VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Intervista – Gjergji Vurmo: Shqipëria vuan pasojat e mungesës së mekanizmave të balancës dhe kontrollit

By | May 6, 2020

Komentet

Intervista – Touval: Izraeli ia kishte borxh SHBA-së njohjen e Kosovës

Valona Tela

Yonatan Touval, analist pranë Institutit të Izraelit për Politikat e Jashtme Rajonale, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë se njohja e Kosovës nga Izraeli, 12 vjet pas shpalljes së pavarësisë, vjen në një kohë kur pozita e palestinezëve në skenën globale është në një pikë të ulët.

Shqetësimet se pavarësia e Kosovës do t’i nxiste ndjenjat secesioniste në Izrael, nuk janë më dominuese, sipas tij.

Touval thotë se Izraeli ia kishte borxh SHBA-së njohjen e Kosovës, sidomos për faktin se administrata Trump ka ndërmjetësuar marrëveshjet e tij të normalizimit me Emiratet e Bashkuara Arabe dhe shtetet e tjera arabe.

Izraeli i detyrohet shumë SHBA-së – disa do të thoshin edhe për ekzistencën e tij, thotë Touval.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Touval, vendosja e marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Kosovës dhe Izraelit është sigurisht një zhvillim i mirëpritur nga të dyja vendet. Por, çfarë mendoni se ka ndryshuar tek Izraeli, marrë parasysh se ai ka refuzuar ta njohë pavarësinë e Kosovës gjatë 12 vjetëve të kaluar?

Yonatan Touval: Kjo është një pyetje e mirë. Mendoj se refuzimi i Izraelit për ta njohur Kosovën ka pasur të bëjë gjithmonë me arsye të lëkundshme. Ka pasur të bëjë me ankthin rreth asaj që unë do ta quaja ‘paralale imagjinare midis Kosovës dhe Palestinës’, në sytë e komunitetit ndërkombëtar. Pra, ka qenë i shqetësuar se [pranimi] i shpalljes së njëanshme të pavarësisë së Kosovës, do të siguronte precedent legjitimues për palestinezët, do ta inkurajonte pakicën e brendshme palestineze arabe të shkëputej [dhe] do të mund të impononte një zgjidhje ndërkombëtare për konfliktin izraelito-palestinez.

Unë mendoj se këto ankthe, këto shqetësime për këtë paralelen imagjinare midis Kosovës dhe Palestinës janë zbutur në mënyrë të konsiderueshme gjatë 12 vjetëve të kaluar.

Për këta 12 vjet, qëkur Kosova ka shpallur pavarësinë, historia ka treguar se ajo nuk ka pasur ndikim negativ në konfliktin [e Izraelit] me palestinezët. Qëndrimi i palestinezëve në skenën globale është në një pikë të ulët. Ata nuk janë në pozitë për ta shpallur pavarësinë e tyre. Edhe sikur ta bënin, veprimi i tyre ndoshta nuk do të fitonte mbështetje të gjerë universale.

Pastaj, kur bëhet fjalë për ndjenjat secesioniste në mesin e popullsisë arabe palestineze të Izraelit, është gjithnjë e më e qartë se këto ndjenja janë dobësuar shumë dhe nuk paraqesin kërcënim real për Izraelin. Kështu që të gjitha këto shqetësime dhe ankthe nuk kanë më forcë aq dominuese në psikikën politike izraelite.

Radio Evropa e Lirë: Në një opinion për ueb-faqen Haaretz keni shkruar: “Fakti që Qeveria e kryeministrit izraelit, Benjamin Netanyahu, ka vendosur tani që është e gatshme ta njohë Kosovën, ndodh para së gjithash për shkak të presionit amerikan”. Pse do t’i nënshtrohej Izraeli presionit amerikan?

Yonatan Touval: Izraeli i detyrohet shumë SHBA-së – disa do të thoshin edhe për ekzistencën e tij. Tradicionalisht, nëse SHBA-ja i kërkon diçka Izraelit, që nuk është shqetësim ekzistencial për Izraelin, Izraeli e siguron atë. Në rastin e Kosovës, [presidenti amerikan Donald] Trump e ka pyetur Netanyahun nëse është i gatshëm ta njohë Kosovën, sidomos nëse Kosova angazhohet për hapjen e ambasadës së saj në Jerusalem. Siç e dini, kjo është një çështje me rëndësi të madhe për Netanyahun.

Dhe, meqë nuk ka pasur ndonjë çështje rreth ekzistencës [së Izraelit], Netanyahu ka thënë me lehtësi ‘po’, sidomos për faktin se ai i ka borxh Trumpit për ndërmjetësimin e marrëveshjeve të normalizimit me Emiratet e Bashkuara Arabe dhe shtetet e tjera arabe.

Radio Evropa e Lirë: Si mendoni, cili do të jetë reagimi i autoriteteve palestineze dhe i shteteve arabe?

Yonatan Touval: Palestinezët nuk mund të jenë të kënaqur. Por ata kanë probleme më urgjente tani, kur disa shtete arabe dhe myslimane kanë nënshkruar, ose janë në proces të arritjes së marrëveshjeve dypalëshe të normalizimit me Izraelin. Andaj, nuk mendoj se në kontekstin aktual, vendosja e marrëdhënieve midis Izraelit dhe Kosovës është shqetësuese për palestinezët, ose për vendet e tjera arabe që janë rezistente ndaj idesë së normalizimit me Izraelin.

Çështja e vetme shqetësuese këtu për palestinezët mund të jetë synimi i Kosovës për të hapur ambasadën e saj në Jerusalem. Ky do të ishte një veprim simbolik që e minon pozicionin palestinez dhe të shumicës së komunitetit ndërkombëtar, që thotë se statusi i Jerusalemit duhet të zgjidhet plotësisht në negociatat midis Izraelit dhe palestinezëve dhe, vetëm pasi të zgjidhet, qyteti ta fitojë njohjen si kryeqytet i Izraelit.

Radio Evropa e Lirë: Marrëdhëniet Kosovë-Izrael janë pjesë e një marrëveshjeje më të gjerë ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, e njohur ndryshe si Marrëveshja e Uashingtonit. A e shihni këtë marrëveshje si pjesë të një serie marrëveshjesh që Shtëpia e Bardhë i ka ndërmjetësuar midis Izraelit dhe vendeve të tjera nga Lindja e Mesme, dhe si ndërlidhet Kosova me to?

Yonatan Touval: Trump sigurisht që e sheh atë si pjesë të një serie marrëveshjesh. Ai po ndërmjetëson, ka marrë një hov diplomatik, sepse po përpiqet të prezantojë suksese të njëpasnjëshme përpara zgjedhjeve të nëntorit. Padyshim se marrëveshja midis Serbisë dhe Kosovës nuk ka asnjë lidhje me Izraelin. Por, Trump e ka detyruar këtë lidhje dhe kjo me të vërtetë i ka hutuar të gjithë, përfshirë Izraelin. Askush nuk e di se si ka lindur.

Raportet me Izraelin, Kosova në vijë me SHBA-në

Por, Trump thjesht mund të ketë parë një mundësi kur udhëheqësit e Kosovës dhe të Serbisë kanë nënshkruar marrëveshjen në Shtëpinë e Bardhë, që t’iu kërkojë atyre hapjen e ambasadave në Jerusalem. Dhe, e ka futur në agjendë.

Do theksuar se prejse SHBA-ja e ka zhvendosur ambasadën e saj në Jerusalem, më 2018, vetëm Guatemala dhe Hondurasi e kanë ndjekur shembullin. Trump dëshiron të shohë zhvendosjen e ambasadave atje, si mënyrë për legjitimimin e vendimit të tij për të zhvendosur ambasadën amerikane në Jerusalem.

Radio Evropa e Lirë: Siç po e thoni edhe ju, marrëveshja e Uashingtonit parasheh hapjen e ambasadës së Kosovës në Jerusalem dhe transferimin e ambasadës së Serbisë nga Tel Avivi në Jerusalem. Bashkimi Evropian dhe vendet e tjera, si Turqia, e cila është investitore e madhe si në Kosovë, ashtu edhe në Serbi, kanë paralajmëruar kundër një vendimi të tillë. Si mendoni se do të zhvillohen gjërat?

Yonatan Touval: Po, kjo është shumë interesante. Dhe, mendoj se e kemi parë tashmë Serbinë duke u zmbrapsur nga premtimi që ka dhënë. Kështu që, presioni i BE-së mbi këtë çështje do të peshojë në mënyrë të konsiderueshme, sidomos kur bëhet fjalë për Serbinë, e cila ka hapur bisedimet për anëtarësim në BE.

Sa i përket Kosovës, është më pak e qartë se si do të rrjedhin gjërat. Nëse Trump rizgjidhet, Kosova thjesht mund të shkojë përpara dhe ta hapë ambasadën në Jerusalem, me shpresën se një gjest i tillë do t’i shpaguhet në Uashington.

Por, nëse [kandidati demokrat Joe] Biden zgjidhet [president i SHBA-së], do të varet ndoshta nga ajo nëse Izraeli kërcënon me tërheqjen e njohjes së Kosovës, nëse Kosova nuk e hap ambasadën e saj në Jerusalem. Pra, duhet të shohim se si do të rrjedhin gjërat.

Radio Evropa e Lirë: Por, shumë kanë argumentuar, sidomos në Kosovë, se Bashkimi Evropian nuk ka të drejtë të ndërhyjë në çështjet e jashtme të Kosovës, marrë parasysh faktin se vetë BE-ja nuk është unike në njohjen e Kosovës; pesë shtete të saj refuzojnë ta njohin…

Yonatan Touval: Po, saktësisht. Ky është një argument shumë i vlefshëm. Kështu mendoj se do të deklarojë edhe Kosova nëse vendos ta hapë ambasadën e saj në Jerusalem. Mendoj se do të varet nga presione të ndryshme: nga Uashingtoni, nga Trump nëse rizgjidhet, nga Jerusalemi nëse qeveria aktuale është ende në detyrë…

Me siguri që do të ketë presion të konsiderueshëm mbi Kosovën për ta hapur ambasadën në Jerusalem. Dhe, Kosova mund ta bëjë atë. Siç e thatë edhe ju, ajo do të ketë argument të fuqishëm përballë Brukselit.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se rezultati i zgjedhjeve në SHBA do ta ndikojë zbatimin e marrëveshjes së Uashingtonit?

Yonatan Touval: Unë mendoj se pa marrë parasysh se kush zgjidhet në nëntor, Shtetet e Bashkuara do të vazhdojnë të shtyjnë për një marrëveshje gjithëpërfshirëse dhe pajtim midis Kosovës dhe Serbisë. Trump sigurisht që do të dëshirojë të zbatojë marrëveshjen e fundit. Biden mendoj se ka qenë për kohë të gjatë mbështetës i pajtimit kosovar-serb.

Intervista – Kosnett: Marrëveshje gjithëpërfshirëse nuk arrihet pa kompromise

Amra Zejneli-Loxha

Ambasadori amerikan në Kosovë, Philip Kosnett tha në një intervistë për Radion Evropa e Lirë se në mënyrë që Kosova dhe Serbia të lëvizin përpara, të gjithë duhet të kenë qasje të re ndaj çështjeve dhe “të ndërmarrin hapa të guximshëm për të sjellë ndryshime”.

Duke mos dashur të hyjë në detaje të procesit politik në Bruksel, mes Kosovës dhe Serbisë, Kosnett tha është e pamundur të arrihet një marrëveshje gjithëpërfshirëse pa u bërë kompromise nga të gjitha palët.

Shtetet e Bashkuara, sipas tij, sa i përket Kosovës dhe Serbisë, po përpiqen të fokusohen në gjëra të arritshme në vend sesa në procese, rregulla dhe protokolle. Kosnett tha se qëllimi i Uashingtonit është që të inkurajojë një proces, i cili do të përfundojë me normalizim të plotë të marrëdhënieve mes dy vendeve. Sipas tij, përpjekjet për të zgjidhur problemet politike janë zvarritur për vite të tëra, pa u bërë përparim i madh.

Duke folur për marrëveshjen e arritur në Shtëpinë e Bardhë më 4 shtator, ambasadori Kosnett tha se është përgjegjësi e Qeverisë së Kosovës dhe Serbisë që t’iu përmbahen zotimeve të dhëna në Uashington.

Radio Evropa e Lirë: Ambasador, Kosova dhe Serbia janë zotuar në Shtëpinë e Bardhë për normalizim ekonomik, duke nënshkruar dy dokumente të ndryshme. Mirëpo çështja kryesore është njohja e dyanshme. Kur mendoni se do të ndodhë kjo?

Philip Kosnett: Mendoj se është e vështirë ta përcaktojmë një afat kohor ose një afat të fundit. Qëllim i Shteteve të Bashkuara është të inkurajojë procesin, i cili do të përfundojë në normalizim të plotë të marrëdhënieve mes dy vendeve. Ajo çka presidenti (i SHBA-së, Donald) Trump dëshiron të bëjë, është të fokusohet fillimisht në aspektin ekonomik. Përpjekjet për të zgjidhur të gjitha problemet politike janë zgjatur me vite, pa progres të theksuar. Kështu që, presidenti tha ‘përse nuk e lëmë anash këtë dhe të fokusohemi fillimisht në çështjet ekonomike që janë shumë të rëndësishme për qytetarët e zakonshëm të të dyja vendeve?’ Ne mendojmë se kjo tashmë po jep rezultatin e vet dhe ajo që bëjmë në aspektin ekonomik ka për qëllim të plotësojë dhe inkurajojë hapat që do të ndërmerren në aspektin politik. Mirëpo, nuk mund të them se sa gjatë realisht do të marrë deri në normalizimin e plotë politik mes Kosovës dhe Serbisë.

“Kosova dhe Serbia të përmbushin zotimet e bëra në Uashington”

Radio Evropa e Lirë: Tashmë ka një marrëveshje për normalizim ekonomik. Kush do ta mbikëqyrë zbatimin e marrëveshjes?

Philip Kosnett: Është thelbësore që Qeveria e Kosovë dhe e Serbisë të përmbushin premtimet që kanë bërë në Uashington. Sigurisht që Shtetet e Bashkuara janë duke përcjellë këtë nga afër dhe një pjesë e madhe e progresit do të varet nga roli bizneseve amerikane dhe roli i agjencive të Qeverisë së SHBA-së. Siç e dini, një ekip nga Qeveria amerikane do të arrijë këtë mbrëmje në Kosovë, i kryesuar nga ambasadori (Richard) Grenell dhe nga shefi ekzekutiv i Korporatës Financiare për Zhvillim, së bashku me zyrtarë të tjerë të agjencive amerikane. Qëllimi i këtij udhëtimi do të jetë të lëvizim nga premtimet në Uashington, t’i kthejmë ato në realitet dhe të gjejmë rrugë për Qeverinë amerikane dhe bizneset amerikane ta përkrahin Kosovën derisa Kosova lëviz përpara. Krejt çka ne mund të bëjmë është mbështetja, ashtu siç është lufta me COVID-19 ose beteja për korrupsionin në Kosovë. Pra është një pjesë e madhe që miqtë e Kosovës mund ta bëjnë ta mbështesin atë. Por, në fund u përket njerëzve dhe liderëve të Kosovës ta bëjnë atë (marrëveshjen) të funksionojë.

“Të mos fokusohemi në rregulla dhe protokolle, por në çështje të arritshme”

Radio Evropa e Lirë: A e shihni edhe Bashkimin Evropian të angazhuar në implementimin e kësaj marrëveshjeje?

Philip Kosnett: Ne mendojmë se puna e bërë në Uashington e plotëson punën që është bërë në Bruksel nga Bashkimi Evropian. Ka një mospërputhje se çka vendoset në agjendë, kjo është e sigurt. Kur ne flasim për zhvillimin ekonomik të Kosovës dhe Serbisë, kur ne flasim për forcimin e bashkëpunimit ekonomik në rajon, sigurisht se BE-ja ka një rol në këtë dhe është diçka që ne bisedojmë me ata. Por, ajo çka ne duam të bëjmë është të mos fokusohemi vetëm në proces, rregulla dhe protokolle. Por, të përqendrohemi në çështje të arritshme.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë ndodh nëse njëra palë nuk e respekton zotimin e bërë, a ka ndonjë dënim ose sanksion?

Philip Kosnett: Kjo është një pyetje hipotetike. Ne do të kërkojmë përgjegjësi nga Kosova dhe Serbia për zotimet që kanë dhënë. Ne mendojmë se ato janë të arritshme. Vëmendja nuk duhet të jetë që të flasim për sanksionet ose dënimet. Më përpara unë isha fokusuar te mundësitë që marrëveshja e Uashingtonit do të sjellë. Ne po flasim për mundësinë e investimeve të mëdha amerikane në Kosovë dhe në Serbi. Obligimet që liderët e Kosovës dhe Serbisë kanë marrë në Uashington, të kombinuara me përpjekjet për të luftuar korrupsionin dhe përmirësimin e klimës për investime në gjithë rajonin, ka për qëllim po ashtu të tërheqë para edhe nga investitorët privatë. Unë mendoj se sa më shumë të fokusohemi në mundësitë në krijimin e vendeve të punës, në investime, t’i japim energji sektorit privat në Kosovë dhe në vendet fqinje, atëherë do të shohim më shumë veprime sesa të flasim për sanksione dhe dënime. Kjo nuk është rruga e drejtë për t’i parë këto çështje.

Radio Evropa e Lirë: Bazuar në marrëveshjen e arritur, të dyja palët do të ndalin përdorimin e pajisjeve të teknologjisë 5G nga shitës që nuk janë të besueshëm nga SHBA-ja. A është Huawai një shitës që nuk bën t’i besohet sipas SHBA-së? Kjo çështje është shumë e diskutueshme në Serbi, duke marrë parasysh lidhjet dhe bashkëpunimin që Serbia ka me kompanitë kineze.

Philip Kosnett: Unë nuk jam ambasadori i SHBA-së në Serbi. Prandaj, unë nuk do të flas se cilat janë planet e Serbisë. Unë e di se Qeveria e Kosovës e ka bërë shumë të qartë edhe në të kaluarën se i kupton shqetësimet amerikane sa i përket Huaweit dhe do të qëndrojë jashtë Huaweit ose blerjes së ndonjë teknologjie që lidhet me këtë kompani në Telekomin e Kosovës dhe në jemi të kënaqur me këtë vendim.

Financimi i projekteve të Uashingtonit

Radio Evropa e Lirë: Ambasador kush do t’i financojë projektet që janë pajtuar palët në Uashington?

Philip Kosnett: Nuk mendoj e ka një përgjigje të prerë për këtë ende. Siç kemi diskutuar Korporata Financiare për Zhvillim është duke parë (mundësitë) për ta pasur një prezencë të madhe në rajon duke përfshirë edhe Kosovën. Banka jonë EXIM, Banka Eksport-Import, do të jetë e përfshirë. Ne shpresojmë po ashtu se do të ketë investime dhe nga sektori privat. Dhe sigurisht investimet evropiane, ashtu siç edhe u përmend më herët do të kenë edhe rol evropian në forcimin e tregtisë rajonale dhe zhvillimin infrastrukturës rajonale mes Kosovës dhe Serbisë, si dhe mes gjithë shteteve të vendeve të Ballkanit Perëndimor. Unë mendoj se kjo do të jetë një çështje për bisedime intensive në muajt e ardhshëm, por asgjë nuk është vendosur ende.

Radio Evropa e Lirë: A jemi duke folur për kredi apo donacione, ndihmë financiare, kur flitet për këto projekte?

Philip Kosnett: Unë mendoj se po flasim për të gjitha format e financimit; kredi, garancione të kredive, investime të sektorit privat. E gjitha do të jetë më e qartë në javët dhe muajt e ardhshëm.

Radio Evropa e Lirë: Sa është e gatshme Kosova t’i presë investitorët amerikanë?

Philip Kosnett: Unë mendoj se nëse flisni me investitorët amerikanë, dhe unë e bëj këtë gjatë gjithë kohës, përfshirë edhe diasporën kosovare në SHBA, mirëpo edhe kompanitë tjera, ata janë të vetëdijshëm për mundësitë në Kosovë dhe përparësitë në Kosovë. Për shembull, Kosova ka një popullsi shumë të re dhe shumë të aftë për punë. Unë fillimisht kam jetuar në Kosovë në vitin 2003 dhe kur u ktheva përsëri para dy vjetësh, unë u habita me njerëzit që i takova këtu. Ata janë shumë të rinj, shumë të shkolluar, që flasin disa gjuhë, të trajnuar për shumë gjëra. Njerëzit që mund ta bëjnë këtë vend një Izrael tjetër, një Singapor tjetër, një oazë të teknologjisë së zhvilluar në rajon. Pra, mundësi të mira që kompanitë amerikane i shohin.

Ne besojmë se përmirësimi i marrëdhënieve mes Kosovës dhe fqinjëve të saj, në veçanti me Serbinë, si dhe tejkalimi i kulturës së ngulitur thellë të korrupsionit dhe nepotizmit në Kosovë, janë të rëndësishme për ta përmirësuar atmosferën për investimet të huaja. Dhe t’ju them të drejtën, kur flas me investitorë të huaj, pyetja e parë që ata kanë është ‘a mund t’i besojmë sistemit të drejtësisë? A janë gjykatat të ndershme? Nëse ne kemi një mosmarrëveshje me një partner vendor, për shembull, a do të mund të kemi një gjykim të drejtë?’ Dhe unë nuk mund t’iu jap atyre një përgjigje entuziaste sa do të dëshiroja. Kjo është një nga arsyet që Shtetet e Bashkuara përmes Departamentit të Drejtësisë, Agjencisë për Zhvillim Ndërkombëtar në Departamentin e Shtetit, kanë vite që janë duke punuar për të forcuar sistemin e drejtësisë në Kosovë.

“Fizibiliteti në Ujman, s’e vë në pikëpyetje sovranitetin”

Radio Evropa e Lirë: Ambasador, të kthehemi sërish te marrëveshjet e arritura në Shtëpinë e Bardhë. Një prej pikave që ka nxitur pakënaqësi në Kosovë, kryesisht në mesin e partive opozitare ka të bëjë me studimin e fizibilitetit dhe përdorimin e përbashkët të Liqenit të Ujmanit. A besoni se Serbia ka hise aty?

Philip Kosnett: Ne besojmë se është shumë lehtë t’iu themi ‘jo’ gjërave, dhe është shumë më e vështirë të themi ‘po’ ose ‘ndoshta, le t’ia hedhim një sy’. Ne kemi tentuar ta sqarojmë se synimi ynë është që të kemi një ekip të Departamentit të Energjisë për të kryer studim të fizibilitetit rreth shfrytëzimit të liqenit për energji dhe furnizim të qëndrueshëm të ujit. Furnizimet stabile të energjisë dhe ujit janë probleme të mëdha për Kosovën edhe vendet fqinje. E kam parasysh historinë dhe e kam parasysh pse disa njerëz kanë thënë se ky është hapi i parë që vë në pikëpyetje sovranitetin dhe kontrollin. Sërish, është shumë e lehtë të themi, ‘jo, ne nuk do të marrim vendim të guximshëm’. Qëndrimi ynë është që përmes fizibilitetit, të shfrytëzojmë më mirë liqenin, dhe kjo gjë nuk e vë në pikëpyetje sovranitetin, kjo nuk e shtyn asnjë qeveri që të kryejë hapa specifikë.

Kjo është përpjekje e madhe për të krijuar marrëdhënie ekonomike në rajon, të cilat iu duhen banorëve të Kosovës dhe fqinjëve të tyre, në mënyrë që të ecin përpara. Më lejoni ta bëj këtë të qartë. Në 20 vjetët e fundit është zhvilluar një kulturë në Kosovë, ku shumë njerëz, të fushës politike apo të lidhur me spektrin politik, madje edhe shumë qytetarë të rëndomtë, kanë krijuar idenë se Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Evropian apo të tjerët, do të vazhdojnë të ofrojnë ndihmë të madhe ekonomike për Kosovën.

Më duhet ta them se ndihma jonë ekonomike është e krijuar për të qenë e përkohshme, për të qenë tranzicionale. Shembull, në sektorin e bujqësisë, ne nuk ndajmë vetëm para të gatshme për bujqit, mirëpo Agjencia amerikane për Zhvillim Ndërkombëtar (USAID), ka shpenzuar miliona duke tentuar që të modernizojë sektorin e bujqësisë këtu, për t’iu ndihmuar bujqve që të rrisin zinxhirin e fitimit dhe t’i sigurojnë më lehtë produktet.

Ne kemi investuar në sektorin e edukimit. Ne duam të besojmë se ndihma jonë në sektorin e edukimit – gjatë periudhës së pandemisë – ka pasur rol të rëndësishëm dhe u ka mundësuar fëmijëve që të mësojnë online. Unë mund të vazhdoj për shumë gjëra kështu, mirëpo puna është që të gjitha përpjekjet tona këtu, dhe përpjekjet e miqve tanë evropianë duhet të jenë për një periudhë. Prandaj pashmangshëm, Kosovës do t’i duhet të marrë më shumë përgjegjësi për zhvillimin e vet ekonomik, dhe mënyra për të arritur aty është përmes marrjes së hapave të guximshëm për të krijuar ekonomi rajonale, duke fuqizuar sistemin e drejtësisë dhe sektorin privat, dhe të gjitha këto më pas do të ndikojnë në tërheqjen e investimeve të huaja.

“S’duhet lejuar që e ardhmja të jetë peng i së kaluarës”

Edhe një herë, të gjitha këto janë të lidhura me përpjekjet për të përmirësuar lidhjet politike dhe ato ekonomike me fqinjët e Kosovës. Kjo nuk ka të bëjë vetëm me Serbinë, shembull, një tjetër element i marrëveshjes së Uashingtonit është iniciativa e ashtuquajtur ‘mini-Shengen’. Kur ‘mini-Shengeni’ u bë çështje, unë kam dëgjuar shumë miq të mi në Kosovë duke thënë se ‘duhet të ketë diçka të gabuar në të, sepse Serbia e pëlqen këtë ide, dhe nëse Serbisë i pëlqen, atëherë duhet të jetë e dëmshme për ne’, apo, se ‘kjo gjë e rikrijon Jugosllavinë e vjetër’. Mirë, unë i kuptoj këto shqetësime. E di pak historinë e këtij shteti dhe nuk jam duke u tallur me personat që janë të shqetësuar. Mendoj se duhet të shohim përtej këtyre shqetësimeve dhe të kuptojmë se si mund të ndërtojmë ekonomi rajonale, që është e mirë për Kosovën.

Shihni hartën, fqinjëve të Kosovës iu duhet Kosova, aq sa Kosovës i duhet që të jetë pjesë e ekonomisë rajonale. Shembull, nëse shikojmë infrastrukturën e energjisë, rrjetin elektrik, krijimin e tubacioneve, përmes së cilëve do të mundësohej gaz natyror i qëndrueshëm dhe i lirë – që mund të bëhet pjesë e rëndësishme e energjisë së rajonit në të ardhmen – ju nuk mund të arrini këtë nëse Kosova është vetëm një pikë e zezë në mes. Ajo çfarë u kam thënë shpesh miqve të mi këtu është se nëse nuk e pëlqeni konceptin fillestar të ‘mini-Shengenit’, përgjigjja nuk duhet të jetë injorimi, përgjigjja është që ju duhet të shkoni në takime, të ofroni argumente për qëndrimin tuaj dhe tentoni të formësoni të ardhmen. Kjo nuk nënkupton harrimin e së kaluarës. Është e rëndësishme për popullin e Kosovës që të kujtojë të kaluarën, është e rëndësishme për Kosovën dhe fqinjët e saj që të përballen drejtpërdrejt me të këqijat e së kaluarës. Unë kurrë nuk i kam thënë dikujt, ‘harroje të kaluarën, mos u shqetëso për të’, mirëpo nuk mund ta lëmë që e ardhmja të jetë peng i së kaluarës.

Kosnett: Me BE-në partneritet, e jo rivalitet

Radio Evropa e Lirë: Teksa flasim për proceset politike në mes të Kosovës dhe Serbisë, a ka ndonjë përpjekje të përbashkët në mes të Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Evropian kur është në pyetje dialogu i Brukselit? Në çfarë niveli?

Philip Kosnett: Ne jemi në kontakt të ngushtë me kolegët tanë të Bashkimit Evropian, këtu, në Beograd, në Bruksel, në Uashington. Ambasadori Grenell flet me, evropianët, Mathew Palmerin, i cili është i dërguar i posaçëm i Departamentit amerikan të Shtetit për Ballkanin Perëndimor, kjo është puna e tij, që të punojë me evropianët dhe të tjerët për të tentuar ta çojmë përpara këtë gjë. Palmer ka qenë së fundmi në Bruksel dhe është takuar me zotin Lajçak. Definitivisht nuk ka rivalitet, është partneritet.

Krijimi i Asociacionit – “Duhet të flisni me Qeverinë e Kosovës dhe BE-në”

Radio Evropa e Lirë: Përgjatë negociatave të javës së kaluar në Bruksel, në nivel të ekspertëve, pala serbe ka kushtëzuar vazhdimin e negociatave me krijimin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe. Qeveria e Kosovës, në anën tjetër, ka thënë se Kosova do ta krijojë këtë Asociacion, por pas njohjes. Si e komentoni këtë gjë?

Philip Kosnett: Komenti im është që, unë besoj se ju duhet të bëni intervistë me përfaqësuesin e Bashkimit Evropian këtu, mendoj se duhet të flisni me Qeverinë e Kosovës dhe BE-në, sa u përket detajeve të diskutimit në Bruksel.

Radio Evropa e Lirë: A prisni që Kosova që krijojë Asociacionin së shpejti?

Philip Kosnett: Nuk mund të them asgjë sot për këtë gjë. Nuk e di.

Radio Evropa e Lirë: Ambasador, liderët e Kosovës kanë thënë disa herë se ky vend ka bërë mjaft kompromise për komunitetin serb përmes planit të Ahtisarit dhe që nuk do të bëjë më shumë. Mirëpo Serbia, në anën tjetër, duket se nuk do të nënshkruajë marrëveshjen përfundimtare pa marrë diçka në këmbim. Si e shihni këtë?

Philip Kosnett: Pa hyrë në detajet e planit të Ahtisarit apo proceseve politike në Bruksel, mendoj se është e pamundshme që të arrijmë te një marrëveshje gjithëpërfshirëse, pa bërje të kompromiseve nga të gjitha palët. Gjatë përvojës sime si diplomat, marrëveshjet e suksesshme nuk i kënaqin plotësisht të gjitha palët, secili beson se ka hequr dorë nga diçka, ose se ka dhënë shumë. Por, kështu arrini te një marrëveshje e suksesshme. Serbët kanë qasjen e tyre sa i përket planit të Ahtisarit dhe asaj që ka ndodhur në të kaluarën. Mendoj se për të shkuar përpara, secili duhet të shikojë edhe një herë mirë gjërat. Kjo nuk nënkupton që marrëveshjet e së kaluarës duhet lënë anash, mirëpo i bie që njerëzit duhet të gjejnë mënyra se si të arrijnë te ‘po’-ja, në vend që të thonë ‘jo’. Dhe këtu përfshihet edhe Serbia, pasi kjo është një fushë ku secili duhet të marrë hapa të guximshëm për të krijuar ndryshim.

“Administrata Trump po punon që të sjellë ndryshime në Ballkan”

Radio Evropa e Lirë: Duke iu kthyer marrëveshje së Uashingtonit, a do të ketë takime të tjera në Uashington, marrëveshje tjera sikur ajo për normalizimin ekonomik?

Philip Kosnett: Nuk kam asgjë që mund të deklaroj tani, por mendoj se Kosova, Serbia, kolegët në Uashington dhe unë, jemi të fokusuar në inkurajimin për zbatimin e marrëveshjes që u arrit në Uashington. Ka shumë punë për të bërë. Ka qenë shumë e rëndësishme që Kosova dhe Serbia të zotohen për këto angazhime, por shndërrimi i këtyre zotimeve nga letra në punë, në terren, në autostrada, kërkon shumë punë dhe do të marrë kohë dhe ne nuk do të humbim fare kohë në këtë, prandaj edhe po punojmë. Ka njerëz që menduan se Uashingtoni vetëm deshi t’i sillte disa njerëz në Uashington për një foto të përbashkët, pra një foto e bukur e secilit në Shtëpinë e Bardhë, që do të ishte si iluzion për progres. Kjo nuk qëndron fare.

Mendoj se fakti se ne kemi një delegacion që arrin sot në Kosovë është shenjë se ne nuk duam vetëm simbolikë, ne duam veprime, duam që këto zotime t’i kthejmë në realitet dhe SHBA-ja do të jetë pjesë e këtij procesi.

Radio Evropa e Lirë: A po përpiqet dikush për simbolikë?

Philip Kosnett: Mendoj se është lehtë të gjendesh në proces. Në mënyrë të vazhdueshme e kemi thënë se duam rezultate, pasi kjo është qasja jonë diplomatike në Ballkan. Është fakt se administrata Trump ka treguar më shumë interes për të sjellë zhvillim ekonomik në Ballkan, sesa shumë administrata të tjera amerikane në shumë vite, qofshin republikanë apo demokratë. Është e qartë se ky segment është prioritet i administratës Trump. Një gjë mund ta them me besim të plotë se mbështetja për Kosovën dhe mbështetja për raporte të ngushta ndërmjet SHBA-së dhe Kosovës është qëllim i të dyja partive. Republikanët dhe demokratët kujdesen për Kosovën, është raport shumë i ngushtë, special, por administrata aktuale realisht po punon shumë që të sjellë ndryshimin.

Kosnett: Ka njerëz në Kosovë që nuk u intereson për Dhomat e Specializuara

Radio Evropa e Lirë: Ambasador, shtetet e Kuintit i kanë bërë thirrje qeverisë dhe opozitës që të kundërshtojnë çdo përpjekje për diskreditimin e Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit Special dhe që të sigurohen se misioni i këtyre dhomave është në pajtim me kushtetutën. A ka lëvizje të tilla për minim të gjykatës dhe kush mendoni se qëndron prapa saj?

Philip Kosnett: Mendoj se është e qartë dhe nuk është sekret se ka njerëz në Kosovë, të cilëve nuk u intereson fare për Dhomat e Specializuara. Ata mendojnë se është e papërshtatshme që të ketë një gjykatë e cila është e fokusuar në krimet që mund të jenë kryer, akuza për krime në Kosovë dhe që nuk ka një mandat më të gjerë, duke përfshirë edhe krimet tjera në rajon, krimet për një periudhë më të hershme gjatë viteve të 90-ta. E kam parasysh këtë. Pozicioni i qeverisë sime është se Ballkani ka nevojë për më shumë drejtësi, jo për më pak drejtësi. Dhe se përgjigjja është që të sigurohemi se i gjithë sistemi gjyqësor kombëtar, në mënyrë aktive merret me krimet, pavarësisht cilit komunitet i përket viktima ose se nga vijnë kryesit e krimeve.

Do ta them edhe në mënyrë më të drejtpërdrejtë: ka njerëz që thonë pse ka një gjykatë që është e fokusuar vetëm te shqiptarët, kur shumë serbë nuk janë përballur me drejtësinë. Sërish, pikëpamja jonë është te përgjigjja se nuk duhet të ketë më pak drejtësi, por më shumë drejtësi. Tani, sa u përket rasteve specifike që janë në proces, në Kosovë ashtu si edhe në SHBA, ekziston rregulli i prezumimit të pafajësisë. Ne supozojmë se çdokush është i pafajshëm dhe e meriton të trajtohet si i tillë, derisa të shpallet fajtor nga gjykata. Prandaj fakti se dikush është i paditur ose nëse ka propozim për aktakuzë, nuk do të thotë se janë fajtor për asgjë. Ne duam që Gjykata të jetë në gjendje të funksionojë dhe në këtë drejtim, mendojmë se është e rëndësishme që secili t’i japë Gjykatës një mundësi që të bëjë punën e saj.

Intervista – Baskin: Marrëveshja Kosovë-Serbi mund të përfshijë njohjen reciproke

Shkumbin Ahmetxhekaj

Mark Baskin, profesor amerikan që ligjëron Marrëdhëniet Ndërkombëtare dhe Politikat Publike në Universitetin Amerikan në Kosovë (AUK), beson se Kosova dhe Serbia do të arrijnë marrëveshje në një të ardhme, e cila mund të përfshijë njohjen reciproke.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, profesori Baskin thotë se pavarësisht kush fiton zgjedhjet presidenciale në SHBA, nuk do të ketë ndryshim në parimet e përgjithshme të përkrahjes për Kosovën, por dallimin, sipas tij, kandidatët mund ta kenë vetëm në qasje.

Ai thotë se Kosova duhet të marrë shembull Kroacinë për unitetin e domosdoshëm politik në politikën e jashtme.

Radio Evropa e Lirë: Profesor Baskin, fillimisht, si e vlerësoni situatën politike në Kosovë?

Mark Baskin: Është vlerësim i përgjithshëm se qeveria aktuale nuk ka shumicë të fuqishme parlamentare dhe partitë tjera po mundohen që të përfitojnë nga kjo situatë. Ajo çka po shohim realisht nga pjesa tjetër e opozitës është pritja e tyre që kjo qeveri të bjerë, gjë që është normale.

Radio Evropa e Lirë: Para disa ditësh, Kosova dhe Serbia nënshkruan në Uashington marrëveshje që u konsiderua si historike, por kryeministri Hoti u akuzua ashpër në Kuvend për këtë marrëveshje, e po ashtu edhe për procesin e dialogut në Bruksel. Cili është vlerësimi i juaj për marrëveshjen e Uashingtonit, a mendoni se ishte marrëveshje e drejt për Kosovën?

Mark Baskin: Mendoj se Kosova fitoi nga kjo marrëveshje njohjen nga Izraeli që është një e arritur shumë e madhe. Kjo pikë, tregon qartë perspektivën për të ardhmen në tërë këtë proces, pasi demonstroi që Uashingtoni ishte në anën e Kosovës në këtë proces. Dhe prandaj, edhe ofruan këtë marrëveshje. Në këtë kuptim mendoj që ishte një fitore e madhe. Në anën tjetër, si në Uashington, Bruksel apo Berlin e kanë të gjithë të qartë se çdo marrëveshje e Uashingtonit kërkon edhe mbështetjen e BE-së dhe mendoj se ky ishte një hap i mirë përpara.

Radio Evropa e Lirë: Partitë opozitare po e kritikojnë kryeministrin se po hapë çështje që janë cilësuar të mbyllura. Si e vlerësoni ju një gjë të tillë?

Mark Baskin: Mendoj që në thelb e tëra kjo është një lloj gare politike e cila është edhe normale, dhe nuk është rast vetëm në Kosovë por edhe në shumë vende të tjera. Duhet ta kemi parasysh se marrëveshja e Uashingtonit është më shumë një set parimesh e nënshkruar ndërmjet kryeministrit Hoti dhe presidentit Trump, dhe presidentit Vuçiq e presidentit Trump në anën tjetër.

Nuk ishte marrëveshje tipike si p.sh le të themi ajo e Dejtonit e vitit 1995 ku të gjitha palët u pajtuan për të bërë gjëra të caktuara. Unë e kuptoj opozitën në Kosovë pse po e bën këtë, është thjeshtë garë politike dhe pjesë e lojës.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se dialogu megjithatë do të rikthehet në Uashington kur të vijë koha e nënshkrimit të një marrëveshjeje finale, gjë të cilën po e kërkon presidenti Thaçi në mënyrë të vazhdueshme?

Mark Baskin: Nuk jam shumë i sigurt, por për një gjë jam i sigurt: çfarëdo marrëveshje duhet ta ketë bekimin e Uashingtonit dhe Brukselit. Në këtë rast Kosova ka synim integrimet euroatlantike duke përfshirë anëtarësimin në BE, e këtu ka nevojë për njohjen nga pesë vendet që nuk e kanë njohur e në anën tjetër Kosova ka pasur përvojë të jashtëzakonshme me SHBA-në, pasi që kjo e fundit e ka mbështetur atë që nga vitet e ’80, që nga administrata e Bushit. Kjo nënkupton që SHBA-ja kanë treguar simpati dhe kanë ofruar mbështetje për të drejtat e njeriut në Kosovë.

Prandaj mendoj se nuk mund ta evitoni mbështetjen e njërës apo palës tjetër, prandaj kudo që ndodh nënshkrimi i kësaj marrëveshje, qoftë në Uashington apo Bruskel, vendi është i parëndësishëm në krahasim me nevojën që të dyja këto qendra të vendosjes, të jenë në koordinim me njëra-tjetrën. E dimë që ka qenë kërkesë e Presidentit Thaçi, i cili mbështet angazhimin e SHBA-së, por kjo ka të bëjë ndoshta më shumë me përvojën historike në të kaluarën me të cilën është përballur Kosova.

Radio Evropa e Lirë: Kosova aktualisht është e angazhuar në dialogun e Brukselit. A besoni se do të mund të arrihet marrëveshje e paqes ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, duke përfshirë këtu njohjen reciproke?

Mark Baskin: Qëndrimet e kundërta rreth zgjidhjes finale janë tipike në negociata, ku asnjëra palë nuk dëshiron që të dorëzohet deri në fund. Prandaj e kuptoj edhe pozicionin serb, por edhe atë të Kosovës. Por ajo çka është e rëndësishme është që të dyja palët po takohen në mënyrë të vazhdueshme në Bruksel me ndërmjetësimin e Mirosllav Lajçakut dhe Borellit dhe mendoj se në fund do të arrijnë diçka.

Nuk jam i sigurt nëse kjo do të ndodhë sivjet, por e shoh këtë të ndodhë në një të ardhme jo shumë të largët, sërish edhe me mbështetjen e SHBA-së. Kjo do të ndodhte kur të dyja palëve t’u jepnin garanci se SHBA-ja është në këtë proces dhe se e shohin këtë si mundësi të mirë për të ecur përpara.

Radio Evropa e Lirë: Kur thoni se prisni marrëveshje, a mendoni se do të ndodhë njohje reciproke, apo thjeshtë normalizim i raporteve, term ky që përdoret në procesin e dialogut nga BE-ja?

Mark Baskin: Nuk kam top kristali që të parashikoj të ardhmen, por i di qëndrimet zyrtare. Mendoj se në fund të fundit do të pajtohen për njohje reciproke, por mënyra se si do të arrihet kjo, për mua ende nuk është shumë e qartë, por do të përfundojë në mënyrë pozitive dhe kam shumë shpresë që një gjë e tillë do të ndodhë, pasi që ka edhe shenja se do të ndodhë. Besoj se Uashingtoni dhe Brukseli janë të njëjtën linjë dhe do të japin garanci se të dyja palët do të respektohen dhe për këtë do të ketë dokumente me klauzola që garantojnë zbatimin e saj. Nuk është thjeshtë marrëveshje, por në të vërtetë është një proces, i cili sigurt që do t’i ketë klauzolat për zbatim.

Radio Evropa e Lirë: A është Asociacioni i Komunave me shumicë serbe çelësi për këtë marrëveshje?

Mark Baskin: Për këtë marrëveshje janë pajtuar dy herë deri tani më 2013 dhe 2015. Prandaj mendoj se të dyja palët duhet te pajtohen për mënyrën se si kjo do të realizohet.

Radio Evropa e Lirë: Keni qenë në Kosovë qe një kohë shumë të gjatë dhe keni parë në praktikë shumë legjislacione dhe Qeveri, kjo e fundit ka një shumicë minimale në Kuvend. A e shihni këtë si problem për të vazhduar procesin e dialogut dhe për të zbatuar marrëveshjen eventuale?

Mark Baskin: Mendoj se kjo duhet të shihet nga dy aspekte: E vërteta është që kjo qeveri ka një shumicë shumë të vogël, që në njëfarë forme edhe e bën mjaftë të dobët, po realisht kjo është lloji i demokracisë të cilin Kosova e ka, për shkak të sistemit të saj shumëpartiak. Në anën tjetër, mendoj se do të ishte gjë e shkëlqyeshme sikur të gjitha partitë politike në Kosovë të adaptonin disa parime të përgjithshme me të cilat do të mund të pajtoheshin.

Si shembull mund të merret Kroacia, ku pavarësisht a ke qenë HDZ (Bashkimi Demokratik Kroat) apo SDP (Partia Socialdemokrate), pavarësisht dallimeve të mëdha në shumë çështje, kanë pasur orientim të përbashkët të politikës së jashtme.

Ata të gjithë u pajtuan së bashku se duhet të ecin në luftën për pavarësi, me synimin e qartë që t’i bashkohen NATO-s dhe BE-së. Pra, nuk kanë pasur dallime në atë se në cilën parti politike kanë qenë, por kanë adaptuar një set të parimeve. Është gjë e mirë për Kosovën që partitë politike pavarësisht se kush është në pushtet të kuptojnë dhe të pajtohen se rruga përpara kërkon unitet.

Radio Evropa e Lirë: Këtë vit në SHBA është vit presidencial, a mund të pritet ndryshim qasjeje varësisht se kush i fiton zgjedhjet?

Mark Baskin: Mendoj se SHBA-ja ka ndjekur politikë konsistente në këtë rajon në 40 vitet e fundit dhe gjithmonë. Dallime ka, por janë të vogla dhe josubstanciale. P.sh, e kemi senatorin Bob Dole një republikan dhe ish presidentin Bill Clinton demokrat që ishin kundërkandidatë në zgjedhje, por që të dy kanë ndarë perspektivë të njëjtë pikëpamjesh për situatën këtu.

Prandaj mendoj se nën një administratë eventuale të Bidenit, do të mund të gjeni një qasje tjetër, por kjo do të jetë vetëm qasje, dhe jo parime themelore. Prandaj, mendoj se pavarësisht se kush është në krye te Shtëpisë së Bardhë, do të jenë mbështetës të fortë për procesin, kjo është bindja ime.

Mark Baskin është profesor universitar që ligjëron Marrëdhënie Ndërkombëtare dhe Politika Publike në Universitetin Amerikan në Kosovë (AUK) që nga viti 2014. Ai ka shërbyer në Kosovë në vitin 1999 në kuadër të UNMIK-ut, për një vit e gjysëm. Për më shumë se një dekadë ka shërbyer në misionet paqeruajtëse në Ballkan, ndërsa ka publikuar punime shkencore për Kosovën dhe rajonin.

Giora Solar, personalitet i Trashëgimisë Kulturore në botë: Ajo që po bëni me Butrintin, korruptive. Në vendin tim nuk do lejohej kurrë

Prof. Giora Solar është personalitet i njohur botëror në fushën e Trashëgimisë Kulturore.

Gjatë viteve 1988-1994 ai krijoi dhe drejtoi Departamentin e Autoritetit të Mbrojtjes së Antikitetit në Izrael. Në vitet 1995-2000 ai u transferua në SHBA për të krijuar dhe drejtuar Departamentin e Projekteve në Terren të Qendrës Getty një prej institucioneve më të famshme në botë.

Giora Solar ka drejtuar projekte në site arkeologjike në vende te ndryshme  të botës, përfshirë Kinën, Kroacinë, Maltën, Bosnje-Hercegovinën, Turqinë, Sllovakinë, Shqipërinë, Amerikën dhe Izraelin.

Në CV-në e tij të pasur përfshihen Fortifikimet Antike  te Jeruzalemit, gërmimet në Tel Dan, Qyteti i Davidit, Ashkelon, Beit Shean, gërmimi dhe restaurimi i banjës romake të Hamat Gader, rindërtimi i teatrit romak në Shuni, planifikimi për vizita i kompleksit të fshehjes së H. Chazan, ruajtja e Parqeve Kombëtare (Q. Nimrod, Kadesh Naftali, burimet e nxehta të Tiberias, Korazin, Kalaja e Kryqtarëve Belvoir dhe Ashkelon), komplekset e fshehura pranë Beit Govrin e kështu me rradhë.

Po ashtu, ndërtesa e parë e Knesset (parlamentit), ndërtesa e Kryeministrisë në Tel Aviv, Qendra e Vizitorëve në Sarona , Shtëpia e Presidentit në Jeruzalem etj.

Aktivitetet e tjera përfshijnë përgatitjen e nominimeve të Trashëgimisë Botërore (lista e UNESCO-s) në Izrael dhe jashtë saj, këshillimin dhe rishikimin e nominimeve të WH (Trashëgimisë Botërorë) në mbarë globin.

Ai është diplomuar në Technion, në Haifa, për Arkitekturë dhe Urbanistikë si dhe në ICCROM, Qendra Ndërkombëtare për Studimin e Ruajtjes dhe Restaurimit të Pasurisë Kulturore në Romë.

Profesor Solar pranoi t’u përgjigjet disa pyetjeve të dërguara nga redaksia e gazetës DITA lidhur me Butrintin:

Profesor, publiku shqiptar ju njeh nga intervista juaj e disa viteve më parë në lidhje me mbrojtjen e një prej ndërtesave ikonike të Tiranës, Piramidën. Ju patët këshilluar me këmbëngulje qeverinë e mëparshme të mos e shkatërronte këtë monument. Sidoqoftë, ne nuk e dinim që ju keni qenë udhëheqës projekti në Planin e Menaxhimit të Butrintit në 2012. Kush e financoi atë projekt dhe si është e mundur që nuk kemi dëgjuar kurrë për atë Plan Menaxhimi?

Unë kam qenë drejtuesi i një ekipi që përbëhej nga shqiptarë, komisionuar nga AADF (Albanian-American Development Foundation) për të përgatitur një plan të ri menaxherial për këtë sit në vitin 2012. Unë vetëm sa kam rishikuar raportet e përgatitura nga ekspertët vendas, të cilët ishin dhe janë ende shumë mbresëlënëse. Plani ishte pothuajse gati dhe mosdakordësia ime kryesore me klientin tim amerikan (i cili ishte shumë larg të qenit profesionist) ishte se ai nuk duhet të quhej një plan i ri, por përditësimi i një plani ekzistues. Kur plani ekzistues nuk është i keq, thjesht duhet përditësuar, për shkak të kohës, koncepteve të reja, legjislacionit, politikës, etj. Nuk quhet plan i ri menaxherial, por plan i përditësuar. Pasi përmbajtja nuk ndryshon në asnjë mënyrë.

Besoj se atyre nuk u pëlqente kjo ide dhe donin të shihnin gjithçka të re. Nuk e kam idenë pse ata, përfundimisht, e ndërprenë aktivitetin tonë, kur pothuajse gjithçka ishte gati. Në raportin tim paraprak (2012) kam shkruar se Butrinti kishte më shumë plane menaxheriale të përgatitura për të dhe më shumë misione UNESCO-ICOMOS se çdo sit tjetër në botë. Kam shkruar gjithashtu se problemi kryesor është se ato nuk janë zbatuar kurrë. E njëjta gjë ndodhi edhe me planin tonë.

Në atë plan, ju sugjeroni me forcë që shqiptarët duhet të rrisin kapacitetin profesional për të administruar sitet e trashëgimisë kulturore. Sidoqoftë, Qeveria e Shqipërisë ka vendosur që Siti i Trashëgimisë Kulturore të Butrintit duhet të menaxhohet nga një privat. Si specialist me famë botërore mbi trashëgiminë kulturore, çfarë mendoni për këtë vendim?

Qeveria mund të vendosë që të nënshkruajë një marrëveshje me një kontraktor, i cili, në mungesë të një ekspertize lokale, mund të jetë privat, vendas ose i huaj. Por kjo mund të bëhet vetëm nëse shteti ka një mekanizëm qeveritar, profesional të posaçëm për menaxhimin e siteve të trashëgimisë – që të mbikëqyrë kontraktorët. Dhe sigurisht në një sistem të përshtatshëm dhe të ndershëm, një kontraktues i tillë do të zgjidhej pas një oferte të hapur. Por ky nuk është rasti as në Shqipëri, as në Butrint apo në ndonjë pjesë të planit të tij të ri të menaxhimit. Ka kaq shumë shembuj në botë, saqë nuk duhet të ‘rishpikni rrotën’: nga NPS (National Park Service- Shërbimi i Parkut Kombëtar) i SHBA, deri te organizatat qeveritare në vende të vogla, më afër madhësisë së Shqipërisë, si Autoriteti i Parqeve Kombëtare të Izraelit apo dhe Autoritetet e Antikiteteve në Izrael.

Plani menaxherial i fundit për Butrintin i financuar nga Fondi Shqiptaro Amerikan për Zhvillimin regjistruar në Shtetin e Delaware mbron se Siti i Trashëgimisë Kulturore i Butrintit duhet të menaxhohet nga një ndërrmarrje private. Është e qartë se përfitimi nga kjo mbrojtje do të ishte vetë Fondi. A mendoni se ka një konflikt të qartë interesi?

Sigurisht, nëse kjo ndërmarrje private ka ndonjë lloj marrëdhënieje me AADF (menaxheriale, financiare, ligjore etj.) ekziston një konflikt i madh dhe i dukshëm interesi. Nëse Plani menaxherial parasheh që ky entitet privat është krijuar posaçërisht për menaxhimin e vetëm këtij siti dhe nëse ka të bëjë në një farë mënyre me përfshirjen e AADF apo disa prej drejtuesve të saj (përfshirë bordin), atëherë edhe nëse askush nuk fut para në xhep, ideja dhe sistemi janë të korruptuara. Për më tepër, kjo kurrë nuk do të inkurajojë krijimin e ekspertizës lokale dhe as të ndonjë organi kombëtar. Rekomandime të tillë nuk mund të justifikohen, përveç nëse ekziston një provë që qeveria nuk dëshiron të menaxhojë dhe nuk dëshiron të krijojë një mekanizëm kombëtar për t’u ngarkuar me një menaxhim të këtij lloji.

Në mendimin tuaj, pse një sit i suksesshëm si Butrinti duhet të menaxhohet nga një ndërrmarrje e huaj private dhe jo nga shteti shqiptar?

Besoj se përgjigjen e kësaj e kam dhënë në pyetjen e mëparshme. Do të shtoja se arritja në këtë pikë mund të jetë burim i korrupsionit, fuqisë, agjendave politike dhe ekonomike – pra asgjëje që ka të bëjë me përfitimin e popullit dhe vendit. Më vjen keq ta them, por unë e konsideroj këtë si një lloj mikro-imperializmi. Sigurisht, mund të gjenden justifikime dhe të thuhet se nuk ka ekspertizë të mjaftueshme në Shqipëri, se njerëzit janë dembelë, të korruptuar, nuk mund të mbahen nën kontroll etj. Dhe meqë qenka kështu, atëherë drejtimi nga një ent i huaj, privat është gjëja e duhur për tu bërë.

Në cilësinë tuaj si ish zyrtar i ICOMOS, a mendoni se ICOMOS dhe UNESCO duhet të flasin publikisht për këtë çështje?

Unë kam qenë TG (Tresurer General – Përgjegjës për Fondet) i ICOMOS, anëtar i Bordit Ekzekutiv të tij dhe nëpunësi ndërlidhës me UNESCO-n (Qendren Botërore për Trashëgiminë). UNESCO është e kufizuar në veprimet e saj, pasi ajo merr për bazë anëtarësimin e shteteve – një organizatë ndërqeveritare. Nga ana tjetër, ICOMOS është një Organizatë Profesioniste Jo Qeveritare. Në këtë rast të veçantë, ata duhet të shprehen nëse mendojnë se menaxhmenti i sugjeruar për Butrintin mund të vendosë në rrezik sitin dhe vlerat e tij. Kur kemi të bëjmë me çështje lokale ende pa efekte në vlerat e sitit, ajo nuk mund të bëjë ose të thotë shumë – edhe nëse mendon se idetë fillestare janë të gabuara, të padrejta dhe madje të korruptuara. Nisma duhet të ketë një efekt negativ në vlerat e sitit për të bërë legjitim një prononcim publik të ICOMOS për një çështje.

Neni 4 i Konventës së Parisit e bën të qartë se “detyra për të siguruar identifikimin, mbrojtjen, ruajtjen, prezantimin dhe transmetimin brezave të ardhshëm të trashëgimisë kulturore dhe natyrore […] të vendosura në territorin e vet i përket shtetit”. Si mund të zbatohet kjo detyrë nga Shteti, nëse ai ia delegon këtë rol një pale private?

Mund të përfshijë gjithçka në kontratën me palën private, por duhet të ketë dëshmuar aftësinë e tij ligjore dhe profesionale për të mbikëqyrur dhe kontrolluar. Dhe këtu nuk është fjala vetëm sa nga shuma e të ardhurave shkon në llogarinë bankare të entit privat dhe sa i mbetet shtetit dhe komunitetet përreth. Unë do ta shihja këtë si një mekanizëm efektiv vetëm nëse është i përkohshëm dhe me qëllimin për të krijuar dhe trajnuar grupe vendore me detyrën e menaxhimit të trashëgimisë. Pra, të përkohshëm, maksimumi 3 deri në 5 vjet me plan të qartë veprimi.

Si izraelit dhe si një nga ekspertët më të rëndësishëm të trashëgimisë kulturore të këtij vendi, a mendoni se Izraeli do të lejonte një entitet të huaj privat të menaxhonte site të rëndësishme të trashëgimisë kulturore të vendit? Qoftë ai edhe amerikan?

Në asnjë mënyrë!! Për shumë e shumë arsye të forta!

 

DITA / Interview with Professor Giora Solar: What you are doing with Butrint is corrupt. In my country it would never be allowed

Dear prof. Solar, albanian public knows you from your interview some years ago about the protection of one of the iconic buildings in Tirana, The Pyramid. You strongly advised the previous government not to destroy this monument. However we do not know that have been  the project leader of the management Plan of Butrint in 2009. Who financed that project and why we never heard about that MP?

I was the leader of an all Albanian team, commissioned by AADF to prepare a new management plan for the site, in 2012. I just went through the reports prepared by all local experts, and they are still very impressive. The plan was almost ready and my main argument with my American client (who was very far from being professional) was that it should not be called a new plan but an update of an existing one.

Once the existing plan is not bad, just needs updating (due to time, new concepts, legislation, politics – whtever), you do not call it new management plan’ but rather updated plan. It does not change in any way content. I believe that they did not like the idea and wanted to see everything new. I have no idea why they finally stopped our activities, while having almost everything done.

In my preliminary report (2012) I wrote that Butrind had more management plans prepared and more UNESCO-ICOMOS missions than any other site in the world. I wrote also that the main problem is that they were never implemented. The same happened tyo our plan.

In that Plan you strongly advised that the albanians should strengthen the professional  capacity to administer the sites of cultural heritage.   However, the Govermant of Albania has  decided that . WHS of Butrint should be managed by a private entity.  As a world renown specialist on cultural heritage what do you think of this decision?

The Government can decide that it signs an agreement with a contractor, who, when there is no local expertise, can be private, local or foreign. But this can be done only if the state has a governmental, profesional mechanism, dedicated to the management of heritage sites – to oversee the contractors. Of course in a proper and honest system, such contractor will be chosen following an open bid (none of this is the case in Albania nor in Butrint or part of its new management plan).

There are so many examples in the world that you don’t haver to re-invent the wheel. From the NPS of the USA, through governmental organizations in small countries, closer to Albania’s size ( like the Israeli National Parks Authority and Antiquities a Authorities in Israel)

The latest MP on Butrint  funded by Albanian American Developing Fund register in the State of Delaware  is advocating that WHS of Butrint should be managed by a private entity. Clearly the benefit of this  advocacy would be the Fund itself. Do you think there is a clear conflict of interest?

Of course, if this private entity has any kind of relations with the AADF (managerial, financial, legal etc.) there is a huge and obvious conflict of interest. If the MP suggests that this private entity is specially created for the management of this one site and if it has to do in some way with involvement of the AADF or some of its directors (board included), than even if noi one puts money in their pockets, the idea ans system are corrupt. In addition, it will never encourage the creation of local expertise nor a national organ. Such recommendation can not be justified, unless there is a proof that the Government does not want to manage and does not want to create a national entity to be in for charge of such management.

Why does a successful site like Butrint need to be managed by a foreign private entity and not by the albanian state in your opinion?

I think that I have provided an answer in t the previous point. I would add that success can be source of corruption, power, political and economic agendas – nothing to do with the benefit for people and of the site. Sorry, but I consider it as kind of micro Imperialism. Of course, there could be a justification saying that there is no sufficient expertise in Albania, that people are lazy, corrupt, can not be controlled and so on. If this is the case, than being managed by a foreign, private entity is the right thing to do.

 In your capacity as former GS of ICOMOS do you think ICOMOS and UNESCO should publicy speak about this issue?

I was TG (Treasurer General) of ICOMOS, member of its Executive Board and its liaison officer with UNESCO (the World heritage Center). UNESCO is limited in its actions since it is based on states’ membership – an intergovernmental organization. ICOMOS on the other hand is a professional Non Governmnetal Organization. In this specific case they should speak if they think that the suggested management can put the site and its values at risk. When it has to do with purely national issues with no effect on the values of ther site, it can not do or say much- even if it thinks that the ideas are wrong, unfair and even corrupt. They must have a negative effect on the values of the site to make it a legitimate issue for ICOMOS to say something..

Article 4 of the Paris Convention makes it clear that the “duty” [4] to ensure the identification, protection, conservation, presentation and transmission for future generations of cultural and natural heritage […] located in its territory belongs to primarily to that State. ”. How can these “tasks” be implemented by the State Party if  it delegate this role  to a private party?

It can still include it all in the contract with the private party, but has to show its legal and professional capability to  oversee and control (not only how much of the revenue goes into the private entity’s bank account and how much is left for the state and communities around). I would see it as legitimate system only if it is temporary and with the objective to create and train local groups in the task of managing the heritage. Temporary. 3 to 5 years with clear action plan.

As a citizen of Israel and one of the leading experts on cultural heritage of this country do you feel that israel would allow any private foreign entity to manage important sites of the country?  Even american one?

No way!!! And for many, many good reasons.

Intervista – Vjosa Osmani: Rrezik nga një Republika Srpska në veri të Kosovës

Bekim Bislimi

Është e rëndësishme që tashmë ekziston një rol shumë më aktiv i Shteteve të Bashkuara të Amerikës në bisedimet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, por Kosova ka pritur më shumë nga takimi i zhvilluar në Shtëpinë e Bardhë, thotë në një intervistë me Radion Evropa e Lirë, Vjosa Osmani, kryetare e Kuvendit të Kosovës.

Ajo shpreh mendimin që delegacioni i Kosovës në Uashington ka dështuar në pjesët e marrëveshjes që kanë të bëjnë me emrin kushtetues të vendit, me njohjen ndërsjellë me Serbinë, si dhe te çështja e mini-Schengenit. Por, sipas saj, brenga kryesore sot është ajo se çfarë është duke ndodhur me dialogun në Bruksel, për shkak se kryeministri i Kosovës “ka pranuar që të rihapet tema e Asociacionit të komunave me shumicë serbe”.

Osmani ka theksuar se më 21 qershor është përjashtuar nga Lidhja Demokratike e Kosovës dhe se tashmë është, duke shqyrtuar idenë e një iniciativë të re politike, si një “angazhim të përkohshëm”. Sipas saj, ideja e kësaj nisme është angazhimi për “çkapjen e shtetit, demokratizimin e vendit dhe hapjen e rrugës për profesionistët e vërtetë dhe njerëzit me integritet”.

SHBA-ja nuk lejoi që të diskutohet çështja e kufijve

Radio Evropa e Lirë: Zonja Osmani, pas delegacionit të Kosovës dhe Serbisë në Shtëpinë e Bardhë, ju keni shprehur pakënaqësi me arritjet e Kosovës atje. Megjithatë, në Shtëpinë e Bardhë, dita kur është arritur marrëveshja për normalizimin ekonomik, është vlerësuar historike. A keni pritur më shumë?

Vjosa Osmani: Mendoj se është tejet me rëndësi për çdokënd në Kosovë, por edhe jashtë Kosovës që ta bëjë dallimin e qartë këtu, ndërmjet vlerësimit të rolit të Shteteve të Bashkuara në njërën anë dhe vlerësimit të rolit të delegacionit të Kosovës në anën tjetër.

Natyrisht që Kosova ka pritur më shumë, për shkak se vetë Qeveria e Kosovës i ka ngritur pritshmëritë. Në rast se shihni secilin raportim të kryeministrit aktual në Kuvendin e Kosovës, do ta shihni që në çdo moment, ai ka garantuar se do të nënshkruajë vetëm marrëveshje për njohje reciproke, ka garantuar se nuk do të preket Kushtetuta e vendit, ka garantuar se nuk do të pranojë mini-Shengen, ka garantuar se nuk do të heqë dorë nga emërimi kushtetues i Republikës së Kosovës, ka garantuar se nuk do të heqë dorë nga e drejta e Kosovës që të ketë njohje dhe anëtarësime në organizata, siç parashihen në Deklaratën e Pavarësisë, por edhe në Kushtetutën e Kosovës. Kurse, në fund ka qenë delegacioni i Kosovës ai që ka nënshkruar, për shkak të, natyrisht edhe kërkesave të Serbisë, ku nuk figuron Republika e Kosovës, nuk figuron njohja reciproke.

Unë mendoj se këtu ka humbur delegacioni i Kosovës një mundësi të madhe, sepse në qoftë se është një vend ku Kosova ka pasur mundësi t’i shtyjë interesat e saj, por edhe të rajonit, pastaj si rrjedhojë, përpara, ka qenë pikërisht SHBA-ja, sepse kjo është dëshmuar historikisht.

Pra, përderisa kritika ime e shëndoshë dhe e domosdoshme në një demokraci, ka të bëjë me mungesën e përvojës së delegacionit tonë dhe rrjedhimisht dështimin e tyre që t’i realizojë ato që i ka premtuar, në asnjë mënyrë kjo nuk ka të bëjë me rolin e SHBA-së.

Përkundrazi, SHBA-ja ka ofruar një dokument ku palëve u janë referuar si Republikë e Kosovës dhe Republikë e Serbisë. Rrjedhimisht, ka treguar edhe një herë që pritshmëritë e saj janë që të dyja shtetet ta njohin njëra-tjetrën.

E dyta, Shtetet e Bashkuara nuk kanë shtyrë përpara çështje që kanë të bëjnë me kufijtë, apo me Asociacionin. Këto, mendoj, se duhet ta bëjnë dallimin e qartë. Vetëm pse delegacioni ynë nuk ka arritur ta bëjë maksimumin, ne në asnjë mënyrë nuk do të duhej që kjo kritikë ndaj delegacionit të Kosovës – që në fakt mund ta ndihmojë atë për të ardhmen që të veprojë më mirë – të konsiderohet si kritikë ndaj SHBA-së, e cila, po e them gjithnjë atë që e kam thënë në dy dekada që jam në politikë, ka rol të pazëvendësueshëm dhe ka rol ekzistencial për shtetësinë tonë dhe për suksesin e këtij shteti sa i përket fuqizimit të subjektivitetit tonë ndërkombëtar.

Kosova në shkurt ka hequr dorë për anëtarësime të reja

Radio Evropa e Lirë: Zonja Osmani a mendoni që kjo marrëveshje e ka prekur Kushtetutën?

Vjosa Osmani: Aty ka çështje që kanë të bëjnë drejtpërdrejt me Kushtetutën. Neni 17 i Kushtetutës së Kosovës obligon institucionet tona, njëjtë sikur Neni 8 dhe 9 i Deklaratës së Pavarësisë, që të anëtarësohen në organizata ndërkombëtare. Delegacioni i Kosovës, përmes këtyre zotimeve të njëanshme, thotë që për një vit do ta pauzojë këtë pjesë të Kushtetutës dhe të Deklaratës së Pavarësisë, që është e pashembullt.

Për këtë çështje, po e them këtu për herë të parë, pajtimi i palës kosovare është dhënë qysh në shkurt. Jam njoftuar si kryetare e Kuvendit nga SHBA-ja, që zyrtarë të caktuar të Kosovës – jo kryeministri i atëherëshëm, por të tjerë – kanë dhënë pajtimin që Kosova të heqë dorë për një periudhë të caktuar nga e drejta e saj për t’u anëtarësuar në organizata ndërkombëtare, që pastaj domosdoshmërisht e prek edhe çështjen e njohjeve, sepse janë të lidhura.

Agjenda jonë dypalëshe dhe ajo shumëpalëshe ndikojnë natyrisht njëra-tjetrën. Kjo është dëshmuar që nga viti 2008 e këndej. Pra, këto janë çështje që natyrisht kanë të bëjnë me Kushtetutën.

E dyta, delegacioni i Kosovës ka pranuar që t’i referohet vetëm si Kosovo (Prishtina), përderisa SHBA-ja ka ofruar dokument ku quhet Republikë e Kosovës. Tani, koncesioni është bërë për shkak se ka kërkuar Serbia, por çfarë është dashur të bëjë delegacioni ynë është krejt e kundërta, pra të kërkojë që kjo të jetë një ndër pikat kyçe që mbetet në marrëveshje.

Mendoj që këto janë disa prej çështjeve, pastaj janë çështje tjera siç është mini-Shengeni, që sa po e shoh unë nga deklaratat e zyrtarëve që e kanë nënshkruar marrëveshjen dhe të tjerët që qëndrojnë mbrapa saj, është që ata akoma as nuk e dinë se si do të zbatohet kjo çështja e mini-Shengenit dhe është për të ardhur keq që pranojnë diçka që nuk e dinë se çfarë përmban.

Mendoj se ne duhet të flasim edhe për sukseset, dhe këtu sukses, siç e thashë, është fakti që SHBA-ja, për dallim prej një politikë që ka ekzistuar sidomos rreth vitit 2018, tani në mënyrë të qartë nuk lejon që të diskutohet çështja e kufijve.

Në anën tjetër, as nuk kërkojnë që të diskutohet çështja e Asociacionit, dhe kjo është tejet me rëndësi si politikë e Shteteve të Bashkuara në raport me Kosovën, që ka disa muaj, së paku prej që jam zgjedhur unë kryetare e Kuvendit dhe në çdo fjalim në Kuvend, e kam potencuar që ne duhet t’i besojmë SHBA-së sa i përket kufijve tanë.

Ata te të cilët kemi pasur dyshim janë dy presidentët (Hashim Thaçi dhe Aleksandar Vuçiq), të cilët e patën hapur temën e korrigjimit të kufijve apo edhe shkëmbimit, siç e quanin kohë pas kohe.

Mendoj që është sukses dhe tejet me rëndësi që kemi një rol shumë më aktiv të Shteteve të Bashkuara. Edhe pjesa ekonomike është pjesë me rëndësi, e cila është e mirëpritur për tërë rajonin tonë, por, aty ku delegacioni ynë ka dështuar janë pikërisht pjesët, e thashë, që kanë të bëjnë me emrin kushtetues të vendit, me njohjen reciproke dhe të mini-Shengeni.

Rihapja e temës së Asociacionit, brengosëse

Brenga themelore sot, mendoj unë, nuk do të duhet të jetë çfarë ka ndodhur në Uashington. Brenga jonë themelore sot është se çfarë është duke ndodhur në Bruksel, sepse informatat që na vijnë çdo ditë nga zyrtarë të Brukselit është që kemi shumë arsye për t’u brengosur.

Për fat të keq, kryeministri aktual është i vetmi zyrtar publik i Kosovës, që ka pranuar deri më sot që të rihapet tema e Asociacionit të komunave (me shumicë) serbe. E dyta, është i vetmi zyrtar publik deri sot që e kundërshton vendimin e Gjykatës Kushtetuese për Asociacionin të vitit 2015 dhe kishte deklaruar publikisht dje (10 shtator) në Parlamentin Evropian se do ta zbatojë plotësisht Marrëveshjen për Asociacionin të vitit 2015.

Kjo marrëveshje në tërësi ka rënë poshtë nga Gjykata Kushtetuese, është hedhur poshtë, dhe diku prej titullit e deri te pika e fundit – gati secila pjesë e saj është konsideruar në kundërshtim me Kushtetutën. Tani kryeministri aktual del dhe thotë se ne duhet ta zbatojmë një dokument që është nënshkruar në Bruksel, e që është, sipas vendimit të Gjykatës, në kundërshtim të plotë me Kushtetutën tonë.

Unë mendoj që ky është sfidimi më i madh sistemit tonë kushtetues që i bëhet nga një kryeministër përgjatë këtyre viteve të fundit, sepse çdo kryeministër nga viti 2015 e tutje, ka thënë se ne do ta respektojmë vendimin e Gjykatës Kushtetuese, rrjedhimisht nuk mund të zbatohet marrëveshja e vitit 2015. Duhet të zgjedhësh në mes të Kushtetutës tënde dhe Marrëveshjes së vitit 2015, ose dokumentit, sepse gjykata e ka konsideruar dokument të ndërmjetmë dhe jo marrëveshje.

Tani kemi një kryeministër që thotë se do ta zbatojë atë në tërësi, dhe pse e di që sipas vetë gjykatës sonë, është në kundërshtim të plotë me Kushtetutën. Krijon kompetenca ekzekutive për atë Asociacion, që është një lloj hapi, drejt një autonomie territoriale me kompetenca ekzekutive për serbët në veri dhe, i cili është një lloj preludi, një lloj hapi paraprak për ndarje, sepse ne e dimë çfarë po ndodh sot në Republikën Srpska.

Pra, pak a shumë, është modeli i njëjtë që synohet nga ana e Serbisë, të ndërtohet edhe në veri të vendit. Prandaj, tani me aq lehtësi të thuhet se po, do ta zbatojmë, dhe madje do ta vendosim si pjesë të marrëveshjes finale, që do të arrihet në Bruksel ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, unë mendoj që është një prej dështimeve më të mëdha, në mos më i madhi në komplet negociatat në mes të Kosovës dhe Serbisë, që kanë ndodhur nën ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian nga viti 2011 e këndej.

Në Bruksel po ndodh marrëveshje e re

Radio Evropa e Lirë: A do të thotë kjo që po krijohen parakushtet për marrëveshje të reja në Bruksel?

Vjosa Osmani: Po, pikërisht, kjo është duke ndodhur, sepse ne çfarë po dëgjojmë, pasi informata konkrete me shkrim akoma nuk kemi rreth asaj se çfarë po ndodh në Bruksel, mirëpo nga deklaratat që po jepen, thuhet se është rihapur çështja e Asociacionit, çështje që ka qenë e mbyllur me vendimin e Gjykatës sonë Kushtetuese.

Gjithashtu, është rihapur çështja e pronave, çështja e cila ka qenë e mbyllur për Republikën e Kosovës që nga 17 Shkurti i vitit 2008, dhe po rihapen çështje të të drejtave të pakicave, çështje që ne i kemi mbyllur me Pakon e Ahtisarit dhe me Kushtetutën e Republikës së Kosovës. Kjo, sepse ju e dini, me të gjitha ato koncesione që janë bërë në Pakon e Ahtisarit, Kosova pati ardhur buzë defunksionalitetit të plotë. Tani nëse bëhen edhe hapa tutje në praktikë, do të nënkuptojë një Republikë Srpska të re në veri, dhe do ta defunksionalizojë shtetin tonë, do të krijojë kriza të njëpasnjëshme dhe kjo në fakt nuk është e mirë as për ne, as për rajonin, sepse rajoni do të vazhdojë të jetë në krizë, siç po prodhon krizë Republika Srpska, që është pjesë e Bosnjës, dhe do t’iu duhet edhe Bashkimit Evropian edhe Shteteve të Bashkuara të kontribojnë në stabilitet.

Ka ardhur koha që kapitullin me Serbinë ta përmbyllim përmes njohjes reciproke, por nuk është njohja reciproke. Pikë. Është njohja reciproke, në kufijtë aktualë, pa prekur Kushtetutën e Kosovës, pa prekur rregullimin tonë shtetëror të brendshëm dhe duke mbajtur Kosovën shtet funksional me sovranitet të plotë. Atëherë ka kuptim njohja reciproke, dhe jo që duke u thirrur në njohje reciproke, të bëhet dëm i pariparueshëm brenda Republikës së Kosovës.

Për këto gjëra, delegacioni i Kosovës duhet të jetë tejet i kujdesshëm. Për mua është befasuese se si spektri politik sot po e merr me aq qetësi deklaratën e djeshme të kryeministrit se do ta zbatojë Asociacionin e vitit 2015, përkundër faktit që Gjykata Kushtetuese e ka rrëzuar.

Ju e dini që ka pasur edhe protesta të dhunshme në Republikën e Kosovës, ka pasur krizë të madhe politike dhe të sigurisë për gati dy vjet me radhë shkaku i asaj marrëveshjeje. Gjykata Kushtetuese në fund e rrëzoi dhe tani kemi një qeveri që dëshiron ta shtyjë përpara, edhe pse e di që ai model që i jep kompetenca ekzekutive një trupi që në fund do të mund të ndahet, është tepër i rrezikshëm për shtetin tonë, dhe aq më tepër është në kundërshtim me Kushtetutën.

Pra, të thuhet me aq lehtësi që, po, jam duke rinegociauar një temë që është në kundërshtim me Kushtetutën dhe më pas të vish para Kuvendit të Kosovës dhe pa fije turpi të thuash unë nuk flas kurrë për Kushtetutën, është vërtet diçka që do të duhej të ishte e papranueshme për secilin që mendon për këtë Republikë, për secilin që mendon se si do të mbijetojë shteti ynë edhe në vjetët e ardhshëm.

Radio Evropa e Lirë: E përmendët njohjen reciproke ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Por a mendoni se janë reale këto pritje në fazën, në të cilën janë raportet tanishme ndërmjet Kosovës dhe Serbisë?

Vjosa Osmani: Raportet e tanishme ndërmjet Kosovës dhe Serbisë janë si janë për faj të Serbisë dhe asnjëherë për faj të Kosovës. Unë mendoj që një gabim, që institucionet tona kanë bërë përgjatë këtyre viteve, është që vazhdimisht kemi gëlltitur dhe nuk është thënë e vërteta e krimeve të Serbisë në atë tavolinë. Tani, ky procesi i ashtuquajtur për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, më shumë ka shërbyer për normalizimin e (presidentit të Serbisë, Aleksandar) Vuçiqit si politikan, nga një ish-ministër i propagandës së Millosheviqit, në një person që tani konsiderohet si pro-evropian, i hapur dhe të tjera.

Pra, e ka normalizuar Vuçiqin para syve të botës, por në asnjë moment nuk i ka normalizuar raportet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, sepse Serbia nuk dëshiron raporte normale. Serbia jeton duke shkaktuar kriza. Shikojeni historinë e saj. Edhe tash, historinë e afërt. Do të thotë, shkakton kriza me Kroacinë, shkakton probleme edhe me Bosnjën, shkakton probleme edhe me Maqedoninë e (e Veriut).

Për sa i përket raportit të kishave, shkakton probleme edhe me shtete përtej. Shkakton probleme me pakicat, shkakton probleme me gazetarët, i shkelin të drejtat e njeriut në mënyrë aq eklatante dhe prapë shpëtojnë. Pse? Duke thënë “ne po bëjnë kompromise”, thjeshtë, duke u ulur në tavolinë. Serbia nuk është duke bërë asnjë kompromis duke u ulur në tavolinë. Merreni dhe shikojeni listën e koncesioneve që e ka bërë Republika e Kosovës nga 2007 e tutje dhe shikojeni pastaj listën e koncesioneve që ka bërë Serbia. Ju siguroj që lista e koncesioneve të Kosovës do t’ju marrë ditë të tëra që ta lexoni. Kurse, listën e Serbisë do ta lexoni për dy sekonda, sepse janë të vogla dhe për më shumë, nuk i ka zbatuar as ato pak që i ka bërë. Pra, Serbia nuk është duke bërë fare, asnjë kompromis.

Kosova bën kompromis me vetë faktin që ulet përballë një agresori, i cili ka kryer gjenocid në Kosovë, kurrë nuk ka kërkuar falje dhe akoma i fsheh trupat e më të dashurve tanë. Akoma fsheh trupa të fëmijëve të vrarë, të familjeve të tëra në Kosovë. Dhe Kosova, thjesht, ka heshtur para një realiteti të tillë, pra, që përballë e kemi një agresor, i cili po i mban peng trupat e qytetarëve tanë dhe ka pranuar njëfarë lloj situate ku u thuhet kosovarëve që “edhe ju duhet të jepni diçka”.

Ne e kemi dhënë më të shtrenjtën tonë. I kemi dhënë njerëzit tanë, shumë prej të cilëve ende nuk dihet se ku janë, sepse kanë qenë në varreza masive në pjesë të ndryshme të Serbisë. Kur e jep më të shtrenjtën tënde, deri edhe mbi 1 mijë fëmijë, natyrisht që është krejtësisht qasje e gabuar që Kosova të ulet në tavolinë me pretendimin që duhet ta shpërblesh Serbinë edhe me diçka shtesë, për krimet që i ka kryer, qoftë me territor, qoftë me një autonomi për serbët, të cilën ajo do ta shfrytëzojë në qoftë se formohet, për ta destabilizuar Kosovën edhe për dekada të tjera.

LDK-ja më përjashtoi

Radio Evropa e Lirë: Zonja Osmani, kalojmë në një temë tjetër. A jeni pjesë e Lidhjes Demokratike të Kosovës (LDK) apo kjo tashmë është vetëm në nivel formal?

Vjosa Osmani: Lidhja Demokratike e Kosovës ka marrë vendim për të më përjashtuar, më 21 qershor të këtij viti, nga pozitat që kam pasur në atë subjekt politik, në të cilin janë bërë 20 vjet që kam pasur aktivitet dhe ky ka qenë vendim i tyre. Nuk ka qenë në asnjë moment vendim i imi. Ka qenë vendim, të cilin e kam kundërshtuar, sepse gjatë krejt kësaj periudhe, që një shumicë brenda strukturave aktuale të LDK-së më ka kundërshtuar. Unë kam qenë ajo që i kam mbrojtur parimet e LDK-së dhe parimet me të cilat kemi dalë para qytetarëve tanë në zgjedhjet e fundit.

Kurse, ata që më përjashtuan e kanë bërë të kundërtën. Pra, nuk kanë mbrojtur as parimet e LDK-së, as vlerat e LDK-së e aq më pak fjalën e dhënë para qytetarëve. Kjo ka qenë zgjedhje e tyre, që të më përjashtojnë. Pra, ndarja e rrugëve, ka qenë vendim i tyre dhe natyrisht që nuk më kanë lënë rrugë tjetër, sepse në momentin kur përjashtohesh, nuk mund thjesht të rrish të dera dhe të presësh derisa të hapet ajo derë sërish.

Radio Evropa e Lirë: Do të thotë, ju jeni jashtë Lidhjes Demokratike të Kosovës?

Vjosa Osmani: Unë jam përjashtuar nga Lidhja demokratike e Kosovës, më 21 qershor. Ky është realiteti, të cilin shumë njerëz po tentojnë ta relativizojnë. Por e vërteta është kjo. Është e vetmja e vërtetë dhe nuk ka të vërtetë tjetër. Në daç quaje përjashtim ose lirim nga detyra apo çka të duash. Është largim. Më kanë larguar, sepse nuk e duan kontributin tim. Më kanë larguar, sepse nuk e duan qëndrimin tim, nuk i duan idetë e mia, nuk e duan prezencën time. Në fakt, ato i donin vetëm në kohë zgjedhjesh, por tash nuk po i duan më. Kështu që ka qenë vendim i tyre që të vazhdojnë rrugën që e kanë zgjedhur, që është rrugë në kundërshtim me vullnetin qytetar të 6 tetorit. Kanë zgjedhur rrugë tjetër dhe dëshirojnë ta ecin pa mua. Është rrugë e zgjedhur nga ana e tyre.

Radio Evropa e Lirë: A keni pasur ofertë që të kaloni në Lëvizjen Vetëvendosje?

Vjosa Osmani: Edhe Lëvizja Vetëvendosje, por edhe çdokush tjetër, e dinë që unë nuk jam person që merrem me oferta, me transfere, me çështje të tilla. Ne ulemi dhe diskutojmë se si mund të bashkëpunojmë në të ardhmen, në mënyrë që t’i ndihmojmë këtij vendi që të merret me sfidën numër një që e ka, që është kapja e shtetit. Pra, bashkëpunimi im me ta është në këtë kontekst.

Me secilin njeri të Kosovës që e ka qëllimin e tillë të mirë, unë bashkëpunoj. Mirëpo, unë e kam bërë të qartë që nuk është se kam ndonjë qëllim që të kaloj në ndonjë nga subjektet tjera aktuale.

Për momentin, bashkë me bashkëpunëtorët e mi jam duke analizuar se si do të jetë angazhimi im politik, në qoftë se ka zgjedhje së shpejti.

Iniciativa e re politike, mundësi për profesionistët dhe njerëzit me integritet

Radio Evropa e Lirë: Keni paralajmëruar një iniciativë të re politike. A e shihni këtë si të vetmen mënyrë që të mbeteni në politikë, momentalisht?

Vjosa Osmani: Tash, mundësitë janë të shumta. Mirëpo, mua më duhet ta zgjedh mundësinë më të mirë për të dhënë kontribut që vendi im të ecë përpara. Përderisa LDK-ja nuk e dëshiron kontributin tim, unë jam e detyruar që të shikoj se si këtë kontribut ta kanalizoj në mënyrën më të mirë.

Iniciativa është diçka që jemi duke e diskutuar. Pra, jemi vetëm në fazën e diskutimeve të ideve se si do të mund të funksiononte diçka e tillë, me njerëz intelektualë, me njerëz të ngritur, me njerëz që e duan këtë vend, me njerëz profesionistë dhe me integritet.

Shumë herë në Kosovë krijohet përshtypja që ndonjë iniciativë politike ose cilado ide që dëshiron ta çosh përpara – edhe hiç pa qenë iniciativë – duhet të bëhet vetëm me njerëzit që janë aktualisht në politikë.

Jo. Besomëni, njerëzit më të mirë, profesionistë, na kanë mbetur jashtë, sepse aq shumë u është gërditur ajo çka ka ndodhur në institucionet tona qe 20 vjet, sa që më shumë e kanë parë veten duke punuar qoftë në sektorin privat, qoftë në mënyra tjera, qoftë edhe jashtë vendit, diaspora jonë dhe kanë vazhduar kontributin e tyre për vendin, por jo brenda institucioneve. Kështu që, tash, të pretendohet që çfarëdo iniciative e re duhet patjetër vetëm të bëjë një lloj grupimi dhe riorganizimi të njerëzve aktualë, unë mendoj që është gabim.

Ne duhet të sigurohemi përfundimisht që dyert e institucioneve tona t’i hapim për njerëzit profesionistë, për njerëzit me integritet, njerëz të rinj dhe njerëz që kanë se çfarë i japin këtyre institucioneve dhe vendit. Por, po e përsëris, këto janë vetëm ide që i diskutojmë për momentin. Kurdo që shpallen zgjedhjet e reja, ne atëherë do të shohim që të konkretizojmë.

Radio Evropa e Lirë: Do të thotë, nuk dihet se kush do të jetë pjesë e kësaj iniciative, apo…?

Vjosa Osmani: Ndoshta edhe dihet, por janë çështje që konkretizohen pak më vonë, sepse, siç e thashë, është në nivel të ideve akoma dhe kur jemi duke diskutuar ide, është tepër herët të flitet për njerëz. Do të thotë, për njerëz flitet vetëm kur një iniciativë e tillë do të konsolidohej, do të regjistrohej formalisht dhe atëherë e vlen që të flasim me emra. Për momentin, ne jemi në proces të diskutimeve, kështu që nuk ka asnjë kuptim që të flasim për emra për momentin.

Radio Evropa e Lirë: Për çka do të angazhohet kjo inicativë?

Vjosa Osmani: Për çkapjen e shtetit, demokratizimin e vendit dhe hapjen e rrugës për profesionistët e vërtetë dhe njerëzit me integritet, që ta bjënë këtë shtet ashtu siç e meritojnë qytetarët tanë dhe ta bëjnë këtë shtet një vend me të cilin ata do të mburren, e jo një vend nga i cili dëshirojnë të ikin.

Angazhimi jashtë LDK-së, angazhim i përkohshëm?

Radio Evropa e Lirë: Kur bëhet fjalë për angazhimin tuaj në parti, a e shihni veten në të ardhmen vetëm në Lidhjen Demokratike të Kosovës apo edhe në ndonjë parti tjetër?

Vjosa Osmani: Unë do të pres të shoh se çka do të ndodhë në LDK përgjatë këtyre viteve. Nëqoftëse aty vërtet ka një lëvizje për reformim, i cili i sjell në pah njerëzit, të cilët e mbajnë fjalën publike, kanë përgjegjësi për fjalën publike, nuk përzihen me parti, të cilat janë shquar për krim e korrupsion, por janë vërtet të interesuar që nëpërmjet qeverisjes së pastër dhe qeverisjes vetëm me partnerë të tjerë të pastër ta bëjnë Kosovën shtet ku ka shpresë, sidomos për rininë tonë, atëherë natyrisht që unë do të rikthehem.

Prandaj, edhe unë angazhimin në këto zgjedhje që mund të vijnë së shpejti, e shoh si një lloj angazhimi të përkohshëm, dhe është edhe një votë edhe për reformimin e LDK-së, sepse do të jetë një mesazh që LDK-ja vërtet duhet të reformohet, duhet të ndryshojë, duhet të hapet për njerëz të cilët e mbajnë fjalën dhe jo të konsiderohet se, ajo çka ka ndodhur prej 6 tetorit e tutje është normalitet.

Nuk është normale të dalësh para qytetarëve me diçka komplet tjetër dhe tani t’u servosh duke devijuar në tërësi vullnetin e tyre, diçka komplet të kundërt. Në një shoqëri demokratike, nuk është normale dhe duhet të ndalemi dhe të mos tentojmë ta normalizojmë edhe më tutje, ta arsyetojmë me faktin se çdo parti hyn në zgjedhje veç që të qeverisë. Jo, jo – për të qeverisur po – por për të qeverisur mirë, për të qeverisur me partnerë si duhet, të qeverisë me njerëz që nuk janë të zhytur në krim e korrupsion, të qeverisë duke mbrojtur interesin e shtetit tënd, duke dhënë shembull se kur u thua diçka qytetarëve, ke përgjegjësi për fjalën publike.

Ashtu qeveriset në një vend demokratik, mund ta shihni, secili prej nesh që kemi jetuar në shtete të zhvilluara demokratike për një periudhë, e kemi parë se çka nënkupton qeverisja e mirë, e jo vetëm të thuhet qëllimi qenka pushteti. Nuk mund të jetë vetëm pushteti qëllim, duhet partia politike, qeverisjen apo pushtetin duhet ta shfrytëzojë për të arritur diçka të mirë për qytetarët e jo për të arritur diçka të mirë vetëm për vetveten. Prandaj, edhe po e them, ky për mua është një angazhim i përkohshëm me qëllim që unë t’i ndihmoj nga jashtë, të tjerët të ndihmojnë nga brenda e LDK-ja t’u rikthehet vlerave të saj të vërteta.

Presidenti Ibrahim Rugova mbetet lideri ynë historik për shumë arsye, për orientim strategjik e shumëçka tjetër. Por më të rëndësishmen nuk e përmendin – ai e ka dashur popullin e vet, i ka dashur njerëzit e tij, nuk i ka rrejtë kurrë, për këtë arsye e kanë dashur edhe ata atë, për këtë arsye nuk ia kanë kthyer shpinën kurrë, për këtë arsye mbetet lideri me mbështetjen më të madhe popullore në historinë tonë, për këtë arsye ka qenë president i të gjithëve, jo vetëm i partisë, sepse ka pasur përgjegjësi publike ndaj fjalës që ua ka dhënë qytetarëve. Pra, nuk ka hyrë në zgjedhje veç për të marrë pak pushtet, por ka hyrë në zgjedhje që të mos ua kthejë shpinën qytetarëve të vet. Prandaj, edhe unë tash kur i dëgjoj këto idetë, jo dikush do t’i marrë kaq përqind e aq përqind, e them një gjë: e mira e së mirës është që për këtë do të vendosin në fund qytetarët.

Radio Evropa e Lirë: Nëpërmjet iniciativës, të cilën po e paralajmëroni, a do të ketë vija të kuqe apo të gjelbra të bashkëpunimit me subjekte të caktuara politike?

Vjosa Osmani: Natyrisht që do të ketë. Mirëpo, pak mos u ngutni sepse unë po e them, iniciativa nuk është formuar, është vetëm ide, është ide e cila ka për qëllim që t’i japë mundësinë një grupi të njerëzve­ profesionistë që të bëhen pjesë e politikës dhe ta ndihmojnë vendin, institucionet, duke dhënë kontribut profesional e me integritet. Nëqoftëse do të arrihet të bëhet një gjë e tillë, e kam bërë të qartë edhe më herët dhe po e përsëris, ne e shohim si partner koalicioni, apo së paku kështu mendoj unë po edhe bashkëpunëtorët e tjerë me të cilët diskutojmë, si partner të vetëm dhe të pakontestueshëm për këtë fazë e shohim Lëvizjen Vetëvendosje, bashkë me të cilën besoj do të mund të ndërtonim një koalicion parimor, që ka për qëllim të merrët me problemet më imediate të qytetarëve tanë.

Përkundër faktit, që unë vazhdoj të besoj në vlerat e qendrës së djathtë, ata janë një parti e qendrës së majtë, kemi shembuj të shumtë nëpër botë, psh në Gjermani por dhe vende të tjera, kur për arsye dhe kauza më të mëdha kanë vendosur në program të përbashkët, kurse dallimet ideologjike do t’i shihni ndërkohë. Mirëpo, është një kauzë tepër më e madhe që do të mund të na sillte neve bashkë në qeverisje në rast se natyrisht arrijmë të konsolidojmë diçka të tillë që po e përsëris, për momentin është në fazë të ideve.

Radio Evropa e Lirë: Zonja Osmani, gjatë mandatit tuaj si kryetare e Kuvendit të Kosovës, në mjaft raste është shënuar degradim i gjuhës parlamentare dhe sjelljeve parlamentare, nga ana e deputetëve të caktuar, përfshirë edhe ndaj jush. Pse, sipas jush, ka ardhur deri te një degradim i tillë dhe a ka sanksione të mjaftueshme efektive që mund të parandalojnë një gjuhë dhe një sjellje të tillë?

Vjosa Osmani: Jo për fat të keq nuk ka sanksione të mjaftueshme, por jemi duke punuar në këtë drejtim me rregulloren e re të Kuvendit të Kosovës, e cila është akoma një draft. Është një situatë e rëndë për shkak se ju i dëgjoni vetëm ato që dëgjohen në mikrofon. Çka ndodh aty, do të thotë numri i fyerjeve në raport me mua sa herë që dal në mikrofon, sa herë jam duke e udhëhequr seancën me qëllim që të degradojnë komplet udhëheqjen e seancave, po flas për deputetë të caktuar, është tejet i madh. Mirëpo, jam mësuar që t’i injoroj shumicën dërmuese prej tyre, sepse në radhë të parë shumë prej tyre e tregojnë edukatën e vet dhe e dyta tregojnë që nuk kanë ardhur aty, disa prej tyre, që të kontribuojnë për çështje që janë në interes qytetar por për të treguar sjellje që, për fat të keq, siç e dëshmuan këto vite, shpesh herë edhe janë sjellje banditeske. Pra, të tillat nuk do të duhej të lejoheshin asnjëherë në Kuvendin e Republikës së Kosovës, por siç e thashë, mundësitë e reagimit ekzistojnë, mirëpo problemi është që pastaj për zbatimin e tyre është një komplikim i madh se si është paraparë në rregullat aktuale.

Pra, shpeshherë ka deputetë aty që më kanë thënë që jam e ashpër, mirëpo problemi është ky, duhet ta kuptojnë njëherë e përgjithmonë, si kryetare e Kuvendit unë kam detyra të qarta. Nëqoftëse një deputet e parandalon mbarëvajtjen e seancës është detyrë imja, nuk është çështje e dëshirës, është detyrë imja që ta paralajmëroj atë deputet. Unë thjesht e kryej detyrën time. Por, aty ka pasur tentime të ndryshme, si duket dikush i ka mashtruar se mund të frikësohem. Le ta harrojnë që me sulmet, me tentim-denigrimet, me fyerjet e tyre, që mund ta frikësojnë dikë, le ta harrojnë.

Dërgimi i kërkesës së presidentit Thaçi për mandatin e Dhomave të Specializuara, pas 14 shtatorit

Radio Evropa e Lirë: Zonja Osmani, presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, e ka proceduar në Kuvendin e Kosovës një kërkesë për amandamentimin e Kushtetutës lidhur me vazhdimin e mandatit të Dhomave të Specializuara dhe Prokurorit të Specializuar me seli në Hagë, që njihet si Gjykata Speciale për krime të luftës në Kosovë. Para se kjo të procedohet për votim nga deputetët e Kuvendit, ju si kryetare e Kuvendit, duhet ta dërgoni këtë propozim për vlerësim në Gjykatën Kushtetuese për të vlerësuar nëse ndryshimi i propozuar pakëson ndonjë të drejtë apo liri të përcaktuar në Kushtetutë. Kur do ta dërgoni?

Vjosa Osmani: Kuvendi i Kosovës akoma nuk është mbledhur dhe që nga data 14 shtator, ashtu siç parashihet në Kushtetutën e Republikës së Kosovës, e gjithë administrata e Kuvendit do të kthehet, të gjithë deputetët do të kthehen dhe vetëm nga ajo datë ne do të mund të pranojmë dokumente, propozime, pra nga e hëna e tutje. Në momentin që ai dokument protokollohet, në momentin që Kuvendi kthehet dhe fillon të punojë, sepse në periudhën e pushimit që parashihet me Kushtetutë, Kuvendi nuk punon, pra nuk mblidhet as për të shqyrtuar dokumente asnjë nga trupat e tij, unë do ta shqyrtoj si kryetare e Kuvendit, faktikisht do ta marr atë dokument dhe do të veproj ashtu siç e kërkon Kushtetuta, ashtu siç e kërkon amendamenti 24 i Kushtetutës dhe ashtu siç e kërkon Ligji për Dhomat e Specializuara.

Në anën tjetër, natyrisht që unë do ta kryej detyrën time kushtetuese, por një hedhje sy asaj që është propozuar sa e kam parë në media, tregon që është një amendament për një çështje që tashmë është e zgjidhur, sepse mandati i Dhomave të Specializuara vazhdon automatikisht siç e dini, në përputhje me një marrëveshje që është ratifikuar në Kuvendin e Kosovës, parasheh që duhet një lloj njoftimi nga ana e Këshillit për përfundim të këtij mandati. Ai njoftim akoma nuk ka ardhur, rrjedhimisht mandati dhe fare pak edhe amendament-mandati i Dhomave të Specializuara vazhdon edhe tani janë duke vepruar me mandat të plotë.

Intervista – Joe DioGuardi: Njohja nga Izraeli rezultati më i mirë i marrëveshjes në Shtëpinë e Bardhë

Ish-Kongresisti Joe DioGuardi dhe kryetari i Lidhjes Qytetare Shqiptaro-Amerikane, në një intervistë për Gazetën Express ka folur për marrëveshjen e normalizimit ekonomik mes Kosovës dhe Serbisë, rolin e ShBA’së në dialog dhe zgjedhjet e ardhshme presidenciale në Amerikë. Ai ka thënë se njohja e Kosovës nga Izraeli ka qenë rezultati më i mirë i arritur për Kosovën në Shtëpinë e Bardhë.

DioGuardi i cili ka qenë avokues për të drejtat e shqiptarëve të Kosovës qysh në mandatin e parë të tij si anëtar i kongresit amerikan në fund të viteve të 80’ta, ka thënë se Kosova duhet të mbajë lidhjen e veçantë me ShBA’të pavarësisht se cila administratë është në Washington pasi shqiptarët gjithmonë kanë punuar me dy partitë, Demokrate dhe Republikane.

Kryetari i Lidhjes Qytetare Shqiptaro-Amerikane u shpreh se ShBA’ja ka qenë shtyllë e Kosovës në rrugën drejt lirisë e pavarësisë.

Gazeta Express: Të premten e kaluar në Shtëpinë e Bardhë u arrit një marrëveshje për normalizim ekonomik mes Kosovës dhe Serbisë. Si e shihni këtë marrëveshje dhe a është përfituese për Kosovën?

Joe DioGuardi: Së pari më lër të them një gjë drejt në fillim: Rezultati më i mirë i takimit në Shtëpinë e Bardhë mes Kosovës dhe Serbisë është njohja e pavarësisë së Kosovës nga Izraeli. Ky është një hap I rëndësishëm për të rritur qëndrueshmërinë ndërkombëtare të Kosovës. Populli i Izraelit dhe shqiptarët gjithmonë kanë ndarë një miqësi unike që daton nga ditët më të errëta të Holokaustit kur shqiptarët rezistuan për të shpëtuar hebrenjtë, duke rrezikuar edhe jetët e tyre. Kështu që njohja nga Izraeli është një fitore e madhe dhe e rëndësishme për Kosovën dhe jam i gëzuar për këtë. Pjesa tjetër e marrëveshjes duket e mjegullt, thënë më së buti dhe mos të harrojmë që nuk është një marrëveshje përfundimtare dhe gjithëpërfshirëse. Për sa kohë që jep rezultate në përbërësit ekonomikë që ofrojnë vende pune për Kosovën, megjithatë, do të ishte një marrëveshje e dobishme. Por përderisa ajo ndodhë, rezultati më i mirë i marrëveshjes ishte njohja nga Izraeli.

Gazeta Express: A mendoni se qeveria e Shteteve të Bashkuara të Amerikës duhet të marr rol udhëheqës në negociatat mes Kosovës dhe Serbisë që do të përfundonin në njohje reciproke apo duhet të lihet tek Bashkimi Evropian për ta përmbyllur këtë çështje?

Joe DioGuardi: Shtetet e Bashkuara të Amerikës kanë qenë shtyllë e Kosovës në rrugën drejt lirisë dhe pavarësisë. Por ta kemi të qartë, miqtë dhe përkrahësit më të mëdhenj të Kosovës kanë qenë në Kongresin amerikan. Roli i Lidhjes Qytetare Shqiptaro-Amerikane ka qenë jetik në të mësuarit (informimin) e anëtarëve kyçë të Kongresit, të cilët më pas punuan me ne për formësimin e politikës së jashtme të ShBA-së në favor të kërkesave legjitime dhe të drejta për liri dhe pavarësi. Vërtet, përpjekja e vështirë e Kosovës për liri dhe pavarësi për herë të parë është ngritur në Kongresin e ShBA-së në vitin 1986, kur unë isha anëtar i Kongresit dhe e kisha paraqitur rezolutën e parë kongresiste në përkrahje të shqiptarëve në Kosovë. E njëjta rezolutë ishte paraqitur në Senatin e Shteteve të Bashkuara, me kërkesën time, nga senatori i atëhershëm, Bob Dole. Të mos harrojmë se ne gjithmonë kemi punuar dhe vazhdojmë të punojmë në bazë dypartiake dhe kjo ka qenë një formulë e rëndësishme për suksesin tonë. Historia na tregon se pa përfshirjen e ShBA’së, Kosova nuk do të ishte e suksesshme sa ka qenë. Dua të jem i qartë se suksesi i brendshëm në Kosovë mbetet i diskutueshëm, thënë më së paku. Korrupsioni i përhapur gjerësisht dhe nepotizmi politik kanë qenë një problem i madh për Kosovën. Më vjen keq të shoh se pas më shumë se 20 vjetëve pas çlirimit të Kosovës dhe rreth 12 vjet pas pavarësisë së saj, ajo mbetet një vend i varfër. Pa një ekonomi të fortë, pavarësia e Kosovës mbetet vetëm një fakt në letër. Megjithatë, kam shpresë se po i afrohemi fundit të kësaj epoke të nepotizmit politik dhe korrupsionit. Duket se kemi një gjeneratë të re të liderëve të rij, të zgjuar dhe të edukuar mirë që po del në sipërfaqe. Unë besoj se këta individë ndikojnë në të ardhmen e Kosovës në një mënyrë shumë pozitive. Një gjeneratë e liderëve të këtillë në fakt mund ta bëjë Kosovën vendin që e meritojnë shqiptarët – të lirë, të fuqishme dhe të begatë – dhe anëtare të plotë të komunitetit ndërkombëtar, përfshirë BE-në. Prandaj, përfshirja dhe përkrahja e Shteteve të Bashkuara për Kosovën nuk do të duhej të trajtohej si ekskluzive në mënyrë reciproke, si ajo e BE-së. Kosova ka shumë aleatë të rëndësishëm në BE-, siç janë Gjermania, Zvicra, Britania e Madhe, për shembull. Perspektiva e anëtarësimit evropian të Kosovës kurrë nuk duhet të anashkalohet, por lidhja e veçantë me Shtetet e Bashkuara duhet të ruhet gjithmonë.

Gazeta Express: Më 3 nëntor do të mbahen zgjedhjet presidenciale në ShBA. Nëse kandidati demokrat Joe Biden fiton zgjedhjet, çfarë do të ndryshojë në politikat amerikane ndaj Kosovës dhe a do të implementohet marrëveshja për normalizimin ekonomik e nënshkruar më 4 shtator?

Joe DioGuardi: Më duhet ta them se zgjedhjet e ardhshme presidenciale në ShBA do të sjellin një ndryshim të rëndësishëm jo vetëm për ShBA’në por edhe për botën gjithashtu. Duhet ta kuptoni se ne kemi një lidhje të veçantë me Joe Biden. Unë si një republikan dhe bashkëshortja ime si një demokrate kemi punuar me Bidenin shumë sidomos kur ai ka qenë në senatin amerikan dhe ka shërbyer si Kryetar i Komitetit për Marrëdhënie me Jashtë në Senat.

Bideni gjithmonë ka qenë një përkrahës i lirisë së shqiptarëve dhe i pavarësisë së Kosovës. Prandaj, në një mënyrë, e kemi borxh ta përkrahim atë në garën për president. Vërtet, unë sapo i jam bashkuar një grupi të madh të ish-zyrtarëve republikanë, të cilët ia kanë ofruar përkrahjen Bidenit për president.

Por siç e kam thënë edhe më parë, kjo nuk duhet të interpretohet si anim i joni për demokratët kundër republikanëve. Ne gjithmonë kemi punuar me të dy partitë dhe do të vazhdojmë ta bëjmë këtë në interes të kauzës kombëtare shqiptare.

Nuk është e lehtë të parashikohet rezultati i zgjedhjeve tona presidenciale, por unë personalisht pres një fitore të Bidenit, sepse ka shumë realitete pikëlluese që e kanë definuar Administratën e Trumpit, sidomos së voni dhe pas kësaj pandemie globale, për të cilën ekspertët në Amerikë thonë se ka mundur të menaxhohet në një mënyrë shumë më të mirë.

Sa i përket Kosovës, pavarësisht se kush përfundon si Shef në Shtëpinë e Bardhë, marrë parasysh historinë dhe lidhjet tona me liderë të rëndësishëm në Kongresin amerikan nga dy anët e shtegut, ne do të vazhdojmë të jemi avokati më i rëndësishëm dhe thelbësor i Kosovës në Capitol Hill./GazetaExpress/

Marrëveshja në Washington, Bieber: Serbia do të fitojë avantazhe edhe pa njohjen e Kosovës

A ndodhet Bashkimi Evropian më nën presion pas marrëveshjes së Uashingtonit? A i vendos ajo Kosovën dhe Serbinë në dilemë mes SHBA dhe BE-së?

Analisti austriak, Prof. Florian Bieber, në një intervistë për Deutsche Welle analizon impaktin e marrëveshjes dhe ka një porosi për BE.

Në Kosovë e në Shqipëri marrëveshja ekonomike e Uashingtonit u përshëndet më së shumti si një hap i rëndësishëm drejt normalizimit të plotë të marrëdhënieve Kosovë-Serbi. A mendoni edhe ju kështu?

Bieber: Më duhet të them, se marrëveshjen në Uashington nuk e shoh si hap të madh në ndonjë drejtim. Nuk e shoh as si sinjal të rëndësishëm për përmirësimin e marrëdhënieve e as në drejtim të njohjes së Kosovës. Në fund të fundit në marrëveshje, që në tërësi nga ana përmbajtësore nuk ka shumë thelb, gjenden shumë pak hapa. E vetmja gjë që për Kosovën është një sinjal pozitiv, është njohja nga ana e Izraelit, e para njohje e madhe e rëndësishme që prej një kohe të caktuar. Kurse hapat e tjerë që prekin marrëdhënien Kosovë-Serbi janë më shumë të një natyre simbolike, apo pika që ndërkohë që prej muajsh apo vitesh ka pasur ujdi nga të dyja palët. Mungon qartësia, mungon substanca, dhe nuk mund të them që kjo marrëveshje më bën optimist.

Gjermania e Bashkimi Europian nuk duket se janë shumë entuziast pas marrëveshjes për të cilën nuk pati ndonjë bashkëpunim. A e sheh BE-ja atë më shumë si një listim dëshirash, se sa marrëveshje reale?

Bieber: Problemi që kemi në dialogun me Kosovës dhe Serbisë, ndërkohë që prej gati 10 vjetësh, është se deklaratat, dëshirat apo në dukje ujditë kanë qenë të një niveli deklarativ. Ky ka qenë edhe problemi i ndërmjetësimit të BE-së deri tani, që deri tani asnjëra nga palët nuk u shkrua në letër qartë, se çfarë duhet bërë saktësisht, dhe kur ka ardhur puna tek zbatimi, gjithmonë ka pasur grindje, gjë që ka çuar për shembull aty, që tani në marrëveshjen e Uashingtonit sërish përmendet njohja e diplomave, megjithëse kjo që para disa vitesh është ndërmjetësuar nga ana e BE. Në fakt nuk ecet përpara, sepse interpretimi u lihet të dyja palëve dhe secila e interpreton sipas mënyrës së vet.

Megjithatë Kosova dhe Serbia u takuan në Bruksel të hënën (07.09) në nivel të lartë madje për vazhdimin e dialogut. U prekën edhe tema të reja si ajo e asociacionit të komunave serbe, çështja e të zhdukurve, pronat, financat. A është Brukseli nën presion tani të ofrojë një rezultat konkret pas marrëveshjes së Brukselit?

Bieber: Sigurisht që e gjithë përpjekja amerikane, me iniciativën e Grenellit, emërimin e tij si ndërmjetësues i posaçëm ka bërë që BE të jetë më shumë nën presion, dhe madje ka reaguar pak më shpejt, megjithëse do thoja ende shumë ngadalë. Por takimi i tanishëm është pjesë e procesit të ri të Brukselit, përpjekjë që Miroslav Lajçak të ngrejë tani me ngadalë një proces, por të strukturuar mirë, të shpresojmë. Ky proces nuk orientohet si SHBA nga deklarime afatshkurtra të nivelit të lartë, por përpiqet të trajtojë temat e rëndësishme që kanë mbetur të hapura.

Si e shikoni qasjen e SHBA-së, që quhet si qasje ekonomike, a mund të jetë ajo një impuls për afrimin politik, që BE nuk e ka arritur në këto afër 10 vjet ndërmjetësim?

Bieber: Jam fillimisht skeptik, se nuk shoh shumë në atë marrëveshje, për sa i përket marrëdhënieve ekonomike. Bëhet fjalë për infrastrukturë, komunikim, por shkëmbim ekonomik të vërtetë, integrim, shoh shumë pak në këtë marrëveshje. Sigurisht bashkëpunimi ekonomik do vlerësuar pozitivisht, nëse ai vërtet do ecë përpara, por nuk duhet pritur, që ai të çojë automatikisht në një afrim politik. Ju kujtoj, se Greqia për shumë vite ishte investitori kryesor në Maqedoninë e Veriut, marrëdhëniet ekonomike ishin shumë të ngushta, e megjithatë vështirësitë politike mbetën. Nuk duhet besuar naivisht, se vetëm bashkëpunimi ekonomik automatikisht çon në çtensionimin e marrëdhënieve politike.

Po a nuk është një impuls shtesë, që mund t’i ndihmojë edhe BE-së të ecë përpara me procesin?

Bieber: Natyrisht përmirësimi ekonomik nuk është gjë e keqe, çdo lloj lidhjeje e kontakti mes vendeve është pozitiv. Problemi që shoh është se fjalimet për bashkëpunimin ekonomik përfundojnë me atë që thuhet, se po krijojmë lidhje hekurudhore, ajrore që ose janë në realitet, ose ende jo. Kur flet për bashkëpunim bëhet fjalë për më shumë, si qëndron puna me produktet, jo vetëm heqjen e doganave ndëshkuese, por si do veprohet me produktet e Kosovës në Serbi. Nuk duhet harruar, se në radhë të parë këto vende tregtinë e produktet i kanë në një drejtim tjetër. Pra as Kosova dhe as Serbia nuk do përfitojnë kushedi sa shumë, nëse kanë më shumë kontakte ekonomike. Duhet menduar më gjerë, për kontakte të tjera, shkëmbimin mes të rinjve, për nivel shkëmbimi në shoqërinë civile, mes intelektualëve, universiteteve, shkollave. Elitat politike kanë frikë nga një shtrirje në nivel të gjerë, është përshtypja ime, sepse ato mund të humbasin kontrollin për këtë proces.

Qoftë në takimet në Uashington apo Bruksel – për palën kosovare është e qartë dhe ka vetëm një qëllim, njohjen e Kosovës nga ana e Serbisë, edhe marrëveshja e tanishme shihet në këtë kontekst. Për Serbinë çështja e njohjes së Kosovës as që nuk shtrohet. Më larg se kaq, nuk ka si të jetë. Çfarë do të thotë atëherë kjo retorikë?

Bieber: Të dyja palët kanë qëllime të ndryshme. Për Kosovën është e qartë që njohja është qëllimi më i rëndësishëm. Për Serbinë qëllimi është që të shtyjnë sa më shumë një njohje, sepse për Serbinë në dialog në radhë të parë bëhet fjalë, që të shihet pozitivisht nga jashtë. Serbia nuk fiton shumë nga një zgjidhje e problemit. Cilat janë avantazhet atëherë…e vetmja gjë që mund të fitojë Serbia janë avantazhe në drejtim të marrëdhënieve me BE apo SHBA. Për Serbinë ideale do ishte, të fitojë këto avantazhe edhe pa rënë dakord për njohjen e Kosovës. Në një kohë që Kosova është më e bllokuar, nga mohimi serb i njohjes.

E çfarë do ta ndërpriste këtë strategji shtyrjeje?

Bieber: Kjo mund të ndërpritej, kur të bëhet e qartë, që shtyrja nuk mund të vazhdojë përjetësisht si taktikë tërhiq e mos e këput. Deri më tani BE ka qenë zemërgjerë e jo shumë kritike ndaj kësaj taktike shtyrjeje, dhe është mbajtur me premtime nga Vuçiçi, duke besuar, se dikur ai do të ishte në gjendje apo do ishte i gatshëm që të nënshkruajë një marrëveshje. Nga BE duhet njëherë që të vijë një sinjal i qartë – ose ka një marrëveshje që përmban njohjen, de jure apo de facto nga ana e Serbisë, ose ne nuk e shohim si realiste për Serbinë një proces anëtarësimi në BE. Ky mesazh i qartë i BE dikur do të bëhet i nevojshëm. Kësaj i shtohet që gjendja demokratike në Serbi në muajt e fundit është përkeqësuar.

BE e përshëndeti njohjen e Kosovës nga ana e Izraelit, kurse për zhvendosjen e ambasadës së Serbisë apo Kosovës në Jeruzalem pati një paralajmërim nga ana e BE, se kjo mund të minojë procesin e anëtarësimit në BE. A vendosen këto vende kështu në një dilemë mes SHBA-së dhe BE-së?

Bieber: Të dyja këto vende janë vendosur vetë në një dilemë në mes SHBA dhe BE-së, duke iu ekspozuar kështu prioriteteve të ndryshme. Kjo nuk është e re për Serbinë që është ndërkohë në këtë pozicion, mes BE dhe Kinës apo BE dhe Rusisë. E re është se në këtë rast bëhet fjalë për SHBA. Për Kosovën është diçka e re, por edhe aty mund të thuhet, jo pa kufi, se edhe Kosova në të shkuarën në politikën e jashtme është përpjekur gjithmonë të orientohet nga SHBA. Kjo tregon më shumë diferencat mes SHBA-së dhe BE-së. Por për të dyja vendet do thoja, se kjo është një çështje që vendoset në nëntor. Zhvendosja në Jeruzalem do të mbetet relevante, nëse në zgjedhjet presidenciale, Donald Trump rizgjidhet president i SHBA, nëse ai humbet, motivimi i Serbisë është shumë më i vogël. Për Kosovën është diçka tjetër, se Izraeli mund të kërcënojë me tërheqjen e njohjes, nëse Kosova nuk e çon ambasadën në Jeruzalem. /DW

Intervista – Kupchan: Integrimi ekonomik nuk është garanci e pajtimit politik

Dragan Shtavlanin

Nëse shikon historinë, integrimi ekonomik nuk është garancë e pajtimit politik, thotë për Radion Evropa e Lirë, Charles Kupchan, ekspert i Këshillit për Marrëdhënie me Jashtë në Shtetet e Bashkuara, duke komentuar marrëveshjen, të cilën në Shtëpinë e Bardhë e kanë nënshkruar Kosova dhe Serbia me 4 shtator.

“Në të vërtetë, në shumicën e rasteve që tash më bien në mend, ka pasur një integrim ekonomik pa ndonjë ndikim të madh politik. Për këtë arsye mendoj se është e rëndësishme të vazhdojnë bisedimet mes Prishtinës dhe Beogradit më shumë në drejtimin politik. Ndryshe, ju mund të shihni rritjen e tregtisë mes Kosovës dhe Serbisë, vendkalime të reja kufitare, autostrada, por kjo nuk çon në normalizimin politik”, thotë Kupchan, i cili njëherësh është edhe profesor në Universitetin Georgetown në Uashington.

Radio Evropa e Lirë: Kosova dhe Serbia arritën marrëveshje për normalizim ekonomik, ka njoftuar të premten presidenti amerikan, Donald Trump, duke e quajtur këtë ngjarje si një përparim të madh dhe ditë historike. Si e vlerësoni ju thelbin dhe qëllimin e vërtetë të marrëveshjes së arritur të premten?

Charles Kupchan: Mendoj se me siguri të plotë mund të thuhet se është një hap i rëndësishëm përpara, në rend të parë, pasi liderët e Kosovës dhe Serbisë kanë nënshkruar marrëveshje, e cila duhet të nxisë integrimin më të madh ekonomik. Kjo është një gjë e madhe kur kemi parasysh sa të komplikuara janë raportet mes dy vendeve, që nga shpallja e pavarësisë nga ana e Kosovës. Por, unë nuk do ta mbivlerësoja rëndësinë e kësaj marrëveshjeje. Nuk do të pajtohesha me presidentin Trump që kjo është një e arritur historike, sepse ka mbetur ende shumë për tu bërë.

Kemi parë në të kaluarën se marrëveshjet që bëhen për hekurudhat apo autostradat, nuk zbatohen gjithmonë. Të presim dhe të shohim se çfarë do të ndodhë. Por, natyrisht se ekzistojnë edhe arsye për optimizëm dhe gëzim. Kur shikoj detajet e marrëveshjes, njëra prej gjërave që më shqetësojnë është fakti se ajo është pothuajse plotësisht e natyrës ekonomike, me shumë pak përmbajtje politike. Mendoj se përmbajtja kryesore politike në marrëveshje është se Kosova për një vit nuk do të kërkojë anëtarësim në organizata ndërkombëtare, dhe që pala serbe do të pezullojë fushatën e tërheqjes së njohjeve.

Pothuajse gjithçka tjetër ka të bëjë me lidhjet ekonomike ose çështjet humanitare. Nëse shikoni prapa, marrëveshjet që janë kryesisht ekonomike dhe kanë mungesë të përmbajtjes politike nuk e arrijnë qëllimin e shpallur.

Me një qasje të ngjashme është vepruar nga administrata Trump në rastin e Izraelit dhe palestinezëve: le të përqendrohemi në ekonomi, tregti, investime. Sidoqoftë, nuk ka pasur asnjë ndryshim në marrëdhëniet e tyre.

Radio Evropa e Lirë: A nuk mendoni se normalizimi ekonomik do të mund të krijonte, të paktën pjesërisht, qetësimin e tensioneve politike?

Charles Kupchan: Mendoj se mund të ndihmojë, por nuk është garancë. Me fjalë të tjera, në fund të fundit, duhet të përfshini edhe çështjet politike dhe jo vetëm ato ekonomike. Kur e keni vetëm ekonominë dhe jo politikën, nuk do të merrni rezultatet për të cilat keni shpresuar. Shikojeni Bosnje dhe Hercegovinën, ku ka pasur mjaft investime, përpjekje të mëdha të përbashkëta mes serbëve, kroatëve dhe boshnjakëve, por në thelb nuk u arrit shumë. Shikojeni Japoninë dhe Kinën ku ka një shkëmbim të madh tregtar, por me shumë pak ndikim gjeopolitik në përmirësimin e marrëdhënieve midis tyre…shikojeni Tajvanin dhe Kinën.

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se marrëveshja ekonomike nuk do të mundet që në fund të sjellë edhe pajtimin politik, por vetëm të shërbejë si zëvëndësim i një marrëveshjeje të munguar politike mes Kosovës dhe Serbisë?

Charles Kupchan: Të them edhe njëherë, ky është një hap përpara. Prap, më mirë ky se të mos ketë asnjë rezultat. Por, nëse shihni historinë, integrimi ekonomik nuk është një garancë e pajtimit politik. Në fakt, në një numër të madh rastesh që më vijnë në mendje, ka pasur integrim ekonomik pa shumë ndikim politik. Prandaj mendoj se është e rëndësishme të vazhdohen bisedimet midis Prishtinës dhe Beogradit në një drejtim më politik. Përndryshe, ju mund të shihni një rritje të tregtisë midis Kosovës dhe Beogradit, kalime të reja kufitare, autostrada – pa çuar në normalizim politik, përveç nëse udhëheqësit nxiten të shkojnë në atë drejtim.

Radio Evropa e Lirë: Por, nëse keni autostradë, një zonë të lirë ekonomike ose një ‘Mini Schengen’, nëse njerëzit do të udhëtonin dhe investonin më lirshëm, do të bënin tregti dhe do të takonin njerëz me kombësi të ndryshme, kjo mund të zvogëlojë tensionet, të paktën pjesërisht dhe të ndihmojë në arritjen e një marrëveshjeje politike.

Charles Kupchan: Po, mund të ndihmojë. Unë e kisha fjalën se, ky është fillimi, jo fundi. Ky është hapi i parë, jo i fundit. Nëse nuk shoqërohet nga një përpjekje e jashtëzakonshme për të ecur përpara në drejtimin politik, mund të mos prodhojë rezultatin për të cilin njerëzit shpresojnë. Por, ka pasur përparim të konsiderueshëm.

Radio Evropa e Lirë: Pse nuk është kjo marrëveshje trepalëshe, por dypalëshe midis Serbisë dhe Shteteve të Bashkuara dhe Kosovës dhe Shteteve të Bashkuara? A është një lëshim për Serbinë sepse Kosova nuk është anëtare e Kombeve të Bashkuara, megjithëse është njohur nga më shumë se njëqind vende?

Charles Kupchan: Për mendimin tim, ky aspekt i marrëveshjes është shqetësues, sepse supozoj se Serbia nuk dëshironte ‘de facto’ ta njohë Qeverinë e Kosovës duke negociuar dhe nënshkruar një dokument zyrtar me të. Si rezultat, Serbia nënshkroi një marrëveshje me Shtetet e Bashkuara, ashtu si edhe Kosova.

Të dyja palët arritën një marrëveshje përmes Uashingtonit për të ecur drejt normalizimit ekonomik. Por fakti që ato nuk arritën një marrëveshje zyrtare me njëra-tjetrën është pikërisht ajo për të cilën po flas. Aty mungon politika dhe vetëm integrimi ekonomik nuk do t’i sjellë ato në atë fazë. Është një fillim i mirë, është një themel, por kjo duhet të vazhdojë. SHBA-ja dhe BE-ja duhet të vazhdojnë të bëjnë presion mbi të dyja palët për të ecur drejt normalizimit politik.

Radio Evropa e Lirë: Fakti që nuk është një marrëveshje trepalëshe, por dypalëshe, a është shenjë se Serbia ka më shumë arsye të jetë e kënaqur sesa Kosova?

Charles Kupchan: Unë mendoj se të dyja palët kanë arsye për të qenë të kënaqura, për faktin e thjeshtë se ka një shkëndijë drite në marrëdhëniet dypalëshe, një arsye për shpresë të re se ato po shkojnë në drejtimin e duhur. A është kjo gjithçka që dikush mund të shpresojë? Nuk është. A është gjithashtu pjesë e përpjekjes së SHBA-së për të nxjerrë në pah arritjet e presidentit Trump? Po. Ne jemi në mes të një fushate zgjedhore dhe presidenti Trump kishte nevojë për një fitore diplomatike sepse disa nga përpjekjet e tij më të jashtëzakonshme për të arritur një marrëveshje me Korenë e Veriut dhe Iranin nuk shkuan mirë.

Por, kohët e fundit ka bërë përparim të rëndësishëm me një marrëveshje midis Izraelit dhe Emirateve të Bashkuara Arabe. Të premten, si pjesë e bisedimeve, Serbia ra dakord të zhvendosë ambasadën e saj në Izrael – në Jerusalem dhe Kosova do të shkojë përpara drejt njohjes dhe normalizimit të marrëdhënieve me Izraelin. Këto janë gjëra të mëdha, veçanërisht në kontekstin e politikës amerikane.

Radio Evropa e Lirë: Cilat do të jenë pasojat e zbatimit të kësaj pjese të marrëveshjes? Kjo, sigurisht që do të ketë një jehonë më të gjerë, veçanërisht në Lindjen e Mesme, sepse vendet myslimane që nuk e njohin Kosovën do të jenë të pakënaqura me faktin se Serbia po lëvizë ambasadën e saj në Jerusalem. Po e marrë këtu shembull Iranin.

Gjithashtu, Teherani nuk do ta shikojë me dashamirësi nëse Beogradi dënon Hezbollahun. Në të njëjtën kohë, nëse Kosova vendos marrëdhënie diplomatike me Izraelin, ato vende myslimane që kanë njohur pavarësinë e saj nuk do të jenë të kënaqura.

Charles Kupchan: Po, është një veprim veçanërisht i guximshëm nga Kosova, duke pasur parasysh që ka një shumicë të popullsisë myslimane. Keni të drejtë kur thoni se do të ketë vende në Lindjen e Mesme që nuk do të jenë të kënaqura me atë lëvizje, por ky është një efekt anësor i negociatave me Shtetet e Bashkuara.

Radio Evropa e Lirë: Marrëveshja gjithashtu përmend ndalesën e blerjes së teknologjisë 5G nga partnerë jo të besueshëm, e cila është një referencë e fshehtë për Kinën. A do të zemërojë kjo Pekinin zyrtar, duke pasur parasysh se Serbia mbështetet shumë në Kinën, jo vetëm financiarisht?

Charles Kupchan: Serbia luan në disa letra, kështu që një ditë anon nga Perëndimi, do të thotë nga SHBA-ja dhe BE-ja, dhe të nesërmen kthehet drejt Lindjes, duke u mbështetur në Rusinë dhe Kinën. Unë mendoj se marrëveshja e çon Serbinë në Perëndim. Kinës nuk do t’i pëlqejë parashikimi në këtë dokument për teknologjinë 5G. Prandaj, mendoj se, pak nga pak, Serbia po shkon drejt orbitës Atlantike. Siç thash, marrëveshja e së premtes është një tregues i asaj kahje.

Radio Evropa e Lirë: Në ditën e parë të negociatave në Uashington, pika 10 e marrëveshjes tërhoqi vëmendjen më të madhe, e cila, siç pretendoi delegacioni serb, parashikonte njohje reciproke, por të cilën ata e refuzuan. I dërguari i presidentit të SHBA-së për dialogun, Richard Grenell, fillimisht e mohoi atë, por më vonë tha se “nuk ka negociata pa befasi”.

Tash, lind pyetja pse Shtetet e Bashkuara e përfshinë atë pikë nëse e dinin që Serbia do ta refuzonte atë dhe pse ata hoqën dorë kaq shpejt? Për shembull, në Dejton, u ushtrua një presion i madh dhe afatgjatë mbi Sllobodan Millosheviçin për të pranuar disa dispozita, të tilla si korridori me të cilin Republika Serbe në Bosnje është e ndarë në dy pjesë?

Charles Kupchan: Nuk kam informacione nga brenda se si kanë rrjedhur bisedimet, por nuk do të çuditesha nëse administrata Trump të ketë provuar t’i shkojë deri në fund dhe të arrinte normalizimin politik. Ky do të ishte një hap historik përpara. Pse mos ta provoni. Nëse jeni një negociator i mirë, atëherë edhe e bëni.

Më pas, ajo uli pritshmëritë e saj dhe ishte e kënaqur me normalizimin ekonomik, pasi e kuptoi se kjo ishte më së shumti që mund të arrinte përmes një nënshkrimi të palëve me SHBA-në dhe jo me njëra-tjetrën. Kjo, sigurisht që është më pak sesa pritej. Sidoqoftë, më mirë kaq se asgjë.

Duhet të kemi parasysh rrethanat dhe presionin që përballen në vendet e tyre Vuçiq dhe Hoti.

Në fund, do të ketë njohje të ndërsjellë

Radio Evropa e Lirë: Para takimit në Uashington, kryeministri Hoti tha se njohja e ndërsjellë mes Serbisë dhe Kosovës duhet të jetë rezultati përfundimtar i negociatave. Pas nënshkrimit të marrëveshjes të premten, ai përsëriti se ajo do të çojë në njohjen reciproke. Në cilat rrethana është e mundur të ndodhë kjo?

Charles Kupchan: Unë mendoj se kjo do të ndodhë. Pyetja është se kur dhe jo nëse do të ndodhë. Sidoqoftë, mendoj se kjo nuk do të ndodhë shumë shpejt. Unë nuk mendoj se kjo marrëveshje do të çojë në normalizimin e marrëdhënieve në muajt e ardhshëm. Unë mendoj se në fund të ditës, perspektiva për t’u anëtarësuar në BE do të jetë mjaft joshëse për të nxitur Serbinë dhe Kosovën të normalizojnë marrëdhëniet politike.

BE-ja e ka bërë të qartë se anëtarësimi i Serbisë varet nga normalizimi politik. Unë mendoj se kjo është karta më e rëndësishme. Nuk e di se kur do të ndodhë kjo. Sidoqoftë, ajo që ndodhi të premten jep sinjale se të dyja palët po shkojnë drejt normalizimit të plotë. Ne, nuk mund ta dimë kur dhe në çfarë konteksti do të ndodhë, por të paktën ata janë në rrugën e duhur.

Kjo është gjë e mirë. Vetëm koha mund të tregojë se kur ekonomia do të çojë në normalizim politik. Siç e thashë më parë, askush nuk duhet të mendojë se normalizimi ekonomik do të çojë në vetvete në normalizim politik. Kjo nuk do të ndodhë. Duhet veprimi i liderëve politikë, guximi në Beograd dhe Prishtinë. Prandaj, ky është fillimi dhe jo fundi.

Radio Evropa e Lirë: Kur flasim për normalizimin politik, ekziston një parakusht i domosdoshëm për atë që është njohja e ndërsjellë, ose është modeli i “dy Gjermanive” që është përmendur shpesh. Në këtë rast, Serbia nuk duhet të bllokojë hyrjen e Kosovës në Kombet e Bashkuara dhe organizata të tjera ndërkombëtare, por pa detyrimin për ta njohur atë. Apo mendoni se BE-ja do të insistojë në njohjen e ndërsjellë?

Charles Kupchan: Unë mendoj se BE-ja duhet dhe do të insistojë në njohjen e plotë nga Serbia. Nuk është e mjaftueshme lejimi i Kosovës për t’u bashkuar me organizatat ndërkombëtare, ndërsa refuzon ta njohë atë si shtet.

Biden, më i interesuar për Ballkanin

Radio Evropa e Lirë: Në ndërkohë, cila është siguria që kjo marrëveshje do të zbatohet. Një marrëveshje për vendosjen e trafikut ajror dhe hekurudhor midis Beogradit dhe Prishtinës u nënshkrua në Berlin në fillim të këtij viti, por pak është bërë deri më tani. A mjafton vetëm fakti që një nga garantuesit është qeveria amerikane? Gjithashtu, çfarë do të ndodhë nëse Joe Biden fiton zgjedhjet presidenciale, i cili ndoshta do të ketë një qasje tjetër?

Charles Kupchan: Nuk ka asnjë siguri se do të zbatohet. Siç e thatë, marrëveshjet e mëparshme nuk janë zbatuar. Prandaj, është mjaft e mundshme të mendohet se as kjo marrëveshje nuk do të realizohet plotësisht. Një nga problemet është që Trumpi do të përqendrohet plotësisht në politikën e brendshme deri në fund të vitit. Nëse Biden fiton, nuk besoj se Shtetet e Bashkuara do të zvogëlojnë angazhimin e tyre për këtë çështje.

Në fakt, Joe Biden i kushton më shumë vëmendje Ballkanit sesa Donald Trump dhe është më i angazhuar në rajon. Mund të supozoj se ai do të jetë shumë i interesuar të insistojë në normalizimin e marrëdhënieve midis Serbisë dhe Kosovës. Prandaj, nuk besoj se interesi i Shteteve të Bashkuara për këtë çështje do të zvogëlohet, pavarësisht nëse Trump do të fitojë ose humbasë zgjedhjet.

BE-ja dhe SHBA-ja duhet të koordinojnë aktivitetet

Radio Evropa e Lirë: Të hënën, Hoti dhe Vuçiq do të bisedojnë në Bruksel në kuadër të dialogut të ndërmjetësuar nga BE-ja. “Ne jemi në dijeni për nënshkrimin e dokumentit në Uashington”, tha një nga zëdhënësit e BE-së, Peter Stano. Ai shtoi se puna do të vazhdojë në një marrëveshje gjithëpërfshirëse që synon normalizimin e plotë të marrëdhënieve midis Kosovës dhe Serbisë, duke u përqëndruar në të gjitha çështjet e pazgjidhura.

Në të njëjtën kohë, i dërguari i posaçëm i BE-së, Mirosllav Lajcak deklaroi se BE-ja ka “vija të kuqe”. Sipas jush cili është roli i BE-së? Duket se nuk ka një koordinim të aktiviteteve me Shtetet e Bashkuara.

Charles Kupchan: Unë mendoj se kur bëhet fjalë për Kosovën, BE-ja dhe Shtetet e Bashkuara duhet të punojnë së bashku. Të dyja palët duan të njëjtin rezultat. Mendoj se është e dëmshme të shohin një lloj loje ping-pong, ku një ditë angazhohen SHBA-të dhe tjetrën BE-ja. Sidoqoftë, do të ishte më mirë sikur të gjithë të ishin në të njëjtën anë dhe të punonin së bashku.

Administrata Trump nuk është një adhuruese e madhe e BE-së dhe kjo nuk është ndonjë fshehtësi. Kështu që nuk më habit që Grenell dhe Trump duan të luajnë “shfaqjet” e tyre në këtë drejtim. Sidoqoftë, do të ishte më mirë për SHBA-në dhe BE-në sikur të koordinoheshin më për së afërmi. Mendoj se kjo do të ndodhë nëse Biden fiton. Unë mendoj se ai është shumë më i vetëdijshëm për nevojën për të punuar së bashku me partnerët në anën tjetër të Atlantikut.

Radio Evropa e Lirë: Sidoqoftë, nëse Trump fiton përsëri, a mendoni se SHBA-ja dhe BE-ja do të vazhdojnë të veprojnë në një mënyrë të pakoordinuar kur bëhet fjalë për dialogun midis Serbisë dhe Kosovës, apo ato kanë një dakordim të heshtur që Uashingtoni të këmbëngulë në aspektin ekonomik dhe Brukseli në atë politik?

Charles Kupchan: Unë nuk e di se çfarë po ndodh në prapaskenë. Trump në përgjithësi dëshiron që Shtetet e Bashkuara të veprojnë të vetme. Është një markë tregtare e presidencës së tij. Nëse fiton përsëri, ai vetëm do të përforcojë një qasje të tillë, sepse do të mendojë se ai mori mbështetjen për këtë qasje në zgjedhje.

Mund të ketë disa marrëveshje prapa skenës, por pavarësisht nëse është e mirë apo e keqe, Shtetet e Bashkuara në shumë fronte diplomatike preferojnë të veprojnë të pavarura.

Evropa është çelësi për Ballkanin

Radio Evropa e Lirë: Mbase Kosova, sikurse Serbia, janë më të prirura të pranojnë rolin udhëheqës të Shteteve të Bashkuara në dialog sesa atë të BE-së, derisa Trump është president. Sidoqoftë, siç tha vetë Vuçiq, Ballkani është gjeografikisht në Evropë dhe nëse vendet e rajonit duan të bëhen anëtare të BE-së, ato duhet të bashkëpunojnë me të.

Charles Kupchan: Po, nëse jeni një serb apo një kosovar dhe pyesni se cili vend ose pjesë e botës është më e rëndësishme për ju në dekadat e ardhshme – SHBA-ja apo Evropa Perëndimore?

Kësaj pyetje është e lehtë t’i përgjigjesh – Evropa Perëndimore. Bëhet fjalë për pozicionin gjeografik dhe shkallën e integrimit, herët a vonë, të Ballkanit në shtëpinë më të gjerë evropiane. Kjo nuk do të thotë që Shtetet e Bashkuara nuk janë një lojtar i rëndësishëm, por, siç thashë, shpërblimi i vërtetë për Serbinë në fund të këtij procesi është anëtarësimi në BE, dhe jo lidhja e veçantë me Shtetet e Bashkuara ose garantimi i qasjes në kreditë e tyre. Sigurisht, kjo është e rëndësishme dhe mund të thellojë marrëdhëniet midis Uashingtonit dhe Beogradit, por në fund të fundit, Evropa është thelbësore.

Humbja e Gjukanoviçit- shenjë pozitive e ndryshimit

Radio Evropa e Lirë: Do të kalojë pak te zhvillimet në një pjesë tjetër të Ballkanit Perëndimor, në Mal të Zi. Rezultati i zgjedhjeve parlamentare atje ishte padyshim një goditje për (presidentin e Malit të Zi) Millo Gjukanoviq. A ishte çështja e Ligjit për Lirinë e Fesë kyçe për këtë rezultat, apo është pakënaqësia e qytetarëve me udhëheqjen e tij gjithnjë e më autoritare dhe korrupsionin e përhapur?

Charles Kupchan: Kjo më kujton ngjarjet në Ukrainë, ku Kisha Ortodokse e Ukrainës u përpoq të fitonte pavarësinë nga Kisha Ortodokse Ruse. Kishat Ortodokse Serbe dhe Ruse përpiqen të mbajnë pushtetin dhe ndikimin. Në atë kontekst, Gjukanoviqi kërkoi të distancohej nga Serbia dhe të ruante autonominë e Malit të Zi. Sidoqoftë, çështja e saj është më komplekse se ajo ukrainase. Konkretisht, në Ukrainë, Rusia aneksoi Krimesë, ndërhyri në Donbas, gjë që ndikoi në forcimin e identitetit ukrainas kundër Rusisë.

Në rastin e Serbisë dhe Malit të Zi kemi një ndjenjë më të fuqishme gjuhësore, kulturore dhe fetare dhe kjo e bën këtë çështje shumë më komplekse. Kjo mund të ketë luajtur një rol në humbjen e Gjukanoviqit.

Sidoqoftë, po të shikojmë më gjerë, ne jemi dëshmitarë të ndryshimeve pozitive në rajon, madje edhe në Bjellorusi. (Presidenti i Ukrainës, Alyaksandr) Lukashenka po lufton për të qëndruar në pushtet. Në pjesë të tjera të Ballkanit, ka pasur ndryshime pozitive, të tilla si marrëveshja midis Maqedonisë së Veriut dhe Greqisë për të ndryshuar emrin. Prandaj, rënia e Gjukanoviqit nga skena politike pas kaq shumë kohësh në pushtet është një shenjë pozitive e ndryshimeve që po ndodhin përgjithësisht në Evropë, veçanërisht në Ballkan.

Radio Evropa e Lirë: Gjukanoviqi e ka luajtur prej kohësh rolin e një pengese për zgjerimin e Millosheviqit, pastaj përhapjes së ndikimit rus, që mund të jetë edhe arsyeja pse Perëndimi shpesh ka toleruar në heshtje korrupsionin dhe sundimin autoritar të tij. A e tërhoqi përfundimisht Perëndimi këtë mbështetje përpara këtyre zgjedhjeve?

Charles Kupchan: Nuk e di. Unë nuk kam shumë informacion në lidhje me pozicionin e Perëndimit para zgjedhjeve.

Radio Evropa e Lirë: Sidoqoftë, në vitet e fundit, ka pasur raporte shumë kritike nga organizata të njohura nga Perëndimi, siç është Freedom House, i cili për herë të parë këtë vit, pas një kohe të gjatë, e klasifikoi Malin e Zi si ‘regjim hibrid’.

Charles Kupchan: Unë besoj se ka ekzistuar një lloj gatishmërie për të toleruar qasjen e Gjukanoviqit, për shkak të orientimit të tij pro-perëndimor. Ai arriti ta anëtarësojë vendin në NATO, pavarësisht përpjekjeve të Rusisë për ta parandaluar atë.

Tani që Mali i Zi është pozicionuar fuqishëm në NATO, është e mundur që mbështetja e Perëndimit të ketë rënë, sepse në fund të fundit, Shtetet e Bashkuara dhe BE-ja janë më shumë brengosen për zgjedhje të lira dhe të ndershme dhe ndryshimet paqësore në qeverisje, nëse kjo ka të ngjarë të ndodhë në Malin e Zi.

Përgatiti: Kestrin Kumnova

Intervista – Abazoviçi: Më e vështira, pritet të pasojë

“Asgjë që është e lidhur me interesat kombëtare të Malit të Zi, nuk mund të vihet në pikëpyetje. Ne jemi garantues të sovranitetit të Malit të Zi dhe nuk do të ketë shmangie nga kursi perëndimor”, thotë në intervistën për shërbimin e Ballkanit të Radios Evropa e Lirë, lideri i koalicionit qytetar “E zeza mbi të bardhë”, Dritan Abazoviq. Ai ka theksuar se kursi i politikës së jashtme të Malit të Zi nuk do të ndryshojë, as karshi pranimit të shtetit të Kosovës.
Abazoviqi ka komentuar situatën në Mal të Zi, pas zgjedhjeve parlamentare atje, në të cilat tri listat opozitare kanë fituar shumicën prej 41 ulëseve në Kuvendin e Malit të Zi. Në mesin e fituesve është edhe lista, bartës i së cilës është ai dhe e cila do të jetë vendimtare për formimin e qeverisë së ardhshme.
Abazoviq është doktor i shkencave (në Universitetin e Sarajevës), si dhe aktivist qytetar dhe ekologjik. Që nga viti 2012 ai është në Kuvendin e Malit të Zi. Para 5 vjetësh i është bashkuar Aksionit të Bashkuar të Reformë, delegat i së cilës është në kuvend.

Radio Evopa e Lirë: Zotëri Abazoviq. A keni garanci që partnerët tuaj të ardhshëm të koalicionit do t’i respektojnë të gjitha obligimet ndërkombëtare dhe vendimet e Malit të Zi, përfshirë edhe atë që lidhet me pranimin e Kosovës?

Dritan Abazoviq: Ne edhe në fushatë parazgjedhore kemi thënë që për sa na përket neve dhe në qoftë se ne do të jemi “ndryshues të lojës” – dhe kemi arritur të jemi në këtë situatë – asgjë që lidhet me interesin kombëtar të Malit të Zi nuk mund të vihet në pikëpyetje. Njëjtë, nuk mund të vihen në pikëpyetje as ato që për ne janë obligime të politikës së jashtme. Për aq sa i kam kuptuar kolegët nga taborët opozitar, nga dy koalicionet opozitare, ata kanë deklaruar se nuk kanë asnjë problem me këtë.

Ata me këtë, më duket se e kanë lehtësuar të gjithë situatën dhe unë u jam falënderues. Kur bëhet fjalë për garancitë, ka pasur mjaft pyetje të tilla në periudhën e kaluar. Pra, ne jemi garantues, përderisa kjo varet nga ne. Natyrisht, nëse merremi vesh dhe të mos i paragjykoj gjërat. Pra, ne jemi garantues që nuk do të ketë asnjë kërcim nga rruga e trasuar dhe nga ajo që është nënshkruar. Pra, ne jemi garantues edhe për ruajtjen e sovranitetit të Malit të Zi dhe shtetit qytetar, të kursit të saj të politikës së jashtme, të integrimeve të saj evropiane dhe të gjitha atyre që duhet të jenë bazë për formimin e një qeverie ekspertësh.

Unë mendoj që kjo është garancia më e madhe. Ne garantojmë me emrat dhe mbiemrat tanë, përmes deputetëve. Por, nëse dikush dëshiron të dalë jashtë kësaj politike, atëherë neve nuk do të na ketë partnerë. Kjo është e thjeshtë dhe unë vërtet nuk do të shtoja asnjë shqetësim, sepse mendoj që është bërë një hap i madh përpara, në krahasim me atë që ka qenë retorikë e mëparshme dhe tradicionale opozitare në Mal të Zi dhe që tash jemi të gjithë të gatshëm për t’u ballafaquar me krimin e organizuar dhe korrupsionin dhe nxjerrjen e vendit nga situata e rëndë ekonomike dhe sociale. Disi, do t’i injorojmë mbase disa përcaktime tona personale dhe programore ose diçka që është interes i ngushtë partiak.

Mendoj që ne, në këtë situatë, duhet të sillemi si shtetarë, t’i harrojmë partitë për një periudhë. Natyrisht që ne mbetemi të lidhur me politikat tona, por duhet të mendojmë si shtetarë. Kjo është hera e parë që Mali i Zi ka opozitë, e cila i ka fituar zgjedhjet dhe është në situatë që të formojë pushtetin dhe të merret me punë shtetërore. Deri më tash nuk ka qenë kështu. Po, ndryshe është të menduarit dhe retorika kur jeni në opozitë dhe ndryshe është kur i merrni funksionet shtetërore dhe me këtë edhe fatin, jo vetëm të votuesve tuaj, por të të gjithë shtetit, pra, pë 625.000 njerëz. Ne kemi përgjegjësi ndaj tyre dhe duhet të sillemi ndryshe.

Parlamenti i ri i Malit te Zi sipas rezultateve paraprake te zgjedhjeve_NEW

Parlamenti i ri i Malit te Zi sipas rezultateve paraprake te zgjedhjeve_NEW

Radio Evopa e Lirë: Konkretisht për çështjen e Kosovës, a keni biseduar ju me ta për këtë. A i keni pastruar gjërat për këtë apo është temë për të cilën ju ende duhet të bisedoni?

Dritan Abazoviq: Dhjetë herë e kam thënë këtë publikisht. Unë nuk e di se çfarë lloj garancie i duhet dikujt. Kam folur lidhur me NATO-n, lidhur me Kosovën, lidhur me flamurin, lidhur me stemën dhe lidhur me himnin. Këtë e kemi thënë dhjetëra herë. Pra, kemi dhënë deklaratë të përbashkët të shkruar menjëherë pas natës zgjedhore. Të nesërmen kemi dhënë deklaratë të shkruar dhe aty thuhet që nuk ka kurrfarë ndryshimesh në kursin e politikës së jashtme dhe obligimeve tona, të cilat shteti i Malit të Zi i ka marrë mbi vete më herët.

Radio Evopa e Lirë: A mund të ndodhë që shumica e re parlamentare të kthejë kursin e politikës së jashtëm kah Kremlini. E dimë që një pjesë e partnerëve të koalicionit tuaj më i afërt është me afër Moskës sesa Brukselit?

Dritan Abazoviq: Prapë ju… Mirë, unë vërtet nuk di se çfarë prisni që të them. A doni që të them se atë që e kemi nënshkruar, do ta anulojmë dhe se do të bëjmë gjithçka të kundërt nga ajo që kemi thënë? Pra, me gjithë respektin – besoni, sepse ju për mua jeni një media serioze – unë nuk mund të përgjigjem në pyetjet, të cilat, sipas mendimin tim personal, nuk kanë asnjë kuptim. Publikut mund t’i interesojë kjo, që qëllimi ynë është që të jemi anëtarë të Bashkimit Evropian. Nuk do të bëheshim kurrë anëtar i Bashkimit Evropian në rast se do mbetej kjo qeveri kriminale. Ne duhet të japim kontributin që të bëhemi anëtar i Bashkimit Evropian. Unë, personalisht, jam për atë që Mali i Zi, si bashkësi e vogël, duhet të ketë, në përgjithësi, marrëdhëniet më të mira të mundshme me të gjitha vendet, e sidomos me vendet e rajonit.

Por e adhmja e jonë është në Perëndim. Kush nuk e kupton këtë, mendoj që ai nuk e kupton kontekstin e politikës që zhvillohet këtu. Natyrisht që politika jonë do të jetë e orientuar kah Brukseli, kah Perëndimi, por kjo nuk nënkupton që ne duhet të hyjmë në konfrontim me këdo qoftë, e sidomos jo me superfuqitë. Ne, si vend, i cili 25 për qind të GDP-së së vet e gjeneron nga turizmi, duhet të përpiqemi që me të gjitha shtetet, sidomos me ato që kanë rëndësi shumë më të madhe ndërkombëtare – me respektin për të gjitha – të kemi relacionet më të mira. Pra, nuk ka kurrfarë kërcënimësh dhe kursi drejt Perëndimit nuk do të ndryshojë.

Radio Evropa e Lirë: Pakicat janë të frikësuara nga incidentet pas zgedhjeve, kushdo që i ka nxitur ato. Ju keni qenë në Plevle dhe keni ofruar ndihmë. Partnerët tuaj të ardhshëm të koalicionit, me gjithë të kaluarën e tyre politike – i kanë mbështetur dhe i kanë arsyetuar krimet e luftës dhe e kanë kontestuar gjenocidin në Srebrenicëe – sa mund të jena ata balancues për marrëdhëniet ndëretnike?

Dritan Abazoviq: Më vjen shumë keq për gjithë atë që ka ndodhur në Plevle dhe në disa qytete tjera të Malit të Zi. Thirrja jonë ishte që njerëzit të festojnë në shtëpi dhe të mos provokojnë, sidomos jo kështu me klithma nacionaliste apo me ikonografi nacionaliste. Unë i identifikoj dy gjëra. E para është se ka disa forca retrograde dhe që pushteti për 31 vjet ka bërë gjithçka që disa emocione negative t’u shtypen njerëzve.

Mbase tash ai frustrim po shpërfaqet në mënyrë të gabuar. E dyta, unë nuk dëshiroj që për asnjë sekond të them që kjo nuk ka lidhje me njerëzit që duhet të bien nga pushteti, konkretisht me njerëzit nga policia dhe ANB-ja (Agjencia për Sigurinë Kombëtare) që janë mjaft të prirur për aktivitete të tilla. Pra, po të donte dikush që të përfitonte politikisht, atëherë mbase do të shkruante grafite dhe do të bënte incidente gjatë fushatës politike.

Tash, kur e kemi kapitalizuar fitoren, unë nuk e kam të qartë dhe më duket e palogjikshme që dikush ka nevojë për provokime, ndërkohë që duhet të formohet qeveria. Madje, edhe nëse ekzistojnë disa aspirata negative, gjë që nuk do të doja, mbase do të ishte më e logjikshme që të presin që të formohet qeveria dhe më pas t’i shpërfaqin ato frustrimet e tyre. Këtu ka mjaft të panjohura. Por, dua ta them një gjë dhe të pyes, për rajonin dhe për të gjithë, sa boshnjakë janë larguar për shkak të politikës së DPS-së? Sa bonjakë janë larguar për shkak të situatës ekonomike dhe sa për shkak të mbishkrimeve apo sulmeve nacionaliste? Sa shqiptarë e kanë braktisur Malin e Zi për shkak të politikës së DPS-së dhe sa shqiptarë e kanë braktisur Malin e Zi për shkak se dikush në Ulqin ose Tuz është shëtitur me “tri-ngjyrat” (v.j. flamuri serb)? Kur dikush të përgjigjet për këtë, do të merrni përgjigje të qarta.

Ne kemi qenë në Plevle. Nuk frikësohet Partia Boshnjake për shkak të boshnjakëve. Po të ishte kështu, nuk do të udhëhiqte politikë të këtillë katastrofale, por po frikohet për karriget. Ne u zgjasim dorën e bashkëpunimit partive të pakicave. Le të integrohen në qeverinë e re. Le të japin ekspertët e tyre . E nëjta vlen edhe për partitë shqiptare. Në atë mënyrë le ta japin kontributin që të integrohemi edhe më shumë. Le të japin mbështetjen për koalicionin “E zeza mbi të bardhë” në mënyrë që ne të ndjehemi të fuqishëm për mbrojtjen e të drejtave të pakicave.

Përgatiti: Bekim Bislimi

Çështja e detit me Greqinë, Zaganjori: Zgjerimi nuk bëhet në mënyrë të njëanshme

Në Shqipëri, Profesori i të Drejtës ndërkombëtare dhe relatori i çështjes së marrëveshjes së detit më Greqinë në vitin 2009, në Gjykatën Kushtetuese, Xhezair Zaganjori, thotë se vendimi apo nisma e Greqisë për të zgjeruar ujërat territoriale në Jon deri në 12 milje, nuk mund të shtrijë efektet në mënyrë të njëanshme mbi ishujt apo masat shkëmbore. Në një bisedë me Zërin e Amerikës, zoti Zaganjori shpjegon se në rastin e ishujve, ndiqet zbatimi i parimit të barazisë. Ai vlerëson se propozimi i Greqisë çon në bisedime mes palëve për përcaktimin e hapësirave detare mes dy vendeve, dhe kjo duhet përshëndetur

Zëri i Amerikës: Zoti Zaganjori, së pari ju falenderoj për mundësinë e kësaj interviste. Si Profesor i të Drejtës Ndërkombëtare, çfarë përfaqëson sipas jush vendimi i qeverisë greke për të zgjeruar deri në 12 milje, kufirin e saj detar?

Prof. Xhezair Zaganjori: Faleminderit për mundësinë për t’u shprehur për këtë problem. Unë nuk përfaqësoj ndonjë institucion. Flas si pedagog i të Drejtës Ndërkombëtare. Por meqënëse e njoh problemin si pedagog por dhe për vendimin që përmendet aq shumë, kam qenë relator i çështjes dhe e kam hartuar vendimin, do përpiqem të jap mendimet e mia.

Sa i përket pyetjes që bëni, natyrisht, shtetet kur ndajnë hapësira detare mes tyre janë të detyruara të futen në bisedime mes tyre dhe kur çështjet nuk zgjidhen me marrëveshje përmes bisedimeve, i drejtohen një mekanizmi apo një mjeti paqësor për zgjidhjen e konflikteve ndërkombëtare, siç është Arbitrazhi ndërkombëtar apo Gjykata ndërkombëtare.

Unë mendoj që në rastin konkret thjesht shprehet një aspiratë, një dëshirë e Greqisë për t’i zgjeruar, por sigurisht në mënyrë të njëanshme ajo nuk mund të deklarojë shtrirjen e efekteve të ishujve apo masave shkëmbore, deri në 12 milje detare, pa u marrë vesh me shtetet me të cilat ajo i ndan ato, sepse bie në kundërshtim me normat e së Drejtës ndërkombëtare, me Kartën e organizatës së Kombeve të Bashkuara dhe me vetë Konventën e Tretë mbi të Drejtën e Detit. Sepse çfarë do të ndodhë sikur të njejtën gjë ta bënim edhe ne dhe vendet e tjera, t’i deklarojnë në mënyrë të njëanshme, pa u marrë vesh, sepse ne nuk jemi në një oqean ku nuk kemi asnjë shtet përballë apo bashkangjitur.

Prandaj më lini të sqaroj, në rastin konkret, bëhet fjalë për një nismë apo aksion diplomatik të palës greke, i cili për mendimin tim, duhet të përshëndetet, sepse synon që Greqia të përcaktojë Zonën Ekonomike Ekskluzive, është një nga hapësirat detare, përveç shelfit kontinental, ujërave territoriale, e me radhë, që ajo ndan me shtetet përreth. Ka përfunduar marrëveshje me Libinë, Egjiptin, Italinë e tani synon, me sa jam në dijeni, që ta përfundojë një gjë të tillë dhe me Shqipërinë dhe vendet e tjera, përfshi këtu, sipas njoftimeve në shtyp, dhe me Turqinë, ku janë probleme më të mëdha, me Mesdheun lindor. Prandaj, sigurisht, në mënyrë të njëanshme nuk mund të bëhen, por përmes dialogut ose përmes vendimeve të mekanizmave ndërkombëtarë.

Zëri i Amerikës: Po bëj një ndërhyrje të shkurtër. Ju thoni që kjo nuk mund të bëhet në mënyrë të njëanshme. Megjithatë, Shqipëria në vitin ’90, në mos gaboj, ka depozituar në OKB, kufirin e saj ujor deri në 12 milje…

Prof. Xhezair Zaganjori: Ne kemi korrigjuar. Konventa thotë se kur nuk ke një shtet tjetër përballë ke të drejtë t’i zgjerosh deri në 12 milje detare. Me sa jam në dijeni, ne i kemi patur 15 milje, dhe na është kërkuar që duhet t’i bëjmë 12 milje, dhe ne aq i bëmë. Pra i shtrimë aq sa kishim mundësinë. Nëse nuk ka shtet përballë, në oqean, shelfi kontinental mund të shkojë deri maksimalisht deri 350 milje. Por nëse nuk ke shtet tjetër përballë apo bashkëngjitur.

Zëri i Amerikës: Pra ju po thoni që në rastin e këtij vendimi të Greqisë, kjo prek padyshim dhe interesat e Shqipërisë, sepse ka disa mendime për këtë çështje..

Prof. Xhezair Zaganjori: Unë di që Greqia, ka propozuar të zhvillohen bisedime dhe nëse nuk zgjidhet përmes bisedimeve, mjeti është për t’ju drejtuar një mekanizmi ndërkombëtar. Nuk mund të bëhet përmes një akti qeveritar, në mënyrë të njëanshme, kur shteti ndan hapësirat detare me shtetet e tjera. Përndryshe do të ishim në kaos në marëdhëniet ndërkombëtare

Zëri i Amerikës: Praktikisht Tirana dhe Athina kanë nisur një process bisedimesh para disa vitesh. Një proces i cili ndaloi me ardhjen e qeverisë së re në Greqi. Pra nuk bëhet fjalë për një proces të anulluar. Duke qenë se kemi një proces, le të themi në vazhdim, ky vendim i Greqisë i prek këto negociata mes dy vendeve?

Prof. Xhezair Zaganjori: Unë nuk di që të ketë një vendim. Ka një aspiratë, apo një pozicion të Greqisë t’u japë ishujve një efekt të plotë dhe të përdorë vijën e mesit në ndarjen e hapësirave detare me shtetet e tjera, që në fakt është edhe problemi, në rastin konkret.

Pra nuk ka një vendim, dhe kjo është arsyeja pse ajo kërkon që këtë problem ta diskutojë dhe me Shqipërinë, ashtu si e ka diskutuar dhe me shtetet e tjera e siç do ta diskutojë me shtetet që ndan hapësirat detare.

Prandaj, pikërisht për këtë, përsëris se propozimi, apo nisma apo aksioni diplomatik grek duhet të përshëndetet se ndarja e hapësirave detare, krijon mundësi reale që shtetet të shfrytëzojnë efektivisht dhe ekonomisht hapësirat që ju takojnë në bazë të normave të së Drejtës ndërkombëtare, ndërkohë që flitet që Mesdheu apo Adriatiku, hapësirat që ndajmë mes nesh, kanë pasuri, hidrokarbure, gaz, naftë.

Prandaj sigurisht përcaktimi i tyre ka shumë rëndësi, dhe është mirë për të gjithë. Edhe ul tensionet por dhe i bën efektive këto zona. Krijon mundësi që çdo shtet, në përputhje me marrëveshjen që ka përfunduar apo vendimin gjyqësor respektiv, që duhet të rregjistrohen në OKB, në Departamentin e Çështjeve Oqeanike dhe të Drejtës së Detit, dhe pastaj ti e di se ku e ke kufirin.

Ky është dhe problemi ynë në fakt. Se ne mund të diskutojmë për ujërat territoriale shumë. Unë mendoj se ujëra territoriale kemi dhe kufi shtetëror kemi patur dhe kemi, pavarësisht se tani shtrohet çështja e korrigjimit sado pak të tij, ndërsa Shelf kontinental me Greqinë dhe Zonë Ekonomike Ekskluzive nuk kemi.

Në pjesën veriore në fakt, kryesisht problemi qëndron me ujërat territoriale me palën greke, por që paraqesin shumë rëndësi dhe ne duhet të kemi një projekt tonin dhe të themi, siç thonë shtetet e tjera, sipas mendimit tonë kufiri i Shelfit Kontinental, duke patur parasysh rrethanat gjeografike, pozicionin gjeomorfologjik, e me rradhë, i takon të ketë deri në këtë distancë. Po kështu dhe për Zonën Ekonomike Ekskluzive, gjë që nuk e kemi.

Zëri i Amerikës: Ju përmendët dhe më parë se Greqia ka përmbyllur marrëveshjet me Italinë së fundi me Italinë dhe Egjiptn, marrëveshje dhe me Libinë. Në rastin e Shqipërisë, cili parim do të duhet të mbizotërojë në bisedimet mes palëve?

Prof. Xhezair Zaganjori: E përsëris. Kanë kaluar 11 vjet nga vendimi i Gjykatës Kushtetuese dhe ne nuk kemi bërë asgjë. Në një kohë që shtrohet me urgjencë përcaktimi i të gjitha hapësirave detare, det territorial, shef kontinental dhe zonë ekonomike eskluzive. Pra jemi të vonuar. Prandaj duhet të përshëndetet nisma e Greqisë, sepse krijon mundësi për shfrytëzim dhe ul tensionet mes shteteve.

Greqia e përdor këtë aksion dhe për të implementuar një standart, apo një lloj precedenti për t’u dhënë efekt të plotë të gjithë ishujve. Kjo për mendimin tim vjen haptazi në kundërshtim me normat e së Drejtës ndërkombëtare, sepse në ndarjen e hapësirave detare, kemi parimin e ekuidistancës por dhe atë të ekitesë, barazisë, të cilët nuk kundërshtojnë në fakt njëri tjetrin, por janë në funksion të njeri tjetrit. Aty ku ekiteja, barazia dhe ndershmëria mes palëve garantohet përmes ekuidistancës, zbatohet ekuidistanca. Aty ku krijohet padrejtësi, sigurisht që duhet të korrigjohet. Prandaj parimi i ekitesë konsiderohet si drejtësi korrektuese. Pra bëhen korrektime, që shtetet të përfitojnë në mënyrë të barabartë. Dhe këtë e thotë e Drejta ndërkombëtare dhe praktika e shteteve. Shprehimisht e thotë Neni 74 i Konventës mbi të Drejtën e Detit kur bëhet fjalë për Zonat Ekonomike Ekskluzive, dhe Neni 83 për shelfin kontental. Po kështu dhe Neni 15 për ujërat territoriale. Nuk thotë parimi i ekitesë, por i rrethanave të veçanta dhe në rrethana të veçanta sipas interpretimeve të Gjykatës ndërkombëtare të Drejtësisë dhe Arbitrazheve ndërkombëtare, nënkuptohet pikërisht zbatimi i parimeve të ekitesë.

Dhe shembujt janë plot. Në Kanalin britanik, duke zbatuar këtë parim, dhe para Konventës, se parimi i ekitesë është normë e së Drejtës ndërkombëtare zakonare, pra vjen nga një praktikë e përbashkët shoqëruar nga disa precedentë, është zbatuar që në vitin 1977 në mosmarrëveshjen mes Francës dhe Britanisë. Prandaj i është dhënë efekt i pjesshëm shumë ishujve.

Po kështu është zbatuar në konfliktin në Detin e Veriut mes Danimarkës, Hollandës dhe Gjermanisë, sepse bregdeti konkav nuk i krijonte fare mundësi Gjermanisë që të kishte Shelf kontinental. Dhe Gjykata tha “Jo. Duhet ekuidistancë e gërshetuar me parimin e ekitesë”.

Kemi rastin e Rumanisë me Ukrainës në Detin e Zi. Eshtë Ishulli i Gjarprit, është i vogël. I takonte dikur Rumanisë dhe tani i takon Ukrainës. Gjykata mori në konsideratë dhe i dha një efekt shumë të pjesshëm këtij ishulli sepse përndryshe krijonte një disbalancë mes shteteve.

Ose kemi një rast shumë të njohur. Eshtë një vendim i shkëlqyer, lidhur me ishujt Seal, konflikti mes SHBA-ve dhe Kanadasë e gjykata i dha efekte pjesore sepse krijonte pabarazi. Eshtë një vendim që bazohet te parimi i ekitesë, i ndarjes së barabartë dhe të ndershme mes shteteve.

Lidhur me shtetet e tjera me të cilat Greqia ka përmbyllur marrëveshjet, sipas shtypit, raportohet se po zbaton me Egjiptin, Italinë dhe Libinë, parimin e efekteve të plota, pra parimin e ekuidistancës dhe jo të ekitesë.

Situata në të tre rastet, paraqitet krejtësisht e ndryshme. Nuk është si situata ndërmjet nesh dhe Greqisë ku ishujt janë pranë dhe ndikimi është shumë i madh. Në rastin e Egjiptit, përmendet parimi i ekuidistancës dhe jo i ekitesë, por vetë pozicioni ku ndodhen hapësirat detare mes dy shteteve, ka krijuar mundësinë, që në bazë të parimit të ekuidistancës të zbatohet ekiteja. Që do të thotë, që është ndarë në mënyrë jo të barabartë, duke i dhënë efekt të plotë ishujve, por është tentuar të barazohet deri në maksimum. Sepse nëse kjo hapësirë mes tyre do të ndahej në 20 pjesë të barabarta, 11 pjesë i ka marrë Egjipti dhe 9 Greqia. Pra ka një disbalancë të vogël, duke përdorur efektin e plotë të ishujve, sepse bëhet fjalë për ishuj jo dosido, kemi ishullin e Kretës që ka një sipërfaqe 9 apo 10 mijë kilometra katrorë dhe është sa një e treta e sipërfaqes së Shqipërisë. Egjipti në bazë të këtij parimi të ekuidistancës, realizon të gjitha të drejtat e tij. Jo vetëm i realizon, por i tejkalon.

E njejta gjë ndodh dhe me Libinë, që duke zbatuar ekuidistancën, zbaton njëkohësisht dhe parimin e ekitesë e merr praktikisht më shumë se sa Greqia. Eshtë për t’u habitur se në rastin e Libisë, ndërsa me Greqinë ka zbatuar këtë parim, me Turqinë, ka zbatuar parime krejt të tjera që kontestohen. Ajo ka siguruar në një letër drejtuar OKB-së se marrëveshja me Turqinë nuk do të ketë efekt me palë të treta, por në fakt ka, sepse disa ishuj grek ndodhen aty mes tyre.

Në rastin me Italinë, është përfunduar. Të dy ministrat e Jashtëm nënshkruan marrëveshjen. Por në radhë të parë nuk është marrëveshje përfundimtare për ndarjen e Zonës Ekonomike Ekskluzive, është shprehje vullneti për të zbatuar normat e të Drejtës ndërkombëtare dhe barazinë mes shteteve për ndarjen e Zonës Ekonomike Ekskluzive. Eshtë lënë e hapur çështja e përcaktimit përfundimtar të kufirit, duke thënë që kufiri do përcaktohet qartësisht kur të kemi dhe rezultatet e kërkimit për hidrokarburet dhe disa zona që ndajnë mes tyre. Së dyti, kanë insistuar dhe është realizuar mbrojtja e interesave italiane për peshkimin. Dhe së treti ata kanë dhe një marrëveshje tjetër për ndarjen e Shelfit continental. Biles e kanë këtë marrëveshje para së të hynte në fuqi Konventa e Tretë mbi të Drejtën e Detit, dhe në këtë marrëveshja të dy vendet kanë zbatuar parimin e ekitesë, sepse ishujve Othonoi dhe Ericusa, në funksion të parimit të ekitesë, i kanë dhënë efekt pjesor. Megjithatë është një marrëveshje model, e cila në radhë të parë shpreh dhe vullnetin politik për të bashkëpunuar dhe shfrytëzuar bashkërisht Zonën Ekonomike Ekskluzive, aq më tepër që në këtë zonë kanë dhe një projekt shumë të madh të furnizimit me gaz në Mesdheun Lindor, nga Izraeli në Qipro, nga Qipro ne Greqi dhe më pas në Itali, gjë që imponon dhe një bashkëpunim më të ngushtë.

Por në thelb në të tre rastet, nuk kemi injorim të parimit të ekitesë, por nëpërmjet parimit të ekuidistancës, njëkohësisht garantohet dhe parimi i ekitesë, që garanton proporcionin e drejtë mes palëve.

Zëri i Amerikës: Ky parim zbatohet kur distancat janë të ngushta?

Prof. Xhezair Zaganjori: Zbatohet aty ku ka konflikte. Por efektin më të madh, që e bënë të domosdoshëm parimin e ekitesë, e kanë ishujt, prandaj kanë shumë rëndësi përmasat e ishujve, është i banueshëm apo jo. Prandaj ndahen në ishuj të banuar, në të pabanuar dhe në masa shkëmbore , të cilave nuk mund t’i japësh efekt, siç ka ndodhur në rastin tepër flagrant me Barketën në rastin tonë me Greqinë.

Zëri i Amerikës: A përbën vendimi i Gjykatës Kushtetuese për marrëveshjen e 2009, një bazë me linja udhëheqëse për bisedimet e ardhshme me Greqinë.

Prof. Xhezair Zaganjori: Vendimi është shumë i qartë. Janë 60 faqe vendim. Ka qenë më i gjatë, por kolegët kërkuan të shkurtohet. Dhe janë hequr disa pasazhe që kanë të bëjnë me kushtet e përcakimit të efekteve të plota të ishujve.

Duke lënë mënjanë çështjen e plotfuqisë nga Presidenti, çështja themelore ka të bëjë me metodologjinë e ndjekur dhe efektin e ishujve. Absolutisht që kjo ilustrohet me teorinë por dhe praktikën e gjerë të së Drejtës ndërkombëtare, që thotë qartësisht se ekiteja shërben si drejtësi korrektuese dhe në këto raste natyrisht, një nga elementët esencial është efekti që i jep ishujve. Jo në çdo rast mund t’i japësh efekt ishujve. Mund t’i japësh dhe efekt të plotë. Por u jep efekt kur nuk prek interesat e të tjerëve dhe garantohet barazia. Në rastin e Libisë dhe Egjiptit, jo vetëm garantohet, por dhe duke zbatuar ekuidistancën, duke ju dhënë efekt të plotë ishujve, Egjipti dhe Libia marrin më shumë se sa Greqia në hapësirën e përbashkët që ndajnë mes tyre.

Intervista – Prof. Ksenofon Krisafi: Jo ngutje me negociatat e detit, SHBA dhe Meksika kanë 118 vjet që negociojnë për 2 km

Vizita e ministrit të jashtëm grek në Tiranë dhe pakti detar sipas specialistit të së drejtës ndërkombëtare, Prof. Ksenofon Krisafi. Përplasjet në basenin e Egjeut nuk mund të mos jenë dëshpëruese për shqiptaret sepse bëhet fjalë për dy vende miq me Shqipërinë me të cilët na lidh një histori e bashkëjetesë e pashmangshme, thotë akademiku Krisafi.

Ai flet edhe mbi zërat për “12 milje zgjerim”.

“Ështe alogjike dhe absurditet i padiskutueshem qe te mendosh se Greqia do ta shtrije gjeresine e ujrave territoriale nga bregu i Korfuzit ne drejtim te Sarandes ne 12 milje detare.

Së pari nuk ka hapesire te mjaftueshme per kete gjeresi. Se dyti, ne baze te nenit te lartpermendur te Konventes per te drejten e detit, kete te drejte e ka ne te njejten mase edhe Shqiperia. Sipas kesaj logjike te ketyre “specialisteve per gjithecka” nuk del llogaria, sepse greket do te duhet te dalin disa km mbi kodrat e Sarandes, kurse shqiptaret do te kapercenin diku nga mesi i territorit tokesor te ishullit te Korfuzit” – thotë profesor Krisafi.

Më poshtë, intervista e tij dhënë për gazetën DITA. Me profesorin bisedoi gazetari Xhevdet Shehu:

 – Profesor Krisafi, konflikti turk me Greqinë aktualisht ka hapur shumë diskutime dhe lë shteg për zhvillime të mëtejshme. Si një ekspert dhe njohësi më i mirë i kësaj fushe, a mund të na thoni diçka më tepër? A duhet të shqetësohemi?

– Është çështje që me të drejtë meriton vëmendje. Zhvillimet e ditëve të fundit dhe madje të orëve të fundit në basenin e Egjeut, i cili lag brigjet e dy prej fqinjëve dhe miqve të Shqipërisë, Turqisë dhe Greqisë, kanë marrë përmasa problematike. Ata janë përfshirë një një mosmarrëveshje serioze dhe ujërat e detit janë mbushur nga anije të shumta eksploruese, kërkimore, por edhe lufte, që mbajnë jo vetëm flamujt kombëtarë të të dy vendeve, por edhe të disa shteteve të tjerë. Agjencitë e lajmeve njoftojnë se në një fjalim në orëve të fundit presidenti turk Erdogan paralajmëron Greqinë se Turqia do marrë gjithçka që i takon.

Më konkretisht, sipas  agjencisë së lajmeve Anadolu ai u shpreh se  “Dëshirojmë që të gjithë të shohin se Turqia tashmë nuk është një vend që do t’i testohet durimi, vendosmëria, mundësitë dhe guximi. Ashtu sikurse nuk synojmë territorin, sovranitetin dhe interesat e askujt, ne nuk do të tolerojmë kurrë (të shkelin) ato që na takojnë neve…”, u shpreh Erdogan.” Gjithçka, siç dihet lidhet me pretendimet e përbashkëta të të dyja palëve për të drejtën e përkatësisë territoriale në hapësira detare, ku mendohet se ka rezerva të konsiderueshme nafte e gazi.

Ju më pyesni, a duhet të shqetësohemi. Jo. Nuk duhet të shqetësohemi. Mos u shqetësoni dhe mos u frikësoni! Ndoshta pamjet që vijnë nga ekranet e kanaleve të ndryshme televizive janë realisht të frikshme, por është dëshira e kujtdoqoftë, e popujve që aspirojnë paqen e mirëkuptimin që arsyeja të dominojë emocionet. Politika e të dy miqve tanë do të ketë urtësinë t’i kthehet sa më parë tryezës së negociatave, për gjetjen e zgjidhjeve që janë në interes të të dy vendeve.

Profesor, ndërkohë lajme të tjera vijnë për raportet Athinë -Tiranë, me të njëjtën temë. Kryeministri i Greqisë, Kyriakos Mitsotakis gjatë diskutimeve të djeshme në Parlamentin për ratifikimin e marrëveshjeve detare me Italinë dhe Egjiptin, të firmosura gjatë javëve të fundit deklaroi, se shteti i tij do të shtrijë ndikimin deri në 12 milje edhe në detin Jon. Ministri i Jashtëm Nikos Dendias, sipas tij, do të zhvillojë shumë shpejt një vizitë në Tiranë për të komunikuar me autoritetet shqiptare…

Një lajm shumë i mirë, një vizitë më se e mirëpritur, sepse sa më shumë që fqinjët të takohen e të bisedojnë aq më pak keqkuptime mbeten, aq më shumë forcohet mirëkuptimi dhe miqësia midis tyre. Kështu që, besoj unë, gjithë shqiptarët e Shqipërisë dhe jo vetëm ata, janë të gëzuar nga ky lajm. Shpresohet se do të vazhdojë më tej dialogu i nisur shumë vjet më parë dhe i mbetur ka krye për shkelje të rënda të disa parimeve të së drejtës ndërkombëtare, që çuan në cenimin e interesave të Shqipërisë.

Kjo vizitë mund t’i japi impulse pozitive vazhdimit të negociatave që filluan në pranverën e vitit 2018 për trajtimin e ndarjes sëkufirit të Zonës Ekonomike Ekskluzive (ZEE) dhe të Shelfit Kontinental (SHK) ndërmjet dy vendeve, secila duke patur parasysh interesat dhe  kuadrin përkatës juridik.

Siç dihet, Shqipëria dhe delegacioni i saj, e kanë të përcaktuar, madje të kushtëzuar qëndrimin e vet nga një vendim i Gjykatës Kushtetuese, i vitit 2010, i cili e shpalli marrëveshjen e prillit 2009 antikushtetuese, në kundërshtim me parimet themelore te së drejtës ndërkombëtare dhe të drejtës së detit dhe që kishte çuar në rrezikun e cedimit të një sipërfaqeje të rëndësishme të territorit detar të Shqipërisë.

Po pala greke? Sepse sipas gazetës “Protothema“, duke u nisur nga përplasja me Turqinë për shelfin kontinental të ishullit Kastelorizo, Mitsotakis u shpreh, po përsëris se: “Ne po e rrisim Greqinë! Do të sigurojmë 12 milje edhe në detin Jon sipas të gjitha konventave ndërkombëtare. Asgjë s’na pengon neve që të arrijmë këtë”

Natyrisht edhe pala greke ka pozicionin e saj në mbrojtje të interesave të vendit të vet. Në çdo rast negociatat do mbështeten fuqimisht në parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare, të sanksionuara në Kartën e Kombeve të Bashkuara. Siç dihet ato janë të detyrueshme për të gjithë shtetet anëtare, perfshire edhe fqinjët. Ato janë respektimi i barazisë sovrane, sovranitetit shtetëror dhe i tërësisë territoriale, ndalimi i kërcënimit me forcë, mosndërhyrja në punet e brendshme, moskërcënimi, ndalimi i presioneve, intimidimeve etj.

Rinisja eventuale e bisedimeve me palën greke do të kërkonte fillimin e përgatitjeve serioze, duke iu akoruar atyre gjithë kohën e nevojshme, me qëllim që delegacioni shqiptar të jetë në gjendje t’i përballojë ato me dinjitet dhe të mbrojë me vendosmëri, me argumente të fuqishme juridike interesat e vendit të vet.

Ku konkretisht?

– Palët nuk duhet të impresionohen dhe të nguten për të gjetur sa më parë dhe me çdo kusht një zgjidhje. Duhet mbajtur parasysh se bëhet fjalë për çështje shumë të rëndësishme. Përvoja e shteteve të tjerë tregon se ata i kanë vazhduar negociatat me dekada, madje ka edhe raste që kanë kaluar shekullin, siç është rasti i negociatave ndërmjet ShBA dhe Meksikës që negociojne prej rreth 118 vjetësh për një sipërfaqe të kontestueshme prej 2 km katrore, ose Norvegjia me Finlandën prej 100 vjetësh për 1 hektar e 400 metra katrorë.

Nëse gjatë negociatave mund të shfaqen vështirësi për shkak të ngurtësimit eventual të palëve në qëndrime të patundshme, mund të ishte një rrugëzgjidhje e përshtatshme kalimi i saj për trajtim në Gjykatën e Hagës ose në atë të Hamburgut, kur shpresohet të ketë më shumë objektivitet dhe paanësi, larg ndikimeve të politikës së çastit.

Në fjalën e vet kryeministri grek tha gjithashtu edhe se “Do të respektojmë konventat ndërkombëtare dhe do të aplikojm standardin e ndajres në mënyrë të barabartë të detit kur distanca mes dy shteteve është më e ulët se 24 milje”. Ky pohim i tij shkaktoi hamendësime në një opinion të caktuar, përfshirë edhe mediat, të cilët ngritën supozime e hipoteza…

– Pa pretenduar për t’u ndalur dhe shprehur gjerë për këtë çështje realisht shumë të rëndësishme, do të thoshja vetëm disa mendime të përgjithshme, vështruar në aspektin strikt juridik.

Ndarja e detit midis shteteve përballë ose në krah të njeri – tjetrit bëhet duke mbajtur parasysh disa parime të përcaktuara nga e drejta e detit, posaçërisht Konventa e Montego Bay.

Ai që u përmend nga z. Micotakis, i referohet  rasteve të shteteve që kanë përballë ose në krah hapësira detare më pak se 24 milje, d.m.th. dyfishi i gjerësisë së ujrave (detit) territoriale. Por është e sigurt se shërbimet kompetente të shtetit grek, specialistët përkatës në Ministrinë e Jashtme në Athinë, e dinë fort mirë se ky parim i përgjithshëm zbatohet duke patur parasysh një varg rrethanash që kanë të bëjnë me konfiguracionin gjeografik e natyror të rajonit si dhe me faktorë të tjerë me ndikime të ndryshme.

Kriteri i ndarjes se kufirit të ZEE dhe SHK, në këto raste mbeshtetet mbi

a)parimin e barazlargesise (ekuidistances), i quajtur ndryshe edhe parimi i vijes mesore (mediane) dhe

b)parimin e ekitese – equality solution, i perkthyer ne shqip si zgjidhja ose parimi i drejtesise ose ndershmerise, si në

c)parimin e perzier qe bashkon elemente nga te dy parimet e mësipërme.

I pari perdoret kur konfiguracioni i bregdeteve, karakteristikat gjeomorfologjike te shtratit dhe nentokes se shtratit te detit, jane normale, pa probleme qe komplikojne drejtesine dhe ndershmerine e caktimit te vijes se kufirit.

I dyti dhe i treti, sipas vleresimit te vete paleve, ose te ndonje gjykate nderkombetare qe mund te zgjedhur nga palet per ta trajtuar ceshtjen, perdoret kur nuk ekzistojne kushtet e parimit te barazlargesise, te permendura me larte.

Palët bëjnë përpjekje që në përshtatje me interesat e veta dhe kushtet e terrenit të gjejnë rrugën e kompromisit, për të zbatuar parimin ose parimet më të pranueshme. Ndryshe do të ishte shumë e vështirë të gjendet kompromisi dhe negociatat të japin rezultatet e duhura për të dyja palët.

Lidhur me deklarimin e shpalljes së gjerësisë së ujrave territoriale në detin Jon në përmasën e 12 miljeve, duhet sqaruar se në bazë të përcaktimeve të Konventës për të Drejtën e Detit të Montego Bay, se 10 dhjetorit te vitit 1982, ku jane pale Shqiperia dhe Greqia, shtetet kanë të drejtë ta përcaktojnë në mënyrë të njëanshme kufirin e tyre detar, kur kanë përpara brigjeve të veta hapësira detare që tejkalojnë dyfishin, përkatësisht të ujrave territoriale, të ZEE dhe SHK. Pra është e drejte e tyre diskrecionare për gëzimin e së cilës nuk kanë nevojë të marrin pëlqimin e shteteve të tjerë.

Kjo do të thotë që shteti, në varesi të relievit natyror dhe konfiguracionit gjeografik, të pozicionit të shtetit perkates dhe shteteve te tjere perballe, mund ta caktojne gjeresinë e tyre nga 0 deri ne 12 milje detare. Mbi këtë bazë vendi ynë e ka gjerësinë e ujërave të veta territoriale 12 milje detare.  Në këtë kuptim edhe deklarimi i bërë në parlamentin grek ose në mediume të ndryshme greke ose të huaja, është në pajtim me të drejtën ndërkombëtare. Eshte prerogative e pakontestueshme e palës greke, e cila, siç merret me mend do te shtrihet deri ne 12 milje detare vetem ne ato segmente te bregdetit të vet, perballe te cilave shtrihen hapesira detare ku gjeresia duhet te jete minimalisht jo me e vogël se 24 milje detare.

Por eshte alogjike dhe absurditet i padiskutueshem qe te mendosh se Greqia do ta shtrije gjeresine e ujrave territoriale nga bregu i Korfuzit ne drejtim te Sarandes ne 12 milje detare.

Së pari nuk ka hapesire te mjaftueshme per kete gjeresi. Se dyti, ne baze te nenit te lartpermendur te Konventes per te drejten e detit, kete te drejte e ka ne te njejten mase edhe Shqiperia. Sipas kesaj logjike te ketyre “specialisteve per gjithecka” nuk del llogaria, sepse greket do te duhet te dalin disa km mbi kodrat e Sarandes, kurse shqiptaret do te kapercenin diku nga mesi i territorit tokesor te ishullit te Korfuzit.

Eshte kjo arsyeja pse duket e pabesueshme ato qe komentohen nga njoftimet e mediave greke, duke i shkeputur nga konteksti i vertete i konceptit juridiko-nderkombetar.

Ne si shqiptarë duam të shpresojmë se situate në Egje do të qetësohet dhe vizita e Dendias në Tiranë do të jetë e suksesshme.

Intervista – Esch: Dialogu në Bruksel dhe ai në Uashington mbase mund ta plotësojnë njëri-tjetrin

Kestrin Kumnova

Në dialogun Kosovë-Serbi, Bashkimi Evropian po synon që të kalohet nga çështjet më shumë teknike te pyetjet e mëdha politike, në mënyrë që gradualisht të arrihet një marrëveshje gjithëpërfshirëse, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Valeska Esch, zëvendësdrejtoreshë ekzekutive e Institutit gjerman Aspen.

Sipas saj, Bashkimi Evropian dhe i dërguari i posaçëm, Mirosllav Lajçak janë përgjegjës për lehtësimin e dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë në mënyrë që të arrihet deri te një marrëveshje gjithëpërfshirëse dhe e qëndrueshme, dhe për këtë ajo thotë se mbështetje kanë dhënë edhe Shtetet e Bashkuara.

Radio Evropa e Lirë: Po e filloj këtë intervistë me procesin e integrimit të Ballkanit Perëndimor në Bashkimin Evropian. Si e vlerësoni këtë proces dhe a mendoni se zhvillimet me pandeminë e COVID-19 do të ndikojnë në këtë proces?

Valeska Esch: Në rend të parë është e rëndësishme të dihet se përkundër përparimit të paktë dhe hezitimit nga ana e Bashkimit Evropian, megjithatë BE-ja në vazhdimësi e ka përsëritur perspektivën e anëtarësimit të të gjitha vendeve të rajonit. Mendoj se kjo është reflektuar edhe në përgjigjen ndaj COVID-19 të Bashkimit Evropian.

Në fillim kishte një përgjigjje më të ngadaltë nga ana e BE-së sepse vendet po merreshin me pandeminë brenda territorit të tyre, por mendoj se BE-ja ka treguar në mënyrë të qartë se do të bëjë gjithçka që mundet për të mbështetur vendet e rajonit. Mendoj se pavarësisht disa vonesave, ky është një proces ende i gjallë, dhe po ec përpara. BE-ja vazhdon të jetë një partnere e rëndësishme ekonomike. Pra, mendoj se vendet e Ballkanit Perëndimor duhet të përqendrohen në rrugën drejt anëtarësimit në BE.

Ato veçse janë afër integrimit, në veçanti në aspektin ekonomik, pasi BE-ja mbetet partnerja më e rëndësishme investuese në rajon. Këto vende, duhet të fokusojnë energjitë në procesin e anëtarësimit dhe të vendosin në prioritet reformat e nevojshme që mundësojnë këtë anëtarësim. Këto përfshijnë demokracinë dhe qeverisjen, sundimin e ligjit, reformat ekonomike dhe luftimin e korrupsionit.

Kur flasim për ndryshimet që ka sjell pandemia, ne e kemi parë në pranverë, që BE-ja do të përqendrojë shumë energji dhe kapital politik në ringjalljen e ekonomisë së bllokut. Pandemia ende nuk ka përfunduar, kështu që vendet anëtare ende po luftojnë me të, kemi rritje të numrit të të infektuarve në gjithë Evropën. Pra, natyrisht kjo mund zbehë vëmendjen politike nga vendet e Ballkanit Perëndimor. Megjithatë, unë mendoj se BE-ja e ka në mendje Ballkanin Perëndimor gjatë adresimit të problemeve, përfshirë edhe rimëkëmbjen.

Radio Evropa e Lirë: Kosova është vendi i vetëm në Ballkan që nuk e ka të përfunduar procesin e liberalizimit e vizave. Edhe pse Komisioni Evropian ka thënë se kushtet janë plotësuar, megjithatë disa vende të BE-së nuk janë pajtuar për të liberalizuar vizat. Pse ky hezitim?

Valeska Esch: Mendoj se kjo është një pyetje për vendet përkatëse. Mendoj se në këtë moment nuk është e qartë kush e mbështet këtë proces dhe kush jo, sepse ende nuk ka pasur një votim në Këshill (Këshillin e BE-së). Gjermania ka hezituar për një kohë, por, me sa kam kuptuar ata kanë shkëmbyer një sërë shqetësimesh me Kosovën dhe shpresoj se edhe vendet tjera ta bëjnë të njëjtën, në mënyrë që Kosova përfundimisht të fitojë liberalizimin e vizave. Unë vërtet shpresoj që në vjeshtë, kur Komisioni Evropian të lëshojë raportin e ri të progresit, do të shohim edhe çështjen e liberalizimit të vizave. Por, natyrisht nuk e di nëse kjo çështje do të përfshihet.

Radio Evropa e Lirë: Pra ju prisni që deri në fund të vitit Kosova të fitojë liberalizimin e vizave?

Valeska Esch: Sinqerisht, shpresoj që kjo do të ndodhë.

Radio Evropa e Lirë: Instituti Aspen gjithashtu merret me analiza të raporteve transatlantike. Në vitet e fundit këto raporte nuk kanë pasur nivelin më të mirë të mundshëm. Si ka ndikuar kjo te vendet e Ballkanit Perëndimor?

Valeska Esch: Mendoj se vetëm në disa çështje. Nëse shikoni në bashkëpunimin transatlantik, ekziston shumë frikë nëse është ende shumë funksional përfshirë në Ballkan, por supozoj se ajo që ju po aludoni në pyetjen tuaj ka të bëjë me një periudhë në të cilën bashkëpunimi transatlantik nuk ka qenë stabil kur bëhet fjalë për dialogun mes Kosovës dhe Serbisë.

Por, mendoj se në këtë çështje kemi ardhur te një situatë e re, pasi Shtetet e Bashkuara, në mënyrë të qartë e kanë mbështetur rolin udhëheqës të Bashkimit Evropian pas emërimit të të dërguarit të posaçëm evropian, Mirosllav Lajçak. Mendoj se është e qartë për të dyja anët e atlantikut se BE-ja dhe Shtetet e Bashkuara duhet të punojnë së bashku nëse dëshirojnë të kenë sukses. Por, ju keni të drejtë kur thoni se raportet transatlantike në periudhën e fundit kanë hasur në vështirësi më shumë sesa në të kaluarën.

Radio Evropa e Lirë: A prisni që bashkëpunimi midis Uashingtoni dhe Brukselit të intensifikohet pasi deri më tash nuk kemi parë diçka të tillë, duke pasur parasysh se po zhvillohen dy procese të veçanta të dialogut midis Kosovës dhe Serbisë, njëri në Uashington dhe tjetri në Bruksel.

Valeska Esch: Mendoj se të dyja proceset nuk po zhvillohen në mënyrën siç unë besoj se është natyra e negociatave të tilla. Pra, është e vështirë të vlerësohet nga jashtë se sa ka bashkëpunim. Sa kam kuptuar unë, këto dy procese nuk supozohet të jenë konkurruese, por ta plotësojnë njëra tjetrën. Me sa kuptoj Bashkimi Evropian dhe i dërguari i posaçëm, Mirosllav Lajçak janë përgjegjës për lehtësimin e dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë në mënyrë që të arrihet deri te një marrëveshje gjithëpërfshirëse dhe e qëndrueshme. Nga ajo që kemi mësuar ditëve të fundit është se Shtetet e Bashkuara më shumë janë të përqendruara në marrëveshje ekonomike dhe në lëvizjen përpara të bashkëpunimit ekonomik.

Pra, derisa këto dy procese të plotësojnë njëra-tjetrën nuk mendoj se janë të dëmshme. Ne kemi parë se gjithashtu administrata amerikane e mbështet dialogun e lehtësuar nga Bashkimi Evropian. Kemi pasur vizitën e ushtruesit të detyrës së ndihmëssekretarit amerikan të Shtetit për Evropën dhe Euro-Azinë, Philip Reeker, në Bruksel kohë më parë ku ai takoi të dërguarin e BE-së, Mirosllav Lajçak, pra mendoj se ekziston një mbështetje e fuqishme për dialogun e lehtësuar nga BE-ja. Tash, të shohim.

Takimi mes palëve është paraparë në fillim të shtatorit në Uashington, do të shohim se çfarë do të ndodhë. Por, po e përsëris, ky dialog është paraparë të fokusohet më shumë në çështje ekonomike.

Radio Evropa e Lirë: Gjermania është vendi që më së shumti e ka kundërshtuar idenë e shkëmbimit të territoreve si pjesë e zgjidhjes së përhershme të konfliktit mes dy vendeve. Presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi dhe ai i Serbisë e kanë përmendur këtë ide si një zgjidhje afatgjate. Pse është kundërshtuar kjo ide kur udhëheqësit e të dyja vendeve kanë thënë se ajo sjellë paqen e përheshme?

Valeska Esch: Mendoj se arsyeja kryesore ka qenë se kjo do të nxiste konflikte të reja në rajon. Ka pasur shumë shqetësime për këtë ide në vendet fqinje të Kosovës dhe Serbisë. Gjithashtu ka pasur shqetësime edhe te vendet anëtare të BE-së se kjo mund të hapë çështje tjera. Mendoj se ky ka qenë shqetësimi kryesor. Një tjetër shqetësim ka qenë se kjo ide do të përkufizonte kufij në baza etnike, dhe mund ta bënte pakicën serbe në Kosovë, si pakicën me numrin më të vogël në vend. Mendoj se këto janë dy arsye shumë të rëndësishme.

Një arsye tjetër është se qëllimi kryesor i dialogut të ndërmjetësuar nga BE-ja gjithmonë ka qenë arritja e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse, dhe në një pikë të caktuar ka ekzistuar përshtypje se përmes ndryshimit të kufijve mund të zgjidheshin më shpejt çështjet tjera. Nuk mund të flas në emër të qeverisë gjermane natyrisht, por këto kanë mundur të jenë arsyet për kundërshtimin e ndryshimit të kufijve në rajon.

Radio Evropa e Lirë: Sipas jush, cila strategji duhet të përdoret për të zgjidhur përfundimisht çështjet midis Kosovës dhe Serbisë?

Valeska Esch: Mendoj se për këtë do të duhej të pyetej Mirosllav Lajçak dhe BE-ja, por nga zhvillimet që unë kam parë duket se BE-ja po përpiqet të adresojë të gjitha çështjet në të njëjtën kohë. Pra, ekziston një përpjekje për të adresuar të gjitha çështjet e hapura, duke filluar prej atyre për të cilat është arritur marrëveshje në dialogun e Brukselit dhe të cilat nuk janë zbatuar deri të një zgjidhje përfundimtare e konfliktit. E kuptoj se ka kundërshtim në Kosovë për një dialog teknik por është e qartë se qëllimi i Prishtinës duhet të jetë anëtarësimi në BE dhe një zgjidhje në veçanti për pesë vendet anëtare që nuk e njohin pavarësinë e saj, në mënyrë që ta ketë të mundur të lëvizë përpara si shtet sovran.

Por, jam gjithashtu e bindur se me qëllim të arritjes së një kthese të madhe politike është e domosdoshme të adresohen të gjitha çështjet, edhe nëse kjo e bën një pjesë të dialogut të duket teknik.

E kemi parë në të kaluarën se shumë çështje në dukje teknike në fund të fundit janë shumë politike. Për këtë arsye mendoj se përparimi ka qenë shumë i vështirë. Mendoj se kjo çështje nuk ka të bëjë nëse dialogu është teknik apo politik pasi mendoj se njëri nuk shkon pa tjetrin. Mendoj se çështja qëndron të zgjidhja gjithëpërfshirëse. Përshtypja ime është se BE-ja po synon që të kalohet nga çështjet më shumë teknike tek pyetjet e mëdha politike në mënyrë që gradualisht të arrihet një marrëveshje gjithëpërfshirëse që do të përmbante në vete të gjitha çështjet.

*Instituti gjerman Aspen u themelua në Berlin më 1974 dhe që nga ajo kohë ka promovuar në mënyrë aktive idenë e komunitetit transatlantik dhe të një shoqërie të lirë dhe të hapur.


Send this to a friend