, do të thotë kaq mund të bëhen kompromise. Aty mund të diskutohen dhe ato duhet të jenë të kujdesshme sepse pastaj mos të vjelin pasojat. Por, kompromise të tjera nuk besoj se mund të bëhen.

Radio Evropa e Lirë: Momentalisht nuk ekziston konsensus politik brenda në Kosovë mbi procesin e dialogut. Si e shihni ju rrugëdaljen nga kjo situatë, por që mund të jetë në dobi të Kosovës?

Mehmet Kraja: Një minimum konsensusi, ne duhet ta pranojmë, ekziston në Kosovë. Një minimum konsensusi ekziston për të gjitha gjërat, megjithatë gjenden se ku gjenden aty disa çarje midis partive, spektrit politik, qofshin edhe midis individëve, të cilët pastaj krijojnë në opinion, krijojnë situata tensioni të panevojshëm, për mendimin tim.

Ne kemi një krizë politike aktualisht në Kosovë, e cila nuk do të duhej të ishte rezultat i raporteve kush çfarë mendon për dialogun me Serbinë. Nuk do të duhej të ishte ky problemi. Problemi për ne do të duhej të ishte ose të një mospajtimi të ndërvetshëm të spektrit politik të Kosovës, cilat janë dinamikat e zhvillimit, cilat janë përparësitë tona, cilët janë partnerët tanë strategjikë, jo dikush e nxjerr Serbinë, e tjetri e nxjerr Turqinë.

Cili është orientimi ynë politik drejt integrimit euro-atlantik? Do të thotë për gjëra të tilla, mund të diskutohet për finesat, për detajet. Por nuk kemi pse diskutojmë e as nuk kemi pse të mos të merremi vesh në raport me Serbinë.

Aq më pak kur aty ekziston një limit, apo ekziston një prag i cili nuk guxon të tejkalohet prej askujt. Në raport me Serbinë, nuk kemi asnjë lloj… të shtrydhim mend shumë as të nxjerrim filozofi politike. Kemi nevojë vetëm të jemi të qartë dhe të mbajmë qëndrimet dhe t’i përballojmë trysnitë, të cilat ndonjëherë janë të pallogaritshme dhe vinë nga drejtime që si presim.

Radio Evropa e Lirë: Për çështjen e dialogut apo për ndonjë gjë tjetër a kërkohet ndihma e akademikëve nga drejtuesit e institucioneve?

Mehmet Kraja: Kryeministri kur ishte këtu në një takim, kryeministri aktual (Avdullah Hoti) e tha se do të bënte një grup ekspertësh. Deri tani nuk kam ndonjë njoftim se ka kërkuar dikush ndonjë ndihmë për një gjë të caktuar.

Ne, në fund të fundit nuk insistojmë në atë. Ne atë që mendojmë, atë që kemi për ta thënë do e themi gjithmonë, qoftë përmes komunikatave, qoftë me paraqitje individuale dhe nuk hezitojmë ta themi këtë, por nuk hezitojmë po ashtu, të ofrojmë ndihmë kur ajo kërkohet prej nesh.

“Njerëzit që e votuan Gjykatën Speciale tani po kërkojnë që të zhbëhet”

Radio Evropa e Lirë: Prokuroria e Specializuar në Hagë tashmë ka konfirmuar aktakuzat e para ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së dhe ka arrestuar disa persona. Si i keni parë kundërshtimet ndaj kësaj gjykate e cila është formuar nga Kuvendi Kosovës?

Mehmet Kraja: Gjykata Speciale ka krijuar tensione politike në Kosovë dhe ka krijuar angazhim, ka shkaktuar angazhime divergjente që të jem më i qartë, se kush angazhohet në një drejtim se kush një drejtim tjetër, por ka një konsensus të përgjithshëm se Gjykata Speciale për Kosovën është e padrejtë.

“Nëse (Gjykata Speciale) ka atributet politike, të gjithë duhet t’i kundërvihemi, por më së pari duhet të marrin përgjegjësi ata që e kanë votuar”.

Ata që e thonë kështu janë shumica dhe unë pajtohem me ta. Por, Gjykata Speciale ka pas një gjë: për të arritur këtu edhe ka kaluar nëpër disa faza. Faza e parë ka qenë miratimi i ndryshimeve kushtetuese në Kuvendin e Kosovës. Kush ju tha atyre 120 deputetëve – ai është miratuar me dy të tretat – që ta miratojnë atë. Janë po këta që sot ankohen për Gjykatën Speciale, të cilët kanë qenë në Parlamentin e Kosovës dhe e kanë votuar atë.

Kam dëgjuar të thonë që Parlamenti i Kosovës ose Kuvendi i Kosovës, hera herës ka dështuar në marrjen e vendimeve gjatë historisë tonë më të re, se ka marr vendime ku ta di unë në Prizren, mas Bujanit se ka marr vendime jo të drejta edhe me Kushtetutën e Serbisë, se pra ka pasur dështimet e veta në këtë histori sa ka parlamentare. Por, mos të harrojmë ky është parlament demokratik, është ndryshe nga parlamentet e përparshme.

Është parlament i zgjedhur me votën e popullit dhe ai ka vendosur në mënyre kushtetuese që të themelohet një Gjykatë Speciale. Po ata njerëz që e kanë votuar tani kërkojnë që ai të zhbëhet ose kërkojnë direkt ose indirekt, përmes ndërhyrjeve përmes kësaj, apo përmes asaj.

E vërteta është se drejtësia do vendos sepse Kosova nuk mund të mbajë barrën, peshën e kryqit për shumë kohë. Çështjet e drejtësisë duhet të përfundohen dhe duhet të marrin një epilog. Tani pse disa individë lajnë duart si Ponc Pilati dhe dalin me qëndrime ndryshe nga ç’thonë dhe ndryshe kanë vendosur vetë publikisht. Kjo është çështje ose ndryshe kërkojnë që të vendoset.

Kjo është çështje që duhet ta shikojnë veten e tyre, ku janë dhe vetë të identifikohen qartë se kush çfarë bën dhe çfarë mendon për këtë. Një gjë dua të them se Gjykata Speciale, nëse ka funksionin për të vendosur drejtësi ne nuk mund t’i kundërvihemi dhe askush nuk duhet t’i kundërvihet. Nëse ka atribute politike, të gjithë duhet t’i kundërvihemi, por më së pari duhet të marrin përgjegjësi ata që e kanë votuar. Ata le të dalin, le ta marrin përgjegjësin pse e kanë votuar dhe si kanë votuar.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Kraja, cilat janë zhvillimet e fundit në Akademinë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës të cilat bëhen në kuadër të plani strategjik gjithëpërfshirës të akademisë?

Mehmet Kraja: Për këtë vit, ne kemi pasur një sërë projektesh të cilat për shkak të rrethanave nuk kemi arritur t’i realizojmë, veçmas ato që kanë të bëjnë me format manifestative, siç është puna e promovimeve, pastaj e ekspozitave, e koncerteve si dhe një numër të tryezave shkencore dhe disa konferenca.

Situata e pandemisë doemos ka kërkuar që t’i përshtatemi kësaj rrethane dhe ne jemi përpjekur që megjithatë, aktivitetin, punën e akademisë të mos e ndalim, por kryesisht ta reduktojmë në ato forma të cilat janë më të mundshme, siç janë botime dhe disa projekte të cilat i kemi në zhvillim e sipër, në realizim e sipër.

Kemi realizuar një projekt për energjitë, tashmë është publikuar ose është në publikim e sipër. Pastaj, kemi realizuar një për arsimin të cilin nuk e kemi finalizuar akoma dhe kemi një për shkencë dhe kulturë të cilat presin të realizohen. Dhe natyrisht kemi bërë një përmbledhje dokumentesh për dialogun Kosovë- Serbi.

Atë e kemi bërë pak më herët, kështu që kemi arritur ta publikojmë. Të gjitha këto janë forma pune të cilat kanë vonesa, por po përpiqemi t’i mbajmë në veprim që aktiviteti dhe veprimtaria e akademisë të mos pezullohet dhe t’i përshtatet rrethanave të cilat u krijuan tani.

Intervista – Deimel: Rrjedhja e dokumenteve minon punën e Gjykatës në Hagë

Kestrin Kumnova

Rrjedhja e dokumenteve të Dhomës së Specializuar dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar në Hagë, që ndryshe njihen edhe si Gjykata Speciale, është një skandal i madh dhe shumë i rrezikshëm për dëshmitarët, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Johanna Deimel, anëtare e bordit të Shoqatës për Evropën Juglindore (Southeast Europe Association) në Mynih. Ajo thotë se zhvillimet e fundit e minojnë punën e Gjykatës.

Lidhur me marrëveshjen për normalizim ekonomik, të arritur në Uashington mes Kosovës dhe Serbisë, analistja e pavarur Diemel, vlerëson se e gjithë ajo “shfaqje” mund të ketë një lojë tjetër në prapaskenë.

Radio Evropa e Lirë: Dhomat e Specializuara me seli në Hagë kanë kryer arrestimin e parë të enjten, më 24 shtator. Ky zhvillim ndodh pesë vjet pasi Kuvendi i Kosovës themeloi këtë gjykatë. Një tjetër zhvillim lidhur me këtë gjykatë është ai pretendimi i veteranëve të luftës në Kosovë, të cilët thonë se një person i paidentifikuar po u dorëzon atyre dosje nga gjykata. Kjo duket të jetë një sulm ndaj sigurisë duke ekspozuar dëshmitarët e mbrojtur. Si i shihni ju këto zhvillime?

Johanna Deimel: Ky është padyshim një sulm mbi sigurinë. Është një skandal i madh dhe shumë i rrezikshëm për dëshmitarët. Brenda dy muajsh, për të tretën herë me rradhë, ka pasur rrjedhje të dokumenteve konfidenciale të gjykatës. Kjo e minon punën e Gjykatës (Speciale) dhe siç e thashë të dëshmitarëve të cilët tashmë janë pjesë e saj dhe ata që janë të gatshëm të bashkëpunojnë. Unë jam shumë e gëzuar që vendet e Kuint-it (Franca, Gjermania, Italia, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara) ishin shumë të qarta duke e dënuar çdo përpjekje për të minuar dhe zhvlerësuar misionin e Gjykatës Speciale. Dhe, mbase për shkak të rrjedhjes së këtyre dokumente kemi edhe arrestimin e parë nga ana e gjykatës.

Radio Evropa e Lirë: Këto zhvillime ndodhin shumë vite pasi është themeluar Gjykata Speciale. Gjatë kësaj periudhe janë shpenzuar miliona euro për funksionimin e saj, kryesisht para të taksapaguesve evropianë, përfshirë edhe tuajat. A e ka dëmtuar kredibilitetin e gjykatës kjo vonesë?

Johanna Deimel: Unë kam qenë njëra prej kritikueseve të kësaj gjykate për faktin se kishte kaluar shumë kohë dhe asgjë nuk po ndodhte. Por, në anën tjetër unë kam pasur besim se do të jetë një proces i kujdesshëm dhe kërkon kohë në identifikimin e dëshmitarëve për të shqyrtuar dokumentet dhe për të zhvilluar intervistimin. Tash, pasi kemi aktakuzën e parë të ngritur, do të shohim në muajt e ardhshëm se çfarë do të ndodhë.

Radio Evropa e Lirë: Të flasim për situatën politike në Ballkanin Perëndimor. Pas disa viteve të një lloj status-quoje, ky rajon ka parë zhvillime të rëndësishme në periudhën e fundit. Do të fokusohem të marrëveshja e Uashingtonin e nënshkruar nga Kosova dhe Serbia. Si e komentoni ju atë?

Johanna Deimel: Nëse flas për marrëveshjen e Uashingtonit mund t’ju them se jam në mëdyshje. Jam në mëdyshje nga kjo shfaqje në Uashington; nga nominimi për çmimin Nobel; nga medaljet; nga Liqeni Trump pastaj nga këndimet për Virxhinian Perëndimore në Beograd. Të gjitha këto çojnë në karakteristika të një realiteti satirik. Unë jam konfuze edhe nga videoja që kemi parë nga Zyra Ovale në fillim të shtatorit, dhe po e pyesja veten, se çfarë në të vërtetë ka pasur mbrapa gjithë këtyre ‘qirinjve të tymit’ dhe thirrjeve bombastike ‘Amerika është e mrekullueshme’, të cilat i kemi dëgjuar këto ditë edhe nga Prishtina dhe Beogradi. Pra, e pyesja veten se si e lejuan veten presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq dhe kryeministri i Kosovës, Avdullah Hoti të bien në atë situatë aq të padinjitetshme dhe nënshtruese. Vërtet ia bëra vetes këto pyetje.

Radio Evropa e Lirë: Dhe, a erdhe te ndonjë përgjigje?

Johanna Deimel: Do të thosha se mbase ky është një skenar dhe se ka diçka prapa skenës të cilën ne nuk e dimë. Ka diçka që po ndodh në prapaskenë. Mbetet të shihet se kur do të materializohen këto dokumente ekonomike dhe financiare që u nënshkruan. Kam dyshime se ka diçka në prapaskenë që ne nuk e shohim dhe e cila do të ofronte një shpjegim për këtë kthesë nënshtruese të Serbisë në drejtim të Shteteve të Bashkuara. Kjo gjithashtu e ndryshon tonin e raportit ndërmjet Moskës dhe Beogradit, po kjo vetëm në publik, më duhet të nënvizoj.

Nuk jam vetëm unë që kam shqetësime për këtë, janë edhe analistë tjerë siç është, Srecko Latal, i cili tha se me marrëveshjen ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, baraspesha e fuqive në Ballkan ka ndryshuar.

Gjithashtu analistët amerikanë, Janusz Bugajski dhe Daniel Server e kanë ndërlidhur këtë me zhvillimet në Mal të Zi, duke thënë se orientimi pro-perëndimor i këtij vendi është në pikëpyetje. Nëse kalojmë në Mal të Zi dhe shohim qeverinë e re e cila përbëhet nga forcat pro-serbe dhe pro-ruse, atëherë pyesim çfarë do të thotë kjo për rrugën drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian, pastaj për anëtarësimin në NATO? A mund të ketë një ‘Montenegrexit’, ku do të shkojë Mali i Zi atëherë? A do të bëhet pjesë e projektit të ‘Serbisë së Madhe’, siç konsideron Janusz Bugajski? Pra, duke i vendosur pjesët e mozaikut pak më ndryshe, përfundimisht kam ardhur në idenë: Po, sikur presidenti rus, Vladimir Putin dhe presidenti amerikan, Donald Trump, kanë rënë dakord se si të veprojnë me Kosovën dhe Serbinë? A mund të ndodhë një shkëmbim territorial krejtësisht tjetër që mund të jetë në tavolinë, domethënë: që me pëlqimin e Putinit dhe Trumpit, Kosova të njihet si e pavarur nga Serbia, por si kthim, Mali i Zi të bashkohet me Serbinë?

Radio Evropa e Lirë: Kjo po tingëllon shumë hipotetike….

Johanna Deimel: Është hipotetike, po spekuloj, natyrisht. Siç e thashë në fillim, jam shumë konfuze për këtë shfaqje (në Uashington)….tërë kohën po mendoja se çfarë është duke ndodhur? Çfarë në të vërtetë po ndodh?

Radio Evropa e Lirë: Do të përqëndrohem te ajo që thatë më herët, ndryshimi i baraspeshës së fuqive në Ballkan. Na shtjelloni pak më shumë.

Johanna Deimel: Kemi parë një kthim të çuditshëm dhe të fuqishëm në politikën e jashtme të Serbisë në drejtim të Shteteve të Bashkuara. Ky është një ndryshim i plotë i kursit. Kjo është e çuditshme. Ne po shohim sjelljet e Millorad Dodikut në Bosnje dhe Hercegovinë, i cili sipas disa analistëve, po kërkon aleanca të reja. Pra, kemi një zhvendosje, përfundimisht kemi një zhvendosje ( të baraspeshës së fuqive në Ballkan). Se ku do të çojë kjo nuk e di. Por, mendoj se duhet të jemi të alarmuar.

Radio Evropa e Lirë: Dialogu mes Kosovës dhe Serbisë, i ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian ka qenë i ngrirë për një kohë të gjatë. Shumë marrëveshje që janë arritur më parë nuk janë zbatuar ende. Ndërkohë Kosova dhe Serbia kanë zhvilluar disa takime në Bruksel javët e fundit, por ende nuk ka rezultate konkrete? Ka shumë zëra që thonë se ky dialog po bëhet sikur ai i Qipros që po zgjat për gati 50 vjet?

Johanna Deimel: Po, Qiproja është ende një çështje për Bashkimin Evropian, marrë parasysh edhe atë që po ndodh tash me migrantët dhe shantazhin që po bën Qiproja për këtë çështje. Kjo është një traumë për Bashkimin Evropian. Kjo është arsyeja që gjërat duhet të parandalohen. Në rastin e Kosovës dhe Serbisë nuk mund të presim që pas një ndërprerjeje kaq të gjatë të kemi menjëherë negociata të thukta politike. Më duhet të them se ishte shumë interesante kur lexova intervistën e ambasadorit amerikan në Kosovë, Philip Kosnett dhe nëse lexoni mes rreshtave, dhe nëse unë e kam lexuar korrekt, atëherë mund të them se Shtetet e Bashkuara nuk janë kundër dialogut (të BE-së), pasi ai tha se të gjithë duhet kenë qasje të re ndaj çështjeve. Dialogu është një rrugë e vështirë dhe nuk duhet të ketë zgjidhje të shpejta nëse dëshironi të keni një marrëveshje gjithëpërfshirëse të qëndrueshme mes Kosovës dhe Serbisë. Pra, procesi merr kohë.

Radio Evropa e Lirë: Ju jeni një njohëse e mirë e zhvillimeve politike brenda Kosovës. Më intereson mendimi juaj për qeverisjen aktuale?

Johanna Deimel: Është qeveri shumë e dobët. Shumë e dobët. Nuk është në gjendje as të sfidojë (presidentin e Kosovës, Hashim) Thaçin apo rrjetet e korrupsionit në ekonomi dhe politikë. Në mënyrë të qartë është vegël e të tjerëve të cilët po vendosin nga prapavija. Unë dyshoj se ata po dëshirojnë të zgjidhin disa çështje gjatë muajve të ardhshëm deri në zgjedhjet e reja që mund të ndodhin pas krizës së pandemisë. Qeveria në një farë forme po shërben për ruajtjen e këtyre interesave. Edhe pse Ramush Haradinaj po synon të pasojë presidentin Hashim Thaçi në këtë post dhe po e kritikon qeverinë, mendoj se kjo nuk është shumë serioze, në njëren anë për shkak të situatës me pandeminë dhe në anën tjetër pasi hulumtimet e opinionit tregojnë se Vetëvendosje është shumë përpara.

Qeveria Hoti është shumë e dobët edhe në mënyrën sesi po e trajton pandeminë e koronavirusit dhe për këtë më vjen keq për popullin e Kosovës. Më duhet të rikujtoj se presidenti Thaçi ka insistuar në shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme në mes të muajit mars, kur pandemia ishte në fillim dhe jo në situatën çfarë është tash. Kjo pastaj çoi në dramën politike me mocionin në kuvend që u pasua me Qeverinë Hoti.

Intervista – Touval: Izraeli ia kishte borxh SHBA-së njohjen e Kosovës

Valona Tela

Yonatan Touval, analist pranë Institutit të Izraelit për Politikat e Jashtme Rajonale, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë se njohja e Kosovës nga Izraeli, 12 vjet pas shpalljes së pavarësisë, vjen në një kohë kur pozita e palestinezëve në skenën globale është në një pikë të ulët.

Shqetësimet se pavarësia e Kosovës do t’i nxiste ndjenjat secesioniste në Izrael, nuk janë më dominuese, sipas tij.

Touval thotë se Izraeli ia kishte borxh SHBA-së njohjen e Kosovës, sidomos për faktin se administrata Trump ka ndërmjetësuar marrëveshjet e tij të normalizimit me Emiratet e Bashkuara Arabe dhe shtetet e tjera arabe.

Izraeli i detyrohet shumë SHBA-së – disa do të thoshin edhe për ekzistencën e tij, thotë Touval.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Touval, vendosja e marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Kosovës dhe Izraelit është sigurisht një zhvillim i mirëpritur nga të dyja vendet. Por, çfarë mendoni se ka ndryshuar tek Izraeli, marrë parasysh se ai ka refuzuar ta njohë pavarësinë e Kosovës gjatë 12 vjetëve të kaluar?

Yonatan Touval: Kjo është një pyetje e mirë. Mendoj se refuzimi i Izraelit për ta njohur Kosovën ka pasur të bëjë gjithmonë me arsye të lëkundshme. Ka pasur të bëjë me ankthin rreth asaj që unë do ta quaja ‘paralale imagjinare midis Kosovës dhe Palestinës’, në sytë e komunitetit ndërkombëtar. Pra, ka qenë i shqetësuar se [pranimi] i shpalljes së njëanshme të pavarësisë së Kosovës, do të siguronte precedent legjitimues për palestinezët, do ta inkurajonte pakicën e brendshme palestineze arabe të shkëputej [dhe] do të mund të impononte një zgjidhje ndërkombëtare për konfliktin izraelito-palestinez.

Unë mendoj se këto ankthe, këto shqetësime për këtë paralelen imagjinare midis Kosovës dhe Palestinës janë zbutur në mënyrë të konsiderueshme gjatë 12 vjetëve të kaluar.

Për këta 12 vjet, qëkur Kosova ka shpallur pavarësinë, historia ka treguar se ajo nuk ka pasur ndikim negativ në konfliktin [e Izraelit] me palestinezët. Qëndrimi i palestinezëve në skenën globale është në një pikë të ulët. Ata nuk janë në pozitë për ta shpallur pavarësinë e tyre. Edhe sikur ta bënin, veprimi i tyre ndoshta nuk do të fitonte mbështetje të gjerë universale.

Pastaj, kur bëhet fjalë për ndjenjat secesioniste në mesin e popullsisë arabe palestineze të Izraelit, është gjithnjë e më e qartë se këto ndjenja janë dobësuar shumë dhe nuk paraqesin kërcënim real për Izraelin. Kështu që të gjitha këto shqetësime dhe ankthe nuk kanë më forcë aq dominuese në psikikën politike izraelite.

Radio Evropa e Lirë: Në një opinion për ueb-faqen Haaretz keni shkruar: “Fakti që Qeveria e kryeministrit izraelit, Benjamin Netanyahu, ka vendosur tani që është e gatshme ta njohë Kosovën, ndodh para së gjithash për shkak të presionit amerikan”. Pse do t’i nënshtrohej Izraeli presionit amerikan?

Yonatan Touval: Izraeli i detyrohet shumë SHBA-së – disa do të thoshin edhe për ekzistencën e tij. Tradicionalisht, nëse SHBA-ja i kërkon diçka Izraelit, që nuk është shqetësim ekzistencial për Izraelin, Izraeli e siguron atë. Në rastin e Kosovës, [presidenti amerikan Donald] Trump e ka pyetur Netanyahun nëse është i gatshëm ta njohë Kosovën, sidomos nëse Kosova angazhohet për hapjen e ambasadës së saj në Jerusalem. Siç e dini, kjo është një çështje me rëndësi të madhe për Netanyahun.

Dhe, meqë nuk ka pasur ndonjë çështje rreth ekzistencës [së Izraelit], Netanyahu ka thënë me lehtësi ‘po’, sidomos për faktin se ai i ka borxh Trumpit për ndërmjetësimin e marrëveshjeve të normalizimit me Emiratet e Bashkuara Arabe dhe shtetet e tjera arabe.

Radio Evropa e Lirë: Si mendoni, cili do të jetë reagimi i autoriteteve palestineze dhe i shteteve arabe?

Yonatan Touval: Palestinezët nuk mund të jenë të kënaqur. Por ata kanë probleme më urgjente tani, kur disa shtete arabe dhe myslimane kanë nënshkruar, ose janë në proces të arritjes së marrëveshjeve dypalëshe të normalizimit me Izraelin. Andaj, nuk mendoj se në kontekstin aktual, vendosja e marrëdhënieve midis Izraelit dhe Kosovës është shqetësuese për palestinezët, ose për vendet e tjera arabe që janë rezistente ndaj idesë së normalizimit me Izraelin.

Çështja e vetme shqetësuese këtu për palestinezët mund të jetë synimi i Kosovës për të hapur ambasadën e saj në Jerusalem. Ky do të ishte një veprim simbolik që e minon pozicionin palestinez dhe të shumicës së komunitetit ndërkombëtar, që thotë se statusi i Jerusalemit duhet të zgjidhet plotësisht në negociatat midis Izraelit dhe palestinezëve dhe, vetëm pasi të zgjidhet, qyteti ta fitojë njohjen si kryeqytet i Izraelit.

Radio Evropa e Lirë: Marrëdhëniet Kosovë-Izrael janë pjesë e një marrëveshjeje më të gjerë ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, e njohur ndryshe si Marrëveshja e Uashingtonit. A e shihni këtë marrëveshje si pjesë të një serie marrëveshjesh që Shtëpia e Bardhë i ka ndërmjetësuar midis Izraelit dhe vendeve të tjera nga Lindja e Mesme, dhe si ndërlidhet Kosova me to?

Yonatan Touval: Trump sigurisht që e sheh atë si pjesë të një serie marrëveshjesh. Ai po ndërmjetëson, ka marrë një hov diplomatik, sepse po përpiqet të prezantojë suksese të njëpasnjëshme përpara zgjedhjeve të nëntorit. Padyshim se marrëveshja midis Serbisë dhe Kosovës nuk ka asnjë lidhje me Izraelin. Por, Trump e ka detyruar këtë lidhje dhe kjo me të vërtetë i ka hutuar të gjithë, përfshirë Izraelin. Askush nuk e di se si ka lindur.

Raportet me Izraelin, Kosova në vijë me SHBA-në

Por, Trump thjesht mund të ketë parë një mundësi kur udhëheqësit e Kosovës dhe të Serbisë kanë nënshkruar marrëveshjen në Shtëpinë e Bardhë, që t’iu kërkojë atyre hapjen e ambasadave në Jerusalem. Dhe, e ka futur në agjendë.

Do theksuar se prejse SHBA-ja e ka zhvendosur ambasadën e saj në Jerusalem, më 2018, vetëm Guatemala dhe Hondurasi e kanë ndjekur shembullin. Trump dëshiron të shohë zhvendosjen e ambasadave atje, si mënyrë për legjitimimin e vendimit të tij për të zhvendosur ambasadën amerikane në Jerusalem.

Radio Evropa e Lirë: Siç po e thoni edhe ju, marrëveshja e Uashingtonit parasheh hapjen e ambasadës së Kosovës në Jerusalem dhe transferimin e ambasadës së Serbisë nga Tel Avivi në Jerusalem. Bashkimi Evropian dhe vendet e tjera, si Turqia, e cila është investitore e madhe si në Kosovë, ashtu edhe në Serbi, kanë paralajmëruar kundër një vendimi të tillë. Si mendoni se do të zhvillohen gjërat?

Yonatan Touval: Po, kjo është shumë interesante. Dhe, mendoj se e kemi parë tashmë Serbinë duke u zmbrapsur nga premtimi që ka dhënë. Kështu që, presioni i BE-së mbi këtë çështje do të peshojë në mënyrë të konsiderueshme, sidomos kur bëhet fjalë për Serbinë, e cila ka hapur bisedimet për anëtarësim në BE.

Sa i përket Kosovës, është më pak e qartë se si do të rrjedhin gjërat. Nëse Trump rizgjidhet, Kosova thjesht mund të shkojë përpara dhe ta hapë ambasadën në Jerusalem, me shpresën se një gjest i tillë do t’i shpaguhet në Uashington.

Por, nëse [kandidati demokrat Joe] Biden zgjidhet [president i SHBA-së], do të varet ndoshta nga ajo nëse Izraeli kërcënon me tërheqjen e njohjes së Kosovës, nëse Kosova nuk e hap ambasadën e saj në Jerusalem. Pra, duhet të shohim se si do të rrjedhin gjërat.

Radio Evropa e Lirë: Por, shumë kanë argumentuar, sidomos në Kosovë, se Bashkimi Evropian nuk ka të drejtë të ndërhyjë në çështjet e jashtme të Kosovës, marrë parasysh faktin se vetë BE-ja nuk është unike në njohjen e Kosovës; pesë shtete të saj refuzojnë ta njohin…

Yonatan Touval: Po, saktësisht. Ky është një argument shumë i vlefshëm. Kështu mendoj se do të deklarojë edhe Kosova nëse vendos ta hapë ambasadën e saj në Jerusalem. Mendoj se do të varet nga presione të ndryshme: nga Uashingtoni, nga Trump nëse rizgjidhet, nga Jerusalemi nëse qeveria aktuale është ende në detyrë…

Me siguri që do të ketë presion të konsiderueshëm mbi Kosovën për ta hapur ambasadën në Jerusalem. Dhe, Kosova mund ta bëjë atë. Siç e thatë edhe ju, ajo do të ketë argument të fuqishëm përballë Brukselit.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se rezultati i zgjedhjeve në SHBA do ta ndikojë zbatimin e marrëveshjes së Uashingtonit?

Yonatan Touval: Unë mendoj se pa marrë parasysh se kush zgjidhet në nëntor, Shtetet e Bashkuara do të vazhdojnë të shtyjnë për një marrëveshje gjithëpërfshirëse dhe pajtim midis Kosovës dhe Serbisë. Trump sigurisht që do të dëshirojë të zbatojë marrëveshjen e fundit. Biden mendoj se ka qenë për kohë të gjatë mbështetës i pajtimit kosovar-serb.

Intervista – Kosnett: Marrëveshje gjithëpërfshirëse nuk arrihet pa kompromise

Amra Zejneli-Loxha

Ambasadori amerikan në Kosovë, Philip Kosnett tha në një intervistë për Radion Evropa e Lirë se në mënyrë që Kosova dhe Serbia të lëvizin përpara, të gjithë duhet të kenë qasje të re ndaj çështjeve dhe “të ndërmarrin hapa të guximshëm për të sjellë ndryshime”.

Duke mos dashur të hyjë në detaje të procesit politik në Bruksel, mes Kosovës dhe Serbisë, Kosnett tha është e pamundur të arrihet një marrëveshje gjithëpërfshirëse pa u bërë kompromise nga të gjitha palët.

Shtetet e Bashkuara, sipas tij, sa i përket Kosovës dhe Serbisë, po përpiqen të fokusohen në gjëra të arritshme në vend sesa në procese, rregulla dhe protokolle. Kosnett tha se qëllimi i Uashingtonit është që të inkurajojë një proces, i cili do të përfundojë me normalizim të plotë të marrëdhënieve mes dy vendeve. Sipas tij, përpjekjet për të zgjidhur problemet politike janë zvarritur për vite të tëra, pa u bërë përparim i madh.

Duke folur për marrëveshjen e arritur në Shtëpinë e Bardhë më 4 shtator, ambasadori Kosnett tha se është përgjegjësi e Qeverisë së Kosovës dhe Serbisë që t’iu përmbahen zotimeve të dhëna në Uashington.

Radio Evropa e Lirë: Ambasador, Kosova dhe Serbia janë zotuar në Shtëpinë e Bardhë për normalizim ekonomik, duke nënshkruar dy dokumente të ndryshme. Mirëpo çështja kryesore është njohja e dyanshme. Kur mendoni se do të ndodhë kjo?

Philip Kosnett: Mendoj se është e vështirë ta përcaktojmë një afat kohor ose një afat të fundit. Qëllim i Shteteve të Bashkuara është të inkurajojë procesin, i cili do të përfundojë në normalizim të plotë të marrëdhënieve mes dy vendeve. Ajo çka presidenti (i SHBA-së, Donald) Trump dëshiron të bëjë, është të fokusohet fillimisht në aspektin ekonomik. Përpjekjet për të zgjidhur të gjitha problemet politike janë zgjatur me vite, pa progres të theksuar. Kështu që, presidenti tha ‘përse nuk e lëmë anash këtë dhe të fokusohemi fillimisht në çështjet ekonomike që janë shumë të rëndësishme për qytetarët e zakonshëm të të dyja vendeve?’ Ne mendojmë se kjo tashmë po jep rezultatin e vet dhe ajo që bëjmë në aspektin ekonomik ka për qëllim të plotësojë dhe inkurajojë hapat që do të ndërmerren në aspektin politik. Mirëpo, nuk mund të them se sa gjatë realisht do të marrë deri në normalizimin e plotë politik mes Kosovës dhe Serbisë.

“Kosova dhe Serbia të përmbushin zotimet e bëra në Uashington”

Radio Evropa e Lirë: Tashmë ka një marrëveshje për normalizim ekonomik. Kush do ta mbikëqyrë zbatimin e marrëveshjes?

Philip Kosnett: Është thelbësore që Qeveria e Kosovë dhe e Serbisë të përmbushin premtimet që kanë bërë në Uashington. Sigurisht që Shtetet e Bashkuara janë duke përcjellë këtë nga afër dhe një pjesë e madhe e progresit do të varet nga roli bizneseve amerikane dhe roli i agjencive të Qeverisë së SHBA-së. Siç e dini, një ekip nga Qeveria amerikane do të arrijë këtë mbrëmje në Kosovë, i kryesuar nga ambasadori (Richard) Grenell dhe nga shefi ekzekutiv i Korporatës Financiare për Zhvillim, së bashku me zyrtarë të tjerë të agjencive amerikane. Qëllimi i këtij udhëtimi do të jetë të lëvizim nga premtimet në Uashington, t’i kthejmë ato në realitet dhe të gjejmë rrugë për Qeverinë amerikane dhe bizneset amerikane ta përkrahin Kosovën derisa Kosova lëviz përpara. Krejt çka ne mund të bëjmë është mbështetja, ashtu siç është lufta me COVID-19 ose beteja për korrupsionin në Kosovë. Pra është një pjesë e madhe që miqtë e Kosovës mund ta bëjnë ta mbështesin atë. Por, në fund u përket njerëzve dhe liderëve të Kosovës ta bëjnë atë (marrëveshjen) të funksionojë.

“Të mos fokusohemi në rregulla dhe protokolle, por në çështje të arritshme”

Radio Evropa e Lirë: A e shihni edhe Bashkimin Evropian të angazhuar në implementimin e kësaj marrëveshjeje?

Philip Kosnett: Ne mendojmë se puna e bërë në Uashington e plotëson punën që është bërë në Bruksel nga Bashkimi Evropian. Ka një mospërputhje se çka vendoset në agjendë, kjo është e sigurt. Kur ne flasim për zhvillimin ekonomik të Kosovës dhe Serbisë, kur ne flasim për forcimin e bashkëpunimit ekonomik në rajon, sigurisht se BE-ja ka një rol në këtë dhe është diçka që ne bisedojmë me ata. Por, ajo çka ne duam të bëjmë është të mos fokusohemi vetëm në proces, rregulla dhe protokolle. Por, të përqendrohemi në çështje të arritshme.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë ndodh nëse njëra palë nuk e respekton zotimin e bërë, a ka ndonjë dënim ose sanksion?

Philip Kosnett: Kjo është një pyetje hipotetike. Ne do të kërkojmë përgjegjësi nga Kosova dhe Serbia për zotimet që kanë dhënë. Ne mendojmë se ato janë të arritshme. Vëmendja nuk duhet të jetë që të flasim për sanksionet ose dënimet. Më përpara unë isha fokusuar te mundësitë që marrëveshja e Uashingtonit do të sjellë. Ne po flasim për mundësinë e investimeve të mëdha amerikane në Kosovë dhe në Serbi. Obligimet që liderët e Kosovës dhe Serbisë kanë marrë në Uashington, të kombinuara me përpjekjet për të luftuar korrupsionin dhe përmirësimin e klimës për investime në gjithë rajonin, ka për qëllim po ashtu të tërheqë para edhe nga investitorët privatë. Unë mendoj se sa më shumë të fokusohemi në mundësitë në krijimin e vendeve të punës, në investime, t’i japim energji sektorit privat në Kosovë dhe në vendet fqinje, atëherë do të shohim më shumë veprime sesa të flasim për sanksione dhe dënime. Kjo nuk është rruga e drejtë për t’i parë këto çështje.

Radio Evropa e Lirë: Bazuar në marrëveshjen e arritur, të dyja palët do të ndalin përdorimin e pajisjeve të teknologjisë 5G nga shitës që nuk janë të besueshëm nga SHBA-ja. A është Huawai një shitës që nuk bën t’i besohet sipas SHBA-së? Kjo çështje është shumë e diskutueshme në Serbi, duke marrë parasysh lidhjet dhe bashkëpunimin që Serbia ka me kompanitë kineze.

Philip Kosnett: Unë nuk jam ambasadori i SHBA-së në Serbi. Prandaj, unë nuk do të flas se cilat janë planet e Serbisë. Unë e di se Qeveria e Kosovës e ka bërë shumë të qartë edhe në të kaluarën se i kupton shqetësimet amerikane sa i përket Huaweit dhe do të qëndrojë jashtë Huaweit ose blerjes së ndonjë teknologjie që lidhet me këtë kompani në Telekomin e Kosovës dhe në jemi të kënaqur me këtë vendim.

Financimi i projekteve të Uashingtonit

Radio Evropa e Lirë: Ambasador kush do t’i financojë projektet që janë pajtuar palët në Uashington?

Philip Kosnett: Nuk mendoj e ka një përgjigje të prerë për këtë ende. Siç kemi diskutuar Korporata Financiare për Zhvillim është duke parë (mundësitë) për ta pasur një prezencë të madhe në rajon duke përfshirë edhe Kosovën. Banka jonë EXIM, Banka Eksport-Import, do të jetë e përfshirë. Ne shpresojmë po ashtu se do të ketë investime dhe nga sektori privat. Dhe sigurisht investimet evropiane, ashtu siç edhe u përmend më herët do të kenë edhe rol evropian në forcimin e tregtisë rajonale dhe zhvillimin infrastrukturës rajonale mes Kosovës dhe Serbisë, si dhe mes gjithë shteteve të vendeve të Ballkanit Perëndimor. Unë mendoj se kjo do të jetë një çështje për bisedime intensive në muajt e ardhshëm, por asgjë nuk është vendosur ende.

Radio Evropa e Lirë: A jemi duke folur për kredi apo donacione, ndihmë financiare, kur flitet për këto projekte?

Philip Kosnett: Unë mendoj se po flasim për të gjitha format e financimit; kredi, garancione të kredive, investime të sektorit privat. E gjitha do të jetë më e qartë në javët dhe muajt e ardhshëm.

Radio Evropa e Lirë: Sa është e gatshme Kosova t’i presë investitorët amerikanë?

Philip Kosnett: Unë mendoj se nëse flisni me investitorët amerikanë, dhe unë e bëj këtë gjatë gjithë kohës, përfshirë edhe diasporën kosovare në SHBA, mirëpo edhe kompanitë tjera, ata janë të vetëdijshëm për mundësitë në Kosovë dhe përparësitë në Kosovë. Për shembull, Kosova ka një popullsi shumë të re dhe shumë të aftë për punë. Unë fillimisht kam jetuar në Kosovë në vitin 2003 dhe kur u ktheva përsëri para dy vjetësh, unë u habita me njerëzit që i takova këtu. Ata janë shumë të rinj, shumë të shkolluar, që flasin disa gjuhë, të trajnuar për shumë gjëra. Njerëzit që mund ta bëjnë këtë vend një Izrael tjetër, një Singapor tjetër, një oazë të teknologjisë së zhvilluar në rajon. Pra, mundësi të mira që kompanitë amerikane i shohin.

Ne besojmë se përmirësimi i marrëdhënieve mes Kosovës dhe fqinjëve të saj, në veçanti me Serbinë, si dhe tejkalimi i kulturës së ngulitur thellë të korrupsionit dhe nepotizmit në Kosovë, janë të rëndësishme për ta përmirësuar atmosferën për investimet të huaja. Dhe t’ju them të drejtën, kur flas me investitorë të huaj, pyetja e parë që ata kanë është ‘a mund t’i besojmë sistemit të drejtësisë? A janë gjykatat të ndershme? Nëse ne kemi një mosmarrëveshje me një partner vendor, për shembull, a do të mund të kemi një gjykim të drejtë?’ Dhe unë nuk mund t’iu jap atyre një përgjigje entuziaste sa do të dëshiroja. Kjo është një nga arsyet që Shtetet e Bashkuara përmes Departamentit të Drejtësisë, Agjencisë për Zhvillim Ndërkombëtar në Departamentin e Shtetit, kanë vite që janë duke punuar për të forcuar sistemin e drejtësisë në Kosovë.

“Fizibiliteti në Ujman, s’e vë në pikëpyetje sovranitetin”

Radio Evropa e Lirë: Ambasador, të kthehemi sërish te marrëveshjet e arritura në Shtëpinë e Bardhë. Një prej pikave që ka nxitur pakënaqësi në Kosovë, kryesisht në mesin e partive opozitare ka të bëjë me studimin e fizibilitetit dhe përdorimin e përbashkët të Liqenit të Ujmanit. A besoni se Serbia ka hise aty?

Philip Kosnett: Ne besojmë se është shumë lehtë t’iu themi ‘jo’ gjërave, dhe është shumë më e vështirë të themi ‘po’ ose ‘ndoshta, le t’ia hedhim një sy’. Ne kemi tentuar ta sqarojmë se synimi ynë është që të kemi një ekip të Departamentit të Energjisë për të kryer studim të fizibilitetit rreth shfrytëzimit të liqenit për energji dhe furnizim të qëndrueshëm të ujit. Furnizimet stabile të energjisë dhe ujit janë probleme të mëdha për Kosovën edhe vendet fqinje. E kam parasysh historinë dhe e kam parasysh pse disa njerëz kanë thënë se ky është hapi i parë që vë në pikëpyetje sovranitetin dhe kontrollin. Sërish, është shumë e lehtë të themi, ‘jo, ne nuk do të marrim vendim të guximshëm’. Qëndrimi ynë është që përmes fizibilitetit, të shfrytëzojmë më mirë liqenin, dhe kjo gjë nuk e vë në pikëpyetje sovranitetin, kjo nuk e shtyn asnjë qeveri që të kryejë hapa specifikë.

Kjo është përpjekje e madhe për të krijuar marrëdhënie ekonomike në rajon, të cilat iu duhen banorëve të Kosovës dhe fqinjëve të tyre, në mënyrë që të ecin përpara. Më lejoni ta bëj këtë të qartë. Në 20 vjetët e fundit është zhvilluar një kulturë në Kosovë, ku shumë njerëz, të fushës politike apo të lidhur me spektrin politik, madje edhe shumë qytetarë të rëndomtë, kanë krijuar idenë se Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Evropian apo të tjerët, do të vazhdojnë të ofrojnë ndihmë të madhe ekonomike për Kosovën.

Më duhet ta them se ndihma jonë ekonomike është e krijuar për të qenë e përkohshme, për të qenë tranzicionale. Shembull, në sektorin e bujqësisë, ne nuk ndajmë vetëm para të gatshme për bujqit, mirëpo Agjencia amerikane për Zhvillim Ndërkombëtar (USAID), ka shpenzuar miliona duke tentuar që të modernizojë sektorin e bujqësisë këtu, për t’iu ndihmuar bujqve që të rrisin zinxhirin e fitimit dhe t’i sigurojnë më lehtë produktet.

Ne kemi investuar në sektorin e edukimit. Ne duam të besojmë se ndihma jonë në sektorin e edukimit – gjatë periudhës së pandemisë – ka pasur rol të rëndësishëm dhe u ka mundësuar fëmijëve që të mësojnë online. Unë mund të vazhdoj për shumë gjëra kështu, mirëpo puna është që të gjitha përpjekjet tona këtu, dhe përpjekjet e miqve tanë evropianë duhet të jenë për një periudhë. Prandaj pashmangshëm, Kosovës do t’i duhet të marrë më shumë përgjegjësi për zhvillimin e vet ekonomik, dhe mënyra për të arritur aty është përmes marrjes së hapave të guximshëm për të krijuar ekonomi rajonale, duke fuqizuar sistemin e drejtësisë dhe sektorin privat, dhe të gjitha këto më pas do të ndikojnë në tërheqjen e investimeve të huaja.

“S’duhet lejuar që e ardhmja të jetë peng i së kaluarës”

Edhe një herë, të gjitha këto janë të lidhura me përpjekjet për të përmirësuar lidhjet politike dhe ato ekonomike me fqinjët e Kosovës. Kjo nuk ka të bëjë vetëm me Serbinë, shembull, një tjetër element i marrëveshjes së Uashingtonit është iniciativa e ashtuquajtur ‘mini-Shengen’. Kur ‘mini-Shengeni’ u bë çështje, unë kam dëgjuar shumë miq të mi në Kosovë duke thënë se ‘duhet të ketë diçka të gabuar në të, sepse Serbia e pëlqen këtë ide, dhe nëse Serbisë i pëlqen, atëherë duhet të jetë e dëmshme për ne’, apo, se ‘kjo gjë e rikrijon Jugosllavinë e vjetër’. Mirë, unë i kuptoj këto shqetësime. E di pak historinë e këtij shteti dhe nuk jam duke u tallur me personat që janë të shqetësuar. Mendoj se duhet të shohim përtej këtyre shqetësimeve dhe të kuptojmë se si mund të ndërtojmë ekonomi rajonale, që është e mirë për Kosovën.

Shihni hartën, fqinjëve të Kosovës iu duhet Kosova, aq sa Kosovës i duhet që të jetë pjesë e ekonomisë rajonale. Shembull, nëse shikojmë infrastrukturën e energjisë, rrjetin elektrik, krijimin e tubacioneve, përmes së cilëve do të mundësohej gaz natyror i qëndrueshëm dhe i lirë – që mund të bëhet pjesë e rëndësishme e energjisë së rajonit në të ardhmen – ju nuk mund të arrini këtë nëse Kosova është vetëm një pikë e zezë në mes. Ajo çfarë u kam thënë shpesh miqve të mi këtu është se nëse nuk e pëlqeni konceptin fillestar të ‘mini-Shengenit’, përgjigjja nuk duhet të jetë injorimi, përgjigjja është që ju duhet të shkoni në takime, të ofroni argumente për qëndrimin tuaj dhe tentoni të formësoni të ardhmen. Kjo nuk nënkupton harrimin e së kaluarës. Është e rëndësishme për popullin e Kosovës që të kujtojë të kaluarën, është e rëndësishme për Kosovën dhe fqinjët e saj që të përballen drejtpërdrejt me të këqijat e së kaluarës. Unë kurrë nuk i kam thënë dikujt, ‘harroje të kaluarën, mos u shqetëso për të’, mirëpo nuk mund ta lëmë që e ardhmja të jetë peng i së kaluarës.

Kosnett: Me BE-në partneritet, e jo rivalitet

Radio Evropa e Lirë: Teksa flasim për proceset politike në mes të Kosovës dhe Serbisë, a ka ndonjë përpjekje të përbashkët në mes të Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Evropian kur është në pyetje dialogu i Brukselit? Në çfarë niveli?

Philip Kosnett: Ne jemi në kontakt të ngushtë me kolegët tanë të Bashkimit Evropian, këtu, në Beograd, në Bruksel, në Uashington. Ambasadori Grenell flet me, evropianët, Mathew Palmerin, i cili është i dërguar i posaçëm i Departamentit amerikan të Shtetit për Ballkanin Perëndimor, kjo është puna e tij, që të punojë me evropianët dhe të tjerët për të tentuar ta çojmë përpara këtë gjë. Palmer ka qenë së fundmi në Bruksel dhe është takuar me zotin Lajçak. Definitivisht nuk ka rivalitet, është partneritet.

Krijimi i Asociacionit – “Duhet të flisni me Qeverinë e Kosovës dhe BE-në”

Radio Evropa e Lirë: Përgjatë negociatave të javës së kaluar në Bruksel, në nivel të ekspertëve, pala serbe ka kushtëzuar vazhdimin e negociatave me krijimin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe. Qeveria e Kosovës, në anën tjetër, ka thënë se Kosova do ta krijojë këtë Asociacion, por pas njohjes. Si e komentoni këtë gjë?

Philip Kosnett: Komenti im është që, unë besoj se ju duhet të bëni intervistë me përfaqësuesin e Bashkimit Evropian këtu, mendoj se duhet të flisni me Qeverinë e Kosovës dhe BE-në, sa u përket detajeve të diskutimit në Bruksel.

Radio Evropa e Lirë: A prisni që Kosova që krijojë Asociacionin së shpejti?

Philip Kosnett: Nuk mund të them asgjë sot për këtë gjë. Nuk e di.

Radio Evropa e Lirë: Ambasador, liderët e Kosovës kanë thënë disa herë se ky vend ka bërë mjaft kompromise për komunitetin serb përmes planit të Ahtisarit dhe që nuk do të bëjë më shumë. Mirëpo Serbia, në anën tjetër, duket se nuk do të nënshkruajë marrëveshjen përfundimtare pa marrë diçka në këmbim. Si e shihni këtë?

Philip Kosnett: Pa hyrë në detajet e planit të Ahtisarit apo proceseve politike në Bruksel, mendoj se është e pamundshme që të arrijmë te një marrëveshje gjithëpërfshirëse, pa bërje të kompromiseve nga të gjitha palët. Gjatë përvojës sime si diplomat, marrëveshjet e suksesshme nuk i kënaqin plotësisht të gjitha palët, secili beson se ka hequr dorë nga diçka, ose se ka dhënë shumë. Por, kështu arrini te një marrëveshje e suksesshme. Serbët kanë qasjen e tyre sa i përket planit të Ahtisarit dhe asaj që ka ndodhur në të kaluarën. Mendoj se për të shkuar përpara, secili duhet të shikojë edhe një herë mirë gjërat. Kjo nuk nënkupton që marrëveshjet e së kaluarës duhet lënë anash, mirëpo i bie që njerëzit duhet të gjejnë mënyra se si të arrijnë te ‘po’-ja, në vend që të thonë ‘jo’. Dhe këtu përfshihet edhe Serbia, pasi kjo është një fushë ku secili duhet të marrë hapa të guximshëm për të krijuar ndryshim.

“Administrata Trump po punon që të sjellë ndryshime në Ballkan”

Radio Evropa e Lirë: Duke iu kthyer marrëveshje së Uashingtonit, a do të ketë takime të tjera në Uashington, marrëveshje tjera sikur ajo për normalizimin ekonomik?

Philip Kosnett: Nuk kam asgjë që mund të deklaroj tani, por mendoj se Kosova, Serbia, kolegët në Uashington dhe unë, jemi të fokusuar në inkurajimin për zbatimin e marrëveshjes që u arrit në Uashington. Ka shumë punë për të bërë. Ka qenë shumë e rëndësishme që Kosova dhe Serbia të zotohen për këto angazhime, por shndërrimi i këtyre zotimeve nga letra në punë, në terren, në autostrada, kërkon shumë punë dhe do të marrë kohë dhe ne nuk do të humbim fare kohë në këtë, prandaj edhe po punojmë. Ka njerëz që menduan se Uashingtoni vetëm deshi t’i sillte disa njerëz në Uashington për një foto të përbashkët, pra një foto e bukur e secilit në Shtëpinë e Bardhë, që do të ishte si iluzion për progres. Kjo nuk qëndron fare.

Mendoj se fakti se ne kemi një delegacion që arrin sot në Kosovë është shenjë se ne nuk duam vetëm simbolikë, ne duam veprime, duam që këto zotime t’i kthejmë në realitet dhe SHBA-ja do të jetë pjesë e këtij procesi.

Radio Evropa e Lirë: A po përpiqet dikush për simbolikë?

Philip Kosnett: Mendoj se është lehtë të gjendesh në proces. Në mënyrë të vazhdueshme e kemi thënë se duam rezultate, pasi kjo është qasja jonë diplomatike në Ballkan. Është fakt se administrata Trump ka treguar më shumë interes për të sjellë zhvillim ekonomik në Ballkan, sesa shumë administrata të tjera amerikane në shumë vite, qofshin republikanë apo demokratë. Është e qartë se ky segment është prioritet i administratës Trump. Një gjë mund ta them me besim të plotë se mbështetja për Kosovën dhe mbështetja për raporte të ngushta ndërmjet SHBA-së dhe Kosovës është qëllim i të dyja partive. Republikanët dhe demokratët kujdesen për Kosovën, është raport shumë i ngushtë, special, por administrata aktuale realisht po punon shumë që të sjellë ndryshimin.

Kosnett: Ka njerëz në Kosovë që nuk u intereson për Dhomat e Specializuara

Radio Evropa e Lirë: Ambasador, shtetet e Kuintit i kanë bërë thirrje qeverisë dhe opozitës që të kundërshtojnë çdo përpjekje për diskreditimin e Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit Special dhe që të sigurohen se misioni i këtyre dhomave është në pajtim me kushtetutën. A ka lëvizje të tilla për minim të gjykatës dhe kush mendoni se qëndron prapa saj?

Philip Kosnett: Mendoj se është e qartë dhe nuk është sekret se ka njerëz në Kosovë, të cilëve nuk u intereson fare për Dhomat e Specializuara. Ata mendojnë se është e papërshtatshme që të ketë një gjykatë e cila është e fokusuar në krimet që mund të jenë kryer, akuza për krime në Kosovë dhe që nuk ka një mandat më të gjerë, duke përfshirë edhe krimet tjera në rajon, krimet për një periudhë më të hershme gjatë viteve të 90-ta. E kam parasysh këtë. Pozicioni i qeverisë sime është se Ballkani ka nevojë për më shumë drejtësi, jo për më pak drejtësi. Dhe se përgjigjja është që të sigurohemi se i gjithë sistemi gjyqësor kombëtar, në mënyrë aktive merret me krimet, pavarësisht cilit komunitet i përket viktima ose se nga vijnë kryesit e krimeve.

Do ta them edhe në mënyrë më të drejtpërdrejtë: ka njerëz që thonë pse ka një gjykatë që është e fokusuar vetëm te shqiptarët, kur shumë serbë nuk janë përballur me drejtësinë. Sërish, pikëpamja jonë është te përgjigjja se nuk duhet të ketë më pak drejtësi, por më shumë drejtësi. Tani, sa u përket rasteve specifike që janë në proces, në Kosovë ashtu si edhe në SHBA, ekziston rregulli i prezumimit të pafajësisë. Ne supozojmë se çdokush është i pafajshëm dhe e meriton të trajtohet si i tillë, derisa të shpallet fajtor nga gjykata. Prandaj fakti se dikush është i paditur ose nëse ka propozim për aktakuzë, nuk do të thotë se janë fajtor për asgjë. Ne duam që Gjykata të jetë në gjendje të funksionojë dhe në këtë drejtim, mendojmë se është e rëndësishme që secili t’i japë Gjykatës një mundësi që të bëjë punën e saj.

Intervista – Baskin: Marrëveshja Kosovë-Serbi mund të përfshijë njohjen reciproke

Shkumbin Ahmetxhekaj

Mark Baskin, profesor amerikan që ligjëron Marrëdhëniet Ndërkombëtare dhe Politikat Publike në Universitetin Amerikan në Kosovë (AUK), beson se Kosova dhe Serbia do të arrijnë marrëveshje në një të ardhme, e cila mund të përfshijë njohjen reciproke.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, profesori Baskin thotë se pavarësisht kush fiton zgjedhjet presidenciale në SHBA, nuk do të ketë ndryshim në parimet e përgjithshme të përkrahjes për Kosovën, por dallimin, sipas tij, kandidatët mund ta kenë vetëm në qasje.

Ai thotë se Kosova duhet të marrë shembull Kroacinë për unitetin e domosdoshëm politik në politikën e jashtme.

Radio Evropa e Lirë: Profesor Baskin, fillimisht, si e vlerësoni situatën politike në Kosovë?

Mark Baskin: Është vlerësim i përgjithshëm se qeveria aktuale nuk ka shumicë të fuqishme parlamentare dhe partitë tjera po mundohen që të përfitojnë nga kjo situatë. Ajo çka po shohim realisht nga pjesa tjetër e opozitës është pritja e tyre që kjo qeveri të bjerë, gjë që është normale.

Radio Evropa e Lirë: Para disa ditësh, Kosova dhe Serbia nënshkruan në Uashington marrëveshje që u konsiderua si historike, por kryeministri Hoti u akuzua ashpër në Kuvend për këtë marrëveshje, e po ashtu edhe për procesin e dialogut në Bruksel. Cili është vlerësimi i juaj për marrëveshjen e Uashingtonit, a mendoni se ishte marrëveshje e drejt për Kosovën?

Mark Baskin: Mendoj se Kosova fitoi nga kjo marrëveshje njohjen nga Izraeli që është një e arritur shumë e madhe. Kjo pikë, tregon qartë perspektivën për të ardhmen në tërë këtë proces, pasi demonstroi që Uashingtoni ishte në anën e Kosovës në këtë proces. Dhe prandaj, edhe ofruan këtë marrëveshje. Në këtë kuptim mendoj që ishte një fitore e madhe. Në anën tjetër, si në Uashington, Bruksel apo Berlin e kanë të gjithë të qartë se çdo marrëveshje e Uashingtonit kërkon edhe mbështetjen e BE-së dhe mendoj se ky ishte një hap i mirë përpara.

Radio Evropa e Lirë: Partitë opozitare po e kritikojnë kryeministrin se po hapë çështje që janë cilësuar të mbyllura. Si e vlerësoni ju një gjë të tillë?

Mark Baskin: Mendoj që në thelb e tëra kjo është një lloj gare politike e cila është edhe normale, dhe nuk është rast vetëm në Kosovë por edhe në shumë vende të tjera. Duhet ta kemi parasysh se marrëveshja e Uashingtonit është më shumë një set parimesh e nënshkruar ndërmjet kryeministrit Hoti dhe presidentit Trump, dhe presidentit Vuçiq e presidentit Trump në anën tjetër.

Nuk ishte marrëveshje tipike si p.sh le të themi ajo e Dejtonit e vitit 1995 ku të gjitha palët u pajtuan për të bërë gjëra të caktuara. Unë e kuptoj opozitën në Kosovë pse po e bën këtë, është thjeshtë garë politike dhe pjesë e lojës.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se dialogu megjithatë do të rikthehet në Uashington kur të vijë koha e nënshkrimit të një marrëveshjeje finale, gjë të cilën po e kërkon presidenti Thaçi në mënyrë të vazhdueshme?

Mark Baskin: Nuk jam shumë i sigurt, por për një gjë jam i sigurt: çfarëdo marrëveshje duhet ta ketë bekimin e Uashingtonit dhe Brukselit. Në këtë rast Kosova ka synim integrimet euroatlantike duke përfshirë anëtarësimin në BE, e këtu ka nevojë për njohjen nga pesë vendet që nuk e kanë njohur e në anën tjetër Kosova ka pasur përvojë të jashtëzakonshme me SHBA-në, pasi që kjo e fundit e ka mbështetur atë që nga vitet e ’80, që nga administrata e Bushit. Kjo nënkupton që SHBA-ja kanë treguar simpati dhe kanë ofruar mbështetje për të drejtat e njeriut në Kosovë.

Prandaj mendoj se nuk mund ta evitoni mbështetjen e njërës apo palës tjetër, prandaj kudo që ndodh nënshkrimi i kësaj marrëveshje, qoftë në Uashington apo Bruskel, vendi është i parëndësishëm në krahasim me nevojën që të dyja këto qendra të vendosjes, të jenë në koordinim me njëra-tjetrën. E dimë që ka qenë kërkesë e Presidentit Thaçi, i cili mbështet angazhimin e SHBA-së, por kjo ka të bëjë ndoshta më shumë me përvojën historike në të kaluarën me të cilën është përballur Kosova.

Radio Evropa e Lirë: Kosova aktualisht është e angazhuar në dialogun e Brukselit. A besoni se do të mund të arrihet marrëveshje e paqes ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, duke përfshirë këtu njohjen reciproke?

Mark Baskin: Qëndrimet e kundërta rreth zgjidhjes finale janë tipike në negociata, ku asnjëra palë nuk dëshiron që të dorëzohet deri në fund. Prandaj e kuptoj edhe pozicionin serb, por edhe atë të Kosovës. Por ajo çka është e rëndësishme është që të dyja palët po takohen në mënyrë të vazhdueshme në Bruksel me ndërmjetësimin e Mirosllav Lajçakut dhe Borellit dhe mendoj se në fund do të arrijnë diçka.

Nuk jam i sigurt nëse kjo do të ndodhë sivjet, por e shoh këtë të ndodhë në një të ardhme jo shumë të largët, sërish edhe me mbështetjen e SHBA-së. Kjo do të ndodhte kur të dyja palëve t’u jepnin garanci se SHBA-ja është në këtë proces dhe se e shohin këtë si mundësi të mirë për të ecur përpara.

Radio Evropa e Lirë: Kur thoni se prisni marrëveshje, a mendoni se do të ndodhë njohje reciproke, apo thjeshtë normalizim i raporteve, term ky që përdoret në procesin e dialogut nga BE-ja?

Mark Baskin: Nuk kam top kristali që të parashikoj të ardhmen, por i di qëndrimet zyrtare. Mendoj se në fund të fundit do të pajtohen për njohje reciproke, por mënyra se si do të arrihet kjo, për mua ende nuk është shumë e qartë, por do të përfundojë në mënyrë pozitive dhe kam shumë shpresë që një gjë e tillë do të ndodhë, pasi që ka edhe shenja se do të ndodhë. Besoj se Uashingtoni dhe Brukseli janë të njëjtën linjë dhe do të japin garanci se të dyja palët do të respektohen dhe për këtë do të ketë dokumente me klauzola që garantojnë zbatimin e saj. Nuk është thjeshtë marrëveshje, por në të vërtetë është një proces, i cili sigurt që do t’i ketë klauzolat për zbatim.

Radio Evropa e Lirë: A është Asociacioni i Komunave me shumicë serbe çelësi për këtë marrëveshje?

Mark Baskin: Për këtë marrëveshje janë pajtuar dy herë deri tani më 2013 dhe 2015. Prandaj mendoj se të dyja palët duhet te pajtohen për mënyrën se si kjo do të realizohet.

Radio Evropa e Lirë: Keni qenë në Kosovë qe një kohë shumë të gjatë dhe keni parë në praktikë shumë legjislacione dhe Qeveri, kjo e fundit ka një shumicë minimale në Kuvend. A e shihni këtë si problem për të vazhduar procesin e dialogut dhe për të zbatuar marrëveshjen eventuale?

Mark Baskin: Mendoj se kjo duhet të shihet nga dy aspekte: E vërteta është që kjo qeveri ka një shumicë shumë të vogël, që në njëfarë forme edhe e bën mjaftë të dobët, po realisht kjo është lloji i demokracisë të cilin Kosova e ka, për shkak të sistemit të saj shumëpartiak. Në anën tjetër, mendoj se do të ishte gjë e shkëlqyeshme sikur të gjitha partitë politike në Kosovë të adaptonin disa parime të përgjithshme me të cilat do të mund të pajtoheshin.

Si shembull mund të merret Kroacia, ku pavarësisht a ke qenë HDZ (Bashkimi Demokratik Kroat) apo SDP (Partia Socialdemokrate), pavarësisht dallimeve të mëdha në shumë çështje, kanë pasur orientim të përbashkët të politikës së jashtme.

Ata të gjithë u pajtuan së bashku se duhet të ecin në luftën për pavarësi, me synimin e qartë që t’i bashkohen NATO-s dhe BE-së. Pra, nuk kanë pasur dallime në atë se në cilën parti politike kanë qenë, por kanë adaptuar një set të parimeve. Është gjë e mirë për Kosovën që partitë politike pavarësisht se kush është në pushtet të kuptojnë dhe të pajtohen se rruga përpara kërkon unitet.

Radio Evropa e Lirë: Këtë vit në SHBA është vit presidencial, a mund të pritet ndryshim qasjeje varësisht se kush i fiton zgjedhjet?

Mark Baskin: Mendoj se SHBA-ja ka ndjekur politikë konsistente në këtë rajon në 40 vitet e fundit dhe gjithmonë. Dallime ka, por janë të vogla dhe josubstanciale. P.sh, e kemi senatorin Bob Dole një republikan dhe ish presidentin Bill Clinton demokrat që ishin kundërkandidatë në zgjedhje, por që të dy kanë ndarë perspektivë të njëjtë pikëpamjesh për situatën këtu.

Prandaj mendoj se nën një administratë eventuale të Bidenit, do të mund të gjeni një qasje tjetër, por kjo do të jetë vetëm qasje, dhe jo parime themelore. Prandaj, mendoj se pavarësisht se kush është në krye te Shtëpisë së Bardhë, do të jenë mbështetës të fortë për procesin, kjo është bindja ime.

Mark Baskin është profesor universitar që ligjëron Marrëdhënie Ndërkombëtare dhe Politika Publike në Universitetin Amerikan në Kosovë (AUK) që nga viti 2014. Ai ka shërbyer në Kosovë në vitin 1999 në kuadër të UNMIK-ut, për një vit e gjysëm. Për më shumë se një dekadë ka shërbyer në misionet paqeruajtëse në Ballkan, ndërsa ka publikuar punime shkencore për Kosovën dhe rajonin.

Giora Solar, personalitet i Trashëgimisë Kulturore në botë: Ajo që po bëni me Butrintin, korruptive. Në vendin tim nuk do lejohej kurrë

Prof. Giora Solar është personalitet i njohur botëror në fushën e Trashëgimisë Kulturore.

Gjatë viteve 1988-1994 ai krijoi dhe drejtoi Departamentin e Autoritetit të Mbrojtjes së Antikitetit në Izrael. Në vitet 1995-2000 ai u transferua në SHBA për të krijuar dhe drejtuar Departamentin e Projekteve në Terren të Qendrës Getty një prej institucioneve më të famshme në botë.

Giora Solar ka drejtuar projekte në site arkeologjike në vende te ndryshme  të botës, përfshirë Kinën, Kroacinë, Maltën, Bosnje-Hercegovinën, Turqinë, Sllovakinë, Shqipërinë, Amerikën dhe Izraelin.

Në CV-në e tij të pasur përfshihen Fortifikimet Antike  te Jeruzalemit, gërmimet në Tel Dan, Qyteti i Davidit, Ashkelon, Beit Shean, gërmimi dhe restaurimi i banjës romake të Hamat Gader, rindërtimi i teatrit romak në Shuni, planifikimi për vizita i kompleksit të fshehjes së H. Chazan, ruajtja e Parqeve Kombëtare (Q. Nimrod, Kadesh Naftali, burimet e nxehta të Tiberias, Korazin, Kalaja e Kryqtarëve Belvoir dhe Ashkelon), komplekset e fshehura pranë Beit Govrin e kështu me rradhë.

Po ashtu, ndërtesa e parë e Knesset (parlamentit), ndërtesa e Kryeministrisë në Tel Aviv, Qendra e Vizitorëve në Sarona , Shtëpia e Presidentit në Jeruzalem etj.

Aktivitetet e tjera përfshijnë përgatitjen e nominimeve të Trashëgimisë Botërore (lista e UNESCO-s) në Izrael dhe jashtë saj, këshillimin dhe rishikimin e nominimeve të WH (Trashëgimisë Botërorë) në mbarë globin.

Ai është diplomuar në Technion, në Haifa, për Arkitekturë dhe Urbanistikë si dhe në ICCROM, Qendra Ndërkombëtare për Studimin e Ruajtjes dhe Restaurimit të Pasurisë Kulturore në Romë.

Profesor Solar pranoi t’u përgjigjet disa pyetjeve të dërguara nga redaksia e gazetës DITA lidhur me Butrintin:

Profesor, publiku shqiptar ju njeh nga intervista juaj e disa viteve më parë në lidhje me mbrojtjen e një prej ndërtesave ikonike të Tiranës, Piramidën. Ju patët këshilluar me këmbëngulje qeverinë e mëparshme të mos e shkatërronte këtë monument. Sidoqoftë, ne nuk e dinim që ju keni qenë udhëheqës projekti në Planin e Menaxhimit të Butrintit në 2012. Kush e financoi atë projekt dhe si është e mundur që nuk kemi dëgjuar kurrë për atë Plan Menaxhimi?

Unë kam qenë drejtuesi i një ekipi që përbëhej nga shqiptarë, komisionuar nga AADF (Albanian-American Development Foundation) për të përgatitur një plan të ri menaxherial për këtë sit në vitin 2012. Unë vetëm sa kam rishikuar raportet e përgatitura nga ekspertët vendas, të cilët ishin dhe janë ende shumë mbresëlënëse. Plani ishte pothuajse gati dhe mosdakordësia ime kryesore me klientin tim amerikan (i cili ishte shumë larg të qenit profesionist) ishte se ai nuk duhet të quhej një plan i ri, por përditësimi i një plani ekzistues. Kur plani ekzistues nuk është i keq, thjesht duhet përditësuar, për shkak të kohës, koncepteve të reja, legjislacionit, politikës, etj. Nuk quhet plan i ri menaxherial, por plan i përditësuar. Pasi përmbajtja nuk ndryshon në asnjë mënyrë.

Besoj se atyre nuk u pëlqente kjo ide dhe donin të shihnin gjithçka të re. Nuk e kam idenë pse ata, përfundimisht, e ndërprenë aktivitetin tonë, kur pothuajse gjithçka ishte gati. Në raportin tim paraprak (2012) kam shkruar se Butrinti kishte më shumë plane menaxheriale të përgatitura për të dhe më shumë misione UNESCO-ICOMOS se çdo sit tjetër në botë. Kam shkruar gjithashtu se problemi kryesor është se ato nuk janë zbatuar kurrë. E njëjta gjë ndodhi edhe me planin tonë.

Në atë plan, ju sugjeroni me forcë që shqiptarët duhet të rrisin kapacitetin profesional për të administruar sitet e trashëgimisë kulturore. Sidoqoftë, Qeveria e Shqipërisë ka vendosur që Siti i Trashëgimisë Kulturore të Butrintit duhet të menaxhohet nga një privat. Si specialist me famë botërore mbi trashëgiminë kulturore, çfarë mendoni për këtë vendim?

Qeveria mund të vendosë që të nënshkruajë një marrëveshje me një kontraktor, i cili, në mungesë të një ekspertize lokale, mund të jetë privat, vendas ose i huaj. Por kjo mund të bëhet vetëm nëse shteti ka një mekanizëm qeveritar, profesional të posaçëm për menaxhimin e siteve të trashëgimisë – që të mbikëqyrë kontraktorët. Dhe sigurisht në një sistem të përshtatshëm dhe të ndershëm, një kontraktues i tillë do të zgjidhej pas një oferte të hapur. Por ky nuk është rasti as në Shqipëri, as në Butrint apo në ndonjë pjesë të planit të tij të ri të menaxhimit. Ka kaq shumë shembuj në botë, saqë nuk duhet të ‘rishpikni rrotën’: nga NPS (National Park Service- Shërbimi i Parkut Kombëtar) i SHBA, deri te organizatat qeveritare në vende të vogla, më afër madhësisë së Shqipërisë, si Autoriteti i Parqeve Kombëtare të Izraelit apo dhe Autoritetet e Antikiteteve në Izrael.

Plani menaxherial i fundit për Butrintin i financuar nga Fondi Shqiptaro Amerikan për Zhvillimin regjistruar në Shtetin e Delaware mbron se Siti i Trashëgimisë Kulturore i Butrintit duhet të menaxhohet nga një ndërrmarrje private. Është e qartë se përfitimi nga kjo mbrojtje do të ishte vetë Fondi. A mendoni se ka një konflikt të qartë interesi?

Sigurisht, nëse kjo ndërmarrje private ka ndonjë lloj marrëdhënieje me AADF (menaxheriale, financiare, ligjore etj.) ekziston një konflikt i madh dhe i dukshëm interesi. Nëse Plani menaxherial parasheh që ky entitet privat është krijuar posaçërisht për menaxhimin e vetëm këtij siti dhe nëse ka të bëjë në një farë mënyre me përfshirjen e AADF apo disa prej drejtuesve të saj (përfshirë bordin), atëherë edhe nëse askush nuk fut para në xhep, ideja dhe sistemi janë të korruptuara. Për më tepër, kjo kurrë nuk do të inkurajojë krijimin e ekspertizës lokale dhe as të ndonjë organi kombëtar. Rekomandime të tillë nuk mund të justifikohen, përveç nëse ekziston një provë që qeveria nuk dëshiron të menaxhojë dhe nuk dëshiron të krijojë një mekanizëm kombëtar për t’u ngarkuar me një menaxhim të këtij lloji.

Në mendimin tuaj, pse një sit i suksesshëm si Butrinti duhet të menaxhohet nga një ndërrmarrje e huaj private dhe jo nga shteti shqiptar?

Besoj se përgjigjen e kësaj e kam dhënë në pyetjen e mëparshme. Do të shtoja se arritja në këtë pikë mund të jetë burim i korrupsionit, fuqisë, agjendave politike dhe ekonomike – pra asgjëje që ka të bëjë me përfitimin e popullit dhe vendit. Më vjen keq ta them, por unë e konsideroj këtë si një lloj mikro-imperializmi. Sigurisht, mund të gjenden justifikime dhe të thuhet se nuk ka ekspertizë të mjaftueshme në Shqipëri, se njerëzit janë dembelë, të korruptuar, nuk mund të mbahen nën kontroll etj. Dhe meqë qenka kështu, atëherë drejtimi nga një ent i huaj, privat është gjëja e duhur për tu bërë.

Në cilësinë tuaj si ish zyrtar i ICOMOS, a mendoni se ICOMOS dhe UNESCO duhet të flasin publikisht për këtë çështje?

Unë kam qenë TG (Tresurer General – Përgjegjës për Fondet) i ICOMOS, anëtar i Bordit Ekzekutiv të tij dhe nëpunësi ndërlidhës me UNESCO-n (Qendren Botërore për Trashëgiminë). UNESCO është e kufizuar në veprimet e saj, pasi ajo merr për bazë anëtarësimin e shteteve – një organizatë ndërqeveritare. Nga ana tjetër, ICOMOS është një Organizatë Profesioniste Jo Qeveritare. Në këtë rast të veçantë, ata duhet të shprehen nëse mendojnë se menaxhmenti i sugjeruar për Butrintin mund të vendosë në rrezik sitin dhe vlerat e tij. Kur kemi të bëjmë me çështje lokale ende pa efekte në vlerat e sitit, ajo nuk mund të bëjë ose të thotë shumë – edhe nëse mendon se idetë fillestare janë të gabuara, të padrejta dhe madje të korruptuara. Nisma duhet të ketë një efekt negativ në vlerat e sitit për të bërë legjitim një prononcim publik të ICOMOS për një çështje.

Neni 4 i Konventës së Parisit e bën të qartë se “detyra për të siguruar identifikimin, mbrojtjen, ruajtjen, prezantimin dhe transmetimin brezave të ardhshëm të trashëgimisë kulturore dhe natyrore […] të vendosura në territorin e vet i përket shtetit”. Si mund të zbatohet kjo detyrë nga Shteti, nëse ai ia delegon këtë rol një pale private?

Mund të përfshijë gjithçka në kontratën me palën private, por duhet të ketë dëshmuar aftësinë e tij ligjore dhe profesionale për të mbikëqyrur dhe kontrolluar. Dhe këtu nuk është fjala vetëm sa nga shuma e të ardhurave shkon në llogarinë bankare të entit privat dhe sa i mbetet shtetit dhe komunitetet përreth. Unë do ta shihja këtë si një mekanizëm efektiv vetëm nëse është i përkohshëm dhe me qëllimin për të krijuar dhe trajnuar grupe vendore me detyrën e menaxhimit të trashëgimisë. Pra, të përkohshëm, maksimumi 3 deri në 5 vjet me plan të qartë veprimi.

Si izraelit dhe si një nga ekspertët më të rëndësishëm të trashëgimisë kulturore të këtij vendi, a mendoni se Izraeli do të lejonte një entitet të huaj privat të menaxhonte site të rëndësishme të trashëgimisë kulturore të vendit? Qoftë ai edhe amerikan?

Në asnjë mënyrë!! Për shumë e shumë arsye të forta!

 

DITA / Interview with Professor Giora Solar: What you are doing with Butrint is corrupt. In my country it would never be allowed

Dear prof. Solar, albanian public knows you from your interview some years ago about the protection of one of the iconic buildings in Tirana, The Pyramid. You strongly advised the previous government not to destroy this monument. However we do not know that have been  the project leader of the management Plan of Butrint in 2009. Who financed that project and why we never heard about that MP?

I was the leader of an all Albanian team, commissioned by AADF to prepare a new management plan for the site, in 2012. I just went through the reports prepared by all local experts, and they are still very impressive. The plan was almost ready and my main argument with my American client (who was very far from being professional) was that it should not be called a new plan but an update of an existing one.

Once the existing plan is not bad, just needs updating (due to time, new concepts, legislation, politics – whtever), you do not call it new management plan’ but rather updated plan. It does not change in any way content. I believe that they did not like the idea and wanted to see everything new. I have no idea why they finally stopped our activities, while having almost everything done.

In my preliminary report (2012) I wrote that Butrind had more management plans prepared and more UNESCO-ICOMOS missions than any other site in the world. I wrote also that the main problem is that they were never implemented. The same happened tyo our plan.

In that Plan you strongly advised that the albanians should strengthen the professional  capacity to administer the sites of cultural heritage.   However, the Govermant of Albania has  decided that . WHS of Butrint should be managed by a private entity.  As a world renown specialist on cultural heritage what do you think of this decision?

The Government can decide that it signs an agreement with a contractor, who, when there is no local expertise, can be private, local or foreign. But this can be done only if the state has a governmental, profesional mechanism, dedicated to the management of heritage sites – to oversee the contractors. Of course in a proper and honest system, such contractor will be chosen following an open bid (none of this is the case in Albania nor in Butrint or part of its new management plan).

There are so many examples in the world that you don’t haver to re-invent the wheel. From the NPS of the USA, through governmental organizations in small countries, closer to Albania’s size ( like the Israeli National Parks Authority and Antiquities a Authorities in Israel)

The latest MP on Butrint  funded by Albanian American Developing Fund register in the State of Delaware  is advocating that WHS of Butrint should be managed by a private entity. Clearly the benefit of this  advocacy would be the Fund itself. Do you think there is a clear conflict of interest?

Of course, if this private entity has any kind of relations with the AADF (managerial, financial, legal etc.) there is a huge and obvious conflict of interest. If the MP suggests that this private entity is specially created for the management of this one site and if it has to do in some way with involvement of the AADF or some of its directors (board included), than even if noi one puts money in their pockets, the idea ans system are corrupt. In addition, it will never encourage the creation of local expertise nor a national organ. Such recommendation can not be justified, unless there is a proof that the Government does not want to manage and does not want to create a national entity to be in for charge of such management.

Why does a successful site like Butrint need to be managed by a foreign private entity and not by the albanian state in your opinion?

I think that I have provided an answer in t the previous point. I would add that success can be source of corruption, power, political and economic agendas – nothing to do with the benefit for people and of the site. Sorry, but I consider it as kind of micro Imperialism. Of course, there could be a justification saying that there is no sufficient expertise in Albania, that people are lazy, corrupt, can not be controlled and so on. If this is the case, than being managed by a foreign, private entity is the right thing to do.

 In your capacity as former GS of ICOMOS do you think ICOMOS and UNESCO should publicy speak about this issue?

I was TG (Treasurer General) of ICOMOS, member of its Executive Board and its liaison officer with UNESCO (the World heritage Center). UNESCO is limited in its actions since it is based on states’ membership – an intergovernmental organization. ICOMOS on the other hand is a professional Non Governmnetal Organization. In this specific case they should speak if they think that the suggested management can put the site and its values at risk. When it has to do with purely national issues with no effect on the values of ther site, it can not do or say much- even if it thinks that the ideas are wrong, unfair and even corrupt. They must have a negative effect on the values of the site to make it a legitimate issue for ICOMOS to say something..

Article 4 of the Paris Convention makes it clear that the “duty” [4] to ensure the identification, protection, conservation, presentation and transmission for future generations of cultural and natural heritage […] located in its territory belongs to primarily to that State. ”. How can these “tasks” be implemented by the State Party if  it delegate this role  to a private party?

It can still include it all in the contract with the private party, but has to show its legal and professional capability to  oversee and control (not only how much of the revenue goes into the private entity’s bank account and how much is left for the state and communities around). I would see it as legitimate system only if it is temporary and with the objective to create and train local groups in the task of managing the heritage. Temporary. 3 to 5 years with clear action plan.

As a citizen of Israel and one of the leading experts on cultural heritage of this country do you feel that israel would allow any private foreign entity to manage important sites of the country?  Even american one?

No way!!! And for many, many good reasons.

Intervista – Vjosa Osmani: Rrezik nga një Republika Srpska në veri të Kosovës

Bekim Bislimi

Është e rëndësishme që tashmë ekziston një rol shumë më aktiv i Shteteve të Bashkuara të Amerikës në bisedimet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, por Kosova ka pritur më shumë nga takimi i zhvilluar në Shtëpinë e Bardhë, thotë në një intervistë me Radion Evropa e Lirë, Vjosa Osmani, kryetare e Kuvendit të Kosovës.

Ajo shpreh mendimin që delegacioni i Kosovës në Uashington ka dështuar në pjesët e marrëveshjes që kanë të bëjnë me emrin kushtetues të vendit, me njohjen ndërsjellë me Serbinë, si dhe te çështja e mini-Schengenit. Por, sipas saj, brenga kryesore sot është ajo se çfarë është duke ndodhur me dialogun në Bruksel, për shkak se kryeministri i Kosovës “ka pranuar që të rihapet tema e Asociacionit të komunave me shumicë serbe”.

Osmani ka theksuar se më 21 qershor është përjashtuar nga Lidhja Demokratike e Kosovës dhe se tashmë është, duke shqyrtuar idenë e një iniciativë të re politike, si një “angazhim të përkohshëm”. Sipas saj, ideja e kësaj nisme është angazhimi për “çkapjen e shtetit, demokratizimin e vendit dhe hapjen e rrugës për profesionistët e vërtetë dhe njerëzit me integritet”.

SHBA-ja nuk lejoi që të diskutohet çështja e kufijve

Radio Evropa e Lirë: Zonja Osmani, pas delegacionit të Kosovës dhe Serbisë në Shtëpinë e Bardhë, ju keni shprehur pakënaqësi me arritjet e Kosovës atje. Megjithatë, në Shtëpinë e Bardhë, dita kur është arritur marrëveshja për normalizimin ekonomik, është vlerësuar historike. A keni pritur më shumë?

Vjosa Osmani: Mendoj se është tejet me rëndësi për çdokënd në Kosovë, por edhe jashtë Kosovës që ta bëjë dallimin e qartë këtu, ndërmjet vlerësimit të rolit të Shteteve të Bashkuara në njërën anë dhe vlerësimit të rolit të delegacionit të Kosovës në anën tjetër.

Natyrisht që Kosova ka pritur më shumë, për shkak se vetë Qeveria e Kosovës i ka ngritur pritshmëritë. Në rast se shihni secilin raportim të kryeministrit aktual në Kuvendin e Kosovës, do ta shihni që në çdo moment, ai ka garantuar se do të nënshkruajë vetëm marrëveshje për njohje reciproke, ka garantuar se nuk do të preket Kushtetuta e vendit, ka garantuar se nuk do të pranojë mini-Shengen, ka garantuar se nuk do të heqë dorë nga emërimi kushtetues i Republikës së Kosovës, ka garantuar se nuk do të heqë dorë nga e drejta e Kosovës që të ketë njohje dhe anëtarësime në organizata, siç parashihen në Deklaratën e Pavarësisë, por edhe në Kushtetutën e Kosovës. Kurse, në fund ka qenë delegacioni i Kosovës ai që ka nënshkruar, për shkak të, natyrisht edhe kërkesave të Serbisë, ku nuk figuron Republika e Kosovës, nuk figuron njohja reciproke.

Unë mendoj se këtu ka humbur delegacioni i Kosovës një mundësi të madhe, sepse në qoftë se është një vend ku Kosova ka pasur mundësi t’i shtyjë interesat e saj, por edhe të rajonit, pastaj si rrjedhojë, përpara, ka qenë pikërisht SHBA-ja, sepse kjo është dëshmuar historikisht.

Pra, përderisa kritika ime e shëndoshë dhe e domosdoshme në një demokraci, ka të bëjë me mungesën e përvojës së delegacionit tonë dhe rrjedhimisht dështimin e tyre që t’i realizojë ato që i ka premtuar, në asnjë mënyrë kjo nuk ka të bëjë me rolin e SHBA-së.

Përkundrazi, SHBA-ja ka ofruar një dokument ku palëve u janë referuar si Republikë e Kosovës dhe Republikë e Serbisë. Rrjedhimisht, ka treguar edhe një herë që pritshmëritë e saj janë që të dyja shtetet ta njohin njëra-tjetrën.

E dyta, Shtetet e Bashkuara nuk kanë shtyrë përpara çështje që kanë të bëjnë me kufijtë, apo me Asociacionin. Këto, mendoj, se duhet ta bëjnë dallimin e qartë. Vetëm pse delegacioni ynë nuk ka arritur ta bëjë maksimumin, ne në asnjë mënyrë nuk do të duhej që kjo kritikë ndaj delegacionit të Kosovës – që në fakt mund ta ndihmojë atë për të ardhmen që të veprojë më mirë – të konsiderohet si kritikë ndaj SHBA-së, e cila, po e them gjithnjë atë që e kam thënë në dy dekada që jam në politikë, ka rol të pazëvendësueshëm dhe ka rol ekzistencial për shtetësinë tonë dhe për suksesin e këtij shteti sa i përket fuqizimit të subjektivitetit tonë ndërkombëtar.

Kosova në shkurt ka hequr dorë për anëtarësime të reja

Radio Evropa e Lirë: Zonja Osmani a mendoni që kjo marrëveshje e ka prekur Kushtetutën?

Vjosa Osmani: Aty ka çështje që kanë të bëjnë drejtpërdrejt me Kushtetutën. Neni 17 i Kushtetutës së Kosovës obligon institucionet tona, njëjtë sikur Neni 8 dhe 9 i Deklaratës së Pavarësisë, që të anëtarësohen në organizata ndërkombëtare. Delegacioni i Kosovës, përmes këtyre zotimeve të njëanshme, thotë që për një vit do ta pauzojë këtë pjesë të Kushtetutës dhe të Deklaratës së Pavarësisë, që është e pashembullt.

Për këtë çështje, po e them këtu për herë të parë, pajtimi i palës kosovare është dhënë qysh në shkurt. Jam njoftuar si kryetare e Kuvendit nga SHBA-ja, që zyrtarë të caktuar të Kosovës – jo kryeministri i atëherëshëm, por të tjerë – kanë dhënë pajtimin që Kosova të heqë dorë për një periudhë të caktuar nga e drejta e saj për t’u anëtarësuar në organizata ndërkombëtare, që pastaj domosdoshmërisht e prek edhe çështjen e njohjeve, sepse janë të lidhura.

Agjenda jonë dypalëshe dhe ajo shumëpalëshe ndikojnë natyrisht njëra-tjetrën. Kjo është dëshmuar që nga viti 2008 e këndej. Pra, këto janë çështje që natyrisht kanë të bëjnë me Kushtetutën.

E dyta, delegacioni i Kosovës ka pranuar që t’i referohet vetëm si Kosovo (Prishtina), përderisa SHBA-ja ka ofruar dokument ku quhet Republikë e Kosovës. Tani, koncesioni është bërë për shkak se ka kërkuar Serbia, por çfarë është dashur të bëjë delegacioni ynë është krejt e kundërta, pra të kërkojë që kjo të jetë një ndër pikat kyçe që mbetet në marrëveshje.

Mendoj që këto janë disa prej çështjeve, pastaj janë çështje tjera siç është mini-Shengeni, që sa po e shoh unë nga deklaratat e zyrtarëve që e kanë nënshkruar marrëveshjen dhe të tjerët që qëndrojnë mbrapa saj, është që ata akoma as nuk e dinë se si do të zbatohet kjo çështja e mini-Shengenit dhe është për të ardhur keq që pranojnë diçka që nuk e dinë se çfarë përmban.

Mendoj se ne duhet të flasim edhe për sukseset, dhe këtu sukses, siç e thashë, është fakti që SHBA-ja, për dallim prej një politikë që ka ekzistuar sidomos rreth vitit 2018, tani në mënyrë të qartë nuk lejon që të diskutohet çështja e kufijve.

Në anën tjetër, as nuk kërkojnë që të diskutohet çështja e Asociacionit, dhe kjo është tejet me rëndësi si politikë e Shteteve të Bashkuara në raport me Kosovën, që ka disa muaj, së paku prej që jam zgjedhur unë kryetare e Kuvendit dhe në çdo fjalim në Kuvend, e kam potencuar që ne duhet t’i besojmë SHBA-së sa i përket kufijve tanë.

Ata te të cilët kemi pasur dyshim janë dy presidentët (Hashim Thaçi dhe Aleksandar Vuçiq), të cilët e patën hapur temën e korrigjimit të kufijve apo edhe shkëmbimit, siç e quanin kohë pas kohe.

Mendoj që është sukses dhe tejet me rëndësi që kemi një rol shumë më aktiv të Shteteve të Bashkuara. Edhe pjesa ekonomike është pjesë me rëndësi, e cila është e mirëpritur për tërë rajonin tonë, por, aty ku delegacioni ynë ka dështuar janë pikërisht pjesët, e thashë, që kanë të bëjnë me emrin kushtetues të vendit, me njohjen reciproke dhe të mini-Shengeni.

Rihapja e temës së Asociacionit, brengosëse

Brenga themelore sot, mendoj unë, nuk do të duhet të jetë çfarë ka ndodhur në Uashington. Brenga jonë themelore sot është se çfarë është duke ndodhur në Bruksel, sepse informatat që na vijnë çdo ditë nga zyrtarë të Brukselit është që kemi shumë arsye për t’u brengosur.

Për fat të keq, kryeministri aktual është i vetmi zyrtar publik i Kosovës, që ka pranuar deri më sot që të rihapet tema e Asociacionit të komunave (me shumicë) serbe. E dyta, është i vetmi zyrtar publik deri sot që e kundërshton vendimin e Gjykatës Kushtetuese për Asociacionin të vitit 2015 dhe kishte deklaruar publikisht dje (10 shtator) në Parlamentin Evropian se do ta zbatojë plotësisht Marrëveshjen për Asociacionin të vitit 2015.

Kjo marrëveshje në tërësi ka rënë poshtë nga Gjykata Kushtetuese, është hedhur poshtë, dhe diku prej titullit e deri te pika e fundit – gati secila pjesë e saj është konsideruar në kundërshtim me Kushtetutën. Tani kryeministri aktual del dhe thotë se ne duhet ta zbatojmë një dokument që është nënshkruar në Bruksel, e që është, sipas vendimit të Gjykatës, në kundërshtim të plotë me Kushtetutën tonë.

Unë mendoj që ky është sfidimi më i madh sistemit tonë kushtetues që i bëhet nga një kryeministër përgjatë këtyre viteve të fundit, sepse çdo kryeministër nga viti 2015 e tutje, ka thënë se ne do ta respektojmë vendimin e Gjykatës Kushtetuese, rrjedhimisht nuk mund të zbatohet marrëveshja e vitit 2015. Duhet të zgjedhësh në mes të Kushtetutës tënde dhe Marrëveshjes së vitit 2015, ose dokumentit, sepse gjykata e ka konsideruar dokument të ndërmjetmë dhe jo marrëveshje.

Tani kemi një kryeministër që thotë se do ta zbatojë atë në tërësi, dhe pse e di që sipas vetë gjykatës sonë, është në kundërshtim të plotë me Kushtetutën. Krijon kompetenca ekzekutive për atë Asociacion, që është një lloj hapi, drejt një autonomie territoriale me kompetenca ekzekutive për serbët në veri dhe, i cili është një lloj preludi, një lloj hapi paraprak për ndarje, sepse ne e dimë çfarë po ndodh sot në Republikën Srpska.

Pra, pak a shumë, është modeli i njëjtë që synohet nga ana e Serbisë, të ndërtohet edhe në veri të vendit. Prandaj, tani me aq lehtësi të thuhet se po, do ta zbatojmë, dhe madje do ta vendosim si pjesë të marrëveshjes finale, që do të arrihet në Bruksel ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, unë mendoj që është një prej dështimeve më të mëdha, në mos më i madhi në komplet negociatat në mes të Kosovës dhe Serbisë, që kanë ndodhur nën ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian nga viti 2011 e këndej.

Në Bruksel po ndodh marrëveshje e re

Radio Evropa e Lirë: A do të thotë kjo që po krijohen parakushtet për marrëveshje të reja në Bruksel?

Vjosa Osmani: Po, pikërisht, kjo është duke ndodhur, sepse ne çfarë po dëgjojmë, pasi informata konkrete me shkrim akoma nuk kemi rreth asaj se çfarë po ndodh në Bruksel, mirëpo nga deklaratat që po jepen, thuhet se është rihapur çështja e Asociacionit, çështje që ka qenë e mbyllur me vendimin e Gjykatës sonë Kushtetuese.

Gjithashtu, është rihapur çështja e pronave, çështja e cila ka qenë e mbyllur për Republikën e Kosovës që nga 17 Shkurti i vitit 2008, dhe po rihapen çështje të të drejtave të pakicave, çështje që ne i kemi mbyllur me Pakon e Ahtisarit dhe me Kushtetutën e Republikës së Kosovës. Kjo, sepse ju e dini, me të gjitha ato koncesione që janë bërë në Pakon e Ahtisarit, Kosova pati ardhur buzë defunksionalitetit të plotë. Tani nëse bëhen edhe hapa tutje në praktikë, do të nënkuptojë një Republikë Srpska të re në veri, dhe do ta defunksionalizojë shtetin tonë, do të krijojë kriza të njëpasnjëshme dhe kjo në fakt nuk është e mirë as për ne, as për rajonin, sepse rajoni do të vazhdojë të jetë në krizë, siç po prodhon krizë Republika Srpska, që është pjesë e Bosnjës, dhe do t’iu duhet edhe Bashkimit Evropian edhe Shteteve të Bashkuara të kontribojnë në stabilitet.

Ka ardhur koha që kapitullin me Serbinë ta përmbyllim përmes njohjes reciproke, por nuk është njohja reciproke. Pikë. Është njohja reciproke, në kufijtë aktualë, pa prekur Kushtetutën e Kosovës, pa prekur rregullimin tonë shtetëror të brendshëm dhe duke mbajtur Kosovën shtet funksional me sovranitet të plotë. Atëherë ka kuptim njohja reciproke, dhe jo që duke u thirrur në njohje reciproke, të bëhet dëm i pariparueshëm brenda Republikës së Kosovës.

Për këto gjëra, delegacioni i Kosovës duhet të jetë tejet i kujdesshëm. Për mua është befasuese se si spektri politik sot po e merr me aq qetësi deklaratën e djeshme të kryeministrit se do ta zbatojë Asociacionin e vitit 2015, përkundër faktit që Gjykata Kushtetuese e ka rrëzuar.

Ju e dini që ka pasur edhe protesta të dhunshme në Republikën e Kosovës, ka pasur krizë të madhe politike dhe të sigurisë për gati dy vjet me radhë shkaku i asaj marrëveshjeje. Gjykata Kushtetuese në fund e rrëzoi dhe tani kemi një qeveri që dëshiron ta shtyjë përpara, edhe pse e di që ai model që i jep kompetenca ekzekutive një trupi që në fund do të mund të ndahet, është tepër i rrezikshëm për shtetin tonë, dhe aq më tepër është në kundërshtim me Kushtetutën.

Pra, të thuhet me aq lehtësi që, po, jam duke rinegociauar një temë që është në kundërshtim me Kushtetutën dhe më pas të vish para Kuvendit të Kosovës dhe pa fije turpi të thuash unë nuk flas kurrë për Kushtetutën, është vërtet diçka që do të duhej të ishte e papranueshme për secilin që mendon për këtë Republikë, për secilin që mendon se si do të mbijetojë shteti ynë edhe në vjetët e ardhshëm.

Radio Evropa e Lirë: E përmendët njohjen reciproke ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Por a mendoni se janë reale këto pritje në fazën, në të cilën janë raportet tanishme ndërmjet Kosovës dhe Serbisë?

Vjosa Osmani: Raportet e tanishme ndërmjet Kosovës dhe Serbisë janë si janë për faj të Serbisë dhe asnjëherë për faj të Kosovës. Unë mendoj që një gabim, që institucionet tona kanë bërë përgjatë këtyre viteve, është që vazhdimisht kemi gëlltitur dhe nuk është thënë e vërteta e krimeve të Serbisë në atë tavolinë. Tani, ky procesi i ashtuquajtur për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, më shumë ka shërbyer për normalizimin e (presidentit të Serbisë, Aleksandar) Vuçiqit si politikan, nga një ish-ministër i propagandës së Millosheviqit, në një person që tani konsiderohet si pro-evropian, i hapur dhe të tjera.

Pra, e ka normalizuar Vuçiqin para syve të botës, por në asnjë moment nuk i ka normalizuar raportet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, sepse Serbia nuk dëshiron raporte normale. Serbia jeton duke shkaktuar kriza. Shikojeni historinë e saj. Edhe tash, historinë e afërt. Do të thotë, shkakton kriza me Kroacinë, shkakton probleme edhe me Bosnjën, shkakton probleme edhe me Maqedoninë e (e Veriut).

Për sa i përket raportit të kishave, shkakton probleme edhe me shtete përtej. Shkakton probleme me pakicat, shkakton probleme me gazetarët, i shkelin të drejtat e njeriut në mënyrë aq eklatante dhe prapë shpëtojnë. Pse? Duke thënë “ne po bëjnë kompromise”, thjeshtë, duke u ulur në tavolinë. Serbia nuk është duke bërë asnjë kompromis duke u ulur në tavolinë. Merreni dhe shikojeni listën e koncesioneve që e ka bërë Republika e Kosovës nga 2007 e tutje dhe shikojeni pastaj listën e koncesioneve që ka bërë Serbia. Ju siguroj që lista e koncesioneve të Kosovës do t’ju marrë ditë të tëra që ta lexoni. Kurse, listën e Serbisë do ta lexoni për dy sekonda, sepse janë të vogla dhe për më shumë, nuk i ka zbatuar as ato pak që i ka bërë. Pra, Serbia nuk është duke bërë fare, asnjë kompromis.

Kosova bën kompromis me vetë faktin që ulet përballë një agresori, i cili ka kryer gjenocid në Kosovë, kurrë nuk ka kërkuar falje dhe akoma i fsheh trupat e më të dashurve tanë. Akoma fsheh trupa të fëmijëve të vrarë, të familjeve të tëra në Kosovë. Dhe Kosova, thjesht, ka heshtur para një realiteti të tillë, pra, që përballë e kemi një agresor, i cili po i mban peng trupat e qytetarëve tanë dhe ka pranuar njëfarë lloj situate ku u thuhet kosovarëve që “edhe ju duhet të jepni diçka”.

Ne e kemi dhënë më të shtrenjtën tonë. I kemi dhënë njerëzit tanë, shumë prej të cilëve ende nuk dihet se ku janë, sepse kanë qenë në varreza masive në pjesë të ndryshme të Serbisë. Kur e jep më të shtrenjtën tënde, deri edhe mbi 1 mijë fëmijë, natyrisht që është krejtësisht qasje e gabuar që Kosova të ulet në tavolinë me pretendimin që duhet ta shpërblesh Serbinë edhe me diçka shtesë, për krimet që i ka kryer, qoftë me territor, qoftë me një autonomi për serbët, të cilën ajo do ta shfrytëzojë në qoftë se formohet, për ta destabilizuar Kosovën edhe për dekada të tjera.

LDK-ja më përjashtoi

Radio Evropa e Lirë: Zonja Osmani, kalojmë në një temë tjetër. A jeni pjesë e Lidhjes Demokratike të Kosovës (LDK) apo kjo tashmë është vetëm në nivel formal?

Vjosa Osmani: Lidhja Demokratike e Kosovës ka marrë vendim për të më përjashtuar, më 21 qershor të këtij viti, nga pozitat që kam pasur në atë subjekt politik, në të cilin janë bërë 20 vjet që kam pasur aktivitet dhe ky ka qenë vendim i tyre. Nuk ka qenë në asnjë moment vendim i imi. Ka qenë vendim, të cilin e kam kundërshtuar, sepse gjatë krejt kësaj periudhe, që një shumicë brenda strukturave aktuale të LDK-së më ka kundërshtuar. Unë kam qenë ajo që i kam mbrojtur parimet e LDK-së dhe parimet me të cilat kemi dalë para qytetarëve tanë në zgjedhjet e fundit.

Kurse, ata që më përjashtuan e kanë bërë të kundërtën. Pra, nuk kanë mbrojtur as parimet e LDK-së, as vlerat e LDK-së e aq më pak fjalën e dhënë para qytetarëve. Kjo ka qenë zgjedhje e tyre, që të më përjashtojnë. Pra, ndarja e rrugëve, ka qenë vendim i tyre dhe natyrisht që nuk më kanë lënë rrugë tjetër, sepse në momentin kur përjashtohesh, nuk mund thjesht të rrish të dera dhe të presësh derisa të hapet ajo derë sërish.

Radio Evropa e Lirë: Do të thotë, ju jeni jashtë Lidhjes Demokratike të Kosovës?

Vjosa Osmani: Unë jam përjashtuar nga Lidhja demokratike e Kosovës, më 21 qershor. Ky është realiteti, të cilin shumë njerëz po tentojnë ta relativizojnë. Por e vërteta është kjo. Është e vetmja e vërtetë dhe nuk ka të vërtetë tjetër. Në daç quaje përjashtim ose lirim nga detyra apo çka të duash. Është largim. Më kanë larguar, sepse nuk e duan kontributin tim. Më kanë larguar, sepse nuk e duan qëndrimin tim, nuk i duan idetë e mia, nuk e duan prezencën time. Në fakt, ato i donin vetëm në kohë zgjedhjesh, por tash nuk po i duan më. Kështu që ka qenë vendim i tyre që të vazhdojnë rrugën që e kanë zgjedhur, që është rrugë në kundërshtim me vullnetin qytetar të 6 tetorit. Kanë zgjedhur rrugë tjetër dhe dëshirojnë ta ecin pa mua. Është rrugë e zgjedhur nga ana e tyre.

Radio Evropa e Lirë: A keni pasur ofertë që të kaloni në Lëvizjen Vetëvendosje?

Vjosa Osmani: Edhe Lëvizja Vetëvendosje, por edhe çdokush tjetër, e dinë që unë nuk jam person që merrem me oferta, me transfere, me çështje të tilla. Ne ulemi dhe diskutojmë se si mund të bashkëpunojmë në të ardhmen, në mënyrë që t’i ndihmojmë këtij vendi që të merret me sfidën numër një që e ka, që është kapja e shtetit. Pra, bashkëpunimi im me ta është në këtë kontekst.

Me secilin njeri të Kosovës që e ka qëllimin e tillë të mirë, unë bashkëpunoj. Mirëpo, unë e kam bërë të qartë që nuk është se kam ndonjë qëllim që të kaloj në ndonjë nga subjektet tjera aktuale.

Për momentin, bashkë me bashkëpunëtorët e mi jam duke analizuar se si do të jetë angazhimi im politik, në qoftë se ka zgjedhje së shpejti.

Iniciativa e re politike, mundësi për profesionistët dhe njerëzit me integritet

Radio Evropa e Lirë: Keni paralajmëruar një iniciativë të re politike. A e shihni këtë si të vetmen mënyrë që të mbeteni në politikë, momentalisht?

Vjosa Osmani: Tash, mundësitë janë të shumta. Mirëpo, mua më duhet ta zgjedh mundësinë më të mirë për të dhënë kontribut që vendi im të ecë përpara. Përderisa LDK-ja nuk e dëshiron kontributin tim, unë jam e detyruar që të shikoj se si këtë kontribut ta kanalizoj në mënyrën më të mirë.

Iniciativa është diçka që jemi duke e diskutuar. Pra, jemi vetëm në fazën e diskutimeve të ideve se si do të mund të funksiononte diçka e tillë, me njerëz intelektualë, me njerëz të ngritur, me njerëz që e duan këtë vend, me njerëz profesionistë dhe me integritet.

Shumë herë në Kosovë krijohet përshtypja që ndonjë iniciativë politike ose cilado ide që dëshiron ta çosh përpara – edhe hiç pa qenë iniciativë – duhet të bëhet vetëm me njerëzit që janë aktualisht në politikë.

Jo. Besomëni, njerëzit më të mirë, profesionistë, na kanë mbetur jashtë, sepse aq shumë u është gërditur ajo çka ka ndodhur në institucionet tona qe 20 vjet, sa që më shumë e kanë parë veten duke punuar qoftë në sektorin privat, qoftë në mënyra tjera, qoftë edhe jashtë vendit, diaspora jonë dhe kanë vazhduar kontributin e tyre për vendin, por jo brenda institucioneve. Kështu që, tash, të pretendohet që çfarëdo iniciative e re duhet patjetër vetëm të bëjë një lloj grupimi dhe riorganizimi të njerëzve aktualë, unë mendoj që është gabim.

Ne duhet të sigurohemi përfundimisht që dyert e institucioneve tona t’i hapim për njerëzit profesionistë, për njerëzit me integritet, njerëz të rinj dhe njerëz që kanë se çfarë i japin këtyre institucioneve dhe vendit. Por, po e përsëris, këto janë vetëm ide që i diskutojmë për momentin. Kurdo që shpallen zgjedhjet e reja, ne atëherë do të shohim që të konkretizojmë.

Radio Evropa e Lirë: Do të thotë, nuk dihet se kush do të jetë pjesë e kësaj iniciative, apo…?

Vjosa Osmani: Ndoshta edhe dihet, por janë çështje që konkretizohen pak më vonë, sepse, siç e thashë, është në nivel të ideve akoma dhe kur jemi duke diskutuar ide, është tepër herët të flitet për njerëz. Do të thotë, për njerëz flitet vetëm kur një iniciativë e tillë do të konsolidohej, do të regjistrohej formalisht dhe atëherë e vlen që të flasim me emra. Për momentin, ne jemi në proces të diskutimeve, kështu që nuk ka asnjë kuptim që të flasim për emra për momentin.

Radio Evropa e Lirë: Për çka do të angazhohet kjo inicativë?

Vjosa Osmani: Për çkapjen e shtetit, demokratizimin e vendit dhe hapjen e rrugës për profesionistët e vërtetë dhe njerëzit me integritet, që ta bjënë këtë shtet ashtu siç e meritojnë qytetarët tanë dhe ta bëjnë këtë shtet një vend me të cilin ata do të mburren, e jo një vend nga i cili dëshirojnë të ikin.

Angazhimi jashtë LDK-së, angazhim i përkohshëm?

Radio Evropa e Lirë: Kur bëhet fjalë për angazhimin tuaj në parti, a e shihni veten në të ardhmen vetëm në Lidhjen Demokratike të Kosovës apo edhe në ndonjë parti tjetër?

Vjosa Osmani: Unë do të pres të shoh se çka do të ndodhë në LDK përgjatë këtyre viteve. Nëqoftëse aty vërtet ka një lëvizje për reformim, i cili i sjell në pah njerëzit, të cilët e mbajnë fjalën publike, kanë përgjegjësi për fjalën publike, nuk përzihen me parti, të cilat janë shquar për krim e korrupsion, por janë vërtet të interesuar që nëpërmjet qeverisjes së pastër dhe qeverisjes vetëm me partnerë të tjerë të pastër ta bëjnë Kosovën shtet ku ka shpresë, sidomos për rininë tonë, atëherë natyrisht që unë do të rikthehem.

Prandaj, edhe unë angazhimin në këto zgjedhje që mund të vijnë së shpejti, e shoh si një lloj angazhimi të përkohshëm, dhe është edhe një votë edhe për reformimin e LDK-së, sepse do të jetë një mesazh që LDK-ja vërtet duhet të reformohet, duhet të ndryshojë, duhet të hapet për njerëz të cilët e mbajnë fjalën dhe jo të konsiderohet se, ajo çka ka ndodhur prej 6 tetorit e tutje është normalitet.

Nuk është normale të dalësh para qytetarëve me diçka komplet tjetër dhe tani t’u servosh duke devijuar në tërësi vullnetin e tyre, diçka komplet të kundërt. Në një shoqëri demokratike, nuk është normale dhe duhet të ndalemi dhe të mos tentojmë ta normalizojmë edhe më tutje, ta arsyetojmë me faktin se çdo parti hyn në zgjedhje veç që të qeverisë. Jo, jo – për të qeverisur po – por për të qeverisur mirë, për të qeverisur me partnerë si duhet, të qeverisë me njerëz që nuk janë të zhytur në krim e korrupsion, të qeverisë duke mbrojtur interesin e shtetit tënd, duke dhënë shembull se kur u thua diçka qytetarëve, ke përgjegjësi për fjalën publike.

Ashtu qeveriset në një vend demokratik, mund ta shihni, secili prej nesh që kemi jetuar në shtete të zhvilluara demokratike për një periudhë, e kemi parë se çka nënkupton qeverisja e mirë, e jo vetëm të thuhet qëllimi qenka pushteti. Nuk mund të jetë vetëm pushteti qëllim, duhet partia politike, qeverisjen apo pushtetin duhet ta shfrytëzojë për të arritur diçka të mirë për qytetarët e jo për të arritur diçka të mirë vetëm për vetveten. Prandaj, edhe po e them, ky për mua është një angazhim i përkohshëm me qëllim që unë t’i ndihmoj nga jashtë, të tjerët të ndihmojnë nga brenda e LDK-ja t’u rikthehet vlerave të saj të vërteta.

Presidenti Ibrahim Rugova mbetet lideri ynë historik për shumë arsye, për orientim strategjik e shumëçka tjetër. Por më të rëndësishmen nuk e përmendin – ai e ka dashur popullin e vet, i ka dashur njerëzit e tij, nuk i ka rrejtë kurrë, për këtë arsye e kanë dashur edhe ata atë, për këtë arsye nuk ia kanë kthyer shpinën kurrë, për këtë arsye mbetet lideri me mbështetjen më të madhe popullore në historinë tonë, për këtë arsye ka qenë president i të gjithëve, jo vetëm i partisë, sepse ka pasur përgjegjësi publike ndaj fjalës që ua ka dhënë qytetarëve. Pra, nuk ka hyrë në zgjedhje veç për të marrë pak pushtet, por ka hyrë në zgjedhje që të mos ua kthejë shpinën qytetarëve të vet. Prandaj, edhe unë tash kur i dëgjoj këto idetë, jo dikush do t’i marrë kaq përqind e aq përqind, e them një gjë: e mira e së mirës është që për këtë do të vendosin në fund qytetarët.

Radio Evropa e Lirë: Nëpërmjet iniciativës, të cilën po e paralajmëroni, a do të ketë vija të kuqe apo të gjelbra të bashkëpunimit me subjekte të caktuara politike?

Vjosa Osmani: Natyrisht që do të ketë. Mirëpo, pak mos u ngutni sepse unë po e them, iniciativa nuk është formuar, është vetëm ide, është ide e cila ka për qëllim që t’i japë mundësinë një grupi të njerëzve­ profesionistë që të bëhen pjesë e politikës dhe ta ndihmojnë vendin, institucionet, duke dhënë kontribut profesional e me integritet. Nëqoftëse do të arrihet të bëhet një gjë e tillë, e kam bërë të qartë edhe më herët dhe po e përsëris, ne e shohim si partner koalicioni, apo së paku kështu mendoj unë po edhe bashkëpunëtorët e tjerë me të cilët diskutojmë, si partner të vetëm dhe të pakontestueshëm për këtë fazë e shohim Lëvizjen Vetëvendosje, bashkë me të cilën besoj do të mund të ndërtonim një koalicion parimor, që ka për qëllim të merrët me problemet më imediate të qytetarëve tanë.

Përkundër faktit, që unë vazhdoj të besoj në vlerat e qendrës së djathtë, ata janë një parti e qendrës së majtë, kemi shembuj të shumtë nëpër botë, psh në Gjermani por dhe vende të tjera, kur për arsye dhe kauza më të mëdha kanë vendosur në program të përbashkët, kurse dallimet ideologjike do t’i shihni ndërkohë. Mirëpo, është një kauzë tepër më e madhe që do të mund të na sillte neve bashkë në qeverisje në rast se natyrisht arrijmë të konsolidojmë diçka të tillë që po e përsëris, për momentin është në fazë të ideve.

Radio Evropa e Lirë: Zonja Osmani, gjatë mandatit tuaj si kryetare e Kuvendit të Kosovës, në mjaft raste është shënuar degradim i gjuhës parlamentare dhe sjelljeve parlamentare, nga ana e deputetëve të caktuar, përfshirë edhe ndaj jush. Pse, sipas jush, ka ardhur deri te një degradim i tillë dhe a ka sanksione të mjaftueshme efektive që mund të parandalojnë një gjuhë dhe një sjellje të tillë?

Vjosa Osmani: Jo për fat të keq nuk ka sanksione të mjaftueshme, por jemi duke punuar në këtë drejtim me rregulloren e re të Kuvendit të Kosovës, e cila është akoma një draft. Është një situatë e rëndë për shkak se ju i dëgjoni vetëm ato që dëgjohen në mikrofon. Çka ndodh aty, do të thotë numri i fyerjeve në raport me mua sa herë që dal në mikrofon, sa herë jam duke e udhëhequr seancën me qëllim që të degradojnë komplet udhëheqjen e seancave, po flas për deputetë të caktuar, është tejet i madh. Mirëpo, jam mësuar që t’i injoroj shumicën dërmuese prej tyre, sepse në radhë të parë shumë prej tyre e tregojnë edukatën e vet dhe e dyta tregojnë që nuk kanë ardhur aty, disa prej tyre, që të kontribuojnë për çështje që janë në interes qytetar por për të treguar sjellje që, për fat të keq, siç e dëshmuan këto vite, shpesh herë edhe janë sjellje banditeske. Pra, të tillat nuk do të duhej të lejoheshin asnjëherë në Kuvendin e Republikës së Kosovës, por siç e thashë, mundësitë e reagimit ekzistojnë, mirëpo problemi është që pastaj për zbatimin e tyre është një komplikim i madh se si është paraparë në rregullat aktuale.

Pra, shpeshherë ka deputetë aty që më kanë thënë që jam e ashpër, mirëpo problemi është ky, duhet ta kuptojnë njëherë e përgjithmonë, si kryetare e Kuvendit unë kam detyra të qarta. Nëqoftëse një deputet e parandalon mbarëvajtjen e seancës është detyrë imja, nuk është çështje e dëshirës, është detyrë imja që ta paralajmëroj atë deputet. Unë thjesht e kryej detyrën time. Por, aty ka pasur tentime të ndryshme, si duket dikush i ka mashtruar se mund të frikësohem. Le ta harrojnë që me sulmet, me tentim-denigrimet, me fyerjet e tyre, që mund ta frikësojnë dikë, le ta harrojnë.

Dërgimi i kërkesës së presidentit Thaçi për mandatin e Dhomave të Specializuara, pas 14 shtatorit

Radio Evropa e Lirë: Zonja Osmani, presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, e ka proceduar në Kuvendin e Kosovës një kërkesë për amandamentimin e Kushtetutës lidhur me vazhdimin e mandatit të Dhomave të Specializuara dhe Prokurorit të Specializuar me seli në Hagë, që njihet si Gjykata Speciale për krime të luftës në Kosovë. Para se kjo të procedohet për votim nga deputetët e Kuvendit, ju si kryetare e Kuvendit, duhet ta dërgoni këtë propozim për vlerësim në Gjykatën Kushtetuese për të vlerësuar nëse ndryshimi i propozuar pakëson ndonjë të drejtë apo liri të përcaktuar në Kushtetutë. Kur do ta dërgoni?

Vjosa Osmani: Kuvendi i Kosovës akoma nuk është mbledhur dhe që nga data 14 shtator, ashtu siç parashihet në Kushtetutën e Republikës së Kosovës, e gjithë administrata e Kuvendit do të kthehet, të gjithë deputetët do të kthehen dhe vetëm nga ajo datë ne do të mund të pranojmë dokumente, propozime, pra nga e hëna e tutje. Në momentin që ai dokument protokollohet, në momentin që Kuvendi kthehet dhe fillon të punojë, sepse në periudhën e pushimit që parashihet me Kushtetutë, Kuvendi nuk punon, pra nuk mblidhet as për të shqyrtuar dokumente asnjë nga trupat e tij, unë do ta shqyrtoj si kryetare e Kuvendit, faktikisht do ta marr atë dokument dhe do të veproj ashtu siç e kërkon Kushtetuta, ashtu siç e kërkon amendamenti 24 i Kushtetutës dhe ashtu siç e kërkon Ligji për Dhomat e Specializuara.

Në anën tjetër, natyrisht që unë do ta kryej detyrën time kushtetuese, por një hedhje sy asaj që është propozuar sa e kam parë në media, tregon që është një amendament për një çështje që tashmë është e zgjidhur, sepse mandati i Dhomave të Specializuara vazhdon automatikisht siç e dini, në përputhje me një marrëveshje që është ratifikuar në Kuvendin e Kosovës, parasheh që duhet një lloj njoftimi nga ana e Këshillit për përfundim të këtij mandati. Ai njoftim akoma nuk ka ardhur, rrjedhimisht mandati dhe fare pak edhe amendament-mandati i Dhomave të Specializuara vazhdon edhe tani janë duke vepruar me mandat të plotë.

Intervista – Joe DioGuardi: Njohja nga Izraeli rezultati më i mirë i marrëveshjes në Shtëpinë e Bardhë

Ish-Kongresisti Joe DioGuardi dhe kryetari i Lidhjes Qytetare Shqiptaro-Amerikane, në një intervistë për Gazetën Express ka folur për marrëveshjen e normalizimit ekonomik mes Kosovës dhe Serbisë, rolin e ShBA’së në dialog dhe zgjedhjet e ardhshme presidenciale në Amerikë. Ai ka thënë se njohja e Kosovës nga Izraeli ka qenë rezultati më i mirë i arritur për Kosovën në Shtëpinë e Bardhë.

DioGuardi i cili ka qenë avokues për të drejtat e shqiptarëve të Kosovës qysh në mandatin e parë të tij si anëtar i kongresit amerikan në fund të viteve të 80’ta, ka thënë se Kosova duhet të mbajë lidhjen e veçantë me ShBA’të pavarësisht se cila administratë është në Washington pasi shqiptarët gjithmonë kanë punuar me dy partitë, Demokrate dhe Republikane.

Kryetari i Lidhjes Qytetare Shqiptaro-Amerikane u shpreh se ShBA’ja ka qenë shtyllë e Kosovës në rrugën drejt lirisë e pavarësisë.

Gazeta Express: Të premten e kaluar në Shtëpinë e Bardhë u arrit një marrëveshje për normalizim ekonomik mes Kosovës dhe Serbisë. Si e shihni këtë marrëveshje dhe a është përfituese për Kosovën?

Joe DioGuardi: Së pari më lër të them një gjë drejt në fillim: Rezultati më i mirë i takimit në Shtëpinë e Bardhë mes Kosovës dhe Serbisë është njohja e pavarësisë së Kosovës nga Izraeli. Ky është një hap I rëndësishëm për të rritur qëndrueshmërinë ndërkombëtare të Kosovës. Populli i Izraelit dhe shqiptarët gjithmonë kanë ndarë një miqësi unike që daton nga ditët më të errëta të Holokaustit kur shqiptarët rezistuan për të shpëtuar hebrenjtë, duke rrezikuar edhe jetët e tyre. Kështu që njohja nga Izraeli është një fitore e madhe dhe e rëndësishme për Kosovën dhe jam i gëzuar për këtë. Pjesa tjetër e marrëveshjes duket e mjegullt, thënë më së buti dhe mos të harrojmë që nuk është një marrëveshje përfundimtare dhe gjithëpërfshirëse. Për sa kohë që jep rezultate në përbërësit ekonomikë që ofrojnë vende pune për Kosovën, megjithatë, do të ishte një marrëveshje e dobishme. Por përderisa ajo ndodhë, rezultati më i mirë i marrëveshjes ishte njohja nga Izraeli.

Gazeta Express: A mendoni se qeveria e Shteteve të Bashkuara të Amerikës duhet të marr rol udhëheqës në negociatat mes Kosovës dhe Serbisë që do të përfundonin në njohje reciproke apo duhet të lihet tek Bashkimi Evropian për ta përmbyllur këtë çështje?

Joe DioGuardi: Shtetet e Bashkuara të Amerikës kanë qenë shtyllë e Kosovës në rrugën drejt lirisë dhe pavarësisë. Por ta kemi të qartë, miqtë dhe përkrahësit më të mëdhenj të Kosovës kanë qenë në Kongresin amerikan. Roli i Lidhjes Qytetare Shqiptaro-Amerikane ka qenë jetik në të mësuarit (informimin) e anëtarëve kyçë të Kongresit, të cilët më pas punuan me ne për formësimin e politikës së jashtme të ShBA-së në favor të kërkesave legjitime dhe të drejta për liri dhe pavarësi. Vërtet, përpjekja e vështirë e Kosovës për liri dhe pavarësi për herë të parë është ngritur në Kongresin e ShBA-së në vitin 1986, kur unë isha anëtar i Kongresit dhe e kisha paraqitur rezolutën e parë kongresiste në përkrahje të shqiptarëve në Kosovë. E njëjta rezolutë ishte paraqitur në Senatin e Shteteve të Bashkuara, me kërkesën time, nga senatori i atëhershëm, Bob Dole. Të mos harrojmë se ne gjithmonë kemi punuar dhe vazhdojmë të punojmë në bazë dypartiake dhe kjo ka qenë një formulë e rëndësishme për suksesin tonë. Historia na tregon se pa përfshirjen e ShBA’së, Kosova nuk do të ishte e suksesshme sa ka qenë. Dua të jem i qartë se suksesi i brendshëm në Kosovë mbetet i diskutueshëm, thënë më së paku. Korrupsioni i përhapur gjerësisht dhe nepotizmi politik kanë qenë një problem i madh për Kosovën. Më vjen keq të shoh se pas më shumë se 20 vjetëve pas çlirimit të Kosovës dhe rreth 12 vjet pas pavarësisë së saj, ajo mbetet një vend i varfër. Pa një ekonomi të fortë, pavarësia e Kosovës mbetet vetëm një fakt në letër. Megjithatë, kam shpresë se po i afrohemi fundit të kësaj epoke të nepotizmit politik dhe korrupsionit. Duket se kemi një gjeneratë të re të liderëve të rij, të zgjuar dhe të edukuar mirë që po del në sipërfaqe. Unë besoj se këta individë ndikojnë në të ardhmen e Kosovës në një mënyrë shumë pozitive. Një gjeneratë e liderëve të këtillë në fakt mund ta bëjë Kosovën vendin që e meritojnë shqiptarët – të lirë, të fuqishme dhe të begatë – dhe anëtare të plotë të komunitetit ndërkombëtar, përfshirë BE-në. Prandaj, përfshirja dhe përkrahja e Shteteve të Bashkuara për Kosovën nuk do të duhej të trajtohej si ekskluzive në mënyrë reciproke, si ajo e BE-së. Kosova ka shumë aleatë të rëndësishëm në BE-, siç janë Gjermania, Zvicra, Britania e Madhe, për shembull. Perspektiva e anëtarësimit evropian të Kosovës kurrë nuk duhet të anashkalohet, por lidhja e veçantë me Shtetet e Bashkuara duhet të ruhet gjithmonë.

Gazeta Express: Më 3 nëntor do të mbahen zgjedhjet presidenciale në ShBA. Nëse kandidati demokrat Joe Biden fiton zgjedhjet, çfarë do të ndryshojë në politikat amerikane ndaj Kosovës dhe a do të implementohet marrëveshja për normalizimin ekonomik e nënshkruar më 4 shtator?

Joe DioGuardi: Më duhet ta them se zgjedhjet e ardhshme presidenciale në ShBA do të sjellin një ndryshim të rëndësishëm jo vetëm për ShBA’në por edhe për botën gjithashtu. Duhet ta kuptoni se ne kemi një lidhje të veçantë me Joe Biden. Unë si një republikan dhe bashkëshortja ime si një demokrate kemi punuar me Bidenin shumë sidomos kur ai ka qenë në senatin amerikan dhe ka shërbyer si Kryetar i Komitetit për Marrëdhënie me Jashtë në Senat.

Bideni gjithmonë ka qenë një përkrahës i lirisë së shqiptarëve dhe i pavarësisë së Kosovës. Prandaj, në një mënyrë, e kemi borxh ta përkrahim atë në garën për president. Vërtet, unë sapo i jam bashkuar një grupi të madh të ish-zyrtarëve republikanë, të cilët ia kanë ofruar përkrahjen Bidenit për president.

Por siç e kam thënë edhe më parë, kjo nuk duhet të interpretohet si anim i joni për demokratët kundër republikanëve. Ne gjithmonë kemi punuar me të dy partitë dhe do të vazhdojmë ta bëjmë këtë në interes të kauzës kombëtare shqiptare.

Nuk është e lehtë të parashikohet rezultati i zgjedhjeve tona presidenciale, por unë personalisht pres një fitore të Bidenit, sepse ka shumë realitete pikëlluese që e kanë definuar Administratën e Trumpit, sidomos së voni dhe pas kësaj pandemie globale, për të cilën ekspertët në Amerikë thonë se ka mundur të menaxhohet në një mënyrë shumë më të mirë.

Sa i përket Kosovës, pavarësisht se kush përfundon si Shef në Shtëpinë e Bardhë, marrë parasysh historinë dhe lidhjet tona me liderë të rëndësishëm në Kongresin amerikan nga dy anët e shtegut, ne do të vazhdojmë të jemi avokati më i rëndësishëm dhe thelbësor i Kosovës në Capitol Hill./GazetaExpress/


Send this to a friend