VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Intervista – D’Alema përgjigjet pse kryeministri “flirton” me Erdoganin

By | April 21, 2018

Komentet

Rrëfimi që i mora Fatos Baxhakut në vitin 2014: “Kam frikë nga plakja… rrudhat”

Nga Mira Kazhani

Kështu mbyllet artikulli profil në vitin 2014, botuar në gazetën e asaj kohe, “Mapo”, me Fatos Baxhakun. Është një rrëfim që të çon në reflektim për jetën dhe për shenjat e sinjalet e saj. Duke lexuar do ta njihni më nga afër e do kuptoni se sot medias i tha lamtumirë një njeri i mirë, një gazetar i një race në zhdukje, një burrë me zemër të butë. Kur dëgjon përgjigjet e Tos Baxhakut sikur të ishte ende gjallë, kupton sa jemi egërsuar…

Sot në Tiranë bie një shi i ftohtë bore. Ndërsa parkoj makinën mes disa pallatesh, pothuajse në trotuar, mendimet nuk arrij t’i organizoj si zakonisht. Jam gati e lumtur që Tosi më tha një ‘Po’ me lehtësinë e frymës që merr njeriu.

Baxhakun e gjej në një tavolinë mes miqsh. Më shumë sesa i qetë më duket i ngadaltë. Afrohet për 2 minuta në tavolinën ku ulem unë ta pres. E kam takuar dy a tri herë në jetën time dhe kurrë nuk kam bërë asnjë bisedë me të. E pyes se ç’po bën këto kohë dhe më tregon se është në fazën e fundit për botimin e një libri, bashkë me gazetaren Klodi Kapo. Një libër për prostitucionin në kohën e Zogut. Dhe mua që s’më mbyllet goja në mbylljen e helmit të javës i them: edhe një libër për kurvat kemi mangut!

-Jo, është për prostitutat, Mira. Dhe kanë dallim me kurvat.

-Në fakt, janë shkrirë shumë dallime dhe diferenca, por gjithsesi, Tosi, jam kurioze që tani ta lexoj këtë libër.

-Është interesant, sepse Ahmet Zogu, kur ishte ministër i Brendshëm, në vitin 1922, vendimin e parë që propozoi ishte një rregullore për ‘rregullimin e Kurvnisë’.

Pse ishte ky shqetësimi i parë? Sot kemi problem me tritolin dhe sigurinë, në fakt. Kaq e qetë ishte jeta atëherë?

-Nuk e di pse. Por Zogu vinte nga një kulturë vjeneze. Ai mendonte se shoqëria i ka bazat e rregullimit tek seksi.

Po le të hapim një shtëpi publike atëherë, se mbase gjejmë edhe parkim publik, nuk vriten kaq shumë njerëzit dhe e harrojmë për disa çaste tritolin. Ndoshta i gjithë faji është i seksit dhe ne bëjmë libra për armët kimike dhe për shkrimtarët, – i them unë me humor.

Ju, kujt ia dedikoni librin?

-Librin ia kam dedikuar të gjithë atyre që as nuk janë shumë krenarë dhe as nuk iu vjen turp për atë që janë. Shpresoj që të hapim një debat për legalizimin e prostitucionit. Shqipëria nuk e ka bërë ende revolucionin seksual. Unë njoh çifte që jetojnë bashkë, vetëm për të mos ndarë pasurinë dhe nuk e ndajnë më seksin. Kjo të çon në dramë, por edhe në një ndrydhje të shoqërisë.

-Meshkujt apo femrat janë më rëndë në këtë drejtim?

-Mendoj që meshkujt. Femrat janë zhvilluar më shumë pas viteve ‘90. Ndërsa meshkujt ende bëjnë seks për t’iu treguar shokëve. Femrat janë më të sinqerta në këtë drejtim. E bëjnë se duan dhe jo se duan ta tregojnë.

-Pa problem, i them unë, se flasin ata. Por më pëlqen që një mashkull flet me kaq objektivitet për racën e tij.

Meqë jemi tek seksi (për habinë time më të madhe, sepse nuk e di pse prisja që me Tosin do niste biseda me çdo gjë, veç Shqipërisë në krevat), e pyes për familjen. Çfarë po ndodh me familjen?

-Po flas për familjen e brezit tim. Unë sot jam 50 vjeç dhe jam martuar para ‘90-ës. Atëherë familja ishte një apartament, dhomë e kuzhinë. Një punë e mirë për të dy, një biçikletë, pushime në Sarandë ose në Durrës. Ishte një rit për të gjithë. Kudo ishte mashkulli që vendoste dhe merrte përsipër të ishte qendra e lumturisë dhe halleve. Sot nuk është më kjo familje. Dhe unë sot nuk jam i martuar që të mund të të flas sesi është tani.

-Je i lumtur?

-Jam mirë.

-Ke ndonjë kompleks? Apo je në paqe gjithmonë me veten. Mua kështu më dukesh!

-Tani që e mendoj, besoj që vuaj se çfarë po mendojnë të tjerët për mua.

-Vërtet? Nuk do ta besoja këtë?

-Po.

-Çfarë është diçka që i mungon ditës tënde?

Kjo është përgjigja kur ai nuk vonon hiç dhe vrikthi më thotë: Era e familjes. Se familja ka erën e saj! Vjen era e lavatriçes, era e qepës që skuqet, e kekut të dielën. Ka një erë familja, që të mbush. Unë jetoj vetëm dhe era e vetmisë është krejt gjë tjetër.

-Pse nuk e rindërton?, – e pyes edhe pak e prekur nga vetmia që më vetmoi edhe mua aty për aty.

-Tani është vonë. Por që të sqaroj: jam vetëm, por jo i vetmuar.

-Ah, ke dikë domethënë?

-Po, kam një lidhje prej 3 vitesh a diçka më shumë.

Kur dalim tek lidhja, ai me tregon për italianen Paola, një sociologe që e ka njohur në Tiranë gjatë një projekti. Kanë jetuar dy vite bashkë dhe tani iu duhet të bëjnë vajtje-ardhje Taranton, në Itali. Nuk janë të shqetësuar as ai dhe as Paola për të skuqur qepë dhe për të vënë lavatriçen në punë. Por Tosi duket kaq mirë me të. “Ajo me nxit të punoj, më frymëzon dhe kjo është një nga gjërat që më pëlqen më shumë tek Paola”, – më rrëfen.

Por unë insistoj duke i thënë: Po, pse jo? Pse jo një martesë, familja, era…?

-E ka marr era atë erë tani, Mira, -thotë dhe i lëshon batutat me lehtësi dhe aspak krenar.

Tosi nuk shfaqet nëpër debate dhe më tregon se nuk do ta bënte kurrë në Shqipëri. Nuk ka arsye të futet në disa shfaqje gjelash që krekosen se janë zot të së vërtetës së botës. “Nuk kam dëgjuar askënd të thotë, për mendimin tim modest, ose, unë mendoj kështu, por mundet ta kem gabim”. Të gjithë janë heronj të së vërtetës. Dhe të ishin të vetes së tyre ua bëja hallall, por janë zot të vërtetave që s’i njohin”. Ndërsa bisedojmë, porosit një Jack Daniels dhe sikur më lexon mendjen më përgjigjet: “Tani e marr një gotë gjithmonë e më pak”.

Baxhaku nuk ka shokë të famshëm. Miqtë e tij janë guaska ku ai jeton, duke harruar ndonjë lëndim që vjen nga jashtë. Vëllai i madh, mësues matematike, është streha ku ai shkon sa herë bëhet fëmijë. Tosi më siguron se çdokush ndihet ndonjëherë fëmijë dhe kërkon përkujdesje. Puna është pasioni i tij më i madh. Ai vjen nga një familje mësuesish dhe mesa duket, sindroma e profesorit është gjenetike. Dy gjërat për të cilat mund të them se vuri pak pluhur krenarie ishin dy vajzat e tij.

-Jam me fat që kam dy vajza. Nuk e di nëse kam qenë baba i mirë, madje mendoj që nuk kam qenë, sepse divorci i lëndon fëmijët, por duke qenë se kam qenë i ri, kam mundur të jem shoku i tyre më i mirë.

Po ish-gruan e keni shoqe?

-Po, patjetër. Kjo është një tjetër fitore. Nuk ia vlen të jetosh me inate për disa zgjedhje që nuk i kemi në dorë. Njerëzit shpenzojnë shumë energji duke u ndarë dhe duke u urryer. Mund të falim të gjithë po të duam.

-Nuk di pse gjithmonë, Baxhaku më ka kujtuar pak Teodor Kekon.

-Po, Dori është i ngjashmi im. Sikur ai të ishte, ky qytet do kishte më pak urrejtje.

-Ky është edhe problem im, Tosi. Dhe këtu i drejtohem si një nxënëse profesorit. Nuk e kuptoj pse unë nuk mbaj mëri dhe ka disa që sikur ua ke futur shpirtin në kripë. Kam kaluar një javë të pakëndshme dhe i rrëfej situatën time. Por, Tosi është befasues. Më kërkoi të tregoja respekt për këdo që shpreh urrejtje. Dashuria dhe urrejtja janë aq pranë dhe duhet të mendosh se dikush që harxhon vite në mni (variant i mërisë, në gegnisht), ka shpenzuar jetë nga jeta e vet për ty.

Është si një çlirim biseda me të. Më duket sikur e ndjej në kraharor valëvitjen e flamurit të ndërgjegjes që zbutet nga zemërimi i gjërave të kota.

Gjuha nuk mund të mos shkojë tek dhëmballa që dhemb. Flasim për median, lajmet, pronarët dhe për këta të fundit më tha një përkufizim perlë.

-Pronarët na japin lekët. Për këtë janë aq të mirë, se na mbajnë me bukën e gojës. Lavdërim tjetër mos prit, se nuk kam asgjë më shumë sesa kaq.

Duke folur për Tiranën, për Shqipërinë në përgjithësi, Tosi tha një tjetër përkufizim ‘creme della crème’.

“Ky vend nuk ka nevojë për heronj, për mite, për skulptura, për statuja, për buste. Heroi më i mirë është ai që do ta bëjë Shqipërinë pa u krekosur poshtë kollares. Dhe mendoj që heronj janë ata që nuk i njohim dhe nuk i shohim në media. Janë ata që nuk udhëhiqen nga kulti i armikut, si ajo mni-ja që folëm bashkë më parë. Kush ka nerva dhe kohë për këto humbje?! Shqiptarët duhet të bëjnë seks për veten e tyre, të dëgjojnë më shumë muzikë, të përshëndesin në mëngjes tjetrin, të fikin televizorin kur ai ia fut kot. Secili ka në dorë fatin e tij. Unë i përbuz ata që bëjnë arrogantin dhe shajnë Shqipërinë. Në jemi një vend normalisht i jetueshëm, por…”

Dhe ndërsa ai po kërkon një fjalë, unë me humor ndërhyj: duhet të bëjmë pak më shumë dashuri në darkë.

-Pikërisht.

E vazhdojmë bisedën për një palë pushime të tij në Itali, tek shtëpia e një miku që ka një bahçe me portokalle dhe që është fiks shtëpia e ëndrrave të Tos Baxhakut.

Meqë ra fjala, e pyes nëse ka një shtëpi të bukur këtu në Tiranë.

Ai bën një fytyrë modeste dhe thotë: “Mirë e kam, nuk pretendoj shumë nga jeta. Ndonjëherë edhe më bën përshtypje kur shoh studentët e mi me 3 shtëpi, por thellë gëzohem më vonë. Unë jam shumë mirë kështu. Mjaft të mos vijë plakja. E urrej pafuqinë, rrudhat dhe kur nuk i duhesh më askujt. Uroj të mos vijë shpejt ky moment, edhe pse i pashmangshëm.

E mirë, i them unë. Ka kohë deri atëherë./ Tiranapost.al

Intervista – Kurti: Reciprociteti ndaj Serbisë, politikë shumë më e drejtë se sa tarifa

Zëri i Amerikës: Zoti Kurti, Kosova ndodhet para një procesi të ri zgjedhor, pas dorëheqjes së kryeministrit Ramush Haradinaj. Si e shihni ju situatën aktuale politike?

Albin Kurti: Besoj që tash qytetarët janë shumë më entuziast sepse vendimi për politikën po del prej një qeverie të pakicës dhe po kthehet tek qytetari i Republikës që janë edhe burim i sovranitetit e do të duhej që përmes zgjedhjeve të lira dhe demokratike edhe t’ua rifreskojnë legjitimitetin institucioneve por njëkohësisht t’i zgjedhin njerëzit shumë më të mirë, shumë më të ndershëm, shumë më të guximshëm dhe njerëzit të cilët interesat e veçanta nuk i kanë primare por gjithsesi atë të përgjithshëm.

Zëri i Amerikës: Si e keni parë qeverinë Haradinaj, për gati dy vite sa ishte në pushtet?

Albin Kurti: Së pari ata e formuan qeverinë duke ju falënderuar disa deputetëve që nga koalicioni në atë kohë LAA (Lidhja Demokratike, Alternativa dhe Aleanca Kosova e Re) i LDK-së dolën dhe ndërruan anën ndërkaq më pastaj e mirëmbajtjen vetën duke ju falënderuar disa deputetëve tjerë të cilët nga lëvizja Vetëvendosje dolën, pra ka qenë një lloj qeverisje artificiale e cila e ka pasur një kryeministër që kishte dyfish më shumë parti në koalicion se sa deputetë të partisë së tij në Kuvend dhe që do të mbahet mend për nepotizmin, shpërdorimin, do të mbahet mend për numrin e madh të zëvendës ministrave, për rritjen e pagës vetvetes dhe kështu me radhë. Pas 29 shtatorit të vitit të kaluar, pas asaj proteste masive kishte një pozicionim të drejtë kundër aventurës së presidentit për shkëmbim territorial mirëpo kjo ishte tepër pak dhe tepër vonë. Sidoqoftë është mirë që po shkon kjo qeveri përfundimisht, gjatë e ka çuar dhe kemi nevojë për një qeverisje të re që do të jetë stabile dhe do ta përfundoj mandatin. Legjislatura e katërt e kishte qeverinë mezi tri vjeçare, legjislatura e pestë as dy vjet e gjysmë ndërsa kjo legjislaturë e gjashtë e kishte qeverinë me më pak se dy vjet, kemi nevojë për një qeverisje stabile me katër vjet e cila i jep prioritet zhvillimit ekonomik, investimeve kapitale të përqendruara në punësim, luftimit të krimit dhe korrupsionit dhe sidomos cilësisë së arsimit dhe lidhjes së arsimit me ekonomi.

Zëri i Amerikës: Ju keni bërë thirrje për krijimin e një koalicioni parazgjedhor që do të krijonte qeverinë e re të vendit pas zgjedhjeve. Me kënd preferoni këtë koalicion por edhe kënd e përjashtoni?

Albin Kurti: Bashkë me Lidhjen Demokratike të Kosovës, lëvizja Vetëvendosje i ka bashkërenduar hapat në opozitë për gjatë gati afër këto dy viteve dhe ne jemi ndarë të kënaqur nga ky bashkëpunim. Ka pasur sinqeritet, ka pasur seriozitet mirëpo bashkërendimi i hapave është i rëndësishëm që të kaloj në fazën e një plani të përbashkët dhe ne besojmë që formimi i një koalicioni parazgjedhor do të bënte që zgjedhjet e radhës të cilat do të jenë ose në fund të shtatorit ose në fillim të tetorit të jenë festë e demokracisë, meqenëse një koalicioni të tillë nuk do të kishte kush t’i dal përpara por edhe shumë votues mbase edhe janë zhgënjyer me institucionet në përgjithësi për të mos thënë edhe me politikën do të ri zgjoheshin në mënyrë që ta kthejnë Kosovën në binarët e zhvillimit e të drejtësisë, prandaj ne themi hapur që jemi të interesuar për një koalicion të tillë sepse ishim opozita e vërtetë e cila duhet të shndërrohet në qeverisje të mirë.

Zëri i Amerikës: Zoti Kurti, ju gjatë kësaj jave patët një takim me kryetarin e Lidhjes Demokratike të Kosovës, Isa Mustafa. Për çka diskutuat, a ishte temë edhe koalicioni parazgjedhor?

Albin Kurti: Ne kemi shprehur vullnetin e mirë dhe gjithashtu kemi shprehur optimizmin që kemi. Unë nuk kam rezultate shumë konkrete në këtë proces që do të mund të bëja një njoftim publik për to, kur t’i kemi ato rezultate natyrisht që nuk do të hezitojmë që menjëherë të njoftojmë opinionin publik por besoj që ka më shumë arsye për të shpresuar që përfundimisht po i vjen fundi kapjes së shtetit meqenëse thellësia e krizës në Kosovë nuk matet ma me korrupsionin në institucione por me institucionet në korrupsion, pra është një nivel i ri i degradimit të shtet ndërtimit në Kosovë dhe shtangimit socio-ekonomik. Kemi nevojë për investime në ekonomi, kemi nevojë për punësim pa diskriminim, kemi nevojë për hov në integrime evropiane, kemi nevojë për qeverisje e cila e zvogëlon qeverinë dhe e rritë shtetin e jo sikurse ishte deri më sot. Pra ky dakordim tematik e problemor me kryetarin e LDK-së Isa Mustafa tashmë të rizgjedhur, gjithashtu edhe ideja që kemi nevojë për një qeverisje e cila është efikase dhe e cila nuk ekziston për vetveten, kundërshtimit që ja kemi bërë të dy ne buxhetit të vitit 2019 dhe humnera ku e kanë hedhur Kosovën besoj që problem të cilat i kemi le të themi nga e kaluara dhe dallimet që i kemi ekzistuese në të tashmen i minimizon karshi vullnetit për të ardhmen, me ç ‘rast idealet do t’i mirëmbajmë sepse interesi i përgjithshëm do të jetë mbi çfarëdo interesi të veçantë.

Zëri i Amerikës: Zoti Kurti dallimet me Lidhjen Demokratike të Kosovës a qëndrojnë tek pozita e kryeministrit dhe a do të jeni kandidat për kryeministër?

Albin Kurti: Sa i përket lëvizjes Vetëvendosje këtë e vendos Këshilli i Përgjithshëm, shumë shpejt do të mund ta bëj këtë edhe Lidhja Demokratike e Kosovës do t’i ketë le të themi diskutimet e brendshme për këto çështje, por ne jemi dakorduar që njëherë të kemi një lloj harmonizimi programor i cili i paraprinë çfarëdo përgjegjësie me emra të veçantë. Nëse duam ta luftojnë krimin dhe korrupsionin, nëse duam që të marr fund kapja e shtetit atëherë unë besoj që shumë gjëra do të jenë më të kollajshme për t’i zgjidhur dhe dakorduar.

Zëri i Amerikës: A do të bënit koalicion parazgjedhor, në qoftë se do të duhej të hiqni dorë nga kandidimi për postin e kryeministrit?

Albin Kurti: Po them, këtë nuk e vendos unë si kryetar i lëvizjes, as si Albini aktivist por këtë do ta diskutojmë në Këshill të Përgjithshëm veç se po them edhe njëherë varet se çka duam. Po e deshëm entuziazmin e qytetarëve për fitore masive që është e domosdoshme atëherë unë besoj që shumë kollaj do të mund ta zgjidhim këtë dilemë nëse e ka ndokush.

Zëri i Amerikës: A jeni të gatshëm të shkoni vet si lëvizje në zgjedhje, pra pa koalicione parazgjedhore?

Albin Kurti: Pa dyshim, unë besoj që lëvizja Vetëvendosje do të fitojë, sepse Kosova duhet të ndryshojë por e pranoj, a do të fitojmë me koalicion parazgjedhor apo pas zgjedhjeve, kjo një mend është çështje.

Zëri i Amerikës: Cilën preferoni ju më shumë?

Albin Kurti: Unë preferoj që të fitojmë me koalicion parazgjedhor sepse në momentin që bëhet koalicioni lëvizja Vetëvendosje dhe Lidhja Demokratike e Kosovës atëherë fushata bëhet e qetë, afirmative, pozitive, do të ketë shumë më pak polemika se sa kur garojmë ndaras sepse po garuam të gjithë ndaras fushata bëhet më e egër dhe në anën tjetër të gjithë ata që do t’i humbin zgjedhjet do ta dinë këtë para zgjedhjeve, me fjalë tjera nuk do të ketë njerëz që hidhërohen pas zgjedhjeve, po garuam veçmas do të mund të mendojnë se fitojnë, do t’iu nevojiten zgjedhjet të kuptojnë se kanë humbur e mandej do të mund të hidhërohen edhe të mbajnë inat mirëpo koalicioni LDK-Vetëvendosje është ai i cili i përcakton edhe fituesit edhe humbësit paraprakisht dhe na jep energjinë edhe kohen e mjaftueshme më se të mjaftueshme që të përqendrohemi tek qeverisja e ardhshme e mirë e nuk do të kemi kohë për të humbur, meqenëse tepër shumë na kanë humbur këta në këto më pak se dy vite që keq qeverisën.

Zëri i Amerikës: Zoti Kurti a ka ndonjë parti që nuk do të bëni koalicion parazgjedhor por edhe pas zgjedhor?

Albin Kurti: Besoj që ka një konsensus tashmë shoqëror se ajo çfarë duhet të ndodh pas këtyre zgjedhjeve është një lloj pauze e Partisë Demokratike të Kosovës në opozitë. Kjo është në të mirën e Kosovës dhe në të mirën e tyre, ka prej tyre që nuk mund ta kuptojnë këtë gjë por unë besoj që edhe strukturave partiake të PDK-së i leverdisë që ta kalojnë një mandate së paku në opozitë, që shteti të bëhet më mirë por edhe partia e tyre të filloj të ri ekzistoj. Po them të ri ekzistoj për shkak se PDK-ja realisht sot nuk është parti, Partia Demokratike e Kosovës e ka kapur shtetin dhe e humbur vetveten, për ta rikthyer vetën duhet të dal jashtë shtetit e këtë e mundëson mirë e shpejt askush tjetër sikurse koalicioni parazgjedhor LDK-Vetëvendosje.

Zëri i Amerikës: Zoti Kurti, nëse do të bëheni kryeministër, çfarë do të bënit me tarifat ndaj mallrave serbe. A do t’i hiqni apo me çfarë kushte do ta bënit një gjë të tillë?

Albin Kurti: Ne prej fillimit kemi pasur politikën tonë të qartë, reciprocitet me Serbinë dhe kur është vendosur taksa 100 për qind ne e kemi përmendur edhe atëherë reciprocitetin si politikë shumë më të qëlluar e më të drejtë se sa tarifa 100 për qind. Po them kështu sepse kur thua një mall serb nuk duhet të kushtoj pesë euro por duhet të kushtoj dhjetë euro, po ja vendos vetës njëfarë çmimi dhe kjo nuk i lë shije të mirë integritetit dhe dinjitetit, më mirë është reciprociteti i plotë por kemi shprehur edhe qëndrimin tonë se kur Serbia ka dy herë në javë (Aleksandër) Vuçiç, (Ana) Brnabiç, (Ivica) Daçiç, (Aleksandër) Vulin e kërkojnë heqjen e tarifës 100 për qind është e pamundur që të bëhet një gjë e tillë. Pra, edhe zyrtarët ndërkombëtarë fatkeqësisht ngjanin te populli i Kosovës si zëdhënës të kërkesave të Beogradit. Ne jemi për reciprocitet të plotë dhe për shkak se (Aleksandër) Vuçiç e ka kërkuar heqjen e kësaj tarife dhe kemi deklaruar se nuk do të jemi për ta hequr atë. Por me qeverisjen e Vetëvendosjes ne do të rikthehemi tek politika e duhur e kriterit të reciprocitetit në marrëdhëniet e shëndosha bilaterale.

Zëri i Amerikës: Do të thotë që nuk përjashtoni që tarifat do të pezullohen dhe të shkohet me një masë të reciprocitetit?

Albin Kurti: Reciprociteti me Serbinë nënkupton që Serbia nuk do të mund të fusë mallra në Kosovë sepse ju e dini që certifikatën e prodhimit të mallit në Kosovë me Republika e Kosovës ata nuk e pranojnë pra efektivisht malli i Serbisë nuk do të mund të hyjë, bile tash mund të hyjë nëse janë të gatshëm të paguajnë tarifën. Ne duam reciprocitet dhe unë besoj që reciprocitetin faktorët ndërkombëtarë përfshirë këtu Bashkimin Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës e kuptojnë shumë më mirë pra e mirëkuptojnë se sa edhe tarifën 100 për qind.

Zëri i Amerikës: Kur po flisni për faktorët ndërkombëtarë, këto ditë vendet e Quint-it lëshuan një deklaratë ku bëhej thirrje për vazhdimin e bisedimeve ndërmjet Kosovës e Serbisë. Ata kërkuan po ashtu që Kosova të largoj tarifat ndaj mallrave serbe ndërsa Serbia të ndal fushatën për heqjen e njohjeve ndaj Kosovës. Si e patë këtë deklaratë?

Albin Kurti: Fushata e Serbisë kundër njohjeve të Kosovës sidomos kundër anëtarësimit tonë në Interpol ka qenë më shumë shkasi i tarifës se sa qëllimi ose arsyeja. Prandaj ne themi që është e domosdoshme të kemi dialog parimor me Serbinë, dialog simetrik ku kryeministri i ardhshëm e merr përgjegjësinë dhe nuk e eviton atë, ne jemi republikë parlamentare dhe nuk jemi republikë presidenciale dhe ky dialog duhet të jetë i përgatitur mirë. Ne duam që bashkëpunojmë ngushtë me Bashkimin Evropian si ndërmjetësues dhe me përfaqësuesin edhe të lartë të tij për politikë të jashtme edhe me atë që do të jetë si ndërmjetësues special për raportet e Kosovës me Serbinë. Besojmë që korniza e integrimeve evropiane është mjaftueshëm e pasur për të sh ‘tensionuar raportet tona mirëpo ne po konsiderojmë që nuk i kemi ndonjë borxh Serbisë. Pra, besojmë që Serbia na ka borxh neve, kërkesat tona ndaj Serbisë asnjëherë nuk janë elaboruar nga qeveritë e mëhershme dhe kjo do të duhej të bëhej sa më shpejt me qeverinë e ardhshme. Prioritet i imi do të jetë sundimi i ligjit, punësimi në ekonomi për të gjithë qytetarët sepse nuk mund të punësohemi të gjithë në zyra të shtetit, do të jetë rritja e sektorit privat dhe do ta kemi edhe dialogun me Serbinë parasysh, me ç ‘rast duhet të ketë edhe një komision i cili e shikon gjendjen e atyre 33 marrëveshjeve sepse është një trashëgimi e qeverive të mëhershme që është regjistruar në Bruksel e duhet të shohim se çka duhet të bëjmë dhe mund të bëjmë me to.

Zëri i Amerikës: Si mund të arrihet një zgjidhje me Serbinë, sipas jush?

Albin Kurti: Unë mendoj që me Serbinë do të arrihet zgjidhja kur do të kemi qeverisje dinjitoze në Kosovë, kur do ta kuptojmë që jo vetëm konsensusi nacional por gjithashtu edhe fuqia e shtetit është vendimtare për marrëdhënie të shëndosha. Por duhet t’ia bëjmë më dije edhe Serbisë se ajo duhet të dallojë jo vetëm për nga mënyra por edhe nga qëllimet prej regjimit të (Slobodan) Millosheviçit aq më tepër kur këtë vit ne i patëm njëzet vjetorët e qindra masakrave anembanë Kosovës. Serbia na ka neve borxh dhe na nevojitet një qeveri e cila nuk frikësohet që ta thotë hapur dhe ta kërkoj këtë borxh ndaj shtetit të Kosovës. Unë jam për sa më shumë të drejta për serbët në Kosovë por jo territor për Serbinë.

Zëri i Amerikës: Kosova gjatë tërë këtij viti u përball me trysni nga faktorët ndërkombëtar për të pezulluar tarifat ndaj mallrave serbe ndërsa po shihet si një bllokues i bisedimeve me Serbinë. Nëse vini në qeveri me siguri që do të përballeni edhe ju me këto trysni, si do ta përballoni këtë?

Albin Kurti: Po e them shumë qartë, reciprociteti është parimi që e zgjidh gjithçka. Fakti se ishte tarifë dhe ngjante si gjobë ndëshkuese na vendos neve në bankën e të akuzuarve në arenën ndërkombëtare padrejtësisht. Po të ishte reciprocitet nuk do të ishte gjithë kjo trysni. Pra nuk u shtrua në mënyrë parimore por u shtrua në përqindje materiale prandaj u bë edhe i kollajshëm sulmi i Serbisë ndaj Kosovës në arenën ndërkombëtare.

Zëri i Amerikës: Deklarata e fundit e vendeve të Quinit-it a e shihni si një angazhim shtesë të tyre për zgjidhjen e çështjes ndërmjet Kosovës e Serbisë. A e mirëprisni një gjë të tillë?

Albin Kurti: Po sigurisht, ata kanë vënë në kundërpeshë dy gjëra pra heqjen e tarifës por edhe ndërprerjen e fushatës së Serbisë kundër njohjeve të Kosovës mirëpo le ta themi hapur Serbia nuk merr një vendim të tillë për ta ndërprerë fushatën për njohje të Kosovës, realisht edhe vet sipas deklaratës së Quint-it është e pamundur heqja e tarifës sepse neve na nevojitet një vendim i Serbisë që ajo askund, asnjëherë nuk do ta luftoj Kosovën sa i përket anëtarësimeve në arenën ndërkombëtare, e ju e dini që në UNESCO dhe Interpol nuk hyjmë dot edhe për shkak të shpifjeve të Serbisë, prandaj topi realisht edhe me këtë deklaratë është në anën e Serbisë. Nevojitet një deklarim i Serbisë zyrtar, publik i cili thotë se ne nuk do të bëjmë më asnjë hap, asnjë angazhim kundër njohjes së Kosovës në organizmat ndërkombëtarë ose në njohjen e shtetësisë së saj në aspektin elementarë. Pra, unë nuk shoh se si Serbia do ta bëj atë aq më pak në një të ardhme të afërt. Njëherë i kemi zgjedhjet në Kosovë, le të përqendrohemi tek zhvillimi demokratik dhe ekonomik sepse kjo i ndihmon edhe dialogut parimor me Serbinë.

Weber: Qeveria e ardhshme e Kosovës do ta ketë të vështirë me presidentin Thaçi që “tradhtoi interesat nacionale për motive personale”

Bodo Weber thotë se deklaratën e pesë qeverive të fuqishme nuk e sheh si tendencë për t’i ndalur zgjedhjet në Kosovë. Përkundrazi, ai thotë se deklarata ishte thirrje e drejtpërdrejtë për Beogradin dhe Prishtinën. Zgjedhjet le të mbahen në Kosovë, thotë Weber për Express, ndërsa ia kujton qeverisë së ardhshme të Kosovës se do ta ketë të vështirë me presidentin Thaçi që “tradhtoi interesat nacionale për motive personale”.

 

Deklarata e Quintit, në të cilën kërkohej të mos vihen pengesa të tjera, por të vazhdojë dialogu mes Kosovës dhe Serbisë, u pa si enigmatike.

A po donin pesë fuqitë e mëdha që Kosova të mos shkojë në zgjedhje të reja, të cilat do ta pengonin rinisjen e dialogut me Serbinë?

Eksperti gjerman pranë Këshillit për Politika të Demokratizimit, Bodo Weber, nuk e sheh deklaratën e shteteve të QUINT-it (Gjermanisë, Francës, Italisë, Britanisë së Madhe dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës) të lidhur me zgjedhjet e jashtëzakonshme të cilat po i kërkojnë partitë politike në Kosovë, pasi kryeministri Ramush Haradinaj dha dorëheqje në korrik.

“Ndryshe nga pjesa tjetër e atyre që reaguan menjëherë ndaj deklaratës së QUINT-it në Kosovë dhe jashtë saj, unë nuk e shoh atë të lidhur direkt me zgjedhjet. Unë e shoh si hapin e parë të Perëndimit për rivendosje të negociatave finale, pas shkuarjes së zonjës Federica Mogherini dhe ardhjes së Joseph Borell, bashkë me akterë të tjerë kryesorë të Perëndimit që po pozicionohen përreth për një rinisje të dialogut”, ka thënë Weber.

Eksperti gjerman thotë se ish-ndërmjetësuesja e dialogut, Federica Mogherini, bashkë me presidentët Hashim Thaçi dhe Aleksandër Vuçiq, i kanë humbur dy vjet të bisedimeve duke sjellë në tavolinë ide për ndryshimin e kufijve. Sipas tij, Perëndimi nuk do që më të humbet kohë.

“Janë humbur dy vjet të dialogut, së pari nga zonja Mogherini dhe ekipi i saj që e kanë lënë Beogradin me sjelljet e saj politike dhe veprimet për ta shtyrë procesin nëpër drejtime të ndryshme. Pastaj tre negociatorët, që larguan negociatat nga kornizat e tyre, duke folur për ndryshime territoriale, shkëmbim territoresh, korrigjim i kufijve. Duke vënë fokusin në harta, në vend të diskutimeve për një marrëveshje paqeje të vërtetë, këta rrezikuan stabilitetin në rajon”, shprehet Weber.

“Në këtë kuptim, kërkesa në deklaratën e QUINT-it që i bëhet Beogradit për të ndalur aktivitetet për tërheqjet e njohjeve të Kosovës paraqet kthimin e parë dhe të rëndësishëm. Jam i sigurt që hapat e ardhshëm dhe deklaratat e tjera më të drejtpërdrejta janë të nevojshme të bëhet një rivendosje e negociatave, po ashtu t’i risigurojë akterëve politikë në Kosovë se do të bëhet një marrëveshje. Një që është e bazuar në respektimin e pavarësisë së Kosovës me kufijtë ekzistues dhe se nuk duhet të hapin bisedime të tjera për territoret”, ka shtuar ai.

Tutje Weber thotë se asnjëherë nuk ka parë tendenca të QUINT-it për ta ndalur mbajtjen e ndonjë palë zgjedhjeve në Kosovë dhe Serbi. As atëherë, kur sipas tij, zgjedhjet janë mbajtur për të shtyrë zbatime të marrëveshjeve.

“Që nga fillimi i dialogut politik, që nga nënshkrimi i marrëveshjes në prill të vitit 2013, Perëndimi dhe QUINT-i kurrë nuk i kanë kërkuar Kosovës dhe Serbisë të mos mbajnë zgjedhje të jashtëzakonshme, edhe pse shumica e këtyre zgjedhjeve kanë pasur qëllim të luajnë me sistem, pra të vonojnë zbatimin e Marrëveshjes së Prillit”, ka thënë eksperti gjerman për Gazetën Express.

Weber beson se tani në Kosovë ka arsye që vendi të shkojë në zgjedhje, por i kujton sfidat që do të ketë qeveria e re, e më kryesoren ai e sheh presidentin Thaçi dhe mënyrën se si ai e ka devijuar dialogun për interesat e tij personale.

“Plus që, këtë herë ekzistojnë arsye të mirë brenda Kosovës që të shkohet në zgjedhje, përfshirë edhe mungesën e unitetit për dialog. Ndonëse, nuk jam i sigurt se si legjislatura e ardhshme dhe partitë udhëheqëse do t’i zgjedhin këto sfida, duke filluar nga sfida më e madhe; fakti që (ish) kryenegociatori ka tradhtuar interesat nacionale për motive personale”, është shprehur eksperti gjerman.

Deklaratën që shtetet e QUINT-it e nxorën ditë më parë theksohej që institucionet kosovare dhe ato serbe nuk duhet në asnjë mënyrë të ndërmarrin veprime që e vonojnë fillimin e dialogut.

“Kërkojmë nga të dy palët të shmangin veprime që do të pengonin një marrëveshje përfundimtare, e cila është e nevojshme për të dy vendet për të arritur integrim më të madh euro-atlantik dhe përfitimet përcjellëse”, thuhet ndër të tjera në komunikatën e QUINT-it të lëshuar të martën.

Edhe profesori amerikan, Daniel Serwer, e ka analizuar deklaratën e QUINT-it. Ai thotë se nuk ka asnjë arsye të mirë për t’u ngutur.

“Nuk di ndonjë arsye të mirë për ngutje tani. Kosova është në një gjendje të dobët me një kryeministër në detyrë dhe me një president të skaduar”, ka thënë Serwer.

Derisa deklarata e QUINT-it u komentua si kundërshtim i mbajtjes së zgjedhjeve të jashtëzakonshme, ambasadori britanik, Ruairi O’Connell, tha se ajo u lexua gabimisht.

“Çështja e mbajtjes së zgjedhjeve ose jo është krejtësisht e Kosovës”, ka shkruar të mërkurën ambasadori. /Express/

Jakup Krasniqi: Në Hagë jam ftuar si i akuzuar, Thaçi mund të jetë i shantazhuar dhe është munduar t’i ikë Gjykatës Speciale

Kryetari i Këshillit Kombëtar të Nismës Socialdemokrate dhe Ish-Kryetari i Kuvendit, Jakup Krasniqi ka qenë i ftuar mbrëmë në emisionin “Pressing” në televizionin T7 ku ka folur për situatën politikë në vend, ftesën nga Gjykata Speciale, dorëheqjen e Ramush Haradinajt, idenë e Hashim Thaçit për korrigjimin e kufijve dhe kallëzimin penal ndaj 22 policëve për rastin e njohur të ‘ Gylenistëve’.

Krasniqi ka folur për paraqitjen e tij në Gjykatën Speciale në Hagë, javë më parë.

Ai ka treguar për herë të parë në emisionin “Pressing”, në televizionin T7, se ftesën nga ky institucion i drejtësisë e ka pasur “si i akuzuar”.

“Nuk kam asnjë arsye të mos e them çka më kanë thënë. Prokuroria atje më ka thënë se jam i akuzuar”, ka treguar Krasniqi, ish-zëdhënës i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

“Iu kam thënë se dua ta shfrytëzoj të drejtën time për t’u mbrojtur në heshtje”, ka kujtuar ish-zëdhënësi i UÇK’së.

“Kanë bërë prapë pyetje, përsëri iu kam thënë se e shfrytëzoj të drejtën për t’u mbrojtur në heshtje”, ka treguar Krasniqi në T7.

Krasniqi në “Pressing” ka deklaruar se kryeministri në dorëheqje, Ramush Haradinaj është ngutur kur ka dhënë dorëheqje nga detyra e kreut të qeverisë.

“Unë mendoj që është një ngutje e kryeministrit Haradinaj, tani në detyrë” tha Krasniqi, duke shtuar se “duhet të bëhet një dallim mes qeverisë së shkarkuar me mocion dhe një qeverie në dorëheqje”.

Jakup Krasniqi ka komentuar edhe idenë e Hashim Thaçit për korrigjimin e kufijve me Serbinë, duke shtuar se ka dyshimet e veta se Thaçi mund të jetë i shantazhuar dhe është munduar t’i ikë Gjykatës Speciale.

Ai tha se Thaçi i filloi bisedimet politike duke “argumentuar se e ka mbështetjen e Uashingtonit e Brukselit” duke shtuar se sikur Kosova të kërkonte të zhvillonte bisedime për t’u kthyer nën Serbi, SHBA’ja e BE’ja nuk do të kundërshtonin.

I pyetur se pse Hashim Thaçi i filloi këto bisedime, ai shtoi se frika më e madhe është Gjykata Speciale.

“Unë mendoj që një rol negativ e ka edhe Gjykata Speciale. E konsideroj që përpjekja që dikush t’i ikë Gjykatës Speciale duke bërë manovrime të ndryshme, mendoj që e ka dëmtuar procesin politik. Kështu e shoh, ndoshta nuk kam të drejtë, por kam të drejtë ta them” tha ai, duke shtuar se personat e implikuar nga Gjykata Speciale nuk duhet të jenë pjesë e bisedimeve.

Krasniqi tutje ka folur edhe për kallëzimin penal ndaj 22 policëve në rastin e gylenistëve.

“Kallëzimi penal ndaj 22 policëve për rastin e gylenistëve mendoj se është skandali më i madh në drejtësinë e Kosovës”, ka thënë Kransiqi në Pressing të T7.

Gjithashtu Krasniqi tha se përgjegjësia bije mbi urdhërdhënësit dhe jo policët.

“Policëve dikush u ka dhënë urdhër, andaj përgjegjësia bije mbi urdhërdhënësit. Dhe jo mbi ata që kanë ndjekur urdhëratë”, ka thënë Krasniqi në Pressing. /GazetaExpress/

Intervista – Phillips, thirrje për transparencë për memorialin turk në Tiranë

Analisti amerikan David Phillips thotë se memoriali për viktimat e grushtit të dështuar të shtetit në Turqi, nuk kishte vend në Tiranë dhe se autoritetet duhet të sqarojnë rrethanat e ngritjes së tij. Profesori i Kolumbias i tha Zërit të Amerikës se e sheh ngritjen e memorialit në vazhdën e afërsisë së kryeministrit Edi Rama dhe Presidentit turk Recep Tayyp Erdogan. Kolegia Keida Kostreci bisedoi me Profesorin Phillips:

Zëri i Amerikës: Prof. Phillips, së fundmi në Shqipëri po zhvillohet një debat, pasi muajin e kaluar u ngrit një memorial por qytetarët turq që humbën jetën në grushtin e shtetit të dështuar para tre vjetësh në Turqi. Debati ka të bëjë me disa arsye, përfshirë faktin që Bashkia nuk po pranon të flasë për rolin e saj në ngritjen e memorialit, për të cilin nuk thuhet asgjë në faqen e saj të internetit dhe për vetë faktin që ngrihet një memorial për qytetarë të huaj në Parkun e Tiranës. Cilat janë komentet tuaja?

David Phillips: Viktima e vërtetë e të ashtuquajturit grusht shteti në Turqi, është populli turk. 100 mijë vetë u hoqën nga puna, 50 mijë janë vendosur në ndalim administrativ, 151 gazetarë janë arrestuar – Turqia ka më shumë gazetarë në burgje sesa çdo vend tjetër – dhe ka disa pikëpyetje të vërteta lidhur me faktin nëse kishte vërtet një grusht shteti. Disa thonë se ishte një grusht shteti i kontrolluar, që e menaxhoi (presidenti) Erdogan dhe që u përdor për të justifikuar shtypjen kundër shoqërisë, duke e kthyer Turqinë në një gulag gjigant. Ngritja e memorialit në Shqipëri është e gabuar, nuk i nderon viktimat e vërteta të tiranisë së Erdoganit dhe procesi nuk ishte transparent.

Zëri i Amerikës: 251 personat që humbën jetën janë cilësuar gjerësisht si kryesisht viktima të pafajshme. Po ashtu megjithëse ju thoni që grushti i shtetit mund të ketë qenë orkestruar nga zoti Erdogan, por kjo nuk është provuar. Megjithatë ajo që po diskutojmë sot është nëse duhej ngritur një memorial i tillë në një vend tjetër që nuk është Turqia, pse dhe pse mënyra e fshehtë e procesit në Shqipëri?

David Phillips: Nuk duhej bërë fshehtas, duhet të ketë transparencë për vendimin dhe pse ngrihet memoriali në Shqipëri? Nëse Turqia do që të ketë memoriale për qytetarët e vet, le ta bëjë në Marmaros ose në ndonjë vend tjetër në Turqi, ku do të kishte më shumë kuptim. Ç’mund të themi për sovranitetin e Shqipërisë? A është bërë koloni e Turqisë, kur Turqia kontrollon politikën dhe ekonominë? Kjo është një deklaratë flagrante e tiranisë së Turqisë, jo vetëm ndaj qytetarëve të vet, por edhe tek fqinjët, në rajon. Populli shqiptar nuk duhet ta pranojë një gjë të tillë.

Zëri i Amerikës: Zëri i Amerikës pyeti Bashkinë për komente nga drejtuesit e saj lidhur me vendim-marrjen dhe ata e drejtuan Zërin e Amerikës tek Ministria e Jashtme, e cila tha se nuk kishte të bënte fare me të. Pse mendoni ju ata nuk sqarojnë se cili ishte procesi?

David Phillips: Duket se Bashkia nuk ka informacion. Ministria e Jashtme nuk do që të flasë lidhur me këtë. Duket që kjo të ketë qenë një marrëveshje direkte mes Erdoganit dhe Edi Ramës. Në fotografite mes Erdoganit dhe Edi Ramës, kryeministri i Shqipërisë duket si një qenush i bindur para Erdoganit. Në radhë të parë pse ishte aty? A ishte për t’i shërbyer popullit? Kush pagoi për memorialin? Të gjitha këto investime që po bën Turqia në ekonominë shqiptare, a janë transparente? Ku shkojnë paratë? A janë marrë dhe korruptuar nga zyrtarët? I gjithë ky incident për memorialin ngre shumë pyetje për Shqipërinë dhe marrëdhëniet e saj me Turqinë. Duhet të ketë shumë më tepër informacione publike dhe diskutime për atë marrëdhënie, në mënyrë që Shqipëria të mbrojë sovranitetin e vet dhe të mos manipulohet nga Turqia për qëllime të marrëdhënieve publike dhe propagandë.

Zëri i Amerikës: Ju thoni se ndoshta Bashkia nuk ka informacion por në fakt nënkryetari i Bashkisë ishte i pranishëm në ceremoni. Pra kjo duket më shumë si një rast kur ata nuk duan të flasin hapur dhe publikisht sesa mosdije. Nga ana tjetër Kryetari i Bashkisë Erion Veliaj, në përgjigje të pyetjeve e shmangu plotësisht thelbin e problemit pa folur për procesin e vendim-marrjes, duke thënë pak a shumë vetëm “le të respektojmë të vdekurit”. Cili është mendimi juaj?

David Phillips: Ai nuk di gjë për procesin e vendim-marrjes. Ndoshta ai mori udhëzime që të lejojë ndërtimin e memorialit, për të marrë pjesë (nënkryetari) në ceremoni, pra ne me të vërtetë nuk e dimë historinë e vërtetë për gjithë këtë ngjarje. Ku e pati zanafillën projekti? A ishte një marrëveshje mes krerëve të qeverive? A ishte Bashkia e përfshirë? Jo më kot po i përgjigjem pyetjeve me pyetje sepse ka aq shumë që ne nuk dime. Në një shoqëri të hapur ku ka liri dhe demokraci, duhet të ketë njoftim publik dhe një seancë publike në mënyrë që qytetarët e Tiranës, të kenë mundësinë të shprehin mendimet e tyre. Asgjë nga këto nuk ndodhi dhe vërtet nuk e dimë se si u arrit në këtë pikë. Duhet të ketë transparencë dhe informim në mënyrë që ata që morën vendimin të mbahen para përgjegjësisë.

Zëri i Amerikës: Sipas mendimit tuaj, sa e pazakontë është që të ngrihen memoriale për qytetarë të hyuaj në një vend tjetër?

David Phillips: Nuk di që të ketë memoriale të ngjashme në Shqipëri për një vend tjetër. As nuk di të ketë vende të tjera që ngrenë memorial për qytetarë të një vendi tjetër. Është jashtëzakonisht e pazakontë. Dhe ndodh paralelisht me një përpjekje të qeverisë turke për të bërë edhe më shumë presion ndaj organizatës Gulen dhe për të mbyllur shkollat e tyre. Prandaj mendoj se është pjesë e një fushate më të gjerë për të komprometuar sovranitetin e Shqipërisë dhe për ta bërë qeverinë e Shqipërisë të veprojë për interes të Erdoganit. Nuk është aspak në interesin e popullit shqiptar, që kryeministri i tij të bëhet qenush i bindur i Erdoganit. Zoti Rama duhet të mbrojë interesat e popullit të vet, në vend që të bëjë ç’të dojë Turqia.

Zëri i Amerikës: A duhet të kishte pasur hezitim për marrjen e vendimit edhe duke pasur parasysh shqetësimet lidhur me masat shtypëse të Erdoganit, pas grushtit të dështuar të shtetit dhe kritikat e ashpra ndaj tij nga perëndimi për këto masa?

David Phillips: Sigurisht që duhet të ishte shqyrtuar në kontekstin më të gjerë të ngjarjeve në Turqi. Turqia është kthyer në një gulag gjigant. Kjo gjithashtu i dërgon një sinjal shumë negativ edhe Perëndimit dhe Bashkimit Evropian kur kandidatura e Shqipërisë analizohet në Bruksel. Të jeni të sigurt që Komisioni Evropian do ta shohë ngritjen e memorialit dhe do të shtrojë pyetjen nëse Shqipëria aspiron për një identitet evropian apo preferon besnikëri ndaj Turqisë.

Zëri i Amerikës: Ju thatë se mendoni se zyrtarët e Bashkisë nuk dinë shumë hollësi për procesin dhe se po marrin urdhra. Ku e mbështesni këtë?

David Phillips: Askush, përfshirë mua nuk e di se çfarë ndodhi. Unë thjesht po ndjek rrjedhën e ngjarjeve dhe po nxjerr përfundime nga përvoja e kaluar në situata të krahasueshme dhe po bëj hamendje për financimin e memorialit dhe si u mor vendimi. Duhet të mbahen seanca në Parlament. Duhet të ketë transparencë. Njerëzit duhet të kërkojë transparence. I duhet shkuar deri në fund dhe nëse është bërë diçka pas shpine në dëm të publikut, personat e përfshirë duhet të vendosen para përgjegjësisë.

Zëri i Amerikës: Cili është mendimi juaj për faktin që Kryeministri Rama vetëm pak ditë pas ngritjes së memorialit, ishte në Turqi si mik I zotit Erdogan?

David Phillips: Shqipëria dhe Turqia kanë një afërsi të tepruar dhe Rama dhe Erdogan kanë një marrëdhënie tepër miqësore. Marrëdhëniet dypalëshe duhen mbështetur në interesat kombëtare, jo ato personale. Edi Rama duhet të mbrojë interesat e popullit shqiptar. Interesat kombëtare të Turqisë dhe marrëdhënia e tij personale, duhet të kenë shumë më pak rëndësi. Por kur Rama shkon në dasmën e vajzës së Erdoganit, kjo ngre pyetje për sovranitetin e Shqipërisë dhe pavarosinë e Ramës. Duhet të hetohen të gjitha këto ngjarje. Parlamenti duhet të ngrejë një komision për të hetuar investimet e Turqisë në Shqipëri. Dhe nëse ka keqbërje dhe korrupsion duhet të ekspozohet.

Zëri i Amerikës: Qeveria ka thënë vazhdimisht se nuk ka asnjë qëllim të mbrapshtë dhe për t’u druajtur nga marrëdhënia mes kryeministrit Rama dhe zotit Erdogan dhe mes Turqisë dhe Shqipërisë. Ajo thotë se është një nga marrëdhëniet strategjike të Shqipërisë. Vetë zoti Rama ka shprehur pakënaqësinë lidhur me komentet tuaja të mëparshme. Cili do të ishte komenti juaj?

David Phillips: Unë dhe ai kemi folur për mosmarrëveshjet tona të mëparshme. Jo, unë nuk kam ndryshuar qëndrim. Do të isha I lumtur të pija kafe me kryeministrin dhe ta diskutoja. Por si dikush që e do Shqipërinë dhe popullin shqiptar, dua ta shoh vendin të shkojë në drejtimin e duhur dhe një bashkëpunim më i afërt dhe nënshtrim i Shqipërisë ndaj Turqisë nuk është në interesin kombëtar të Shqipërisë. Do të doja të shihja që Shqiëria adhe SHBA të punojnë më ngushtë me Shtetet e Bashkuara dhe që Shqipëria të bëhet një kandidate e denjë e anëtarësimit në BE. Aty qëndron e ardhmja e Shqipërisë. Dhe Shtetet e Bashkuara, çdo gjë që mund të bëjë për ta inkurajuar këtë proces, duhet ta bëjë. Ambasadorja e re amerikane do të shkojë së shpejti në Tiranë dhe ajo dhe qeveria amerikane janë të angazhuara ndaj demokracisë së Shqipërisë dhe bashkëpunimit më të ngushtë, Tani është koha për veprime, jo për fjalë. Këto veprime duhet të jenë hapa konkrete që qeveria merr për t’u integruar në institucionet Euro-Atlantike dhe për të fuqizuar bashkëpunimin me Shtetet e Bashkuara. E ardhmja e saj nuk është në Azi me Turqinë. Është në perëndim dhe duhet të bëjmë gjithçka për të inkurajuar një gjë të tillë.

Zëri i Amerikës: Dhe së fundmi, në kontekstin më të gjerë Turqia ka bërë përpjekje për t’u afruar edhe me vende të tjera të Ballkanit. A është shqetësuese kjo për ju dhe si i shihni veprimet e saj?

David Phillips: Vendet e Ballkanit Perëndimor nuk janë për shitje. Besnikëria e tyre nuk mund të blihet. Politikanët duhet t’i shërbejnë publikut dhe të mbrojnë interesat e qytetarëve të tyre. Dhe Shtetet e Bashkuara duhet ta bëjnë të qartë se presin që këto vende të veprojnë në përputhje me praktikat më të mira të demokracisë. Në këtë mënyrë forcohen partneritetet dhe integrohen këto vende në strukturat euro-atlantike. Ne nuk duam të shohim Shqipërinë apo vende të tjera të Ballkanit Perëndimor të blihen dhe të shiten dhe të afrohen edhe më shumë në orbitën e Turqisë. Duam që ato vende të kenë demokraci të fortë dhe tregje të lira. Shtetet e Bashkuara duhet të jenë më pro-aktive për ta afruar më shumë Shqipërinë dhe për të punuar më shumë në partneritet me të, në mënyrë që t’u shërbehet më mirë interesave të popullit shqiptar.

Intervista – Kupchan: Çështja e shkëmbimit të territoreve duhet të jetë në tavolinë të negociatave

Dragan Shtavljanin

Eksperti i Këshillit për Marrëdhënie me Jashtë në Shtetet e Bashkuara, Charles Kupchan, beson se çështja e shkëmbimit të territoreve duhet të jetë në tavolinën e negociatave mes Kosovës dhe Serbisë. Në një intervistë për Shërbimin e Ballkanit të Radios Evropa e Lirë, Kupchan ka thënë se shkëmbimin e territoreve do ta përkrahte për arsye pragmatike.

“Unë besoj se çështja e shkëmbimit të territoreve duhet të jetë në tavolinë të negociatave, sidomos nëse do të ofronte një mundësi për normalizim të marrëdhënieve në mes të Kosovës dhe Serbisë, edhe pse në një mënyrë do të përbënte problem për rajonin, pasi do të rikrijoheshin mundësi për vija kufitare në baza etnike, por të paktën është një mundësi për të tejkaluar këtë situatë bllokuese. Kjo do të kërkonte më pas mbështetjen e popullsisë në Kosovë dhe Serbi, tani shihet se nuk ka disponim për një gjë të tillë, sidomos në anën e Kosovës. Mirëpo mendoj se evropianët dhe Shtetet e Bashkuara duhet të vazhdojnë të tentojnë të shtyjnë përpara Prishtinën dhe Beogradin që të vazhdojnë bisedimet, sepse duhet të ketë normalizim dhe Kosova, që është de fakto e pavarur, duhet të bëhet de jure e pavarur për të pasur paqe afatgjatë në Ballkan”, ka thënë Kupchan.

Sipas tij muaj më parë disponimi për të negociuar mes presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi dhe homologut të tij serb, Aleksandar Vuçiq ka qenë ndryshe, mirëpo dialogu tani gjendet në rrugë qorre edhe për shkak të tarifës prej 100 për qind, që Qeveria e kryeministrit në dorëheqje të Kosovës, Ramush Haradinaj u ka vënë importeve nga Serbia.

…nëse do të ketë ndonjë një marrëveshje afatgjatë në mes të Kosovës dhe Serbisë për shkak të shkëmbimit të territoreve, unë do ta përkrahja për arsye pragmatike.

“Ka qenë një kohë kur bisedimet në mes të presidentit Vuçiq dhe presidentit Thaçi, kanë treguar shenja të përparimit, sidomos sa i përket çështjes së shkëmbimit të territoreve, ku disa pjesë në veri të Kosovës do t’i transferoheshin Serbisë dhe një pjesë e Luginës së Preshevës do të transferohej në Kosovë. Mirëpo ajo gjë duket se ka vdekur për shkak të kundërshtimeve të kryeministrit Haradinaj, një pjesë për shkak të kundërshtimeve nga Gjermania dhe palëve tjera evropiane, dhe tani jemi në një situatë kur ekziston një rrugë qorre, kryesisht për shkak të tarifave që Kosova ka vendosur.

I pyetur nëse ndonjë zgjidhje eventuale e mospajtimeve mes Kosovës dhe Serbisë, që do të përfshinte shkëmbim territoresh, do të përbënte precendent në vendet tjera të Ballkanit, Kupchan është përgjigjur kështu:

“Çështja e shkëmbimit të territoreve është shumë kontraverse dhe shumica e analistëve për Ballkanin besojnë se duhet larguar nga tavolina. Unë mendoj se duhet të jetë aty sepse nuk e shoh shkëmbimin e territoreve më të pakëndëshëm politikisht apo moralisht sesa ndarja e Kosovës nga Serbia, e që ka qenë rikrijim i kufijve përgjatë vijave etnike. Andaj nëse do të ketë ndonjë një marrëveshje afatgjatë në mes të Kosovës dhe Serbisë për shkak të shkëmbimit të territoreve, unë do ta përkrahja për arsye pragmatike.

Por, po ashtu mendoj se është shumë e vështirë për Kosovën që të ecë përpara dhe të funksionojë si shtet demokratik kur ka një pjesë të territorit që nuk dëshiron t’i përkasë shtetit. Veriu i Kosovës ende ka lidhje të fuqishme me Serbinë, shumica e serbëve që jetojnë atje besojnë se nuk duhet të jetojnë brenda Kosovës, prandaj është një çështje e vështirë”.

Por, a do të kishte rrezik të përhapjes së kësaj ideje?

Kupchan: Mendoj se ndoshta po. Mendoj se do të ketë individë, duke përfshirë vetë (liderin e serbëve të Bosnjës, Millorad) Dodik, që do të thoshte se nëse veriu i Kosovës mund të shkëputet nga Kosova, atëherë pse Republika Srpska nuk mund të shkëputet nga Bosnja? Mirëpo sërish unë besoj se ana pozitive e normalizimit të marrëdhënieve në mes të Kosovës dhe Serbisë do të përbënte arsyetim, edhe pse ekziston mundësia e krijimit të trazirave në Bosnje dhe ndoshta edhe në Maqedoninë e Veriut, ku mund të ketë rritje të tensioneve në mes të maqedonasve dhe shqiptarëve si pasojë e shkëmbimit të territoreve mes Kosovës dhe Serbisë.

Megjithatë në një pjesë të intervistës ai shprehet kështu:

Nëse përfshirja e veriut të Kosovës me Serbinë ndikon që ata (serbët) të kenë ndjenjën e kthimit të shtetit, ose aq sa për t’i shtyrë që ta njohin Kosovën si shtet, atëherë unë them se duhet të ndodhë kjo gjë. Sepse ky është hap tutje drejt paqes dhe stabilitetit në rajonin e Ballkanit.​

Cila është politika e SHBA-së për dialogun Kosovë-Serbi?

Kupchan ka treguar gjatë intervistës se beson që çështjet e Ballkanit nuk janë prioritet i administratës së presidentit amerikan, Donald Trump dhe se SHBA-ja nuk ka një politikë të qartë sa i përket dialogut Kosovë-Serbi.

Administrata Trump nuk i konsideron çështjet e Ballkanit si prioritet.

“Nuk besoj se ka një qëndrim të qartë të Qeverisë amerikane. Kam parë disa deklarata nga Këshilltari për Siguri Kombëtare, që ka sugjeruar që nëse palët, pra Kosova dhe Serbia janë të gatshme të shkëmbejnë territore, atëherë Shtetet e Bashkura do ta përkrahnin këtë marrëveshje. Kam kuptuar se edhe ish-ndihmëssekretari amerikan i Shtetit për Evropën dhe Euroazinë, Wess Mitchell ka përkrahur ndonjë shkëmbim eventual të territoreve nëse palët do të pajtoheshin, mirëpo në anën tjetër ka shumë diplomatë amerikanë që kundërshtojnë këtë ide. Sinqerisht, mendoj se është e vështirë që të them se çfarë politike ka SHBA-ja në këtë pikë, ndonëse mendoj se nëse hiqen tarifat dhe rifillon dialogu mes Thaçit dhe Vuçiqit, atëherë ndoshta SHBA-ja mund të përfshihet më drejtpërdrejt në dialog dhe të tentojë të kujdestarojë ndonjë marrëveshje. Fakti që John Bolton në një pikë ka treguar përkrahje eventuale për shkëmbim territoresh, ka treguar se ai personalisht mund të përfshihet, nëse rrethanat e kërkojnë”.

Kupchan ka thënë përveç tjerash, se në një situatë ideale do të duhej të kishte një diplomaci më energjike si amerikane ashtu dhe evropiane, kur është në pyetje Kosova dhe Serbia. Por, gjithsesi ai nuk është shumë optimist.

“Unë dyshoj se Shtetet e Bashkuara do të përfshihen më shumë sepse në përgjithësi presidenti (amerikan, Donald) Trump synon të zvogëlojë angazhimet dhe jo t’i rrisë ato. Administrata Trump nuk i konsideron çështjet e Ballkanit si prioritet. Ajo është e fokusuar më shumë se si të largohet nga Siria dhe Afganistani, para zgjedhjeve më 2020. Prandaj dyshoj se do të shihni një ekip të Trumpit të përfshirë drejpërdrejt dhe të marrë rol udhëheqës në këtë çështje, sepse e shoh që ata nuk e kanë prioritet. Pra topi është ende në anën e Bashkimit Evropian, një komisioner i ri do të jetë në detyrë deri në fund të vitit, Evropa është ende e fokusuar në Brexit, me çështje të imigrimit, andaj edhe Evropa mund të mos ketë energjinë dhe kapacitetin që duhet për t’u përballur me këtë çështje”, ka shtuar ai.

Si përfundon rrëfimi për mospajtimet Kosovë-Serbi?

Kupchan: Unë besoj se ne e dimë ku do të përfundojë ky tregim. Kjo çështje përfundon kur vendet e Ballkanit integrohen në institucione atlantike dhe do të përfundojë me njohjen e shtetësisë së Kosovës nga ana e Serbisë. Pyetja është se sa kohë do të marrë për të arritur aty? Fatkeqësisht Serbia nuk po ndihmon në këtë proces duke anuar herë nga Bashkimi Evropian herë nga Rusia. Rusia manipulon me ndasitë në Ballkan për përfitime të saj. Ne e dimë se ajo ka tentuar të bllokojë integrimin e Malit të Zi në NATO, ka tentuar të bllokojë marrëveshjen e arritur mes Maqedonisë së Veriut dhe Greqisë, e dimë po ashtu se ka shfrytëzuar ndasitë në Bosnje, mirëpo në fund unë mendoj se vendet e Ballkanit do të shohin se e ardhmja do të jetë më e mirë nëse integrohen në BE sesa nëse lihen në harresë. Në mendjen time qarkullon pyetja se kur do të kemi një udhëheqës të guximshëm që do të marrë këto vendime të vështira.

Përgatiti: Krenare Cubolli

Intervista – Luçia Nadin: “Meshari” nuk ishte një lule në shkretëtirë

Intervistoi Ben Andoni – Ka disa njerëz të rrallë që pasionin e shpërhapin në interes të përgjithshëm, pa u mundur të kërkojnë bujën dhe identifikimin. Ajo është një shembull i rrallë sesi mund t’i kushtohesh një vendi dhe personazheve të tij, interesi për të cilët qëndron në një qerthull shumë të vogël. Gjithsesi, studiuesja e njohur i ka kaluar të gjitha këto, duke sfiduar dhe privacionet e kohës moderne, ku dominon bota materiale për të na dhuruar shembullin e saj. Një studiuese kokëulur dhe shumë e dedikuar, Luçia Nadin është një emër i njohur në studimet medievalistike shqiptare. Ajo ka qenë për një kohë të gjatë pjesë e strukturave të Institutit Italian të Kulturës në Shqipëri. Falë kontributit të saj kemi gjetjen dhe botimin e “Statuteve të Shkodrës”, dokument i nxjerrë në dritë nga Biblioteka e Muzeut të Venecies, që realisht përbën një “monument” të historisë mesjetare të Shqipërisë.



Ka disa njerëz të rrallë që pasionin e shpërhapin në interes të përgjithshëm, pa u mundur të kërkojnë bujën dhe identifikimin. Ajo është një shembull i rrallë sesi mund t’i kushtohesh një vendi dhe personazheve të tij, interesi për të cilët qëndron në një qerthull shumë të vogël. Gjithsesi, studiuesja e njohur i ka kaluar të gjitha këto, duke sfiduar dhe privacionet e kohës moderne, ku dominon bota materiale për të na dhuruar shembullin e saj. Një studiuese kokëulur dhe shumë e dedikuar, Luçia Nadin është një emër i njohur në studimet medievalistike shqiptare. Ajo ka qenë për një kohë të gjatë pjesë e strukturave të Institutit Italian të Kulturës në Shqipëri. Falë kontributit të saj kemi gjetjen dhe botimin e “Statuteve të Shkodrës”, dokument i nxjerrë në dritë nga Biblioteka e Muzeut të Venecies, që realisht përbën një “monument” të historisë mesjetare të Shqipërisë. Por, kjo grua e jashtëzakonshme nuk është mjaftuar me kaq. Falë punës së saj kemi studimin mbi dukurinë e emigrimit shqiptar në krahinën e Venetos mes shekujve XV e XVI në librin “Shqiptarët në Venedik, mërgim e integrim 1479 – 1552”. Ka sjellë një element shumë interesant, sa i përket traditës ikonografike të Skënderbeut në anijen e dukëve të Venecies, të famshmen Bucintoro, përmbledhje të së cilës e kemi pasur te “Milosao”. Ndërkohë që ka punuar për shumë dokumentacione, që lidhen me vitet ‘700 dhe ‘800. Për veprën e saj “Shqipëria e rigjetur”, ajo meritoi vlerësimin e konkursit shpallur nga Akademia e Shkencave në 550 vjetorin e vdekjes së Gjergj Kastrioti Skënderbeut. Ajo hapi një debat të ri mbi Gjon Buzukun, identitetin e tij, praninë e tij në Venecie, mbi Mesharin e tij, botuar në 1555 etj. Në këtë intervistë, ajo përgjigjet për çështje të interesit të përgjithshëm, sa i përket Mesjetës, po edhe dokumentacionit dhe se çfarë mund të vazhdoj të hulumtohet. Trishtimi i saj lidhet me mungesën e fondeve por edhe e të rinjve dhe studiuesve që mund t’i kishte në krah për studimet e saj… “Po, po e përsëris, jam e bindur që ka akoma shumë materiale në bibliotekat dhe arkivat evropiane për t’u rikuperuar në historinë e Mesjetës shqiptare. Fatkeqësisht ka shumë pak të rinj shqiptarë që janë trajnuar në kërkime historike në dekadat e fundit: ka disi logjikë e kuptoj nga ana ekonomike dhe shkencore, të cilat sigurojnë një të ardhme më të rehatshme në jetën materiale sesa në shkencat humane. Epo, kur kanë premtuar ndonjëherë “letrat” pasuri?”

A mendoni se ka ende shumë segmente të panjohura nga Mesjeta Shqiptare?
“Unë vazhdoj e mendoj kështu. Hulumtimi arkivor në vitet e fundit ka treguar që shumë segmente të historisë mesjetare shqiptare ende nuk janë zbuluar”.

Vite më parë, Juve sollët një zbulim interesant , ndoshta më të rëndësishmin deri më sot që lidhej me “Statutet e Shkodrës”. Në mendimin tuaj dhe të studiuesve si Ju, a mendoni se këto do të thonë diçka për qytetërimin shqiptar?
“Unë besoj se ‘Statutet e Shkodrës’ janë një tekst themelor në historinë e qytetërimit shqiptar, ato janë dëshmia e jetës së një qyteti që shikonte detin, brenda një qarku komunikimi nga brendësia e Evropës deri në bregdetin e Adriatikut. Ato paraqesin një frymë civilizimi, një shembull të çmuar të Shqipërisë që ishte brenda qarkut mesdhetar. Disa kapituj, që fillojnë nga i pari, janë me një aktualitet tronditës. Një tekst i shkëlqyeshëm, i cili fotografon me të vërtetë Shqipërinë mesjetare të krishterë, por për të cilin, përtej çdo besimi fetar, çdo shqiptar duhet të jetë krenar, sepse çdo histori në çdo vend është e sendërtuar dhe e përbërë, çdo shtresë, çdo përbërës është pjesë e një të tëre dhe duhet të njihen dhe të rikonstruktohen saktë nga kërkimet historike”.

A kishte qytete realisht të mëdha në territorin shqiptar në periudhën mesjetare, referuar dokumentacionit, që ekziston deri më sot?
“Ashtu si Shkodra edhe Durrësi ishte një qendër e madhe qytetare, një kryqëzim rrugësh komunikimi nga Perëndimi në Lindje me Via Egnatia. Fatkeqësisht statutet që duhej të merreshin me administrimin e këtij qyteti në Mesjetë nuk janë gjetur deri më sot. Në Via Egnatia kishte edhe qendra të tjera të rëndësishme në tokën shqiptare, brenda kufijve që do ndryshojnë me kalimin e kohës.
Pra, qytete brenda tokës dhe qytete në bregdet, një realitet i dyfishtë siç …është e dyfishtë edhe koka e shqiponjës shqiptare! Në arkivat veneciane historia e qyteteve që i përkasin detit është më e dokumentuar, por, po e përsëris, mbetet akoma shumë për të bërë, pikërisht duke rindërtuar shtigjet që lidhen me rrugët të cilat e përshkojnë brenda-tokën e Shqipërisë”.

Të çfarë natyre i shikonit këto qytete?
“Qytetërimi mesjetar i qyteteve shqiptare që i përkisnin detit ishte, siç dëshmohet nga Statuti i Shkodrës, një civilizim ‘evropian’ dhe ‘perëndimor’. Një linjë historiografike e kohëve të fundit ka vendosur disi në krizë përdorimin e konceptit Balcanicità për zonën gjeografike së cilës i përkiste Shqipërisë, një term i lidhur me historinë e shekullit XIX, dhe preferon të flasë më shumë për një zonë të Evropës Jugore. Atëkohë ngjarjet historike, me pushtimin otoman, e zhvendosën vendin në një aks përballë Lindjes”.

Çfarë e lidhi më së shumti Shqipërinë dhe Skënderbeun me Venedikun?
“Shqipëria, me vijën e saj të gjatë bregdetare, ishte në qendër të interesave të fuqisë së madhe asokohe të Venedikut, i cili jetonte me trafiqe të ndryshme dhe tregtinë nga deti, ajo e konsideronte Adriatikun si gjirin e “duhur” në rrugët e mëdha mesdhetare. Dhe kështu, ngritja e yllit të Skënderbeut në shekullin e pesëmbëdhjetë, kundër ekspansionizmit osman, ishte një “çështje” politike për Venedikun, si dhe për shtetet e tjera të Italisë dhe Evropës, të gjitha, në mënyrë të ndryshme, por me fuqinë gravitacionale në Mesdhe: Bota e re ende nuk ishte zbuluar.

Shteti i Kishës, pastaj, kishte interesa specifike për të mbrojtur Krishtërimin. Ishte një lëmsh i interesave evropiane, në të cilën Skënderbeu dhe fati i Shqipërisë së shekullit të pesëmbëdhjetë ishin strategjike”.

Me emrin tuaj lidhen shumë zbulime por Shqipërisë i kanë vlejtur shumë ato që lidheshin me Skënderbeun. Si e njohën Skënderbeun Venecianët dhe të tjerët në territorin italian?
“Edhe një herë e përsëris se mund të jenë arkivat e rajoneve të ndryshme italiane që mund të na furnizojnë me të dhëna të reja për Skënderbeun, kjo sepse nga Venecia në Napoli, në Romë, në Xhenova, në Milano deri tek realitetet e tjera politike të kohës (Italia e atëhershme ishte një koleksion shtetesh të ndryshme duke luftuar vazhdimisht me njëra-tjetrën) interesat për ekuilibrat në Mesdhe u lidhën edhe me Shqipërinë”.

Ka gati një legjendë urbane në vendin tonë që Vatikani mbart shumë dokumente për Shqipërinë. A mendoni se kjo ka bazë të vërtetë?
“Ka shumë legjenda qoftë edhe për historinë e Shqipërisë. Ndoshta bindja se shumë dokumente janë sjellë me vete në Romë dhe se ato mund të gjurmohen në valën e dokumenteve të Vatikanit, nuk është plotësisht pa bazë.
Nga Venecia mësohet përshembull: në këto muajt e fundit kam gjetur dokumente arkivore që dëshmojnë rendin me të cilin me ardhjen e osmanëve u mbyllën plot 400 manastire dhe vende të kultit françeskan (në Shqipëri dhe Morea për shembull), të gjithë librat, objektet dhe rrobat e shenjta, etj., duhej të silleshin në Venecia në “Casa Madre” të Françeskanëve. Disa i kam gjetur dhe po vazhdoj t’i ndjek pikërisht te “Casa Madre”.

A ju intrigon figura e Gjon Buzukut me gjetjet tuaja të fundit?
“Po, Gjon Buzuku: aura e misterit që rrethon ende figurën e tij, aventura e një botimi, i tërhequr shumë shpejt nga qarkullimi, janë stimuj për të vazhduar më tej studimin. Unë besoj se kam treguar, megjithatë se “Meshari” nuk është një lule në shkretëtirë, se pas Buzukut qëndronte diaspora shqiptare në Venecia, apo se kjo vepër përbënte rezultatin e një dëshire të flaktë për të ruajtur kujtesën e Shqipërisë dhe duke e pretenduar atë, përmes dëshmisë së gjuhës së tij. Hulumtimi është gjithmonë i hapur dhe stimulues”.
Gjuha e përdorur nga Buzuku tregon se në territorin tonë është shkruar edhe më parë. Mendoni se mund të gjenden dokumente dhe të tilla botime në kohët më të vonëta?
“Po, patjetër, ekzistonte një traditë e gjuhës së shkruar në Shqipëri; mendoni, të paktën, për figurën e noterëve në Mesjetë dhe kujtoni edhe një herë ‘Statutet e Shkodrës’. Noterët ishin gjithashtu ‘mësues të gjuhës’ për të rinjtë. Gjithashtu në këtë rast, ka vend për një kërkim tjetër”.

Dorëshkrimi më i hershëm i “Rrethimit të Shkodrës”, shkruar nga Marin Barleti, që u gjet prej jush ishte një tjetër zbulim juaj i rëndësishëm. Si ratë në gjurmët e tij?
“Për dorëshkrimin e parë të Barletit, që ka të bëjë me ‘Rrethimin e Shkodrës’, unë jam ende duke punuar së bashku me Aurel Plasarin: për vite të tëra ishim në kërkim të një pune nga Barleti para botimit të vitit 1504. Bashkëpunimi i sinqertë dhe i apasionuar, midis studiuesve që nuk dëshirojnë sukses personal, por që punojnë me përulësi për rikuperimin e dokumentacionit, mund të japi rezultate të shkëlqyera, si në këtë rast, që ju përmenda. Pika e fillimit ishte një e dhënë e pranishme në një dokument noterial, i raportuar tashmë në të kaluarën. Pjesa tjetër ishte kërkimi i durueshëm në bibliotekë që zgjati për vite”.
Mendoni se ka ende shumë për Mesjetën shqiptare në arkivat italiane dhe ato evropiane?
“Po, po e përsëris, jam e bindur që ka akoma shumë materiale në bibliotekat dhe arkivat evropiane për t’u rikuperuar në historinë e Mesjetës shqiptare. Fatkeqësisht ka shumë pak të rinj shqiptarë që janë trajnuar në kërkime historike në dekadat e fundit: ka disi logjikë e kuptoj nga ana ekonomike dhe shkencore, të cilat sigurojnë një të ardhme më të rehatshme në jetën materiale sesa në shkencat humane. Epo, kur kanë premtuar ndonjëherë “letrat” pasuri?

Me çfarë po merreni aktualisht?
“Për momentin vazhdoj të rikuperoj, gjithashtu përmes osmozës së jetës midis dy brigjeve të Adriatikut, fragmente të historisë mesjetare shqiptare, duke u marrë posaçërisht me botën fetare dhe artin e lidhur me të (pikturë, skulpturë, muzikë): duket një temë margjinale, në të vërtetë, besoj dhe shpresoj, duhet të japë rezultate befasuese. Në mesjetë gjithçka ishte e lidhur me religjionin. Sa i përket muzikës, nuk duhet të harrohet, për shembull, se botuesi i Marin Barleti, Bernardino Vitali, i cili u bë qytetar i Venecias, por me origjinë shqiptare, ishte një botues i teksteve muzikore.

Do të doja gjithashtu të “ecja” përpara në kërkimin historik midis viteve ‘700 dhe ‘800. Për shembull, tragjedia mbi Skënderbeun e rizbuluar së fundmi (e cila dihej e humbur!) ishte një mundësi për të kuptuar suksesin e gjatë teatral të aventurës së Kastriotit në Venecia dhe në Evropë deri në fund të viteve ‘800. Suksesi, i cili nga ana e tij duhet të inkuadrohet brenda interesave të evropianëve për Shqipërinë.

Dhe unë akoma besoj dhe dua të hulumtoj për armët e Skënderbeut të ruajtura deri në vitet ‘700 në Arsenale dhe në Pallatin Dukal të Venecias.
Fatkeqësisht, këtu në Venecia jam vetëm, ndërsa do të ishte i domosdoshëm një ekip pune për ta zhvilluar më tej këtë ndërmarrje.
Mendoj të shkruaj një memorandum në të cilin do rendis sektorët e kërkimit që do të jenë të nevojshëm në të ardhmen, e ku mund të vazhdohet puna në arkivat dhe bibliotekat e tokave dikur të Serenissimas, duke shpresuar për ardhjen e disa studiuesve të rinj, të cilët, një ditë, do të vazhdojnë punën.

Sa për projektet …. them se me vetëdijen se horizonti i jetës po mbyllet dhe do të mbyllet me “punët në vazhdim”, sepse kanë qenë shekullore interesat e jetës materiale dhe kulturore që e kanë bashkuar Venecian me Shqipërinë”.

Intervista e plotë – Calavera: Kundër çdo kompromisi që dëmton krijimin e një shteti të fortë ligjor në Shqipëri

Zëri i Amerikës: Çfarë, ka arritur të realizojë procesi i rivlerësimit (vettingut) sipas mendimit tuaj, nga krijimi i organeve të vettingut deri më sot?

Genoveva Ruiz Calavera: Forcimi i shtetit ligjor është një përparësi për të gjithë Ballkanin Perëndimor. Nëse shikojmë situatën në Shqipëri tre vjet më parë kur filloi procesi i rivlerësimit, ne shohim arritje pozitive. Pjesa tjetër e rajonit ndjek nga afër reformat ambicioze në këtë vend për të konsoliduar shtetin ligjor.

Procesi i rivlerësimit (i njohur si vetingu) u fillua me objektivin kushtetues të rikthimit të besimit të publikut në sistemin gjyqësor, duke pastruar radhët e sistemit të drejtësisë nga zyrtarët e korruptuar. Në më pak se dy vjet, pas hetimeve komplekse, institucionet e vetingut tashmë kanë marrë mbi 186 vendime në shkallë të parë, dhe disa të tjera do të miratohen përpara pushimeve të verës. Puna e tyre kryhet në një mënyrë shumë transparente. Seancat dëgjimore janë publike dhe institucionet e mbajnë publikun të informuar për arsyetimin e vendimeve të vetingut. Numri i madh i magjistratëve që japin dorëheqjen ose janë duke u larguar nga puna konfirmon se ky është një proces serioz për rinovimin e gjyqësorit.

Vettingu ka mundësuar krijimin e disa institucioneve të reja, përfshirë Këshillin e Emërimeve në Drejtësi dhe dy Këshillat e Lartë – Këshillin e Lartë Gjyqësor dhe Këshillin e Lartë të Prokurorisë. Aktualisht përparësia kryesore është vetingu i kandidatëve që do të plotësojnë vendet vakante të Gjykatës Kushtetuese, si dhe zyrën e re të prokurorisë speciale që do të mandatohet për të luftuar korrupsionin dhe krimin e organizuar. Ne jemi shumë të kënaqur që Komisioni i Emërimeve në Drejtësi ka botuar kohët e fundit listën me katër kandidatët e parë për gjashtë vendet e lira në Gjykatën Kushtetuese. Ne presim që emërimet përfundimtare në këto organe të përfundojnë së shpejti.

Suksesi më i madh i procesit do të jetë kur, pasi të jenë krijuar të gjitha organet e drejtësisë dhe ato të jenë plotësisht funksionale, besimi i të gjithë qytetarëve të Shqipërisë në pavarësinë, përgjegjshmërinë, profesionalizmin dhe paanshmërinë e gjyqësorit do të rikthehet plotësisht.

Zëri i Amerikës: A shkaktoi politika vonesa në proces?

Genoveva Ruiz Calavera: Vetingu është një proçes shumë i dukshëm që tërheq vëmendjen e madhe të mediave. Ne kemi vërejtur se politikanët shpesh kanë bërë deklarata publike dhe komente për punën e institucioneve të pavarura të vettngut, të cilat jo gjithmonë kanë qenë konstruktive. Një nga garancitë kryesore të pavarësisë së procesit është ndarja e qartë midis funksionimit të institucioneve të vetingut dhe nivelit politik. Prandaj, është shumë e rëndësishme që të gjithë aktorët politikë të respektojnë plotësisht punën e kryer nga institucionet e vetingut dhe vëzhguesit ndërkombëtarë.

Zëri i Amerikës: Ka pasur pohime publike nga Presidenti i Republikës dhe opozita se vetingu po kontrollohet nga partia politike në pushtet. Cili është qëndrimi juaj për pretendime të tilla?

Genoveva Ruiz Calavera: Reforma Kushtetuese u miratua njëzëri në vitin 2016 nga Parlamenti shqiptar. Organet e vetingut u emëruan gjithashtu pak më shumë se dy vjet më parë, bazuar në marrëveshjen e plotë ndërpartiake. Kjo përfaqësonte pikën më të lartë të një angazhimi të fortë të të gjithë aktorëve politikë për të çuar përpara reformën në drejtësi me një proces që do të ishte qartësisht ndërlikuar, por që u vlerësua thelbësor për forcimin e gjyqësorit. Janë marrë masa serioze për të siguruar ekuilibrat dhe garancitë e nevojshme për pavarësinë e organeve të vetingut, në veçanti për të siguruar mungesën e ndonjë roli vendimmarrës ose përfshirjes së nivelit politik në to. Vëzhguesit tanë ndërkombëtarë po monitorojnë nga afër çdo hap të vendimmarrjes në të gjitha rastet e vetingut. Deri më tani, nuk ka asnjë të dhënë për ndërhyrje politike ose presion tjetër të padrejtë të jashtëm apo të brendshëm.

Zëri i Amerikës: A mendoni se Reforma në Drejtësi po frikëson shumë politikanë dhe zyrtarë të lartë të shtetit dhe se ka ndonjë shans që ne do të shohim në burg ndonjë prej atyre që abuzuan me pushtetin e tyre dhe kanë lidhje me krimin?

Genoveva Ruiz Calavera: Procesi i vetingut ka dhënë një mesazh të fortë për ata që kanë abuzuar me pushtetin e tyre. Sulmet në rritje ndaj reformës në drejtësi dhe vettingut dhe kundër OMN-ës, Vëzhguesve Ndërkombëtarë dhe misionet tona të asistencës së BE-së, në këtë drejtim janë shumë domethënëse. Këto pretendime janë të pabazuara dhe të papranueshme, por ne i shohim ato si një konfirmim që vettingu po trondit themelet e një sistemi të korruptuar. Shpresojmë që ndryshimi në gjyqësor të forcojë profesionalizmin, aftësinë dhe guximin e magjistratëve të sapoemëruar për të luftuar korrupsionin.

Disa ditë më parë, me rastin e përurimit të Pallatit të ri të Drejtësisë në Tiranë, unë ndoqa një ceremoni diplomimi të Shkollës së Magjistraturës. Unë isha shumë krenare që pashë gjyqtarë dhe prokurorë të rinj që merrnin detyrën dhe të betoheshin për t’i shërbyer Kushtetutës. I kujtova ata dhe të gjithë të diplomuarit e ardhshëm, por edhe të gjithë magjistratët që kanë dhe do të kalojnë me sukses vetingun, se ata kanë një mundësi të shkëlqyeshme për të hyrë në histori.

Shqipëria ka nevojë për magjistratë që shërbejnë me integritetin maksimal dhe mbajnë një angazhim absolut për ta shndërruar korrupsionin dhe krimin në fenomene që i përkasin së kaluarës. Në këtë aspekt, është gjithashtu thelbësore që institucionet e vetingut t’u raportojnë organeve kompetente veprime të mundshme të abuzimit të detyrës, ose krime të tjera të dyshuara, që dalin nga dosjet e rivlerësimit. Lufta ndaj mosndëshkimit është një përgjegjësi kolektive për të gjitha institucionet dhe qytetarët në Shqipëri.

Zëri i Amerikës: Si ka ndikuar ONM-ja në procesin e vetingut dhe përparimin e tij?

Genoveva Ruiz Calavera: Mbështetja e ONM-së dhe e komunitetit ndërkombëtar ka siguruar besueshmërinë, pavarësinë dhe ecurinë e rregullt të procesit të vetingut, i cili është një pjesë thelbësore e reformës së përgjithshme të drejtësisë. Kjo është pikërisht arsyeja pse të gjitha autoritetet shqiptare dhe palët politike në mënyrë të qartë kërkuan dhe mbështetën gjerësisht mbikëqyrjen e ngushtë të ONM-së mbi procesin në kohën e përfundimit të reformës kushtetuese. Komisioni Evropian është i nderuar të udhëheqë ONM-në në kuadër të të cilit Vëzhguesit Ndërkombëtarë ushtrojnë rolin e tyre të rëndësishëm të mbikëqyrjes duke paraqitur rekomandime dhe opinione, duke përfshirë edhe mendime kundërshtuese, nëse është e nevojshme. Ne i kemi alokuar burime të rëndësishme njerëzore, teknike dhe financiare ONM-së dhe do të vazhdojmë ta bëjmë këtë në një koordinim të ngushtë me homologun tonë amerikan. Sidoqoftë, duhet të jetë e qartë se përgjegjësia për vendimet përfundimtare dhe përgjegjësinë për procesin e vetingut e kanë plotësisht autoritet shqiptare.

Zëri i Amerikës: Sa kohë do të vazhdojë ONM të mbikëqyrë procesin e verifikimit?

Genoveva Ruiz Calavera: ONM ka një përgjegjësi kushtetuese të mbikëqyrë të gjithë procesin e vetingut. Ne do të sigurojmë praninë tonë në terren për aq kohë sa është e nevojshme dhe do të vazhdojmë të monitorojmë në çdo fazë punën me institucionet e vetingut, me të cilët vëzhguesit tanë kanë krijuar marrëdhënie efektive pune.

Zëri i Amerikës: Si do të vazhdojë BE të mbështesë elementë të tjerë të ardhshëm të përpjekjeve për reformën në drejtësi, siç është ngritja dhe funksionimi i prokurorisë të specializuara antikorrupsion dhe gjykatave? A do të ketë një mision / ekspertë me një rol të ngjashëm me atë të OMN-së të vendosur për të ndihmuar dhe mbikëqyrur punën e këtyre institucioneve gjithashtu?

Genoveva Ruiz Calavera: Në këtë fazë, ne nuk konsiderojmë se vendosja e një misioni tjetër të ngjashëm me ONM-në është e nevojshme, por mbështetja e BE-së për reformën gjyqësore do të vazhdojë, me të gjitha instrumentet në dispozicionin tonë. Për shembull, misioni ynë EURALIUS ka luajtur dhe do të vazhdojë të luajë një rol të rëndësishëm në afrimin e sistemit shqiptar të drejtësisë me standardet evropiane, duke siguruar një mbështetje dhe ekspertizë të vlefshme teknike. Misioni ynë PAMECA është mbështetja e agjencive të zbatimit të ligjit në luftën kundër krimeve të rënda dhe korrupsionit. Këto misione të asistencës së BE-së janë duke punuar ngushtë me agjencitë tona ligjore të BE-së: Eurojust, Frontex, Europol, Cepol për të zhvilluar kapacitetet e autoriteteve shqiptare në përputhje me praktikën më të mirë evropiane. Për më tepër, ne kemi dhënë kohët e fundit 42 milion € nga fondet e BE-së në një program të ri drejtësie që do të ndihmojë në konsolidimin e reformës. Ne gjithashtu do të vazhdojmë të raportojmë në detaje për situatën e Shqipërisë në raportet e Komisionit.

Siç e shihni, angazhimi i BE-së në Shqipëri është i shumëanshëm dhe shumëdimensional sepse ne duam të shohim rezultate konkrete dhe të matshme për realizimin e shtetit të së drejtës. Kjo është jetike për të mbrojtur qytetarët dhe për të nxitur zhvillimin ekonomik, aq shumë të nevojshëm për të siguruar që brezat e rinj të qëndrojnë në këtë vend të bukur ku kanë lindur pa pasur nevojë të kërkojnë një të ardhme më të mirë jashtë vendit.

Kjo është arsyeja pse, në këto periudha të rëndësishme për vendin, BE pret që të gjithë aktorët politikë të tregojnë përkushtim të plotë dhe të përfshihen në mënyrë konstruktive në dialog pa vonesa të mëtejshme. Kjo është mënyra e vetme për të kapërcyer ngërçin politik aktual. Nuk duhet të ketë asnjë kompromis që dëmton vendosjen e shtetit të fortë ligjor në Shqipëri. Kjo do të jetë thelbësore për të përcaktuar mbështetjen e Shteteve Anëtare të BE-së në procesin e zgjerimit.

Intervista – Damon Wilson: Kriza aktuale në Kosovë, duhet përdorur si mundësi

Një analist amerikan thotë se Kosova dhe Serbia duhet të shfrytëzojnë momentin e krijuar për t’u dhënë nxitje përpjekjeve për një marrëveshje. Zëvendës presidenti i Këshillit të Atlantikut, Damon Wilson tha në një intervistë për Zërin e Amerikës se madje idealja do të ishte që udhëheqësit politikë të dy vendeve të bëjnë maksimumin për ta arritur një gjë të tillë, para zgjedhjeve respektive. Zoti Wilson i tha gjithashtu koleges Keida Kostreci se polarizimi politik në Shqipëri, mund t’i mbyllë dyert anëtarësimit në BE.

Zëri i Amerikës: Zoti Wilson, Kosova gjendet në një situatë të re pas dorëheqjes së kryeministrit të saj Ramush Haradinaj. Çfarë mendoni se do të ndodhë tani?

Damon Wilson: Mendoj se është e rëndësishme në këtë kohë, në këtë moment të historisë që udhëheqësit e Kosovës të mendojnë se si ta përdorin këtë krizë si një shans. Jam i shqetësuar se gjithnjë e më shumë Kosova ka ngecur në vend numëro dhe shpresoj që në një farë mënyre kjo krizë politike të shërbejë si një moment kur elita politike dhe popullata të përqendrohen tek rikthimi në rrugën e ndërtimit të së ardhmes të këtij vendi. Kosova nuk do që të mbetet e kapur në kurthin e së kaluarës, apo e kufizuar nga e kaluara, kështuqë në mes të një krize të tillë është e rëndësishme të gjejnë mënyrën se si të krijojnë një qeveri që të gëzojë besimin e popullit, që të ketë aftësinë të qeverisë, të çojë përpara reformat për vendin dhe të jetë në gjendje të paraqesë një front të bashkuar, në një mënyrë domethënëse dhe strategjike dhe një dialog me Beogradin për të çuar përpara diçka që unë mendoj se është shumë e rëndësishme, një dialog që të sjellë si rezultat një pajtim historik, në mënyrë që Kosova të përqendrohet tek e ardhmja e saj dhe jo të mbetet në kurthin e së kaluarës, ose thjesht në vend numëro.

Zëri i Amerikës: Pra ju mendoni që zoti Haradinaj me pozicionin e tij ishte një pengesë ndaj këtij qëllimi?

Damon Wilson: Është e qartë se ai kishte shqetësime për natyrën e këtij dialogu dhe mendoj se disa nga ato shqetësime janë legjitime. Kushtet në bazë të të cilave do të zhvillohet çfarëdo dialogu me Serbinë, janë një çështje e rëndësishme dhe delikate. Problemi është se Kosova ka bllokuar veten: tarifa 100 për qind, bllokimi i dialogut dhe fatkeqësisht qeveria e vuri veten në një pozicion ku ishte e vështirë të shihje një lëvizje përpara për vendin, dhe megjithëse kjo mund t’u shërbejë interesave të disave, nuk e imagjinoj dot se si kjo mund t’i çojë përpara objektivat e vendit në përgjithësi.

Prandaj unë e kuptoj që ish-kryeministri kishte rezerva të forta për disa çështje të rëndësishme dhe ky është një debat që duhet të bëhet mes politikanëve të Kosovës. Shqetësimi im ishte se nuk kishte përëpjekje, nuk kishte rrugë se si udhëheqja e Kosovës të shihte përtej ndasive politike, me një zë të koordinuar dhe ta përqendronin vëmendjen tek objektivi final, që është se si të arrihet një marrëveshje me Serbinë që t’i japë mundësinë Kosovës të jetë një vend me normalitet, t’i japë një nxitje reale aspiratave të saj jo vetëm për të hyrë në Interpol për shembull, por të bëhet një ditë pjesë e NATO-s. Mendoj se këtu duhet të jetë vëmendja e Kosovës, se si të ndërtojë të ardhmen dhe muajt e fundit nuk kisha parë shumë përparim në këtë drejtim.

Zëri i Amerikës: Në një intervistë për Zërin e Amerikës, zëvendës ndihmës Sekretari amerikan i Shtetit, Matthew Palmer tha se është koha që në Kosovë të ngrihet qeveria e re, të hiqet tarifa dhe të fillojnë negociatat. Cili është mendimi juaj?

Damon Wilson: Jam shumë dakord. Unë mendoj se interesi i mosveprimit, paralizës politike, mugesa e hapave për reforma të thella, probleme të ngurtësisë në dialogun me Serbinë, kjo është një formulë për bllokimin e Kosovës, madje edhe më keq, për hapa prapa. Bota po bën përpara me shpejtësi. Mjaft të shohësh se çfarë po ndodh me teknologjinë, me ekonominë. Populli i Kosovës do që të jetë pjesë e kësaj të ardhmeje dhe për momentin kjo nuk po ndodh.

Prandaj ka një përparësi në afatin e afërt: të ngrihet një qeveri që të qeverisë, që t’i çojë gjërat përpara; të gjendet një mënyrë për t’i çuar gjërat ku ishin, në mënyrë që të zbusim fushatën e Serbisë për të bllokuar pjesëmarrjen e Kosovës në organizata ndërkombëtare dhe Kosova të heqë tarifat që të themi të drejtën thjesht mbështesin krimin e organizuar, rrjetet kriminale dhe janë ata që përfitojnë nga këto lloj bllokimesh. E treta, të shkohet me një qëndrim të unifikuar, për t’u ulur dhe biseduar me Beogradin para se cikli zgjedhor ta bëjë një gjë të tillë të pamundur.

Pra si ta përdorim këtë moment historik për një marrëveshje. Tani kemi një shans, me mbështetjen e Shteteve të Bashkuara, me tranzicionin në BE. Kosovarët dhe serbët mund të përcaktojnë fatin e tyre tani, por duhet qeveria, kthimi tek staus-quoja ku nuk kishte tarifa dhe një qëndrim serioz ndaj negociatave, me synimin për të arritur një rezultat.

Zëri i Amerikës: Duket se Perëndimi i ka shpresat tek Presidentët Thaçi dhe Vuçiç për negociatat. A ekziston rreziku që për shkak të vëmendjes aq të përqendruar aty, të metat në udhëheqjen e Presidentit Thaçi brenda vendit të lihen në hije, për hir të kësaj nevojë për normalizim?

Damon Wilson: Është një çështje e ndërlikuar. Së pari kjo zgjidhje do të ishte historike. Nuk është e thjeshtë. Kërkon vullnet politik, vendosmëri dhe aftësi udhëheqëse. Dhe kur çdo udhëheqës politik vihet në pozitën për të realizuar një gjë të tillë, do të kritikohet ashpër. Është shumë e vështirë dhe duhet të kesh shumë vendosmëri për diçka kaq të madhe si normalizimi që do të çonte në një marrëveshje historike mes Beogradit dhe Prishtinës. Prandaj unë i përshëndes Presidentët Vuçiç dhe Thaçi që kanë vullnetin të marrin inciativën për këto hapa drejt negociatave.

Por njëkohësisht nuk ka dyshim që kjo nuk është një marrëveshje vetëm mes dy individëve, bëhet fjalë për një pajtim mes dy popujve, dy vendeve. Pra nuk mjafton vetëm zoti Thaçi, do të duhet mbështetje më e gjerë dhe nga disa aktorë politikë. Për të pasur një marrëveshje të qendrueshme në Beograd dhe Kosovë, duhet mbështetje përtej presidentëve të secilit prej vendeve. Por besoj gjithashtu se duhet udhëheqje, vendosmëri dhe kurajo që të nxitet një gjë e tillë, por edhe aftësitë politike për të ndërtuar konsensusin dhe koalicionin e duhur për të siguruar mbështetje për çdo zgjidhje.

Zëri i Amerikës: Me zgjedhjet në Kosovë ndoshta në vjeshtë dhe ato në Serbi vitin e ardhshëm, a jeni i shqetësuar nga ndryshimet e mundshme në skenën politike të të dyja vendeve?

Damon Wilson: Unë do të preferoja që të shihja një përpjekje intensive që do të çonte përpara dialogun deri në pikën e një marrëveshjeje, para cikleve zgjedhore në secilin prej vendeve. Vizioni im do të ishte që këta udhëheqës të arrinin një marrëveshje dhe pastaj të përballeshin me votuesit në zgjedhje dhe të shihin se si do të shkonte. Mendoj se ende ekziston mundësia për një gjë të tillë. Është diçka delikate me afrimin e cikleve zgjedhore dhe pjesërisht kjo varet nga mënyra se si do të shpaloset situata aktuale politike në Kosovë.

A ekziston një mundësi për të ngritur një qeveri të qëndrueshme që të ketë të paktën mandatin të qeverisë në mënyrë efektive dhe të japë rezultat për negociatat, para zgjedhjeve, kjo do të ishte preferenca ime, pra nëse ka një mënyrë për t’u paraprirë këtyre cikleve zgjedhore. Por do të më vinte shumë keq të shihja që kjo të pengohej për shkak të zgjedhjeve në Kosovë, zgjedhjeve në Serbi, ndryshimit të udhëheqjes në BE, zgjedhjeve në Shtetet e Bashkuara, ose zgjedhjeve diku tjetër… gjithmonë ka zgjedhje diku, gjithmonë ka një justifikim.

Kjo nuk ka për të qenë asnjëherë e lehtë, por shqetësimi im është se sa më gjatë të shkojë mungesa e pajtimit, nuk e shoh udhëheqjen e Kosovës të përqendruar për të ndërtuar të ardhmen e vendit. Unë dua të shoh Shtetet e Bashkuara dhe Kosovën të punojnë për një strategji se ku duhet të jetë vendi pas 10 vjetësh. Dhe nëse nuk e zgjidhim këtë tani, do të jemi në të njëjtën pozitë edhe pas dhjetë vjetësh. Kjo nuk është një perspektivë e dëshirueshme.

Zëri i Amerikës: Sa i rëndësishëm është angazhimi amerikan dhe a mendoni se ai do të vazhdojë, apo intensifikohet?

Damon Wilson: Unë kam bindje të plotë se angazhimi amerikan është thelbësor. Marrëveshja duhet të jetë e palëve. Ata duhet të veprojnë. Ata duhet të përcaktojnë të ardhmen e tyre…

Zëri i Amerikës: Por ekziston një mosbesim i thellë dhe prandaj u duhet një ndërmjetës i paanshëm.

Damon Wilson: E vërtetë, dhe prandaj them që është marrëveshja e tyre, por ne duhet të luajmë një rol thelbësor, sepse ne mund të jemi ndërmjetës të paanshëm, mund të ndihmojmë duke ofruar stimuj. Ajo që mund të bëjnë Shtetet e Bashkuara, është të ndihmojnë si Kosovën dhe Serbinë që t’i shohin mundësitë që hapen nga marrëveshja. Mendoj se angazhimi i Shteteve të Bashkuara është serioz.

Pavarësisht nga drama jonë politike, kemi pasur një përpjekje serioze nga qeveria, kemi parë që Shtëpia e Bardhë është e angazhuar, Kongresi është i interesuar, e kemi vullnetin dhe mund ta luajmë rolin dhe mund të jemi një katalizator i dobishëm në këtë drejtim.

Zëri i Amerikës: Zoti Wilson, në Shqipëri situata ka qenë e vështirë, me zgjedhje lokale që pasua tensione të forta politike. Megjithëse Shtetet e Bashkuara ishin pro mbajtjes së zgjedhjeve në Shqipëri, nuk duket se ato kanë zgjidhur ndonjë gjë të madhe dhe tani shumica ka jo vetëm kontrollin e Parlamentit dhe të degës ekzekutive por edhe bashkitë. Ndërkohë shpresa e Shteteve të Bashkuara për plotësimin e Gjykatës Kushtetuese duket se do të jetë e vështirë të realizohet. A jeni i shqetësuar që kjo situatë ka qenë goditje e fortë ndaj institucioneve dhe që kemi një forcë politike që kontrollon gjithçka?

Damon Wilson: Unë e admiroj Shqipërinë. Unë isha krenar që kontribuova që Shqipëria të hyjë në NATO dhe vërtet do të doja që të zinte vendin e saj në Bashkimin Evropian. Më zhgënjen fakti që ka një polarizim aq të madh politik dhe problemi është se Shqipëria po humb një shans historik. Polarizimi politik që udhëheqësit politikë kanë lejuar ta mbërthejë vendin, ka një kosto të lartë jo për Shtetet e Bashkuara dhe BE-në, por për popoullin e Shqipërisë. Ata po i japin çdo arsye Brukselit dhe BE-së të thonë: ‘jo, ende jo.

Nuk jemi të gatshëm të hapim negociatat e anëtarësimit me një vend si Shqipëria, nëse nuk kryen këto procese bazë’. Unë kam bindjen e fortë se luftrat politike duhen bërë përmes procesit kushtetues, përmes institucioneve demokratike, duke gjetur mënyrat e përdorimit të pushtetit. Do të doja që të gjitha forcat politike në Shqipëri të përdorin në maksimum aftësinë për të konkurruar duke respektuar kushtetutën dhe brenda institucioneve demokratike.

Kjo nuk po ndodh dhe për fat të keq shoh një prirje në Ballkanin Perëndimor, me politikë protestash, bojkoti, deklarim të armikut politik si ilegjitim. Nëse kjo bëhet e ardhmja e politikës në Ballkanin Perëndimor, do ta kthejë mbrapsht rajonin. Mendoj se ky është problem serioz për Shqipërinë dhe nëse udhëheqësit politikë nuk gjejnë një mënyrë për të qenë konkurrentë të përgjegjegjshëm brenda kornizës kushtetuese, kostoja do të paguhet nga populli shqiptar.

Zëri i Amerikës: Duke e vënë fokusin tek pjesëmarrja në institucione, a nuk krijohet përshtypja sikur po mbështetet njëra palë, ndërkohë që shumë nga shqetësimet që ka shprehur opozita janë legjitime? A druheni se qeveria mund ta përdorë këtë qëndrim si mbështetje ndaj saj, duke përqafuar disa qëndrime që mund të konsiderohen si autokratike?

Damon Wilson: Më lejoni të jem i qartë: Çdo qeveri që rrëshqet në një rrugë autokratike, thjesht i mbyll dyert hyrjes në BE. Nuk do të ketë një të ardhme për vendet e Ballkanit që përqafojnë autoritarizmin. Është një formulë për një rrugë pa krye dhe nuk ka shumë vende të BE-së dhe NATO-s që do ta mbështesin një gjë të tillë. Në ato raste vendet pastaj fillojnë flasin me Rusinë, me Turqinë. E ardhmja e Shqipërisë nuk mund të jetë e tillë. E ardhmja e Shqipërisë, është e lidhur me Perëndimin dhe institucionet perëndimore dhe premisat e atij komuniteti janë, që janë shoqëri të lira, si pjesë e botës së lirë.

Pra absolutisht që ka shqetësime legjitime. Unë nuk po mbështes kontroll të plotë nga një parti. Ajo që po them është se duhet të ketë një mënyrë për të luftuar brenda sistemit, për të krijuar legjitimet të kontrolleve dhe balancave, për të rindërtuar strukturën e Gjykatës Kushtetuese. Ka një korrupsioni dhe një anë të kalbur të shoqërisë shqiptare që duhet të luftohet. Nëse shqiptarët nuk gjejnë një zgjidhje vetë, dyert e BE-së do të mbyllen. Pra unë nuk mbështes Edi Ramën, Bashën apo dikë tjetër. Pikëpamja ime si pjesë e Këshillit të Atlantikut, si amerikan është pro-Shqipërisë.

Dua të shoh një vend të fortë dhe funksional. Jam thjesht i shqetësuar se natyra e luftës politike në vend. Ndoshta Shtetet e Bashkuara mund edhe t’i bëjnë ballë këtyre betejave pak më lehtësisht se Shqipëria, Mendoj se hyrja në BE varet aq shumë nga ndërtimi i së ardhmes së Shqipërisë, saqe të paktën do të doja të shihja një konsensus në këtë drejtim. Duhet të kemi disa kompromise, duhet të kemi disa lëvizje apo gjeste të vullnetit të mirë nga ana e një qeveria që kontrollon shumë nga levat e pushtetit. Por duhet të shohim edhe një vullnet nga ana e opozitës për të qenë pjesë e procesit.

Urbanistika në kaos – Maks Velo tregon ëndrrën për stadiumin: Tani, një përbindësh gjigant. Duan edhe Akademinë e Arteve

ANILA DEDAJ/ “Arkitektura nuk është një vizatim në tavolinë, arkitektura bëhet në hapësirë”. Maks Velo u drejtohet me këto fjalë udhëheqësve politikë që shpërfillin mendimin e specialistëve dhe vënë dorë pa u menduar gjatë mbi urbanistikën.

 

Rast i tillë është për arkitektin Teatri Kombëtar, ku ndonëse arkitektët profesionistë kundrejt punonjësve të shtetit këmbëngulin unanimisht për restaurimin, askush nuk i dëgjon. Por kjo mungesë konsulte, sipas Velos, rrezikon që të sjellë një fund të llahtarshëm si ai i stadiumit “Qemal Stafa”, ku është zhdukur pista olimpike e në vend të saj ka “mbirë” një përbindësh gjigant komercial, që zë Dajtin e transformon sheshin.

Velo u kujton pushtetarëve se punët e tyre marrin vlerë kur këshillohen me specialistët dhe jo kur këta të fundit, për vendime me peshë për urbanistikën vendëse, zëvendësohen me arkitektë të rinj pa përvojë, që vendosin lehtësisht firmën. Një ngërç i tillë, sipas arkitektit, ka si shkaktar kryesor mungesën e theksuar të transparencës, ku kullat e ndërtesat e transformuara serviren ngutshëm, pa kaluar fazat e nevojshme.

E mandej gabimet fatale do të gjenerojnë të tjera, pasi siç mjeshtri thotë, objektet funksionojnë si një organizëm i vetëm. Për Velon është absurde që qeveria kërkon me çdo kusht një Teatër Kombëtar të ri, ndërkohë që Ministria e Kulturës nuk ka publikuar asnjë detyrë projektimi, çka pengon grupet e interesit të kontrollojnë ecurinë dhe njëherazi i lë arkitektit liri për të vepruar sipas dëshirës.

Perplasja e protestuesve dhe forcave te rendit per mbrojtjen e godines se Teatrit Kombetar (7)

Për “Panoramën” ai tregon se ua ka parashtruar disa herë Ramës dhe Veliajt nevojën për një ambient, ku të shqyrtohen dhe të bëhen transparente projektet dhe maketet, por deri tani, edhe pse i është premtuar se një e tillë do të realizohet pranë Muzeut, askush s’ka ndërmarrë një hap konkret.

Zoti Velo, arkitektët kanë dalë me një vendim unanim kundër shembjes së Teatrit dhe kanë sugjeruar Bulevardin e Ri, si një nga vendet e përshtatshme për të ndërtuar një tjetër teatër. A bini dakord me këtë?

Sigurisht, vetëm një vit më parë 77 arkitektë firmosën kundër shembjes, këtë vit numri i tyre është rritur. Bulevardi i Ri, jo vetëm për një teatër të ri, por do të kishte qenë i përshtatshëm edhe për stadiumin. “Qemal Stafa” duhej lënë siç ishte dhe ndërkohë do të kishim dy stadiume. Madje, ëndrra ime ishte që të prishej edhe ajo pjesë që ishte shtuar nga partia dhe të kthehej në pamjen origjinale. Për më tepër që flitet edhe për të riaktivizuar bulevardin, ku ka mënyrë më të mirë?! Por që të harxhosh para për të prishur stadiumin dhe aty të ndërtosh një hotel, një kompleks tregtar, është absurde. Dhe i gjithë ngërçi nis nga mungesa e transparencës. Deri më sot nuk jepet asnjë e dhënë për stadiumin. Thuhet vetëm se vlera e tij shkon në 60 milionë. Por, sa është pjesa e stadiumit dhe sa pjesa komerciale? Në qoftë se raporti është 10 milionë me 50 milionë, atëherë ky nuk është më stadium, por një qendër tregtare gjigante. Një llahtar i panevojshëm.

Si ka ndryshuar territori i stadiumit pas ndërhyrjeve?

Kemi të bëjmë dhe me një “fryrje” të territorit, pasi nuk është më te njolla e mëparshme. Është zmadhuar shumë, ka shkuar afër godinave të tjera. Është shndërruar në një përbindësh që shkatërron mashtabin, raportin me objektet e tjera. Kjo, pasi godinat janë si organizmi i njeriut, funksionojnë në tërësi nga pikëpamja arkitektonike. Pra, raporti midis godinave qe në harmoni dhe kjo ndërhyrje ka krijuar kaos. Ç’mbetet të bëhet tani për ta ndrequr këtë raport?! Të prishet ndërtesa që u bë, apo të ndërhyhet te gjithë të tjerat? Ai është si një përbindësh gjigant, që zë pamjen e Dajtit e transformon tërësish sheshin. Sikur kjo të mos mjaftonte, tani dalin me një tjetër propozim: Të shkatërrojnë Akademinë e Arteve. Që të bëjnë një gjysmë sfere nga ana tjetër dhe të shkatërrojnë pjesën që është ndërtuar gjatë komunizmit të Akademisë së Arteve. Por ajo mbart vlera, sepse është projektuar nga arkitektë si Mauricio Bega e të tjerë. Kjo tregon se kur bëhet diçka nxitimthi, do të dëmtojë dhe gjenerojë të keqen. Madje duan të ndërtojnë edhe në atë parcelën e vogël, midis Sheratonit dhe Universitetit, në atë parkun pranë. Ajo që unë nuk arrij të kuptoj në këtë situatë është: Si nuk kanë frikë këta njerëz?! Sepse problemi i stadiumit nuk ka për t’u mbyllur aq lehtë. Nuk mund të shitet stadiumi kombëtar. Kur të shkojnë njerëzit atje, do të përballen me një llahtari. Stadiumi është si i futur në një kazan, ku e ke të pamundur të shikosh qiellin apo gjelbërimin. Njeriu shkon në stadium për t’u çlodhur. Kjo është tendenca e stadiumeve. Madje mbulesa bëhet transparente për të krijuar frymëmarrje.

Për sa u përket krisjeve që krijohen nga mosplanifikimi i urbanistikës, pati një diskutim të ngjashëm edhe për projektidenë e arkitektit danez, pasi sipas arkitektëve ndërtesa do të kishte intensitet 4 herë më të madh se objektet e tjera. Mendoni se pavarësisht këtyre mund të merret përsëri në konsideratë?

Është bërë gjithë kjo rezistencë, nuk di të them se si do të ndryshojë rrjedha e ngjarjeve. Nëse do të merret përsëri në konsideratë projekti i Bjarke Ingels. Por di të them se ai projekt është skandaloz. Të bësh një Teatër Kombëtar si urë në ajër dhe njëherazi t’i gënjesh njerëzit se do të kenë 3 salla brenda duke qenë vetëm një e tillë, është e tmerrshme. Përpos kësaj, me projektin e danezit zhduket edhe sheshi përpara teatrit. Por çelësi i gjithë kësaj qëndron te marrja e territorit. Në realitet nuk janë bërë ndonjëherë merak për teatrin, problemi mbetet territori. Të marrin pjesën më të madhe të tij e të lënë dhe pak metra katrorë për teatër. Për më tepër që ne nuk po shohim pjesën tjetër të projektit, 6 kullat. Ku janë? Sa është lartësia e tyre? Nga do të qarkullohet? Sa apartamente do të jenë? Përkatësisht, cila është kostoja e tyre. E pra, s’mund të përgjigjemi, pasi çdo gjë bëhet në mungesë transparence dhe mungesa e transparencës sjell që çdo gjë të bëhet në mënyrë “de facto” dhe pastaj askush s’ka ç’bën më. As korrigjime e as përmirësime. Siç ndodhi me stadiumin, ne ende sot nuk kemi asnjë të dhënë.

Nga qeveria dhe bashkia po thuhet vazhdimisht se ky transformim, që përfshin edhe shembjen e godinës, bëhet në të mirë të komunitetit, pasi godina e Teatrit nuk mund të rezistojë gjatë…

Nëse do të donin realisht të bënin diçka të mirë, që t’i shërbente kombit, mund të kishin bërë bibliotekën. Dhe kështu do të ishte një kompleks kulturor shumë harmonik, Teatri dhe Biblioteka Kombëtare. Është e provuar tanimë, edhe nga vlerësimet e analizat e specialistëve, që teatri reziston. Kapriatat e “Notre Dame” ishin bërë 1300 vite para dhe nga kontrolli që iu bë së fundmi rezultoi se janë në mënyrë të përsosur. Sepse ajo është kryesorja. Përpos kësaj, ai është një teatër i mrekullueshëm, që nuk përsëritet më. Jo më kot unë insistoj, sepse në Shqipëri janë bërë shumë teatro dhe asnjë prej tyre nuk ka mundur të krijojë magjinë e Teatrit Kombëtar. Kjo, sepse teatrot kanë një specifikë shumë të veçantë .

Kryeministri Rama, edhe gjatë deklaratës së fundit, ka përmendur faktin se Teatri është bërë me materiale të përkohshme. Ç’mendoni rreth kësaj?

Unë i kam ndjekur çka janë thënë, jo vetëm nga Rama, por edhe nga artistët. Dhe, ata që janë shprehur pro shembjes, nuk janë specialistë. Lexova njërin prej tyre që thoshte se donte një teatër luksoz, por për mendimin tim ky artist nuk e kupton se ç’do të thotë ‘luksoz’. Një violinë e re mund të jetë e shkëlqyeshme, por nuk mund të krahasohet për nga vlerat me një violinë të vjetër “Stradivarius”, apo një tjetër violinë qindravjeçare. Kjo, sepse ajo violinë e ka marrë tingullin, e ka përpunuar brenda dhe ka krijuar një patinaturë të tij. I tillë është edhe Teatri. Ky teatër ka marrë tinguj nga të gjitha shfaqjet, artistët. Ndaj, dhe operave të vjetra u jepet një vëmendje e jashtëzakonshme. Unë kam shkuar në Operën Kombëtare të Parisit, “Grand Opera”, dhe në “Opera Bastille” (1989), por ka një diferencë shumë të madhe. Nuk mund të krahasohen për nga vlera. Pra, le të bëjë çdokush detyrën e vet dhe t’ua lëmë specialistëve të flasin për materialet apo teatrin. Arkitektët kanë folur, po ashtu edhe organizata prestigjioze “Europa Nostra”, u shpreh qartazi kundër shembjes. Rama ka bërë shumë ndryshime pozitive, por kjo nuk justifikon të tjerat. Merita e një udhëheqësi është të mos bëjë “gafa” të pariparueshme dhe gabimi i Ramës është që ndërhyn në urbanistikë. I është mbushur mendja ser mund të japë mendime për arkitekturën, asnjë udhëheqës politik nuk bën të tilla ndërhyrje. Arkitektura është një sferë shumë delikate, nuk është një vizatim në tavolinë. Arkitektura realizohet në hapësirë.

Ndërkohë që flasim për mendime të specialistëve, vitin e kaluar Instituti i Ndërtimit, në raportin e tij, e konsideroi riparimin e godinës të vështirë dhe me kosto shumë të lartë, pasi, sipas tyre, kërkohet ndërhyrje në 90% të objektit. Sa real ju duket një konkluzion i tillë?

Ju e kuptoni se njerëzit kanë frikë. U ka hyrë frika në palcë. Ata që bëjnë një pohim të tillë, janë të gjithë nëpunës, që u duhet të thonë atë që u thuhet të thonë. Certifikimet e bëra janë një punë e ulët. Të tilla analiza, nëse duhej pasqyruar realisht gjendja siç është, mund të ishin bërë me grupe të huaja. Është e qartë për të gjithë mospërputhja, pasi kanë rënë kaq tërmete dhe godina nuk ka lëvizur, ndërkohë që ndërtesa të tjera janë çarë. Specialistët, përfshirë këtu emra si Kreshnik Merxhani, kanë nxjerrë dosje ku konfirmohen themelet, shtyllat e forta si dhe kapriatat e drurit në gjendje perfekte. Kështu që gjithë të tjerat janë justifikime për ta prishur. Me eksperiencën time, e them me siguri se me pak riparime, ajo godinë jeton deri në 100 vjet. Është një nga shembujt e një arkitekture shumë të mirë. Ashtu siç është, mandej ka dhjetëra mundësi për ta bërë superluksoze.

Folët për mungesë transparence, ndërkohë që është rihapur tenderi për Teatrin, ç’mund të thoni për mënyrën sesi po procedohet?

Më shqetëson fakti se deri më sot nuk është dhënë asnjë detyrë projektimi. Ku është detyra e projektimit të Teatrit Kombëtar, që duhej të ishte botuar nga Ministria e Kulturës, në mënyrë që ne të interesuarit të kontrollojmë se sa zbatohet?! Në raste të tilla, kur një ndërtesë bëhet pa një detyrë projektimi, i jepet liri arkitektit që të bëjë ç’të dojë. Aktualisht po veprohet pa plan, pa maket. I kam thënë Ramës disa herë që të krijojë një sallë me të gjitha projektet dhe maketet, për t’u dhënë mundësi të interesuarve t’i shikojnë. Ja kam thënë edhe Veliajt. Më tha se do ta bëjmë pranë Muzeut Historik. Nuk e bëri! Për shembull, arkitekti italian që ka bërë stadiumin, Marco Casamonti, paraqiti një maket për Institutin e Arteve. Ku është ai maket? Pra, në qoftë se do të kishte një ambient ku të pasqyroheshin projektet, atëherë mund të shikoheshin dhe ndryshimet që bëhen. Pasi ajo që vërej është se planet rregulluese po ndryshohen vazhdimisht. Ne sot, nuk dimë se cili është plani i fundit i Tiranës.

Zoti Velo, flisni vazhdimisht për magjinë e kësaj godine, ç’ju bën ende tani që i keni kaluar të 80-t, të dilni ende në agore për ta mbrojtur?

Krahas të tjerave, është misteri i këtij Teatri. Marrëdhënia e ngrohtë aktor-spektator që krijohet. Raporti i skenës, i boka skenës, i thellësisë skenike, i zërit që dëgjohet. Madje, edhe pse aktorët tanë flasin ngadalë, dëgjohen çuditërisht deri në rreshtat e fundit. Aktori mund ta kontrollojë sallën. Asnjë nga teatrot e tjerë nuk i arin këta parametra. Është mëkat të prishet. Ky teatër është një trashëgimi e vyer e qyteti pasurohet nga prezenca e godinave të tilla. Përpos kësaj ka kaq shumë mundësi për ta sjellë në formë moderne, mund të bësh piramidë me xham, kube etj. Ai territor krijon një lloj frymëmarrje në agresivitetin që krijon Bulevardi. Ka kaq shumë funksione. Nuk duhet të biem në gabime si Turbina. Është një llahtar. Unë shkova e u tmerrova dhe nuk shkel më. Me ato para mund të ishte rregulluar Teatri Kombëtar.

Intervista – Palmer: Ne nuk po mbështesim kryeministrin Rama

Në një intervistë për Zërin e Amerikës, Matthew Palmer, Zëvendësndihmës Sekretar i Shtetit për Çështjet e Evropës dhe Euroazisë, tha se nëse zgjedhjet duhet të përsëriten ose jo, ky është një vendim që i takon gjykatës ta marrë dhe jo Shteteve të Bashkuara. Zoti Palmer foli me korrespondenten e shërbimit në gjuhën serbe, Jovana Djurovic, edhe për çështje të tjera të Ballkanit, si bisedimet Kosovë-Serbi.

Zëri i Amerikës: Departamenti i Shtetit sapo ka identifikuar Vangjush Dakon, kryetarin e bashkisë së Durrësit, për korrupsion të konsiderueshëm dhe i ndalon atij dhe familjes hyrjen në SHBA. Nga ana tjetër, Kryeministri Rama vazhdon ta mbrojë atë. Çfarë ju thotë kjo për qeverisjen e Kryeministrit Rama?

Matthew Palmer: Mendoj se çështja këtu për Shtetet e Bashkuara është se kemi pasur dëshmi të forta në lidhje me aktivitetet e korrupsionit nga ana e zotit Dako. Dhe ne kemi autoritetet që janë të nevojshme për të ndërmarrë veprime në përgjigje të kësaj. Do të shpresoja që ky veprim të demonstronte angazhimin e Shteteve të Bashkuara për të luftuar kundër korrupsionit dhe për të ndërmarrë veprime atje ku ka prova të forta dhe bindëse të praktikës korruptive. Ky është një autoritet që ne e kemi. Është një autoritet që ne me siguri nuk kemi frikë ta përdorim. Dhe është një autoritet që ne besojmë se mund të kontribuojë në procesin e luftimit të korrupsionit publik në Shqipëri dhe gjetkë.

Zëri i Amerikës: Ç’farë ju tregon kjo për qeverisjen e Kryeministrit Rama?

Matthew Palmer: Nuk mendoj se e shohim këtë si çështje të qeverisjes së Kryeministrit. Ne e shohim këtë si një çështje se si Shtetet e Bashkuara reagojnë ndaj sfidës së praktikës korruptive nga ana e atyre që janë në pozitën e besimit publik.

Zëri i Amerikës: Në Shqipëri, Partia Socialiste ka kontrollin e Parlamentit, të degës ekzekutive dhe tani, pas zgjedhjeve të qershorit, edhe bashkitë. Pra, në mungesë të gjykatave më të larta në vend, nuk ka asnjë institucion që mund të kontrollojë Kryeministrin Rama në ushtrimin e pushtetit të tij. A jeni i shqetësuar se qeveria e zotit Rama po kthehet në autokrate?

Matthew Palmer: Ajo që na shqetëson është se nuk ka Gjykatë të Lartë. Ne do të dëshironim që gjykata të konstituohej. Mendojmë se është shumë e rëndësishme që çdo sistem të ketë kontrollet dhe ekuilibrat e duhur, në mënyrë të ketë përgjegjshmëri, transparencë dhe respek për sundimin e ligjit. Ne ia kemi shtruar këto çështje Kryeministrit Rama, siç kemi bërë me paraardhësin e tij dhe si ç’do të bëjmë edhe me pasardhësin e tij. Kjo është shumë e rëndësishme për Shtetet e Bashkuara, është e rëndësishme për Shqipërinë dhe për popullin shqiptar. Është gjithashtu e rëndësishme për rajonin.

Zëri i Amerikës: Ju përmendët Gjykatën e Lartë. SHBA ka investuar në reformën në drejtësi në Shqipëri dhe tani, pas tre vjetësh, vendi nuk ka Gjykatë Kushtetuese apo të Lartë. Opozita është jashtë institucioneve dhe shumë thonë se SHBA kanë zgjedhur stabilitetin mbi demokracinë duke mbështetur kryeministrin Rama. Si u përgjigjeni atyre kritikëve?

Matthew Palmer: Ne nuk po mbështesim kryeministrin Rama. Shtetet e Bashkuara nuk po mbajnë anë në mosmarrëveshjet politike të Shqipërisë. Ajo që ne po mbështesim është sundimi i ligjit, mbështesim institucionet shqiptare. Dhe ne do të dëshironim që mosmarrëveshjet politike në Shqipëri të zgjidheshin përmes këtyre institucioneve e jo përmes ndërhyrjeve nga jashtë.

Zëri i Amerikës: OSBE-ja e di se zgjedhjet e 30 qershorit u mbajtën pa marrë parasysh interesin e elektoratit. Opozita vendosi të mos marrë pjesë, por zgjedhjet u mbajtën gjithsesi. Votuesit mund të mos kenë patur një zgjedhje domethënëse midis opsioneve politike. Pra, a duhen përsëritur zgjedhjet lokale?

Matthew Palmer: Kjo varet në të vërtetë nga institucionet shqiptare. Apo jo? Dhe pikërisht për këtë arsye ne do të donim që Gjykata e Lartë të ngrihej, e përbërë nga gjyqtarë që kanë kaluar procesin e duhur të verifikimit. Ajo gjykatë do të ishte pikërisht në gjendje t’i përgjigjej asaj pyetjes. Nuk u takon Shteteve të Bashkuara që ta gjykojnë atë çështje. I takon Gjykatës së Lartë të Shqipërisë ta marrë atë vendim.

Zëri i Amerikës: Po, por edhe SHBA kishin vëzhguesit e tyre në zgjedhje. Pra, bazuar në këtë fakt, mendoni se zgjedhjet duhet të përsëriten?

Matthew Palmer: Unë mund t’ju them se vëzhguesit tanë panë dhe ndoqën nga shumë afër atë që dëgjuam nga Misioni Monitorues i OSBE-ODIHR-it, pra që zgjedhjet dhe procesi aktual i votimit u zhvilluan kryesisht në mënyrë të përgjegjshme dhe transparente, por procesi i përgjithshëm i mohoi popullit të Shqipërisë një alternativë kuptimplote. Pra, ekzistojnë shqetësime dhe rezerva reale në lidhje me vetë zgjedhjet, siç artikulohen nga OSBE-ja. Përsa i përket se cilat janë përgjigjet e duhura ndaj kësaj, ne do dëshironim ta shihnim këtë të dilte nga institucionet shqiptare.

Isuf Kalo: Sëmundja e Sokolit, momenti im më i keq. Biseda me Ramizin një natë para se të vdiste Enveri

Sot do të flasim për një libër që ka ngjallur shumë debate. Janë kujtimet e prof. Isuf Kalos, mjekut personal të Enver Hoxhës për gati 20 vite. I kam lexuar dhe kam një përshtypje të veçantë për këtë libër. Është një libër i shkruar me një frazë shumë elegante dhe me fakte që janë burimi i syrit të një klinicisti. Sa ka qenë subjektiv prof. Kalo në kujtimet e tij, të cilat janë rreth 500 faqe të botuara nga Shtëpia Botuese UET Press. Duhet lexuar dhe unë do të përpiqem ta kuptoj në intervistën e sotme me dr. Kalon.

 

Libri titullohet “Blloku” – Rrëfimi i mjekut personal të Enver Hoxhës.

-Kur keni filluar punë në Bllok?

E para desha të sqaroj se ky është një rrëfim, është memuar. Nuk kam pasur tendencë të shkruaj memuare apo të mbaj ditar. Është përjetimi i disa ngjarjeve, kujtimeve që janë kryesisht të përjetuara, por janë pastaj edhe të analizuara dhe të reflektuara më pas në vite. Unë kam filluar punën si mjek në atë që quhej klinika e vogël apo klinika speciale apo klinika e udhëheqjes. Në fakt ka qenë një poliklinikë, pa shtretër në fillim. Fillova punë fill pasi mbarova fakultetin e Mjekësisë, në vitin 1964. Por kam qenë mjek i përgjithshëm aty, kam punuar në spital 2-3 vitet e para, jam specializuar, por gjithmonë kam qenë kuadër i paguar nga klinika speciale. Nga viti 1971 deri në vitin 1973 më ngarkuar posaçërisht detyrën që të kujdesesha…

-Që të hyje mjek në Bllok kishte shumë filtra, duhej të kaloje shumë filtra. Kush ju thirri, kush ju caktoi aty?

 Filtri më i fortë ishte ai i biografisë. D.m.th. e para isha djalë i ri, isha mjek i ri. Unë kam një familje të lidhur, siç quhej atëherë, me luftën. Kisha dy vëllezër partizanë, disa komunistë, 6-7. Ne jemi familje e madhe. Ishim 8 fëmijë, 6 vëllezër dhe 2 motra. Them që është ajo dhe ndoshta karakteristikat e mira, për sjelljen, për mënyrën. Nuk e di se për çfarë kriteri, por filtrin e bënte, përveç Ministrisë së Shëndetësisë, nga e cila varej klinika speciale në atë kohë, e bënte padyshim edhe Drejtoria e Dytë e Ministrisë së Brendshme. Në qoftë se ti kishe lidhje, kishe njerëz të arratisur, ishte zor që të futeshe atje. E kam fjalën për të qenë stabël, mjek në staf sepse për konsulta episodike te një i sëmurë i caktuar thirreshin edhe mjekë të tjerë nga mjekët e shquar, profesorët që ishin në spital dhe te të cilët nuk shikohej shumë….

– Siç është sot mjeku i familjes? Le ta themi kështu.

Jo, koncepti i mjekut të familjes meriton një emision tjetër. Isha mjek i përgjithshëm, pastaj në vitin 1965 deri në fund të vitit 1966 u specializova në Kinë për endokrinologji dhe kryesisht edhe për sëmundjen e diabetit. Ishin disa udhëheqës, duke përfshirë disa të Byrosë Politike, që vuanin nga diabeti. Ndër ta përfshihej Enver Hoxha, Hysni Kapo, Adil Çarçani. Vuanin shumë nga diabeti.

-Çfarë origjine i shpjegonit diabetit të tyre? Ishte gjenetik apo ishte pasojë e grykësisë në të ushqyer?

Ishin të dyja. D.m.th. një faktor gjenetik i fshehtë ekziston, por ai nuk është sëmundje. Ai shndërrohet në sëmundje në qoftë se ti i vendos atij përballë disa faktorë që ia rëndojnë punën pankreasit në lëshimin e insulinës. Dhe një i tillë është obeziteti, një i tillë është kufizimi i lëvizjes, një i tillë është stresi. Pra të tre këta faktorë, bashkë me faktorin moshë, ishin faktorët që gjenerata e këtyre udhëheqësve që ishin ish-partizanë, siç i thoshin partizanëve si sorkadhe mali, të hollë e të paushqyer mirë, erdhën dhe ranë në ca kushte…

-Zbritën si sorkadhe dhe pastaj u bënë obezë?

Pastaj u bënë obezë, siç bëhen shumë njerëz që kemi parë, që nga një punë aktive, fizike kalojnë në një sistem, në një regjim me mbikalori, me kufizime në lëvizje fizike sepse i mbërthen zyra dhe me stres nga jeta siç ka qenë. Në fakt ky fenomen te ne po ndodh me popullatën tani. Popullata jonë ka një rritje të…

-Të qëndrojmë te pyetja. Ju thatë që stresi është një shkak i diabetit.

Shkaku i zbulimit, i rëndimit, nuk është se e krijon.

– Por edhe jeta sedentare.

 Po.

-Por a ndikonte te këta pacientët tuaj të dikurshëm, të para 40 viteve, mungesa e kulturës në të ushqyer? Po këmbëngul sërish te termi grykësi.

Kjo ndikonte në mënyrën sesi ti e menaxhon pastaj sëmundjen, por jo në krijimin e saj. Kemi dy momente që sëmundja krijohet dhe pastaj duhet menaxhuar. Në mënyrën sesi menaxhohen sëmundjet kronike, jo vetëm diabeti, ka shumë rëndësi të madhe kultura e pacientit, sa ai e pranon këtë sëmundje, sa ai merret me të, sa ai informohet se çfarë duhet të bëjë e kështu me radhë, sa ai i dëgjon këshillat e mjekëve. Pra, si është bashkëpunimi. Këta nuk vuanin nga kjo kulturë, ç’është e vërteta sepse nuk e kishin problem që të bënin një dietë të mirë, por varet sesa e respektonin, sa kohë i kushtonin vëmendjes për sëmundjen.

Profesor, do doja t’ju pyesja në cilësinë e mjekut personal të Enver Hoxhës, me një dëshmi të gjerë dhe të plotë që ka dhënë sekretari personal i tij Haxhi Kroi, të botuar disa vite më parë për një muaj rresht, në një të përditshme shqiptare, ku kjo gazetë boton ditarin e tij. Unë e kam lexuar të gjithë atë, të gjithë ditarin e Haxhi Kroit.

Edhe unë e kam lexuar.

-Ok, aq më mirë atëherë. Dhe aty thuhet në mënyrë telegrafike, p.sh., “as sot shoku Enver nuk erdhi në zyrë”. Por kjo nuk ndodhte me muaj me radhë, por ndodhte me sezone me radhë, me stinë me radhë dhe krejt papritur, pas shumë muajsh, Enver Hoxha shfaqej në zyrë vetëm, le të themi, gjysmë ore dhe largohej, gjithnjë sipas dëshmisë së Haxhi Kroit. Dhe kjo për vite e vite me radhë. Mua m’u krijua ideja d.m.th që nga viti 1973 deri në vitin 1985 ne na ka drejtuar një mit ose një fantazmë, një njeri i paaftë fizikisht për të punuar.

Cilësinë dhe performancën në drejtim të Enver Hoxhës nuk e vlerësoj dot as unë sepse duhen disa indikatorë për këtë. Por që fakti që Enver Hoxha nuk ishte fizikisht në zyrë ato ditë, nuk do të thotë që Enver Hoxha nuk ishte duke punuar në rolin që ai kishte. Enver Hoxha në shtëpi kishte një zyrë me bibliotekë, me sekretariat, me të gjitha. Dhe për njërën nga këto arsye, nuk e quante relevante patjetër që të shkonte në udhëtim 100 metra më tutje, te zyra tjetër, për të bërë po të njëjtën gjë. Por është një gjë, që po të vini re, në asnjë event të rëndësishëm partiak apo shtetëror, kur duhej që të ishte Enver Hoxha, ai nuk ka munguar, përveç ditëve pas infarktit në vitin 1984 ose më pas kur u komplikua gjendja. Unë e kam thënë qartë, unë nuk kam qenë përditë me të dhe nuk e di se çfarë bënte ai në zyrën e tij, por Enver Hoxha shkruante. Ai ka shkruar. Të gjitha ato që ka botuar i ka me penën e tij. Sesa të rëndësishme janë është tjetër gjë, por Enver Hoxha varet se çfarë ndiente si detyrë për të bërë, një raport, një libër, direktiva, analizë, të lexonte libra që i vinin nga Parisi sepse i porosiste vetë. Por ishte i zënë, non stop i zënë.

-A e drejtonte fizikisht qeverinë Enveri?

Unë nuk e kam dyshuar ndonjëherë. Kam dhënë nja dy shembuj në libër. Ta zëmë, një natë para se të vdiste, besoj, është koha më kritike, tek ai kishte ardhur Ramiz Alia dhe ndenji dy orë në dhomë me të. Kjo, në një kohë që ne kishim rekomanduar që atij të mos i çoheshin materiale pune. Ne mjekët, me aq autoritet sa kishim, por ne i bënim prezente rekomandimet që duhej të pushonte disa kohë. Dhe unë e prita Ramiz Alinë poshtë, te dera kryesore në sallon dhe i thashë: “O Ramiz, ju kemi dërguar një material. A ka ndonjë mundësi që t’i ndërpresë shoku Enver kontaktet me çështjet e zyrës?”. Ai tha: “Atë po mundohemi të bëjmë, me aq sa mundemi sepse ka disa gjëra, ju duhet t’i kuptoni, që duhet t’i shohë vetë dhe t’i firmosë sekretari i parë. Dhe sekretar i parë është Enver Hoxha, nuk jam unë”. Këtë e tha një ditë përpara se …

Haxhi Kroi, meqë e përmendët, në ditarët e tij ka shkruar: “Sot i dërgova shokut Enver materialet e plenumit i cili duhej të bëhej në datën 10 prill”, pra në ditën që ai ra në koma. Pra, materialet do t’i çoheshin në zyrë. Pse duhej t’ia çonte në qoftë se Enver Hoxha i kishte ndërprerë marrëdhëniet e punës? Pra, janë disa argumente, pavarësisht rëndimit të gjendjes së tij fizike, ç’është e vërteta dhe minimizimit të përfshirjes së tij dhe kjo mund të ketë ndodhur nga viti 1984, pasi bëri një spazmë cerebrale. Ajo e rëndoi së tepërmi dhe krijoi imazhin e atij Enver që keni parë ju Pas vitit 1984 janë ato filmime? Për ato e keni fjalën?

-Nuk e di ekzaktësisht, por natyrisht pas iskemisë cerebrale, unë e kam dhënë në libër me muaj e me data, ishte një gjendje që mezi u kalua. Bëhet fjalë për vitin e fundit. Megjithatë, ky episod tregon që ose komunikonte me anën e Nexhmijes me udhëheqësit, por nuk është shkëputur nga informimi sepse nuk guxonin dhe shokët e tij që ta ndërprisnin këtë gjë pa kërkesën e tij.

Sigurisht, me aq sa kemi lexuar për diktaturat apo për aq sa e kemi përjetuar, një diktator i painformuar nuk është më një diktator. Unë nuk po pyes nëse ishte i informuar apo jo profesor, por çfarë po ndodhte në raport me gjërat kryesore të ekzekutimit të pushtetit, por a drejtonte realisht?

Enver Hoxha kishte ngritur një sistem, kishte ngritur një qeveri, kishte ngritur një strukturë shtetërore, një strukturë partiake, ku thuhej që vendimet kryesore i merrte partia, apo jo? Ishte partia mbi të gjitha, partia komandonte, partia bënte ç’donte populli e kështu me radhë.

-Po, sloganet.

Pra kishte strukturë dhe kur ka një strukturë dhe unë nuk besoj që në këtë ndërmarrjen tuaj, në këtë biznesin tuaj, nuk duhet patjetër që shefi i madh ekzekutiv të merret me këtë apo me atë, sepse janë detyrat e ndara. Unë nuk e di se cilën nga detyrat Enveri ua dha të tjerëve që ta bënin, por unë mendoj që hierarkia në atë sistem ishte e tillë, që nuk guxonte dikush tjetër për Enver Hoxhën të merrte një vendim, duke qenë gjallë Enver Hoxha. Nuk bëhej fjalë për këtë. Enver Hoxha nuk ta lëshonte pushtetin. Është tjetër gjë në çfarë mase ishte. Unë kam në libër rastin e Naserit, presidentit të Egjiptit. Kishte sëmundjet identike të Enverit, diabet, tension e me radhë, obezitet, sedentaritet, duhanxhi i tmerrshëm. Identik, sikur ishin kopja e njëri-tjetrit. Ai pësoi komplikacione të rënda. Dhe kur doktori i tij personal e paralajmëroi që nuk mund të udhëhiqte shtetin, sepse me ato sëmundje duhej të ndërpriste çdo punë, pas rreth dy javësh doktori u gjet i vdekur, nuk e di se për çfarë arsye. Por pas dy vitesh, presidenti vdiq papritur pikërisht për atë paralajmërim që i tha doktori. Ata thanë papritur, por në fakt nuk ishte papritur sepse ai bëri infarkt, në moshën 57 vjeç. Pak a shumë siç vdiq edhe Gogo Nushi, i cili nuk kishte të njëjtën moshë dhe me të njëjtat sëmundje.

-Duke pasur këto precedentë, duke pasur edhe kartelën mjekësore, gjendjen e tij, a menduat se duhej të sugjeronit që Enver Hoxha nuk duhej të punonte, duhej të reduktohej aktiviteti i tij politik.

Ne themi aktiviteti. Është politik apo është familjar apo është letrar apo është shkencor, kjo është punë tjetër. Aktiviteti në lidhje me atë mision dhe detyrë që ai ka ose me dëshirën që ai bën. Ne kemi dhënë rekomandimet tona dhe këtu ka qenë gjëja pak më e vështirë sepse Enveri nuk ishte pacient që të lejonte ta vije nën tutelë mjekësore. Ne mjekët kemi të bëjmë nganjëherë me pacientë që quhen pak si maniakë.

-Para Zotit dhe para mjekut jemi të gjithë të barabartë.

Po, por ka pacientë të cilët duhet që ta masin tensionin 6 herë në ditë, që bëjnë analiza, që peshohen 4 herë në javë etj.

-Pra maniakë.

Quhen edhe kështu, por unë them këtë, që e teprojnë ose që për pak gjë, “më çpon këtu” apo “më ther këtu”, bëjnë analiza. Janë ata që ne themi se kanë merak pas shëndetit. Por ka edhe të tjerë, të cilët janë më racionalë, d.m.th. që bëjnë seleksione të çështjeve. Enveri nuk ishte maniak, në kuptimin që nuk donte mbikëqyrje mjekësore. P.sh. Mehmeti e maste shumë herë tensionin, bënte aktivitet fizik, vrapim, shkonte për gjah që të hiqte stresin, mbante dietë të fortë. Enveri, në kuptimin e diabetit që kishte, ishte një i sëmurë mjaft korrekt në lidhje me rolin që kishte, përveçse ndonjë shkelje të vogël të dietës. Në të vërtetë u fut në disiplinë. Ai e la cigaren, nga 60-80 cigare në 0 cigare, kur e kuptoi që kjo ishte e dëmshme për shëndetin. Por e kuptoi vetë. Mund t’i kishin thënë shumë vite më përpara që ta linte dhe ai nuk e la sepse ndoshta nuk e besonte. Kur u bind e la. La duhanin, ra në peshë, bënte lëvizje. Atë pjesën e tij si pacient, ai u mundua që ta kryente mirë. Pjesa tjetër ishte që u kujtua pak vonë që ta bënte këtë gjë, kur disa dëmtime i ishin bërë në zemër, në sy, në nerva, në arterie. Këtë e pagoi pastaj me atë jetëgjatësi që pati, d.m.th. që ishte më e madhe se ç’e kanë zakonisht të sëmurët me ato sëmundje, më e gjatë, por sot synohet gjithnjë e më shumë.

-Ju folët për një gjendje që nuk ishte fort e dëshiruar. Kjo gjendje sa  ndikonte në drejtimin e shtetit sepse te një njeri që kontrollonte gjithçka me dorë të hekurt, ndërkohë që ishte edhe vetë i pafuqishëm për ta ushtruar, krijohej një lloj impotence, një lloj pamundësie. Sa ndikonte kjo?

-Ilir, ti je frankofon si unë, apo jo. Do të të jap një libër që titullohet “Këta të sëmurë që na qeverisin” (“Ces malades qui nous gouvernent”). Është impresionuese të shikosh që shumica e udhëheqësve të mëdhenj të botës, të vendeve të mëdha, kanë qenë edhe më të sëmurë se Enveri. Kanë qenë edhe me kancer.

-Po. Edhe Miterrani, gjatë të gjithë 7-vjeçarit të dytë kurohej me kemio.

U tha kush atyre “Mos kandidoni se ju jeni i sëmurë dhe nuk do ta drejtoni mirë shtetin”? A e kupton? Ka ca gjëra, të cilat…Unë kam qenë i çuditur në të vërtetë nga një fakt, që në promovimin e kuadrove të larta udhëheqëse në nomenklaturën komuniste, kur ngrihej një njeri në detyrë pyesin për soj e sorollop, për farefisin, për biografinë, për anën morale, ideologjike, politike, performancën në punë, por jo për shëndetin. Nuk kishte një rregull që të thoshte se njerëzit me këtë sëmundje nuk mund të shkojnë më lart, se deri kaq e kanë. Kjo zbatohej te populli, p.sh., një student kurrë nuk e çonin në Bashkimin Sovjetik se nuk i kishte mirë sytë etj. Ose nuk e merrnin ushtar se kishte këtë gjë, ose nuk e merrte patentën se kishte një gjë tjetër. Por të promovohej anëtar i Komitetit Qendror apo ministër nuk shiheshin këto. Në momentin që emërohej, personi bëhej pacient i klinikës speciale dhe aty në atë klinikë kishte një kontroll të imtë, por kartela ishte sekrete. Nuk i thuhej popullit që ai ishte i sëmurë dhe të mos ia vinin re, se aq mundej. Kjo ka qenë diçka që unë akoma nuk ia di misterin, nuk e di nëse zbatohet sot apo jo.

Përtej Enver Hoxhës, ju keni kuruar edhe udhëheqës të tjerë. Simptomat e sëmundjeve të tyre i shikonit që të reflektoheshin në publik, në aktivitetin e tyre?

-Jo, absolutisht jo.

-Nuk po flas për diabetin, as për hipertensionin.

Këto janë sëmundje dhe po të them, do t’i bëjmë pesimistë shumë njerëz sot që vuajnë nga këto sëmundje. Ne mjekët kemi ndërhyrë në momente të caktuara të të sëmurëve, kur janë komplikuar gjendjet e tyre, që t’u sigurohej një pushim më i gjatë, një regjim më i madh. Kjo ka qenë arsyeja që u është vënë mjek personal ose ekip që t’i ndiqte, sipas rëndesës së sëmundjes. Por ky nuk ka qenë rregull.

-Nuk e kisha fjalën për këto sëmundje, por për sindroma psikike.

Ajo është tjetër gjë. Por ne nuk dimë asnjë rast që ne si mjekë të kemi ndërhyrë ose të kemi lajmëruar që filani duhet të shmanget sepse është i rrezikshëm. Ai libri që citova më lart tregon pikërisht këtë, sesa ndikim ka pasur vendimmarrja e udhëheqësve për shkakun se ishin të sëmurë. Por rasti bëhet ndoshta për sëmundjet psikike dhe qarkullimin cerebral, por jo për të tjerat. Mund të bëhet për një kancer të avancuar sepse i sëmuri bie në depresion, i cili ndikon në mënyrën e tij të të menduarit.

-Në aspektin për gjithë popullin, për të gjithë publikun, d.m.th., Enver Hoxha për shkak të mitit që qe krijuar, kishte njerëz, gjysma e popullsisë, kishin lindur pasi ai kishte marrë pushtetin dhe i vetmi kontakt, i vetmi informacion që kishin ishte miti i tij dhe gjithçka rreth në funksion të idolatrisë ndaj tij. Ndërkohë kishte edhe njerëz d.m.th. që ishin në burg, ishin në Spaç, ishin në Burrel, kundërshtarë që ai i kishte përmbysur, familje të njerëzve që ai i kishte pushkatuar, të cilët e urrenin, por ndërkohë, pak e kanë njohur atë nga afër. Ju keni qenë më shumë se 20 vite afër tij.

Jo. Nga viti 1973 deri në vitin 1985.

D.m.th. 12 vite, mjaftueshmërisht për ta njohur. Ju e donit, e adhuronit atë apo e kishit frikë? Apo të dyja bashkë?

-Po ta heqim politikën, ideologjinë, po t’i heqim çfarë kishte bërë sepse këto janë mënyra e sjelljes, sepse unë po flas për personin, si person, po ta kisha takuar te Qafa e Pazarit në Gjirokastër, një Enver Hoxhë të panjohur fare, Enver Hoxha ishte karizmatik. Ishte person shumë karizmatik, ishte elokuent kur fliste, ishte imponues, mbahej mirë, vishej mirë dhe kishte temperament, i cili bëhej herë gaztor dhe herë i vrenjtur, mundet edhe i frikshëm deri diku. Unë e kam adhuruar kur shkova sepse e quaja fat të madh atë që njerëzit e ëndërronin dhe nuk e kishin prekur asnjëherë, ndërsa unë e shikoja dhe e vizitoja e bisedoja me të. Pra të dyja bashkë ishin, karizma dhe hija e rëndë e frika që vinin nga autoriteti. Njerëzit autoritarë kur adhurohen…

Unë asnjëherë nuk kam shkuar tek Enver Hoxha gjatë 12 viteve i shtendosur, në kuptimin që kam të bëj me një person sidokudo. Kam qenë shumë i vëmendshëm sesi të vishesha, si t’i afrohesha, si të sillesha.

-Në alert?

Nuk kam qenë në alert, por kam qenë i mobilizuar, pra i ndërgjegjshëm që një akt i imi mund të ishte me implikim.

-Keni pasur ose më saktë, cili ka qenë momenti juaj më i vështirë pranë tij, si mjek?

Momenti më i vështirë ka qenë kur u sëmur Sokoli nga apendiciti dhe u shty operacioni. E kam përshkruar edhe në libër. Mua ma kanë përmendur si gabimin tim, por ç’është e vërteta unë dyshova për diagnozën, e thirra kirurgun, por ai nuk u bind për diagnozën. Më pas zgjodhi një taktikë të gabuar, e shtyu me antibiotikë. Por erdhi një moment që ai u operua dhe kur u operua panë se apendiciti kishte plasur. Thanë që jeta e djalit nuk ishte e sigurt. Kjo ishte e tmerrshme që ta dëgjoje sepse ai ishte një djalë i ri, nmes të Tiranës, në mes të mjekëve. Ishte një gjë e paperceptueshme. Dhe pas operacionit, kjo gjë iu tha atij. Dhe ai nuk mund ta besonte këtë gjë. Atëherë më thirri dhe ishte si luan me krifë. Unë isha mësuar që ai të sillej shumë korrekt e ngrohtë me mua. Ndoshta sepse isha i ri në moshë, ndoshta sepse kishte besim. Dhe në atë moment unë nuk doja të isha. Ishte një moment shumë i vështirë. Ai vetëm pyeti disa herë pse dhe iku si furtunë. Unë isha si lepuri. Ky ka qenë momenti më i keq. Një tjetër moment i ka ka qenë edhe kur unë, për herë të parë i regjistruam në Durrës në elektrokardiogram që kishte iskemi të zemrës, kurse deri atëherë i ishte thënë që zemrën e kishte mirë. Unë nuk dija se ç’mund të ndodhte gjatë natës sepse nuk kishim mjete që ta vinim në monitorim, për ta ndjekur në monitor. Nuk kishim mjete për ta defibriluar në qoftë se zemra do t’i ndalonte. Atë natë unë e kam mallkuar veten që isha bërë mjek sepse nuk e kisha menduar që mjekësia ishte aq e papërgatitur sa që edhe për Enver Hoxhën ne nuk i kishim mjetet dhe mënyrat e duhura. Pastaj erdhën disa shokë dhe ajo situatë u kalua, por sidoqoftë pritja e asaj nate ishte e tmerrshme. Ne ishim në Durrës në plazh, ku pati edhe një shtrëngatë me vetëtima e bubullima, që mua më bëri supersticioz. Mendova që po bëhej kiameti.

-Në libër keni një frazë që mua më bëri përshtypje. Ju thoni: “Enver Hoxha kurrë nuk m’u ankua dhe kurrë nuk më tha faleminderit”.

Kam thënë: “Nuk na u ankua dhe nuk na tha”.

Po.E kam thënë në shumës. Nuk u ankua. Po të lexoni librin e Ramiz Alisë “Enveri ynë”, rreth faqes 300 e ca, ka një dialog midis tyre në lidhje me kujdesin shëndetësor sepse ai nuk donte që të vinin mjekë nga jashtë dhe ka thënë që “mjekët i kam shumë të mirë”. Nuk donte që të harxhonte shumë kohë me mjekët. Në të vërtetë vetëm Ramizi në libër e ka thënë.

-Ju ka bërë përshtypje që ju dhe ekipit tuaj që përbëhej nga emrat më të njohur të mjekësisë shqiptare, nuk ju tha asnjëherë faleminderit, ndërkohë që faleminderit i thua edhe berberit kur të qeth një herë.

Mos e interpreto kështu. Ai, për mendimin tim, ishte mirënjohës, por ai nuk kishte atë sjelljen burokratike ose formale. P.sh. ishte viti i ri, Kadri Hazbiu më dërgonte kartolinë, më uronte. Ose për datëlindje. Enveri me Nexhmijen nuk e kishin zakon këtë. Këtë e kanë thënë edhe mjekët e infermierët e tjerë. P.sh. për vit të ri prisnin ndonjë peshqesh, fruta apo verë sepse ishin tek i pari i vendit. Ndoshta e kishte sepse ishte gjirokastrit.

-Jo nuk ka të bëjë me Gjirokastrën sepse mua më bëri përshtypje që nuk ju thoshte faleminderit.

Dua të them që ai, këtë anën formale të këtyre gjërave ndoshta nuk e kishte sepse ishte familjarizuar me ne. Kam përshtypjen që ishte kjo. Por unë e kam menduar këtë gjë, që nuk kushtonte gjë që të çonte diçka në shenjë falënderimi, siç na sjellin të sëmurët e thjeshtë, njerëzit e thjeshtë, kur u bën një nder mjekësor. Në atë kohën tonë të sillnin ndonjë arrë apo ndonjë shishe me verë.

-Flasim për Bllokun. Veç Kremlinit, kishte në vende të tjera një gjë të ngjashme, një lagje të izoluar?

Po, në Kinë. Në Kinë kishte qytet.

Qytet i ndaluar?

-Po, qytet i ndaluar.

-Që në kohën e perandorëve?

-Jo. Aty edhe mjeku i tij personal, i Maos kishte apartament. Jetonte bashkë me gruan brenda në qytetin e ndaluar. Kishte Sulo edhe atje, siç kishte edhe Stalini.

-Sulo ka edhe sot.

Nuk e di, të sotshmit nuk i njoh, se nuk jam mjek i udhëheqjes. Por e kjam fjalën që sistemi ishte një. Tri strukturat që u krijuan pasi u prishëm me kampin socialist, se deri atëherë vizitat mjekësore udhëheqësit i bënin në Kremlin, pushimet i bënin në Odesa ose në Krime. Kur u prishëm me ta lindi nevoja që të krijoheshin struktura homologe. Pra u krijua një strukturë që ishte Drejtoria e Dytë që ishte me sigurimin e udhëheqjes, e cila duhet të ketë sugjeruar krijimin e Bllokut si vend për ta pasur më lehtë ruajtjen e tyre në grup sesa veç e veç. Ishte Drejtoria e Pritjes, që kujdesej për banesat, për veshjen, për ushqimin e udhëheqjes, pra për nevojat jetësore. Dhe ishte një strukturë e klinikës speciale. Ishte shumë interesant fakti që të tria këto struktura vareshin nga ministri të ndryshme. Struktura e mbrojtjes dhe e sigurimit varej nga Ministria e Brendshme, struktura e pritjes varej direkt nga kryeministria, nga një zëvendëskryeministër, kurse klinika speciale varej nga Ministria e Shëndetësisë. Kështu që te ne aplikoheshin të njëjtat paga dhe i njëjti sistem si për të gjitha poliklinikat e vendit. Mjeku në Bllok nuk kishte rrogë më të lartë, por sipas skemave që ishin në atë kohë për të gjithë mjekët.

-Në këtë ishull të rrethuar, të izoluar, të mbrojtur me ushtarë, filluan të banonin ata që kishin zbritur nga malet si çlirimtarë. Kishin ato simptomat e partizanit Meke?

Jo, të paktën kur kam hyrë unë, jo. Unë kam hyrë pak vonë, në vitet ’60 e ca. Këta kanë hyrë në vitet ’45. Unë kam shkuar 20 e ca vite më pas. Po flasim për atë gjeneratën e parë. Shumë nga ata u zhdukën si Liri Belishova, Koçi Xoxe etj. Ata që erdhën të rinj, nga klasa punëtore, natyrisht që patën disa simptoma të tilla derisa u integruan.

Çfarë simptomash kishin?

Ato të partizanit Meke. Adhurimin për luksin, për mobilim më të mirë, për t’u dukur më bashkëkohorë. Unë nuk përdor asnjë cilësim për këta sepse i kam pasur pacientë dhe janë sjellë mirë me mua. Ruaj kujtime me ta.

-Në fakt, njerëzit sa më të paditur të jenë, aq më shumë e respektojnë mjekun.

Atëherë padituria qenka e mirë.

-Çfarë ndodhte aty. Tek e fundit ishin me profesion politikanë. A ishin të interesuar se çfarë ndodhte jashtë në botë? Diskutonin?

Profesion politikan? Cili ishte? Ku e morën profesionin politikan? Sepse që të marrësh një profesion duhet një kurrikulum.

-Nuk them se kishin studiuar, d.m.th. paguheshin.

-Ishin të improvizuar. Karakteristika që kishte ai sistem ishte se nuk punonte mbi bazën e aftësive që ti ke sot, por punonte mbi bazën e besimit që çfarë do të bëhesh ti pasi ta jepnin atë besim. Pra, jepej besimi paradhënie. Pra ta jepnin detyrën dhe ti, duke bërë detyrën do të mësoje. Do të të ndihmonte partia, shokët. Mbi çfarë kriteresh?

-Ja pra, kështu ishte kriteri. Ndryshe si mund të shpjegohet që bëhej ministër një që sapo kishte ardhur nga mali apo nga një kantier? Ai nuk dinte, por do ta ndihmonte partia. Pra, gjehej elementi që vlerësohej më shumë. Baza ishte besueshmëria, sesa besnik ishte dhe sesa i bindur. Pastaj ajo sesa i zoti ishte nuk diskutohej. Edhe në mjekësi e kemi këtë problem. Pra raporti: i mirë – i pasjellshëm dhe arrogant – arrogant shumë i zoti. Cilin do preferoje si mjek? Një mjek arrogant por të zotin apo një që buzëqesh?

-Ky rasti i dytë është sharlatan.

Pra po them që sharlatanizëm kishte dhe hipokrizia ishte një nga tiparet e asaj epoke. Nuk e kam zbuluar unë këtë, ka qenë evidente.

-Në subkoshiencën e tyre arrije që të lexoje një lloj brerjeje të ndërgjegjes, pse jo dhe frike për krimet që ishn kryer apo po kryheshin?

Përgjigjja është e thjeshtë. Jo, as mos i imagjinoni. Është shumë e sofistikuar kjo mënyrë që ata t’i brente ndërgjegjja kur kishin hyrë në atë valle. Problemi ishte që po të hyje në atë valle, ishe pjesë e saj. Dhe unë e kam trajtuar çështjen e nënshtrimit ndaj autoritetit, ose të nënshtrimit se kështu ishin rregullat, kështu ishin ligjet. Ti bëhesh pjesë e tyre dhe e humbet personalitetin dhe aftësinë për të reaguar, jo më pastaj për t’u qarë hallin të tjerëve dhe për të luftuar që të gjesh të drejtën. Më duket shumë e sofistikuar në realitetin tonë dhe në realitetin e atëhershëm. Besoj se kjo është edhe sot.

-Dakord, brerja e ndërgjegjes është një gjë e sofistikuar, por instinkti i vetëmbrojtjes, frika, është instinkt bazik, është instinkt jetësor. E kishin frikën apo e mendonin se ajo do të ishte një festë e përjetshme e tyre brenda në Bllok.

Kishte një diferencë midis atyre që quheshin kuadro të vjetra, të para, të cilët në trajektoren e jetës kishin reflektuar nga koha kur ishin adoleshentë dhe ishin partizanë 16-vjeçarë dhe pastaj u bënë gjyshër këtu dhe mësuan shumë çudira. Sepse kishte një gjë: nuk respektohej linja korrekte e karrierës. P.sh., në qoftë se duhej një ministër nuk zgjidhej një zëvendësministër për t’u bërë ministër. Madje nuk bëhej kurrë një zëvendësministër ministër. Nuk zgjidhej një drejtor i asaj drejtorie për t’u bërë ministër, por zgjidhej p.sh. një shef brigade në një rreth. Befas vinte ai dhe të gjithë këta që kishin bërë karrierë nga nëpunës i thjeshtë në ndihmës, në shef, në zëvendësministër prisnin. Vinte një njeri që nuk kishte asnjë dijeni. Pra kjo puna e ngritjes së kuadrit nga poshtë befas lart, demoralizonte shumë nga këto kuadrot e vjetra, të cilët kishin shumë vite. Kishte sekretarë partie në rrethe që kishin 20 vite në një rreth, me bujqësinë, me blegtorinë, me vështirësitë që ka terreni. Befas anëtar byroje politike bëhej dikush tjetër që ishte dalluar në punë për një arsye apo për një tjetër. Kjo i demoralizonte.

-Si e shfaqnin pakënaqësinë?

Pakënaqësia shfaqej me fjalë, me kritika ose me humor ose me tallje. Brenda tyre ata ironizonin edhe njëri-tjetrin. Ishte një qytezë ku gëlonin këto gjëra. Kjo ndodhte edhe në një qytet të vogël. Kjo ndodhte edhe me njerëzit e zakonshëm.

-Nga pikëpamja sociale, duke shkuar krejt papritur në këtë ishull mirëqenieje, si arritën që t’i shijojnë e t’i kuptojnë, t’i dallojnë e t’i seleksionojnë verërat e mira, veshjet firmato?

Nuk është se i bënin ata, nuk është se u sofistikuan kaq shumë. Ishte një Drejtori e Pritjes, e cila kishte disa ekspertë, pra disa njerëz që bënin blerjet. Ata ishin specialistë dhe dinin se çfarë këpucësh do blinin apo sesi duheshin mobiluar ambientet. Pra, nuk i blinin vetë, por atyre u shërbenin. Favori ishte se ata përfitonin disa shërbime, të cilat nuk i përfitonin njerëzit e tjerë. Por shërbimet nuk i kryenin vetë. Nuk blinin asgjë vetë, as ushqimet.

-Malli që hynte, ishte i cilësisë më të lartë të mundshme, nga Perëndimi?

Unë besoj që malli ishte nga Perëndimi. Por problemi ishte pabarazia. Pabarazia nuk ka rëndësi sesa e madhe është. Po të marrësh shumën që harxhohej për ta është qesharake në raport me atë që harxhon një njeri i pasur, jo oligark i madh, por një i pasur i zakonshëm sot. Po të krahasosh luksin e sotëm me atë atëherë është qesharake. Unë nuk kam parë në shtëpitë e tyre ndonjë vepër arti, pikturë, nga ato që kushtojnë miliona euro. Nuk kam parë ndonjë objekt të tillë zbukurimi. Ata kishin gjëra më të mira dhe më shumë sesa ne të tjerët.

-Ndoshta nuk u interesonin?

Jo. Ishin të limituara fondet. Ishte luksi i një shteti të varfër. Esenca ishte te barazia. A duhej të ishin të ndryshëm? Ajo që quhet e drejta borgjeze.

-Enver Hoxha kishte një bibliotekë shumë të pasur, mbi 20 mijë libra.

25 mijë.

-Në një intervistë që kam pasur me të ndjerën Liri Belishova, rreth 15 vite më parë, më ka rrëfyer që ishte lexuesi më i keq i mundshëm që ajo kishte parë. Gati e përshkruante si një sharlatan, që lexonte 5 faqet e para, 5 faqe diku nga mesi dhe 5 faqet e fundit. Këtë bibliotekë të bollshme e kishte thjesht si një hobi për të pasur një fond, një kapital aty apo ishte pasionant i vërtetë i të lexuarit.

Nuk është ky mendimi im. Enveri i donte librat. Titujt i porosiste vetë. Kur i vinin ndihej humori i tij. Vetë i nxirrte nga kutia dhe vetë i vendoste në bibliotekë. I dinte se ku i kishte. 2-3 herë kur ka rënë fjala për ndonjë libër, sidomos kur shkoja me Ylli Popën, ai ngrihej dhe na thoshte që ishte në filan sirtar. A i lexonte nga germa e parë deri tek e fundit, nuk e kam monitoruar. Por informacion kishte. Ndoshta bënte edhe lexim diagonal sepse varej sesa i interesonin disa gjëra. Por p.sh., për diabetin kishte lexuar. Kishte libra të një autori francez. Ai edhe mendonte në frëngjisht. Enveri jo vetëm fliste frëngjisht, por edhe mendonte. Nganjëherë më shpejt i vinte fjala frëngjisht. Për fat të mirë edhe unë dija frëngjisht, Ylli dinte. Në shkrimin e veprave të tij, me sa di unë, e kanë ndihmuar disa sekretarë që kishte në Komitetin Qendror. P.sh. Vait Lame ka thënë vetë që ka marrë pjesë në grumbullimin e informacionit për librin. Kur u sëmur shkruante me shumë vështirësi dhe e diktonte me diktofon. Mua nuk më kishte shkuar mendja, por dikush e kishte pikasur dhe më pyeti. Ishte profesor Milezi në Francë. Natyrisht unë e anashkalova pyetjen dhe kur u ktheva e pyeta Nexhmijen, por ajo nuk reagoi. Por e vërteta është se ai i donte librat dhe e dinte vendin e tyre se ku i kishte.

-Ju hapët një temë me interesimin e profesor Milezit, që përbën shumë interes për publikun. Ndoshta ka qenë një kuriozitet i kohës. Në kuadrin e luftës së ftohtë, sa ishin të interesuara shërbimet e huaja për gjendjen shëndetësore të Enver Hoxhës, ashtu si për të gjithë drejtuesit e tjerë të Lindjes komuniste?

Nuk di sesa, por Milezi ishte përfshirë jo vetëm te ne, por shkonte edhe te disa udhëheqës të tjerë, si te Bumedieni i Algjerisë, tek ata të Arabisë Saudite. Madje tregonte edhe histori interesante me ta. Milezi vetë ishte i pavarur, ishte kokë më vete. Kishte qenë në luftë, kishte miqësi me De Golin, por ishte edhe kritik ndaj tij. Ishte katolik i bindur, megjithatë ishte pro abortit. Kishte një integritet profesional dhe çuditërisht ka qenë i përzemërt me ne. Por ai nuk e vizituar Enverin asnjëherë si mjek. Ka parë kartelën dhe ka ndihmuar. Në librin e parë të tij “Mjekësia e lirisë”, ai flet edhe për një vizitë në Shqipëri. Thotë disa fjalë të mira edhe për ne mjekët shqiptarë. Por ka edhe një frazë interesante që thotë: “Ka në atë vend persona që në një të ardhme të afërt do të dinë t’i hapin atij vendi rrugë të reja drejt lirisë”. Tani ky personi i ardhshëm nuk mund të ishte Enveri. Por mund ta kishte për Mehmetin se kishte një afeksion për të. Ai thotë: “Kur isha në Shqipëri më kërkuan që mundësisht të dërgonin disa studentë shqiptarë për një afat të gjatë në Paris, që të formohen aty. Edhe unë ia përcolla këtë ministrit të Jashtëm”. Kjo tregon që Milezi sa herë që shkonte, raportonte diku në Ministrinë e Jashtme. Dhe ministri e kishte mirëpritur. Por pas dy ditësh e kishte marrë në telefon i alarmuar dhe i kishte thënë: “Profesor më vjen keq, por ajo nuk mund të bëhet se nuk pranon ministri i Brendshëm sepse po të na vijnë ata studentët shqiptarë do të na indoktrinojnë studentët tanë”. Milezi i kishte thënë: “Po të jetë për indoktrinim, nuk merret vesh se kush do ta indoktrinojë njëri-tjetrin”.

-Besimin që kishte Milezi ju e përdoni si një gozhdë ku varni versionin tuaj se Mehmet Shehu, në rast se do të ishte pasuesi i Enver Hoxhës do ta kishte bërë Shqipërinë një vend perëndimor dhe do të kishte qenë reformator. Më lejo që ta them, por unë këtë e kam të vështirë ta besoj.

Unë kam thënë që Mehmeti nuk do ta vazhdonte kështu. Kjo është e sigurt. I kishte ardhur në majë të hundës partia dhe roli i partisë. Mehmeti ishte ekzekutiv. Ishte njeri që bënte gjëra, nuk ishte njeri që bënte bla-bla-bla. Sesi do t’i bënte, do t’i bënte në lidhje me jashtë, unë nuk e di. Ai tentoi që të shkruante një libër për ekonominë dhe nuk u mor vesh se ku vajti fati i atij libri. Por fakti që donte të shkruante një libër për ekonominë, kur normalisht ne kishim ekonominë politike dhe direktivat e ekonomisë dilnin nga kongreset e partisë, tregonte që donte të zhvillonte diçka origjinale. Se sa, unë nuk e di, por për mendimin tim Mehmeti do ta ndryshonte. A do ta zbuste diktaturën, nuk jam i sigurt, por ekonomia do të ishte …

-Në librin tuaj, më ka bërë përshtypje mënyra proporcionale se si keni trajtuar personazhet kryesorë, nqs keni bërë një përshkrim interesant të Ramiz Alisë, të cilin unë modestish e kam njohur dhe është një portet që i afrohet tërësisht të vërtetës…andej nga jam unë përdorin një shprehje “sy për dhe” kështu ka qenë dhe ju kështu e keni vizatuar, mirëpo ai nuk kishte propagandën. Nuk kishte drejtuar institucione represive të diktaturës. Me ngjyra krejt tjera, me afeksion keni përshkruar tre “satrapët, Hysni Kapon, Mehmet Shehun dhe Kadri Azbiun, pse ky shporpocion?

Se di a është e saktë vlerësimi me afeksionin, kam folur për ta ashtu siç i njoha. Ua kam dhënë 40 vetave para se ta botoja, sepse natyrisht unë dua të jem i drejtë me të gjithë ata. Nëse e kam tepruar me diçka, kërkoj ndjesë, por arsyeja është se ai u bë i pari i vendit. Ai ishte përgjegjës dhe ngulmonte të krijonte njeriun e ri dhe mendoj që kjo ide është më e rëndë, se shkon nga brezi më rëndë. Të gjithë anëtarët e byros ishin më satrap, sepse nuk doli asnjëri që të japë dorëheqjen dhe të thonë nuk marrë pjesë në këtë kasaphanë. Ideja ishte se edhe pasi vdiqën këta “satrapët” u var një poet, ish-poeti i fundi në Europë, ai e kishte të pamundur të ishte më i mirë.

-Ai ishte një ish-Zhdanov ndërsa të tjerët Berja…

Unë nuk mund të bëj shkallën e fajësisë, ishte një grup me një ideologji të caktuar, unë në një kapitull i kam ndarë përgjegjësinë secili: Enveri qe shteti, qe lavdia; Mehmeti qe qeveria; Hysni Kapo qe partia; Ramiz Alia qe propaganda dhe ideologjia dhe ideologjia u vu në plan të parë, nuk u pa më bujqësia apo mbrojtja. U vu ideologjia mbi ekonominë, ajo udhëhiqte.

-Ju keni qenë afër dhe në mënyrë paradoksale me largimin e Enver Hoxhës influenca juaj duhet të jetë shtuar akoma më tepër, sepse shtohej misticizmi “mjeku i Enver Hoxhës”, një aerol…e bëra këtë parantezë që duhet të kishit një informacion të dorës së parë, përse hezitohej në rastin e marrjes së kredive, Çfarë diskutohej në bllok

Pas vdekjes së Enverit, unë vendosa që t’i shkëpusë marrëdhëniet me bllokun dhe të shkoja në spital, aty ku kam pasur ëndërr edhe pse nuk më lanë. Ka qenë e kundërta. Kam mbajtur familjen Hoxha për inerci edhe pse Nexhmija ishte korrekte, por ajo u bë kryetare e Frontit dhe duhet të merrte shërbime mjekësore. Pse ka ndodhur nuk e di, por gjatë atij regjimi udhëhiqte ideologjia. Sekretari i parë nuk merrej me bujqësinë, por partinë.

-Ju e shtruat në mënyrë retorike që “ai e kishte në dorë për ta ndryshuar, por pengohej nga Nexhmije Hoxha dhe fanatikët e tjerë të partisë”…

Ky është mit! Nuk ka qenë ajo që udhëhiqte, njëshi është i padiskutueshëm, ajo që vjen pas njëshit është zeroja e parë, ky ishte sistemi i atëhershëm. Ai luante me atë që thoshte “nuk jam unë, por është ajo”. Ai kishte në dorë dhe të gjithë shpresonin, por e modeloi duke lënë rrënjët aty. Regjimet nuk hiqen se u kosit, por aty janë rrënjët…

-Kam jetuar sa për të qenë i informuar se nuk kishte institucione, por vetëm me porosi dhe kam përshtypjen që realisht Nexhmija e drejtonte vendin…

Kjo është një hamendësim, që thonin Nexhmija komandonte Enverin, por Nexhmija ishte e varur nga Enveri, i pas tij, e kishte idhull atë, më krijohej përshtypja se mos gabonte në ndonjë gjë…

-Për aq kohë sa kontrollonte informacionin…

Bashkohej frika me respektin se nuk donte që t’i prishte qejfin, por kjo që thoni ju, nuk e di për çfarë vendimmarrje e keni fjalën. Nuk di të ketë në ndonjë proces të incizuar personalisht prej saj, të jetë firmosur apo të jetë nisur nga ajo.

-Ju e keni vizatuar gati si një murgeshë të kuqe, që qe e obseduar nga feja e saj dhe i shenjti i saj

Besnike në ideologji, pa asnjë gjë origjinale nga ajo. Ajo haptazi ishte pozicionuar kështu, me telefonin është e vërtetë, por ishte e gjithë struktura dhe kjo bëhej për të mos lënë gjurmë. Jepej urdhër me celular, kjo nuk linte gjurmë diku, ky sistem i influencave krijoi sistemin e favoreve “po të kesh një mik, ke një çiflig”, por nuk ndodhte vetëm në Byro, por edhe tek drejtorët.

-Ju përshkruani në libër sesi nga nr. 6 i regjimit, Ramiz Alia u bë nr.1, duke pastruar katër të tjerë…

Nuk i pastroi Ramiz Alia, u pastruan…ky gabim nuk është i tiji

-U pastruan nga Enver Hoxha nën influencën e Nexhmijes?

Hoxha pasi u sëmurë dhe erdhi nga vila nr.4, ka të ngjarë se ka pasur informacione se disa nga këta kanë lëvizur nga rreshti dhe mezi kanë pritur ose që nuk u gëzuan se ky u shërua dhe varianti i dytë ka filluar të mendojë për pasardhësin.

-Në libër thoni që qe ishte qartazi Mehmet Shehu, por ndërkohë që krijuar se nr. 2 i regjimit ishte Hysni Kapo?

Nr. 2 qe Mehmeti, Hysniu qe i treti dhe e mbante me shumë mençuri distancën me Mehmetin. Ky i fundit i thoshte Hysni, ndërsa ai i thoshte “Shoku Mehmet”. Unë kam parë që Hysniu me ndërgjegje dhe mençuri manovronte që të mos i linte Mehmetit idenë që ishin njësoj,apo që do dilte para tij, por kishte një gjë që ky rregull që Mehmeti qe i dyti, u vu në rrezik që kinezët kërkuan diçka që nuk u plotësua nga Mehmeti dhe Enveri. Ata kërkuan që këta të miqësoheshin me Titon dhe Nicolae Ceaușescu, Tito donte që të rehabiltohej Koçe Xoxa. Dhe kinezët e morën vesh që Enveri ishte sëmurë dhe edhe ata e kishin piketuar ata personat, Abdyli Këllezi (ekonomi) dhe Beqir Balluku (ushtri) që shkonin shumë shpejt në Kinë. Dhe u krijua përshtypja që kinezët po i afronin shumë dhe i humburi në këtë rast ishte Mehmeti dhe për këtë arsye u spastrua ushtria dhe ekonomia.

-Kishte gjasa kjo të ndodhte?

Mehmeti ishte shumë i interesuar që nëse do i ndodhte gjë Enverit, ai donte që ta dinte i pari. Pse donte ta dinte?

-Keni momentin kur thotë “ky është numri im dhe mund të më merrni këtu”…

Po, më tha mos njoftoni askënd tjetër, se Nexhmija mund të hutohej…

-Kapo e dëgjoi?

Hysni Kapo nuk e dëgjoi, se më mori veçantë. Nuk mendoj që Mehmeti kishte dyshime ndaj Hysni Kapos, se ai ishte besnik. Ndoshta Nexhmija donte të kishte qenë ai i pari se kishte afrimitet

-Interesante, e ngjashme më një serial amerikan që përshkruan intrigat në Shtëpinë e Bardhë…

Është çështja e pushtet, ku do ka intriga të tilla. Njerëzit që janë atje, duan të dalin në kye. Kush mundet, bën aleanca. Nuk është e jashtëzakonshme.

-Ju mbroni tezën që Shehu është eleminuar, por këmbëngulni tek versioni i vetëvrasjes, ndërkohë citoni ministrin që “kjo duket si vrasje se me dy plumba”.

-“Kjo duket si”…”nuk është e tha”…thuhet se tha”…A e tha vërtetë apo ia ngjitën, kjo është punë tjetër. Unë mendoj dhe i mbetem kësaj logjike, unë dalloj vrasje-vetëvrasje me eliminim se vrasje është diçka e rastit, ndërsa me eliminim është diçka e mirë-menduar për të zhdukur hap pas hapi, me gjithë rrënjë. Mehmeti ishte në një situatë të tillë, e kam thënë në libër “nuk ka vetëvrasje” të gjitha kanë vrasje, por varet me çfarë me plumb, me helm, me fjalë…cili është mjeti për të të vrarë. “U vetëvra pasi e vranë” tha djali i tij… jashtëzakonisht e vërtetë. E vranë në sedër, merita, në krenari, në merita. Vrasja e tij nisi nga shtatori, u “vra” në mbledhjen e 17 dhjetorit kur iu sulën ata dhe kur u kthye në shtëpi, për fat të tij në atë mbledhje nuk u mor asnjë vendim, Memeti iku duke qenë akoma Kryeministër, komandat i lavdishëm….dilema e Mehmetit qe “donte më shumë jetë pa nam e lavdi apo nam e lavdi pa jetë?…

-Në 17 dhjetor ju çfarë keni parë tek Shehu?

Jo nuk e parë, por e di që ka shkuar ka matur tensionin… kam parë gjyqin, mënyrën se si e shanin dhe ky mbrohej…ishte në tërheqje si ai boksieri në ring. Kur iku atë natë ishte ende kryeministër.

-Mehmeti politik ishte i vrarë…

E vranë, nuk donte të ishte një “farë Mehmeti nga Mallakastra” , por “shoku Mehmet”, një hero dhe meqë i kishte këto poste të negocionte me Enverin, “çfarë do, do të më heqësh…ja po iki vetë, po mi ruaj këto”. Edhe unë do kisha bërë të njëjtën gjë.

-Përveç Mehmetit që ju nuk e keni parë këto 24 orëshin fatal të jetës së tij, po Enver Hoxha, Kadri Hazbiu si kanë reaguar?

Hoxha bënte moderatorin, Kadriu Azbiu dhe Ramiz Alia ishte shumë agresiv, të tjerët nga Byroja ishin më të përmbajtur. Unë kam dëgjuar mënyrën se si u konfliktuan dhe e poshtruan, si një gjel që ia hoqën pendët. Mehmeti u kthye me mendimin që ishte akoma kryeministër, nuk i tha askush Mehmet atë ditë, apo tradhtar e armik(17 dhjetor) por “shoku Mehmet”. Tani ky shoku Mehmet nesër në mëngjes nuk mund të bëhet armik…Ai llogariti “unë po iki vetë, ky le ta maskojë vrasjen të thotë “u shkreh arma”…

-Gjithë kjo dilemë që merren me një fejesë…mund të bëhet analiza kaligrafike

Po, kaq. Është e kotë që të zgjatet ky muhabet. Nuk i duheshe i vrarë Mehmetit Enverit, se ai mund të kishte bërë aksident.

-Pse?

Sepse vrasja krijonte ngjarje, nuk qe e tillë dhe trajtohej si vrasje. Ai donte eliminim shkallë- shkallë, që partia ia dha sërish dorën Mehmetit, e çoi drejtor ferme, po ça do Mehmeti, ne ia dhamë dorë ai sërish na sulmoi…Vetëvrasja e revoltoi shumë Enverin se nuk e priste, Mehmeti e vuri në një situatë Enverit ku duhet të zgjidhte se çfarë duhet të bënte.

-Pse duhet ta mbante ende gjallë…kishte një mungesë kohe, nga 73-81 sa i hapi rrugën Ramiz Alisë, ishte në një garë me kohën dhe sëmundjen derisa të arrinte që avionin e Ramizit ta ulte në pistë?

Nuk mendoj që Enveri ka dashur që ta vendosë që në fillim Ramizin…kishte shpallur Mehmetin

-Si shpjegohet që ne ishim vendi me diktaturën më të ashpër dhe pa një lloj desidence në tre dekadat e fundit? I vetmi që doli, lideri i opozitës ishte ai që donte të futej në grupin e mjekëve të diktatorit

Pyetje për sociologët, unë them pati, por në mënyrë të fshehur. Krijimi i partisë social-demokrate nga Pjetër Arbnori, ka pasur pak përpjekje. Sekreti ishte për t’i parë gjërat ndryshe, prandaj jam çuditur që edhe brenda bllokut ka pasur disidencë se ka pasur fëmijë të bllokut që përfunduan në burg..

-Doja t’ju pyesja për periudhën kur filloi që të binte regjimi, filluan të tregonin shenja frike bllokmenët?

Në atë kohë, rrija më shumë në spital. Kam përshtypjen që Ramizi e ndjeu…

-Në libër ju përshkruani dhe krijimin e opozitës shqiptare dhe mikun tuaj zotin Berisha. Ka dashur të përfshihet në grupin e Hoxhës dhe është refuzuar për shkak të biografisë…

Saliu nuk është se ka dashur apo është lutur. Unë doja që ai të ishte në ekip, ishte kardiolog i ri, ka ndihmuar në mjekimin e Hysni Kapos . Në këtë kontest, Nexhmija thotë se ia ka propozuar Hysni Kapo, por dhe unë kam qenë dakord dhe kisha simpatinë, për këmbënguljen e tij për të çarë përpara, kisha parë fëmijë të bllokut të mbështetur nga prindërit që intelektualist nuk ishin aq sa Berisha që vinte nga Tropoja.

-Ajo fotoja e famshme në Drilon, rastësi apo miqësi e hershme…

Ajo foto është abuzim. Në një event, mund të ketë qenë ditëlindja ime, nuk kka asnjë kontekt politik

-Ju përshkruani në mënyrë interesante mitingun kur shpallet krijimi i Partisë Demokratike, kur projektohet lideri i ardhëm i Shqipërisë postkomuniste dhe ju ishit bashkë me dy kolegët tuaj, mjek dhe aty shfaqet miku juaj Berisha dhe ju thoni “ata u Çuditën, unë jo”.

Ylli Popa u çudit, jo të dy. Unë në atë kohë isha shef i katedrës, me studentët dhe ata kërkonin atë që kërkuan në shesh. Prandaj, Ylli është një nga ata njerëzit që i kam pasur shumë pranë, i njohur për shkrimin “Në kërkim të kohës së humbur”

-Ai shkrim është bërë me porosi?

Nuk besoj, Ylli i ka pasur ato mendime

-Te Zëri i Populli?

Ai ka kërkuar që të mos ndryshohet, ai e vuri këtë kusht. Ndërsa dalja e Saliut nuk ishte surprizë. Ylli tha se kjo parti nuk do ishte e vetmja

-Dy njerëz e promovuan Sali Berishën, Ylli Popa si mjek dhe i doli nga kontrolli ndërsa si politikan Ramiz Alia që e njëjtë edhe për atë..

Sepse e kam thënë se ai i besonte Zotit dhe energjive dhe forcave të tij, ishte këmbëngulës dhe energjik dhe isha i sigurt që do t’ia dilte kudo

-Çfarë temperamenti kishte…imponues?

Saliun e njohim të dy, unë e kam shok, mik e respektoj shumë cilësitë pozitive. Unë nuk jam në partinë e tij, as më ka ftuar as nuk kam dashur të hyjë. Ai mori politikën, unë mbeta gjithmonë në mjekësi. Në OBSH ika në vitin 1991, më kërkuan për një program Europian për diabeti, e fitova vendin me konkurs nuk Kisha kontakte se kisha bërë një studim për përdorimin e pompave të insulinës dhe ne e mbaruam më me sukses dhe u bëri përshtypje që e kishim bërë me një fond minimal

-Ju përshkruani krijimin e PS-së dhe thoni që ishte e kontrolluar nga Ramiz Alia…

Ai ka ndërhyrë, Ramiz Alia donte që të merrej partia e Punës dhe të ndryshohej.

-Duket se shqiptarët i mbyllën llogaritë me bllokun me një gjyq që njihet si “gjyqi i kafeve”, e keni ndjekur atë gjyq?

Jo unë kam qenë në Danimarkë, nuk e kam ndjekur. Po ajo ishte koha e përmbysjes së regjimit

-Jeni thirrur që të dëshmoni në këtë gjyq?

Për çfarë mund të dëshmoja unë…unë nuk kam pasur lidhje me këtë gjyq…

-Vazhdoni t’i keni kontaktet me familjen Hoxha?

Kam ardhur në 2005 pasi dola në pension…

-Nga 91-2005 nuk keni ardhur në Shqipëri?

Kam ardhur në ’96-97 te firmat piramidale dhe kur u bë kriza kosovare në ’98

-Keni akoma kontakte me familjen Hoxha?

Që kur ndodhën ndryshimet unë nuk jam më mjek e tyre, nuk më thirrën më, ndoshta ngaqë mbështeta studentët, ose ngaqë mbështeta Saliun. Ruaj kontaktet me Teutën, me Ilirin, por kanë mbetur vetëm kujtimet./shqiptarja.com