VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Hajdar Maloku, kapiteni i vrarë me tradhti ( 1904? – 1946) – Nga Gani Qarri

By | May 21, 2019

Komentet

Bill Gates dhuron 1.6 miliardë dollarë për vaksinat, kujtdo që i duhet do ta ketë

“Sot fondacioni ynë ka premtuar 1.6 miliardë dollarë për të ndihmuar Gavi-n (Aleanca e Vaksinave) të vazhdojë punën e tij fantastike për pesë vitet e ardhshme.

Përveç kësaj, fondacioni është krenar të mbështesë angazhimin ne treguan e ri të vaksinave Covid-19 me një kontribut prej njëqind milionë dollarë, për të siguruar që secili që ka nevojë mund të ketë qasje në të, duke filluar nga punonjësit e kujdesit shëndetësor dhe popullsitë e tjera me rrezik të lartë infeksioni” – Kështu deklaroi Bill Gates, themeluesi i Microsoft, gjatë samitit virtual për vaksinat i organizuar më 4 qershor në Londër.

Aleanca e Vaksinave Gavi ka deklaruar përmes një njoftimi në Twitter se ka grumbulluar prej 8.8 miliardë dollarë, si burime shtesë, për të siguruar që vaksina e mundshme kundër koronavirusit dhe vaksinat e tjera të jenë për të gjithë njerëzit në botë.

Rrëfimi i aktorit Koço Qëndro: E vërteta se si më zunë me ‘dashnoren” brenda në teatër Nga Vepror Hasani

 E vërteta se si më zunë me ‘dashnoren” brenda në teatër. Ngjarja ndodhi  mbrëmjen që do jepnim provën gjenerale dhe ishim në stress bashkë me regjisorin  Luarasi

Kjo gjë ndodhi atë mbrëmje që do të jepnim provën gjenerale dhe ishim nën stress, bashkë me regjisorin Mihallaq Luarasi

Rrëfimi i aktorit Koço Qendro: “Si më zunë me “dashnoren” brenda në teatër”

 

“Ashtu ndodhi vërtet- nis të tregojë aktori Koço Qendro- më zunë në flagrancë me dashnoren time. Ndoshta që nga ajo ditë nisa të bëhesha më i njohur. Pas provave unë hyja gjithnjë në studion time. Të njëjtën gjë bëra edhe atë ditë që lindi kjo histori. Dikush prej aktorëve që kishte kaluar aty afër derës së studos sime, kishte dëgjuar zhurma të çuditshme. Ishte afruar te dera dhe kishte vënë veshin. I ishte dukur se po dëgjonte edhe rënkime… Kaq duhej. Personi që kishte zbuluar të fshehtën kishte nxituar t’ua jepte lajmin edhe gjithë të tjerëve. Nuk e mbante dot përbrenda: “Koço Qendro është në studio me një femër!” Një çast të gjithë kishin mbetur të habitur.  “Si ka mundësi, Koçoja është i martuar!”.  “Nuk e kemi njohur për të tillë!”, kishte thënë një tjetër. “ Po me cilën do të jetë vallë?”, -ishte pyetja që i mundonte të gjithë. Donin të hapnin derën e studios, por në të njëjtën kohë kërkonin të gjenin edhe ndonjë justifikim, që trokitja në derë të dukej si rastësi. Kapja në flagrancë duhej të ndodhte atë çast, sepse unë mund të dilja nga studioja dhe gjithçka do të dështonte. Dikush prej aktorëve e mori guximin të vinte dhe të hynte në studio. Provoi ta hapte derën, por unë e kisha mbyllur me çelës nga brenda. Duke dashur të mos më linin shumë kohë, aktori nisi të thërriste: “Koço hape derën… Koço hape derën… Koço…!”. Të them të drejtën, u tmerrova. Atë çast mendova se mund të kishte rënë zjarr në teatër dhe nëse unë nuk dilja që aty, atëherë do të digjesha i gjallë në studion time. Një çast mbeta i hutuar. Nisa të kërkoj çelësin e derës, po ku dreqin e kisha lënë…. Përsëri u dëgjua një zë që tha: “Lëreni të qetë Koçon, po merret me provat gjenerale!….”.

Përgatiteshim për festivalin e estradave

“Po, kjo gjë ndodhi atë mbrëmje që do të jepnim provën gjenerale. Përgatiteshim për festivalin e estradave, vijon të tregojë aktori Koço Qendro. Konkurimi do të bëhej në Durrës. Të gjithë ishim në ethet e përgatitjes. Sigurisht, dëshironim të ishim më të mirët. Në të njëjtën situatë gjendej edhe regjisori ynë, Mihallaq Luarasi. Edhe atë nuk e mbante vendi. Nga pas derës dëgjova që dikush, tha jo pa ironi: “Neve po na zien koka, ky paska gjetur kohën të mbyllet në studio, por duke e shmangur fjalën “femër”… Në të vërtetë qëndrimi im në teatër  edhe pas provave ishte i pajustifikuar, pasi unë nuk kisha asnjë rol; kisha vetëm dy role tepër të vogla që nuk kishin asnjë rëndësi, madje as që mund të quheshin role. Por ama, ekzistonte edhe një e vërtetë tjetër: deri para disa ditëve kisha patur 5 role, madje mund të them se kisha rolet më të mira. Gjithë ditën jetoja vetëm me personazhet e mia. Mund të them se më shfaqeshin edhe në gjumë. Bisedoja me ta. Ditët kalonin dhe ne pothuajse kishim mbërritur në fund të përgatitjeve. Pas pak ditësh do të gjendeshim në Durrës. Pikërisht në këtë çast ndodhi diçka e çuditshme. Drejtori i teatrit “Andon Zako Çajupi” nxori një urdhër: “Trupa e Estradës të përforcohet edhe me aktorët e trupës së teatrit”. Fill pas kësaj në trupën tonë erdhën  Pandi Raidhi dhe  Dhimitër Orgocka. Ata do të shihnin të gjitha materialet dhe do të kishin të drejtën të merrnin  çdo rol që do t’u pëlqente. Çuditërisht u pëlqyen rolet e mia. Ata të dy m’i morën të gjitha dhe unë mbeta pa asgjë. Nuk them se ishte faji i tyre, ashtu kishte qenë urdhëri, por vetëm unë e di si u ndjeva atë çast kur e pashë veten të zhveshur nga gjithçka, lakuriq. Atë çast nuk kam për ta harruar kurrë, t’i marrësh rolin aktorit, është njësoj si t’i marrësh të dashurën.”

Sebep u bë Mehmet Shehu!

“Dëgjova përsëri zërin nga jashtë studios: “Hape derën…!”. Gjithçka po më ecte ters e më ters. Që nga dita që m’i hoqën rolet kisha qenë i dëshpëruar. Hidhërimi më lexohej qartazi  në fytyrë, në sy, në gjithçka. Ndihesha i fyer dhe i prekur, por nuk kisha çfarë të bëja. T’i marrësh  rolet një aktori nuk ka gjë më të papranueshme. Ndoshta do të kisha mbetur pa asnjë rol dhe jashtë konkurrimit po të mos kishte ardhur në Korçë Mehmet Shehu. Ai kishte parë pambukun të lënë jashtë, në mes të shiut, përpara sheshit të trikotazhit dhe po atë çast kishte dhënë urdhër që të shkruhej një skeç. U ul dikush dhe shkroi diçka, sepse nuk mund të bëhej ndryshe. U quajt skeç, por në të vërtetë ai material vetëm skeç nuk ishte. Përmbajtja e tij ishte ujë dhe asgjë tjetër. Atë rol ma dhanë ta luaja unë. “ Po kjo pikë e zezë!, – thashë me vete, po më japin këtë rol  që të turpërohem”. Të thosha jo, nuk e luaj, nuk isha dhe aq trim, e pranova në heshtje. Trishtimi nuk më hiqej nga fytyra. Vrisja mendjen se si mund të dilja nga kjo situatë, por nuk po gjeja dot rrugëzgjidhje. Ndoshta ishte paramenduar që unë të turpërohesha….”. Nisa të ndjeja nevojën të bisedoja me dikë që të largoja dëshpërimin tim. Madje që nga ajo ditë kisha nisur të hyja i vetëm në studion time. Do t’ua tregoj më poshtë se si u ngatërruan gjërat. Fatmirësisht u vendos të shkruhej edhe një material të tjetër, ku do të ironizoheshin njerëzit e fesë. Skeçi u shkruajt, por mua më dhanë rolin e kardinalit, i cili nuk kishte asnjë fjalë. Çfarë të bëja me të?! Mbeta me dy role të vogla dhe të dobëta. Megjithatë, filluam provat. Në çdo moment isha i ftohtë. Tashmë isha unë ai që po luaja rolin e ironisë me drejtuesit e teatrit. Sa herë që vinin dhe më shikonin, shprehnin mendimin se roli i kardinalit duhej hequr, pasi Koço Qendro nuk po sillte asgjë të re me atë rol. Në të vërtetë unë kisha filluar t’i bëja provat fshehurazi. Kur të gjithë largoheshin nga teatri, unë nisja nga provat e mia. Megjithatë, fillimisht shkova te aktori  Dhimitër Trajçe, sepse ai kishte një album të madh dhe i kërkova të më gjente figurën e ndonjë kardinali. Kur ai ma gjeti një të tillë u hodha përpjetë nga gëzimi. Shkova te piktori Kostaq Tushi dhe i kërkova të ma pikturonte. Sakaq ai mori penelin dhe e hodhi në letër. Pas kësaj ia nisa seriozisht: zgjodha veshjen, makiazhin dhe nisa të bëja prova vetë. Mbyllesha në dhomën time që kisha në teatër dhe qëndroja atje për herë orë të tëra me radhë. Pas shumë përpjekjesh u binda se ia kisha dalë mbanë. “Hape derën!“  -u dëgjua sërish zëri nga jashtë.  Unë deri në atë çast e kisha gjetur çelësin. E hapa derën. Të gjithë po më vështronin të habitur. Të gjithë dukej sikur pyesnin veten: “Si është e mundur!… -“Vetëm qenke Koço?“- më pyetën.  -“Vetëm jam“, -u përgjigja.  -“Po çfarë po bën këtu?”,  -më pyetën, por edhe duke vështruar tinëz nga dera e garderobës  së rrobave. Dëshironin të shkonin pranë garderobës, por nuk patën guxim ta hapnin. Nuk dinin si të bënin. U vunë të gjithë në mëdyshje. Si ndenjën edhe pak të menduar, dolën nga studioja njëri pas tjetrit…Pas pak do të fillonin provat gjenerale.

Prova gjenerale

“Kur ishin larguar të gjithë, mbylla derën e studios me çelës dhe zbrita te skena për të luajtur provën gjenerale. Deri para kësaj mbrëmjeje, drejtuesit e teatrit më kishin parë tepër të ftohtë, aq sa po më konsideronin si aktor të dështuar. Megjithatë gjithçka do të vendosej te kjo provë e fundit,  nëse do t’i mbaja rolet,  apo do të m’i hiqnin. Por atë mbrëmje gjithkush mbeti i befasuar. Që në çastin e parë  të pranishmit filluan të duartrokisnin dhe të qeshnin me të madhe. Isha tjetërsuar krejtësisht. Roli im nuk kishte asnjë fjalë, por mjaftonte një e përkulura ime që salla të ngrihej peshë. Rreth meje ishin njerëzit e qeverisë. Ata bisedonin se çfarë duhej të bënin, por nëse unë mblidhja buzët, ata që ata çast e dridhnin bisedën se kuptonin që Papa ishte i pakënaqur. Ndryshimet e papritura e të herëpashershme të deputetëve, (personazheve),  sillnin të qeshura shpërthyese. Nëse unë tundja kokën në shenjë miratimi, atëherë të mëdhenjtë e vendit, i jepnin ton bisedës dhe ideve të tyre, por deri në një çast ama, se unë përsëri shprehja mes pamjes time një pakënaqësi të dukshme dhe që atë çast gjithë ata që ishin rreth meje, tradhtonin idetë e tyre duke u përpjekur t’i ndryshonin ato në përputhje me atë se çfarë mund të mendoja unë. Kalimi nga një çast te një tjetër, përmes një temporitimi të llogaritur mirë, ai skeç që nuk kishte në përmbajtje veçse ujë, u kthye një nga rolet më të mira të atij festivali. Kur shkuam në Durrës, atje me rolin e kardinalit mora vlerësimin “Aktori më i mirë”. Mbaj mend që atë çast u ndjeva i qetë, i lumturuar, sepse i kisha shpëtuar turpit… Të njëjtin sukses do të kisha më pas edhe me rolin e vogël të një kinezi…” . Kjo ishte “femra ime me të cilën më kapën në flagrance”, me të mbeta i dashuruar gjithë jetën time, edhe sot e kësaj dite.”

Enriko Veizi dhe talenti i tij Nga Gëzim Llojdia

Deklarata: Më mirë me pranga dhe me miq, se sa në kopshte dhe me armiq. Dënimi për sabotim me Lipe Nashin, Koço Plakun, Petraq Xhaçkën, Niko Koçobashin dhe Beqir Aliajn

Dossier/ Për Enriko Veizin dhe talentin e tij:  Më mirë me pranga dhe me miq se sa në kopshte me lule dhe me armiq

Ishte karikaturist e dënuan për sabotim me Lipe Nashi, Koço Plaku, Beqir Aliaj, Niko Koçobashi, Petraq Xhaçka

 

1.

Artist si Enriko Veizi lindën jetuan në vite të vështira. ”Brezi i humbur”, po shuhet dalëngadalë. Inxhinieri dhe karikaturisti Enriko Veizi i mbylli hesapet më këtë botën tonë mizore dhe  me jetën tokësore. Në parajsë ka të tjerë  ligje. Shpirti atje, i endur përballë dilemës, të rikthehet në trupa të tjerë,  nuk e ka lehtë të vendosë të kthehet atje, në tokën, vendin e tij, diktaturë apo liri?

2.

Prof. Dr. Hazbi Shehu shkruan: Enriku gjendjen e tij shpirtërore e shprehte ne art. Ai ishte i sinqertë dhe i ndershëm. Bukuria më e madhe qëndronte në thjeshtësinë e tij. Ai nuk fliste kurrë për veten. Regjimi “simpatik” komunist e dogji Enrikun jo vetëm si trup, por dhe si shpirt. Nga shtypja lind veç turpi dhe shkatërrimi. Nuk djeg flaka aq shumë kur në kashtë bie zjarr; se sa djeg ahu i njeriut që ia bën jetën varr. Më mirë me pranga dhe me miq se sa në kopshte me lule dhe me armiq. “Njerëzve foli ëmbël dhe jo me thumb”, thoshte Enriku, “dhe atë që do paqen mos e prit me plumb. Ruaju nga gjembat, mblidh lule, se ato janë të pastra dhe nuk kanë djallëzi, por vetëm dashuri.” Kur e burgosen ai nuk kundërshtoi, as nuk pyeti, vetëm zgjati duart dhe ata i vunë prangat.

I dashur Enrik, ty të burgosen se karikaturat e tua përhapnin dashuri midis njerëzve. Ato ishin te gatuara me shpirt, me tru, me zemër dhe shprehnin jetën e popullit, punën dhe vuajtjet e tij. Njerëzit duke i analizuar qeshnin, kënaqeshin dhe shpreheshin “është i talentuar ky djalë”. Nuk mund të duronte Enver Hoxha dy rryma, dy burime. Populli duhet të studionte vetëm udhëzimet e partisë dhe veprat e tij dhe si rrjedhojë autori i këtyre karikaturave duhej eliminuar. Enriku punonte në Institutin Gjeologjik të Naftës në projektimet e puseve të naftës. Kështu shkaku për ta dënuar ishte i qartë dhe i besueshëm. Ata donin të burgosnin shpirtin e Enrikut, mendimet e tij dhe jo trupin. Po a burgosen mendimet?! Karikaturat ishin shpërndarë në të gjithë Shqipërinë. ….

3.

Gazeta letrare artistike: “Drita” më 6 gusht 1967, gazeta e Lidhjes së Shkrimtare dhe Artistëve të Shqipërisë sjell shkrimin e parë që flet për talentin dhe shpërthimin e një artisti  si Enriko Veizi. Shkrimi shoqëruar më fotografi është shkruar nga karikaturisti i mirënjohur, Zef Bumçi. “Sot në fushën e karikaturës militojnë me dhjetëra karikaturistë, të cilët me krijimet e tyre japin një kontribut të çmueshme në zhvillimin e këtij arti aq të dashur për masat tona punonjëse”, thotë Z.Bumci. Më tej ai thotë: “Një ndër të rinjtë, që i është kushtuar me pasion këtij arti, këto vitet e fundit, është edhe inxhinieri gjeo-fizik që punon në Patos, Eriko Veizi. Në kuadrin e 25 vjetorit të ditës së shtypit  tonë popullor, Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve, hapi në sallën e klubit të saj një ekspozite me karikatura të tij.”

4.

Zef Bumçi  duke vlerësuar artin e tij  në fushën e veçantë të karikaturës.   përveç klisheve të zakonshme për artin e kohës, thotë: “Në punimet e Eriko Veizit të bie menjëherë në sy thjeshtësia, qartësia dhe mbi të gjitha përmbajtja e shëndoshe ideo-politike. Ai punon midis punëtorëve naftëtarë, njeh mirë shpirtin  revolucionar të popullit dhe duke zbatuar vijën e partisë në art, ka vënë në  shënjestër bartësit e mbeturinave, zakoneve prapanike, ka stigmatizuar të metat dhe fenomenet negative që dëmtojnë shoqërinë tonë socialiste, ka goditur e satirizuar armiqtë tanë të çdo kallëpi. Në interpretimin e ngjarjeve ndërkombëtare, ai me mprehtësi   godet drejt në shenjë  në mënyrë marksiste-leniniste« ashtu siç na mëson Partia. Nga pikëpamja artistike, karikaturisti Enriko Veizi, që nga koha fillimit të tij e deri më sot, duke botuar punimet në revistën Hosteni, në gazeta dhe revista të tjera, ka bërë  mjaft përparime. Kjo të jep të  kuptosh, se  përveç pasionit, ai   ka edhe vullnetin për studim. Këtu do të ishte me vend t’i vinim në dukje, që  të  largohej nga ndonjë  formë gjoja  e veçantë  që është përdorur në artin e karikaturës më parë, siç  është  p.sh., paraqitja e duarve të njerëzve me tre gishtërinj e ndonjë  formë tjetër, në mënyrë që  vërtet të   përcaktojë definitivisht stilin e tij krejt origjinal, tërheqës dhe elegant. Ekspozita ka shumë punime të mira. Qoftë  për sa i përket problemeve shoqërore, siç janë  p.sh  një  karikaturë për dembelin kur ha e kur punon apo dy karikatura për autokritikën etj, qoftë ato me probleme ndërkombëtare si p.sh., një karikaturë e Xhonsonit në kafaz me bishat, e tjera, përfundon artikulli i të mirënjohurit në këtë fushë, Zef Bumci për një talent që po lindte në këtë fushë.

6.

Piktori, Qemal Agaj te një gazetë e përditshme në intervistën dhënë A. Aliut thotë: Ishin vitet 1976-1977, ku pas valës së arrestimeve dhe burgosjeve, në industrinë e naftës, nisi spastrimi nga “armiqtë” dhe sabotatorët”. Ishte koha kur partia “fabrikonte grupe armiqësore”. Mua, si me biografi të keqe, më njoftuan se duhej të largohesha nga Patosi. Pa dyshim, nuk e prita mirë; ku të shkoja, pa punë, pa shtëpi, ndërkohë kisha familje dhe djalin tre vjeç, pa harruar këtu  mbiemrin tim, që në Vlorë tingëllonte si kambanë alarmi. Por kur mendoja  se mjaft drejtues dhe inxhinierë të njohur, si Lipe Nashi, Koço Plaku, Beqir Aliaj, Niko Koçobashi, Petraq Xhaçka dhe njeriu që aq shumë admiroja, Enriko Veizi, u arrestuan dhe u burgosën, ishte e turpshme të ligështohesha. Nuk mund të harroj çastin, kur për të diskretituar këta “sabotatorë”, i sollën me pranga në sallën kryesore të këtij pallati me më se 600 vende. Njoftimi ishte bërë disa ditë më parë. Një hije mortore kishte rënë mbi qytet. Te dera  kryesore, midis shpatullave  te njerëzve, vura re në podium të arrestuarit, të shpërfytyruar, me pranga në duar. Kur përfaqësuesi i (ç) drejtësisë filloi të shqiptonte emrat, britma e një të porosituri trushplarë, “në litar’’, u shoqërua nga dhjetëra të tjera. Nuk dëgjohej gjë tjetër veç një turmë që thërriste: “Në litar, në litar…”. M’u duk sikur do të shpërthente salla. Rrëqethëse…!

In memoriam Fiqiri Llagami, gazetari me Sorbonë viktimë e diktaturës totalitariste Nga Beniamin Bakalli

Sa herë qe shoh këtë foto, m’kujtohen historitë që dëgjoja gjatë fëminisë sime në shkollë, nga mësusit e edukuar me frymën komuniste alla Paskal Milo

Se i “gjetëm tironcit me nallone” e të pa shkollu, e që civilizimin na e paskan prurë komunistat

Kjo propogande anti tironce, ka lidhje me mentalitetin fshatarë komunist, e me vjen keq kur lexoj dhe postime të idiviteve që punojnë në insitucione për “zbardhjen e krimeve komuniste” postime të frymëzuara nga mendësi komuniste

Në këtë foto të fund viteve 30 është z Fiqiri Llagami me zonjen e tij Hedije Sharra Llagami

Lindur në Tiranë më 1913.

Nga një familje nacionaliste me ndjenja të forta atdhedashurie

Për birin e rilindasit Myslim Llagami edhe fashizmi edhe komunizmi nuk ishin mbartësit dhe realizuezit e çështjes gjithë-kombëtare

Studimet e larta i kishte mbaruar për gazetari në universitetin e Sorbonës në Francë.

Gjate luftes krijoi një reviste nacionaliste “Shqypnia”.

1945 e arrestuan dhe e denuan 20 vjet burgim

Me akuzën, Mrojtës dhe bashkëpuntor i nacionalizmit Shqiptarë

Si gazetar gjatë viteve të luftës ka hedhur vrer ndaj komunizmit,

Ata e cilësuan si bashkëpunëtor të Rexhep Mitrovices

Lirohet nga burgu në vitin 1959.

Pas burgut Fiqiri Llagami vazhdoi ta mbajë hartën e Shqipërisë Etnike në një nga dhomat e shtëpisë së tij në Tiranë

1976 e arrestuan përsëri, publicistin që besonte në bashkimin e trojeve shqiptare.

Vdiq në burg 1978

Të djathtën nuk mund ta bëjnë fshatarët

E djathta don elita

Me respekt
Beniamin Bakalli

Meri Lalaj: Ganimet Gjilani (Fratari) – Historia e vajzës së Institutit “Nana Mbretneshë”

 

Nga Meri Lalaj

Ganimet Gjilani (Fratari): Ato qenë dy motra Ganimeti dhe Fazileti. Babai i tyre, Avni Gjilani, pat ardhur që fëmijë i vogël në Shqipëri nga Gjilani i Kosovës në kohën e përndjekjeve serbe. Të dyja motrat së pari ndoqën Institutin “Kyriaz” të motrave Qiriazi në Kamëz dhe pastaj Institutin Femnor “Nana Mbretneshë” duke qenë nën kujdesin dhe dashurinë e të gjitha shoqeve të shkollës si vajza me prejardhje kosovare, por edhe ato nga ana e tyre i deshën fort shoqet gjatë gjithë jetës. Ganimeti shquhej në të gjitha veprimtaritë artistike të shkollës sidomos në manifestimet e fundvitit.

Ajo mbaroi shkëlqyer Institutin Femnor “Nana Mbretneshë” dhe pas diplomimit iu dha e drejta për të vazhduar studimet në njërin nga universitetet e Italisë bashkë me shoqen e saj Musine Kokalari. Ndërkohë Ganimeti fejohet dhe martohet me Rauf Fratarin, birin e patriotit të mirënjohur të Mallakastrës, Hajredin Fratari, i vrarë nga forcat rebele të Haxhi Qamilit. Bashkëshorti i Ganimetit, Raufi, duke qenë ushtarak pat shërbyer në Gardën Mbretërore të Mbretit Zog. Kështu që gjatë periudhës së Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, Rauf Fratari krijoi lidhje me Abaz Kupin duke e shoqëruar në Konferencën e Pezës në shtator 1942 dhe në Konferencën e Mukjes në shtator 1943. Edhe pas prishjes së Marrëveshjes së Mukjes, Raufi qëndroi pranë Abaz Kupit dhe duke qëndruar në këtë krah të luftës ky ishte shkaku që më 27 nëntor të vitit 1944, ai largohet nga Shqipëria për t’i shpëtuar hakmarrjes së komunistëve. Tani Ganimet Fratari mbetet fill e vetme me dy fëmijë të vegjël për të rritur vajzën, Sabire dhe djalin Hajredin, që mban emrin e gjyshit martir. Ganimeti gjeti mbrojtje tek familja e babait të saj, Avni Gjilani njëri nga personalitetet e Luftës Nacionalçlirimtare. Nëna e saj Sadija dhe vëllai Feti, Për Ganimetin tani e tutje filloi një jetë tjetër, ajo vazhdimisht duhej të qëndronte nën hije e padukshme për të shpëtuar nga internimet si bashkëshorte e njeriut që ishte shpallur kriminel lufte. Ganimeti asnjëherë nuk punoi në arsim në profesionin për të cilin pat kryer shkollimin, po ashtu ajo dinte disa gjuhë të huaja edhe gjuhët nuk mund t’i jepte si mësim, vetëm se falë edukimit në atë Institut, falë lëndës së ekonomisë shtëpiake ajo u bë e zonja që të priste e të qepte rroba e kështu me duart e saj ushtroi në heshtje profesionin e rrobaqepëses për të ushqyer, rritur dhe shkolluar fëmijët.

Ganimet Gjilani

Kurrë më nuk e takoi bashkëshortin, Rauf Fratari, të cilin e vrau dora e Sigurimit të Shtetit atje ku ndodhej i arratisur në Nju Xhersi të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.Ganimeti jetonte me zemrën e copëtuar për të parë Kosovën, vendlindjen e të atit, me brengën që po rriste dy jetimë me babën gjallë (dramë që u përjetua nga sa e sa gra të Shqipërisë), por provoi edhe më të vështirën kur birin e saj të vetëm, Hajredinin ia futën në burg në vitin 1978. Ganimeti u detyrua për dhjetë vite me radhë të ndjekë të birin nga njëri burg në tjetrin.

Ganimet Gjilani me Musine Kolakarin, shoqe të pandara tek Nëna Mbretneshë

Ganimeti pat qenë shoqe klase me Musine Kokalarin dhe njëherë pas shumë e shumë vitesh kur mori vesh se Musineja ishte e shtruar në spital dhe vuante nga sëmundja e pashërueshme, ajo vajti për ta takuar, Musineja u gëzua shumë kur e pa, por kishte frikë se mos i ndodhte ndonjë e keqe sepse ajo përgjohej vazhdimisht nga sigurimsat dhe fjalët e saj ishin: “Ik, pse erdhe moj Ganimet, ik se do të shohin!” Ishte koha e përgjimeve.

Ky ishte fati i trishtë i njërës prej vajzave që kryen Institutin Femnor “Nana Mbretneshë”, që patën aq shumë ëndrra për jetën, për të ardhmen dhe që e deshën aq shumë Shqipërinë. Ganimeti nuk jeton më, por ky është një nderim për një grua të mençur të thjeshtë shqiptare.

Ganimet (Gjilani) Fratari kur vizitoi SHBA më 1995

tek varri i të shoqie në New Jersey

Më 27 maj 1877 lindi Isadora Duncan, gruaja që revolucionarizoi baletin modern

Portret i balerinës humaniste Isadora Duncan

Isadora Duncan ( California , 27 maj 1877 – 14 shtator 1927) ishte balerina dhe koreografja e njohur e fillim shekullit XX, gruaja që revolucionarizoi baletin modern, pas humbjes së dy fëmijëve të saj qëndroi në Sarandë për disa muaj. Aty u njoh me Shqipërinë dhe gjendjen e mjeruar të njerëzve, ku kërkoi të jepte ndihmën e saj. Isadora duartrokitet në mbarë Evropën, pasi u dëbua nga Shtetet e Bashkuara për simpatitë e saj pro-sovjetike.

Lidhja me Shqipërinë

Rastësia e solli Isadora Duncan të jetojë disa muaj në Shqipëri, Saranda e sotme”, kështu shprehet në librin e tij “Santa Quaranta” autori Luan Rama,Paris , i cili studioi e mblodhi të dhëna mbi kohën kur Isadora qëndroi në Shqipëri. Në pranverën e vitit 1913, atëherë kur ajo përgatitej të interpretonte “Ifigjeninë” e Gluck-ut në teatrin e “Chatelait” në Paris, u godit nga një tragjedi akoma më e tmerrshme se ajo që do të interpretonte në skenën e atij teatri. Dy fëmijët e saj, viktimë e një aksidenti automobilistik, u mbytën në Senë. Jeta artistike u ndërpre menjëherë. I vëllai Raymond Duncan, (një intelektual dhe njohës i Epirit dhe Greqisë antike, por edhe i Shqipërisë), i cili jetonte në Korfuz bashkë me gruan e tij Penelopën, i kërkoi që ajo të shkonte me ta në brigjet e Korfuzit, në Santa Quaranta, për të lehtësuar dhimbjen e madhe të saj.

Letërkëmbimi

Në një letër dërguar nga Korfuzi një mikes së saj, Elena, Isadora shkruante: “Bashkë me vëllain tim Raymond, ne shkuam nëpër malet e Epirit, duke ecur 50 milje në ditë dhe duke fjetur në qiell të hapur, duke menduar e qarë për ata njerëz, në vend që të isha në një dhomë e të mendoja për ju. Ne vizituam qindra fshatra të djegur nga turqit; pamë ata njerëz të mjerë me shtëpitë dhe të korrat e shkatërruara. Nëse dikush nuk i ndihmon, ata do të vdesin nga skamja. Po përpiqem të ngremë disa streha për fëmijët. Ne do të kthehemi javës tjetër. Ah ata fëmijë, me ata sy aq të trishtë e të dëshpëruar dhe ato gra që s’kishin ç’t’u jepnin”. Më pas, një mikut të saj artist, Isadora i shkruante: “Vëllai im Raymond dhe Penelopa pa pasur asgjë me vete u nisën më këmbë për në Epir. Shkojnë drejt Janinës. ç’kurajo! Mendojnë të kthehen pas një jave dhe do të më tregojnë për gjendjen e saktë në të cilën ndodhen njerëzit dhe ai vend. Pastaj, përmes një thirrje, ne do të përpiqemi të mbledhim fonde në mënyrë që t’i ndihmojmë ata të mjerë. ç’mendon ti? Thuhet se janë një mijë familje që po vdesin urie. Dua të shkoj edhe unë që në një lloj mënyre t’i ndihmojmë ata fëmijë. Nëse Paris Singer mund të vijë, do të ishte më thjesht, por edhe vetëm do mund të bëja diçka. Këtu më thonë se janë peizazhe të njohura e të mrekullueshme. Do ëndërroja të ngrija atje një shkollë danci, një vend ku të mblidheshin artistët… Po pres kthimin e Raymond-it dhe do t’u shkruaj. Në vend që t’u shkruaj këto fjalë boshe me frëngjishten time të keqe, do të doja t’u dërgoja pamjen që kam përballë dritares, me hapësirën që hapet ballë detit. Përballë mund të shohësh deri tutje te malet, të cilët duken sikur përkunden në të kaltërtën midis tokës e qiellit, si në një imazh të “Tokës së Premtuar”. Ndonjëherë, duke admiruar këto imazhe, mendoj se ndoshta kam vdekur bashkë me fëmijët dhe se bashkë me ta kam hyrë në Parajsë. I ndiej shumë pranë meje. Dhe pastaj më kap dhimbja e tmerrshme fizike. Sytë e mi nuk do t’i shohin më ata. Duart e mia nuk do t’i prekin kurrë duart e tyre. Ende më shfaqen ato duart e tyre të dashura e të mjera që më përshëndesin nga makina që i mori me vete. E unë dua të klith nga dhimbja. Por në fakt është jeta vetë që vuan…”, kështu ka shkruar Isadora Duncan gjatë kohës që qëndroi në Shqipëri./Wikipedia

Më 24 maj 1937 lindi Serafin Fanko, aktor dhe regjisor i shquar shqiptar

Serafin Fanko (Shkodra, 24 maj 1937 – 29 shtator 2007), ishte një aktor dhe regjisor shqiptar i nderuar me titullin Artist i Popullit.

Biografia

U lind në Shkodër, i biri i Nikolla Fankos dhe Milicës së Serafin Bellkos. Asokohe i ati ishte kapiten i ushtrisë së Mbretërisë Shqiptare me shërbim në Shkodër dhe me pushtimin italian mbajti qëndrim antifashist, arsye për të cilën u vra më 1943 nga vullnetarë mirditorë.[1] Serafini kaloi një fëmijëri tragjike, ndër vitet 1946-1948 së bashku me të motrën jetuan në jetimore deri kur i mori e gjyshja dhe jetuan me të.[2]

Serafin Fanko studimet e larta i kreu në Akademinë e Arteve në Pragë dhe në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë.

Filmi i tij i parë është “Fije që priten”. Më pas shkëlqeu në vitin 1977, me filmin “Gunat mbi tela” ku luante një nga rolet e mbretërisë së Savojës. Vitet e fundit spikati si regjisor dramash.

Mirënjohjet

Është nderuar me titullin “Artist i Popullit”

Filmografia

  • Emblema e dikurshme (film) – (1976)
  • Fije që priten – (1976) …. Klarku
  • Shembja e idhujve – (1977) …. Frat Engjëlli
  • Gunat mbi tela – (1977) ….
  • Ditët që sollën pranverën – (1979)
  • Yjet mbi Drin – (1979) …. Lulzimi
  • Qortimet e vjeshtës – (1981) …. Profesor Samiu
  • Vendimi – (1984) …. Filipi
  • Pranvera s’erdhi vetem – (1988) …. Profesori

Referimet

  1. ^ Juka, Gëzim H. (2018). Shkodranët e 7 prillit dhe të 29 nëntorit. Tiranë: Reklama. ff. 195–196. ISBN 9789928440358.
  2. ^ Xhahid Bushati (2019). Teatri “Migjeni, kujtesa e një qyteti. Tiranë: Albas. f. 203. ISBN 9789928300904.

Më 24 maj 1543 u nda nga jeta Nikolla Koperniku, një nga astronomët më të shquar evropianë

Nikolaus Kopernikus (Koperniku), polonisht: Mikołaj Kopernik (lindi me 19 shkurt 1473 ne Thorn (sqt.: Torn) Poloni dhe vdiq me 24 maj 1543 në Frauenburg) u bë njëri nga astronomët më të shquar evropianë me teorinë e tij të lëvizjës së planetëve nëpër orbita rreth diellit. Me zbulimet e tij ai krijoi një botëkuptim të ri pas mesjetar. Përveç kësaj ai ishte astrolog, astronom, jurist, fizikant, diplomat, ekonomist matematikan, mjek, qeveritar dhe ushtarak.

Kombësia e Kopernikut që nga shekulli i 19 u bë shkak për shumë kundërshtime të ashpra. Një gje por është e qartë se ai ishte ose polak, ose gjerman. Kjo gjë pasqyrohet në emrin e tij. Në gjermanisht ai quhet përgjithsisht Nikolaus Kopernikus, për shkak të versionit të latinizuar Copernicus nga mbiemri Koppernigk. Polonisht ai quhet Mikołaj Kopernik. Koperniku ishte biri i një gruaje gjermane, kombësia e të atit është e paqartë. Qyteti i tij i lindjes Torn pak kohë pas lindjes së tij kaloi nën sundimin e mbretit polak, kështu që ai formalisht njihet si polak.

Jeta

Koperniku, biri i një tregtari, lindi më 1473 në Poloni në qytetin Torni. Në Krakov dhe shumë universitete ai studioi matematikën, astronominë, teologjinë, drejtësinë dhe mjekësinë. Që nga viti 1512 derisa vdiq, më 1543, jetoi në Frauenburg, një qytet i vogëlth në Prusinë Lindore, ku u emërua kanonik në katedrale. Koperniku në fakt është specialist i së drejtës kanunore, disiplinë në të cilën arriti gradën doktor. Puna si kanonik në katedrale i plotësonte nevojat ekonomike, kështu që mund t’u kushtohej hulumtimeve shkencore të trupave qiellorë. Astronomia ishte disiplina e preferuar e tij. Pozicioni gjeografik i Frauenburgut, që ndodhej në bregdet, e favorizonte punën ajgëtuese të tij. Kopereniku e vendosi observatorin dhe vendbanimin në një nga kullat mbrojtëse të bregut. Instrumentat e tij ishin shumë të thjeshtë, por më i madhi i vazhduesve të veprës së tij, Tiho Brahe, ishte më i lumturi i njerëzve kur i ofruan një të tillë.

Koperniku ishte më shumë teoricien se vrojtues. Ndihmesa e tij në astronomi, që është një ndihmesë mjaft e madhe, qëndron në një teori:në kundërshtim me idetë e pranuara deri atëherë, nuk është kupa qiellore që bën një rrotullim të përditshëm përreth tokës, por është toka që rrotullohet rreth boshtit të saj imagjinar, dhe përshkon në të njëjtën kohë një rrotullim rreth diellit. Koperniku arriti në këtë përfundim pasi studioi astronomët grekë e arabë, por edhe nga vrojtimet vetjake. Toka nuk është qendra e universit, por një nga planetet që rrotullohen rreth diellit. Kjo frazë e thjeshtë e thjeshtë është parimi themelor i “pikëpamjes kopernikiane për një nga miliona trupat e tjerë qiellorë. Koperniku në përfundimet e tij arriti pas shumë fakteve shkencore, por do të duhej të vinte gjysma e shekullit XIX për ta provuar atë përfundimisht.

Sot ende, anipse Koperniku vërtetoi që kjo nuk ishte e vërtetë, ne themi “ngritja”, apo “ulja” e diellit në fillim dhe në fund të ditës.

Zigmund Frojd, në një nga veprat e tij, thotë se gjatë rrjedhës së kohëve, shkenca i ka dhënë dy goditje krusmuese mendimit naiv që njeriu kishte për vlerat e tij: herën e parë, kur Koperniku nuk e pranoi tokën si qendrën e universit dhe e dyta kur Darvini provoi t’i heqë njeriut pozicionin e privilegjuar që besonte se zinte përballë botës së kafshëve. Përpara Kopernikut mendohej se dielli dhe yjet iahin krijuar në funksion të tokës dhe toka në funksion të njeriut. Kur ai shpalli se universi nuk rrotullohej rreth planetit tonë, vetëdija njerëzore pësoi një trandje shungulluese. Koperniku pati një ndikim aq revolucionar në botëkuptimin që njerëzit kishin për botën, sa vetëm bashkëkohësi i tij, Kristofor Kolombi, mund të mendohej se kishte arritur një lavdi të atillë. (Wikipedia)

Në vend të ngushëllimit për Profesorin e nderuar dhe shumë të respektuar Masar Rizvanollin – Nga Hysen Ibrahimi

 

 

Në vend të ngushëllimit për Profesorin e nderuar dhe shumë të respektuar Masar Rizvanollin, i cili ndërroi jetë me 21 maj 2020, po japim intervistën e tij, e realizuar ne vitin 2014 dhe 2016 me këtë titull:

 

TRADICIONALISHT, MËRGATA SHQIPTARE KA KONTRIBUAR SHUMË NË RUAJTJEN E VETËDIJES KOMBËTARE[1]

 

Kështu u shpreh Prof. dr. Masar Rizvanolli gjatë intervistës së tij, e realizuar nga Mone Sadiku Juniku më 8 dhjetor 2014 dhe Hysen Ibrahimi e Migena Arllati më 2 korrik 2016

Transkriptoi: Liridona Ibrahimi

 

Një intervistë me Prof. dr. Masar Rizvanollin ishte zhvilluar në vitin 2015, nga znj. Mone Sadiku Juniku, anëtare e Kryesisë së Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Artistëve Shqiptarë “Papa Klementi XI Albani” në Suedi.

 

Masar Riza Rizvanolli ka lindur në Gjakovë, më 24 maj 1933. Familja e tij fillimisht ka jetuar në Kukës, në kohën e Jugosllavisë së vjetër, kohë kur edhe shumë familje të tjera gjakovare kanë jetuar në Kukës. Pas marrëveshjes së Londrës kur u formua shteti shqiptar, Gjakova mbeti nën Serbi dhe kështu disa nga këto familje kanë mbetur atje.

Babai i Masar Rizvanollit, Riza Rizvanolli ka pasur të kryer shkollën në gjuhën shqipe, shkollë që është formuar në vitin 1915 në Gjakovë. Nëna e prof. Rizvanollit, Fitnete Rizvanolli, rridhte nga një familje intelektuale.

Prof. Masar Rizvanolli, shkollën fillore e ka filluar në Kukës. Mësuesi i tij i parë ishte Ejup Binaku i cili ishte gjakovar dhe një patriot i madh. Mësuesi Ejup Binaku kishte qenë udhëheqës ushtarak i Gani Kryeziut, i cili kishte jetuar edhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Gjakova për dallim nga qytetet e tjera, ka qenë i vetmi vend që ka pasur dy lëvizje antifashiste: Lëvizja Antifashiste Komuniste dhe Lëvizja Antifashiste Demokratike. Baza e këtyre dy lëvizjeve ka qenë te beglerët në Gjakovë. Prof. Masar Rizvanolli na thotë në rrëfimin e tij se në vitin 1940, i ati Riza Rizvanolli vendosi të kthehej bashkë me fëmijët e tij në Gjakovë, kurse vëllezërit e tij vazhduan të jetojnë në Kukës. Pra, në vitin1940 janë kthyer në Gjakovë dhe sot e asaj dite jetojnë aty. Prof. Rizvanolli prej se është kthyer nga Kukësi ka jetuar me gjyshen e tij znj. Nurije Vokshi (motra e Sabrije Vokshit, e quajtur Bije). Prof. Rizvanolli tregon se si në kohën e Enver Hoxhës kanë qenë dy personalitete të respektuara: Nënë Bija dhe Babë Muslimi (Muslim Peza).

Gjyshi i Prof. Masar Rizvanollit ishte hoxhë dhe ai nuk lejoi që nipi i tij të shkojë në shkollën e shkaut, sepse ndërkohë kishte filluar Lufta e Dytë Botërore dhe kështu Prof. Rizvanolli filloi shkollën në mejtep (shkollë fillore, ku jepej edhe mësimi i fesë për besimtarët myslimanë).

Prof. Rizvanolli është gjenerata e parë e shkollës normale në vitin 1952 në Gjakovë, me mësues Nijazi Agastrën. Prof. Rizvanolli kujton edhe shokët e shoqet e shkollës normale, siç janë: Agim Gjakova, Besim Rizvanolli, Ismet Kënduesi, Sefedin Dallti, Jashar Bajraktari, gruan e Aqif Shehut e cila tashmë është e ndjerë etj. Tri klasë i ka kryer në shkollën “Sylejman Vokshi”, një klasë e ka kryer në shtëpinë e Beglerëve në Gjakovë (te ura e Ali Pashës). Mësuesit që e kanë mësuar atëherë kanë qenë Xhevdet Shehu, Sani Hoxha (vëllau i Fadil Hoxhës) dhe një mësuese Leposava Gjurbabe. Prof. Rizvanolli me lot në sy e kujton kohën kur ishte nxënës dhe kur si të gjithë nxënësit e tjerë në fillim ikte nga shkolla dhe shkonte në shtëpi, e mësuesja Gjurbabe ka shkuar dhe e  ka marrë. Gjergj Martini ka qenë një mësues i Ballit Kombëtar, njeri shumë autoritativ i cili është pushkatuar. Gjergj Martini nuk  i ka dhënë mësim Prof. Rizvanollit por i ka përgatitur nxënësit për festën e 28 Nëntorit, Ditën e Flamurit kombëtar.

Është interesante të ceket se në shtëpinë e Bijës së Vokshit, Qemal Stafa me Ymer Pulën ishin të parët që morën iniciativën për të themeluar Lidhjen Komuniste Shqiptare të atëhershme (me shpresë se ky sistem  do t’i shërbente kombit Shqiptar).

Prof. Rizvanolli tregon se si gjyshja e tij (me të cilën ka jetuar) i ka treguar shumë përralla të cilat i kishte mësuar nga halla e saj e cila ka qenë motra e Sylejman Vokshit. Përrallat ua kishte lexuar nga librat sepse kishte qenë nxënëse e medresesë në Prizren. Medreseja ka qenë 12 vjeçare, atëherë institucioni më i lartë arsimor sepse në Gjakovë s’ka pas medrese për femra.

Libri i parë të cilin e ka lexuar Prof. Rizvanolli është libri i Faik Konicës me titull “Nën hijen e Hurmave”. Të njëjtat përralla që i ka lexuar në këtë libër, ia kishte treguar edhe gjyshja. Dhe këtu Prof. Rizvanolli bën një ndërlidhje se si motra e Sylejman Vokshit, në kohën e Sylejmanit (diku nga shek. XIX) ka ditur shkrim – lexim sepse e ka kryer medresenë, përderisa gjyshja dhe nëna e tij kanë qenë analfabete.

Shkolla normale në Gjakovë është hapur në vitin 1946 me drejtor Beqir Kastrati me origjinë nga Peja, i cili ka merita shumë të mëdha për arsimin shqip. Mësues të kësaj shkolle kanë qenë: Hasan Vokshi, Dhimitër Fullani, Ibrahim Zherka, Nebil Dino etj.

Pas normales, Prof. Masar bashkë me shokun e tij Alush Dushin, pasi nuk kishin të drejtë të shkonin për të vazhduar shkollimin në Beograd, shkojnë në Shkup mirëpo pas dy jave atje u thanë se nuk kemi vend ndaj kthehuni në vendin tuaj.

Në vitin 1952, gjenerata e parë e shkollës Normale morën vendimet e punës në të cilin shënohej se në cilin vend do të punonin. Prof. Masari u caktua të punojë si mësues në Shtime, në shkollën “Emin Duraku”. Në Lipjan u caktua Din Mehmeti me Agim Gjakovën, kurse të tjerët në qytete të tjera.

 

Fuat Rizvanolli (djali i axhës së Masarit) është doktori i parë i shkencave të matematikës në Kosovë. Ai ka themeluar Fakultetin Juridik dhe atë Ekonomik.

 

Masar Rizvanolli bashkë me Kadri Kusarin konkuruan në Katedrën e Albanologjisë, mirëpo nuk i pranuan sepse ishte kusht që duhet të kenë të kaluar edhe provimin e gjuhës latine. Pas një kohe, ky kusht ishte hequr dhe Kadri Kusari shkon në albanologji kurse Masar Rizvanolli shkon në katedrën e historisë, për të vazhduar aty deri në semestrin e dytë, e pastaj shkon në Beograd.

 

Masar Rizvanolli studion dhe diplomon në Universitetin e Beogradit, në degën e Historisë në vitin 1959.

Me t’u kthyer në vendlindje, në vitin 1959 i përkushtohet veprimtarisë arsimore, duke punuar në Gjimnazin “Hajdar Dushi” në Gjakovë (në atë kohë njihej si gjimnazi më i fortë në tërë Jugosllavinë). Ai mbante mësim edhe në shkollën e Amvisërisë dhe në shkollën Teknike të tekstilit në Gjakovë. Aty ligjëronte lëndët: histori, ekonomi politike dhe ndërtim shteti.

 

Masar Rizvanolli ka marrë bursë në vitin e tretë, në vitin e parë dhe të dytë nuk kishte marrë sepse e quanin reaksionar pasi kishte teze Bijën e Vokshit. Asim Blyta (shef i Sekretariatit  për Punë të Brendshme në Gjakovë) pas “Plenumit të Brioneve”, i kishte dhënë bursë nga rrethi i Mitrovicës me kryetar Ymer Pulën.

Prof. Rizvanolli tregon se si gjyshja e tij për Gjakovë ka qenë e vetmja çifligare[2] e cila ka pas tokë sepse i ka takuar me ligj. Sipas tij, Bijën e Vokshit e ka mbajt Esat Mekuli, Xeladin Deda që ka qenë mjek, Hajdar Jakupi, dhe gruaja e Vehap Shitës. Të gjithë këta i kanë dërguar të holla. Sabrije Vokshi (e bija e Vokshit) ka vdekur në vitin 1984. Bija e Vokshit nuk ka treguar se kush e mban, por ka thënë se e mban e motra e cila ishte gjyshja e Masar Rizvanollit, e që ky i fundit jetonte me të. Kjo deklaratë e Bijës së Vokshit, i kishte nxjerrur problem Masar Rizvanollit pasi që për këtë arsye nuk i jepnin bursën deri në vitin e tretë.

Prof. Masar Rizvanolli veçohet si njeri ambicioz dhe i papërtueshëm. Ai ishte një ndër të parët që vazhdoi studimet pasuniversitare. Ndërkohë, kishte konkuruar në revistën “Përparimi” dhe ishte pranuar në stafin e saj. Ende pa filluar punën, atij i kërkohet nga komuna e Gjakovës të mos e pranojë atë pozitë. Ishte viti 1960 – 61 kur Qamil Xuna (kryetar i komunës së Gjakovës) e thërret Masar Rizvanollin dhe i thotë pse po na lëshon gjimnazin, kush do të na i mësojë fëmijët tanë dhe e siguron se do ta dërgojnë në shkallën e tretë. Një ditë, Skender Hasimja (nip i Emin Durakut), arkitekti i parë dhe profesor universitar me të cilin Masar Rizvanolli kishte qenë shok dhome në Beograd,  ia uron faktin që po shkon në studimet e shkallës së tretë. Prof. Rizvanolli nuk e beson. Sapo kishte filluar viti shkollor dhe kishte ardhur Kolë Shiroka, ministër i Arsimit për Serbi. Ai e dërgon Rizvanollin në studime të shkallës së tretë. Prof. Rizvanolli tregon se atje e kanë trajtuar shumë mirë dhe e kanë paguar tri më herë më shumë se sa në Gjimnaz.

Prof. Rizvanolli, në shkallën e tretë,  mentor kishte Vaso Ҫubriloviçin pasi e ka pasur temën: “Historia e popujve të Jugosllavisë, koha e re – Krahinat Lindore nën Perandorinë Osmane Bosnja, Mali i Zi, Serbia, Maqedonia, Bullgaria dhe nën Perandorinë Absburge Sllovenia dhe Kroacia. Në këtë drejtim Masar Rizvanolli ka qenë bashkë me një angleze e cila kishte qenë një bëmirëse që ka jetuar në Kroaci e Slloveni sikur Mary Edith Durham. Ajo kish pasur temën “Miss Erby”, kurse Masar Rizvanolli kishte temën “Sistemi i Timarit[3] në Kosovë”. Mirëpo Vaso Ҫubriloviçi i kishte caktuar për mentor Hasim Shabanoviçin i cili ka qenë osmanisti më i madh në ish Jugosllavi, studiues me famë botërore. Ai i kishte dhënë mësim Masar Rizvanollit sa ishte student në Beograd. Disa emra të tjerë të cilët i kanë ligjëruar Masar Rizvanollit gjatë studimeve ishin edhe Vaso Ҫubriloviçi, Viktor …, Radovan Samargjiç, Hasim Shabanoviçin etj. Masar Rizvanolli tregon se sa ishte student në Beograd, në katër semestra nuk kishte mësuar histori por vetëm lëndë ndihmëse të historisë, siç janë: paelografia[4], latinishtja, greqishtja e vjetër, sllavishtja dhe osmanishtja.

 

Masar Rizvanolli ka qenë studenti i vetëm shqiptar i cili i ka marrë temat nga historia shqiptare sepse në vend të diplomës ka pasur për t’i bërë dy tema shkencore, njërën nga historia e popullit të Jugosllavisë dhe tjetrën nga historia e përgjithshme. Vaso Ҫubriloviçi ia cakton për temë: “Lidhjen e Prizrenit”. Pas shumë shfletimeve e hulumtimeve që bën, si entuziast që ishte, Rizvanolli e sheh se që të gjithë shkruajnë se Lidhja e Prizrenit është vegël e Perandorisë Osmane. Kështu shkon te Prof. Ҫubriloviçi dhe i thotë se nuk mundem ta përgatis këtë temë sepse nuk kishte material shqip. Ai i jep rekomandimin që të shkojë në Bibliotekën e Fakultetit Filozofik dhe aty ia jep në shfrytëzim krejt botimet e Shqipërisë. Aty, tregon Prof. Rizvanolli, e kam njohur për herë të parë Mark Krasniqin dhe Kadri Halimin.

 

Në vitin 1937, Vaso Ҫubriloviçi kishte shkruar një projekt për zhdukjen e shqiptarëve. Këtë fakt, Masar Rizvanollit ia tregojnë Mark Krasniqi dhe Kadri Halimi në një takim të rastësishëm sepse ai deri atëherë nuk e kishte ditur. Por për këtë projekt, Ҫubriloviçi kishte thënë se mund ta lejojnë për lexim vetëm pasi të vdiste ai.

Dhe kur Masar Rizvanolli në njërën prej ligjëratave ia tregon Prof. Ҫubriloviçit ato që kishte lexuar, ky i fundit ia kthen që nuk është ashtu siç i ke lexuar, mirëpo Rizvanolli ia demanton duke i dhënë fakte nga Pashko Vasa, nga Sejfulla Malisheva etj., dhe e lë pa fjalë Ҫubriloviçin. Në këto argumentime, Zekerja Cana ngritet dhe e ndihmon Prof. Masar Rizvanollin me fakte të tjera.

Masar Rizvanolli doktoraturën e përfundoi në vitin 1990, një temë mjaft voluminoze me rreth 600 faqe.

Shkolla e parë shqipe në Gjakovë është hapur në fund të vitit 1914. Kontribuesit e kësaj shkolle kanë qenë: Qazim Bakalli, Ibrahim Fehmiu, Sali Morina, Nimon Ferizi (që të gjithë gjakovarë). Objekti i kësaj shkolle edhe sot ekziston në mejtepin Ruzhdije[5]. Ka qenë edhe Ibrahim Kolqi në Pejë, Abdullah Hadri në Vushtri, Muharrem Domi në Cërmjan (fshat i Gjakovës), të gjitha këto në vitin 1915. Murat Muhaxhiri Gjakova ka dhënë një kontribut të madh për shkollën e parë shqipe në Gjakovë. Vepra e Pjetër Bogdanit “Ҫetta e Profetëve”, botimi i vitit 1492 në Venedik, ka qenë deri vonë në Gjakovë në shtëpinë e hoxhës. Në Gjakovë është edhe vepra “Enciklopedi” e Sami Frashërit, në shtëpinë e Xhelal Pulës. Tre profesorë të medresesë kanë dhënë mësim në Fakultetin Fate të Stambollit: Hasan Efendi Shllaku, Masar Lluka dhe Tahir Efendi Boshnjaku.

 

Jani Vretoja thotë që intelektuali më i madh në Stamboll ka qenë Tahir Efendi Boshnjaku. Ky ka shkruar veprën “Emni Vehbije” në gjuhën shqipe. Më 1907, Xhafer Kolonja në Shoqërinë e Sofjes, ka bërë deskriptimin e saj në alfabetin e Stambollit.

 

Në atë kohë nuk ka pasur femra në shkollën shqipe, ndërsa në mejtepe po. Nivelet e fillores në atë kohë janë ndarë kështu: Elifi (klasa e parë), omja (klasa e dytë), tebarja (klasa e tretë) dhe musafi (klasa e katërt). Tash së voni, Nehat Krasniqi i ka gjetur disa dokumente në teqen e Sheh Banit në të cilat shihet se kush e ka hapur shkollën.

Shkolla e parë shqipe ka zgjatur katër vite: 1914 – 1918. Kur hyri Jugosllavia e vjetër, ajo u mbyll. Në këtë shkollë është shkruajtur arabisht, mirëpo është folur shqip. Tahir effendi Boshnjaku ka shkruar me gjuhën osmanishte, e cila ka qenë gjuhë shumë e vështirë me dhjetë alfabete.

 

Në shkollën e parë shqipe, në fillim kanë qenë 30 – 40 nxënës për klasë, sistemi ka qenë nga klasa 1 – 5, e më vonë u kthye në katër klasë sepse u bë tetëvjeçarja.

Në Gjakovë, myslimanë dhe të krishterë kanë punuar së bashku dhe nuk e kanë pasur paragjykim fenë.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit ka luftuar për mbrojtjen e të gjitha tokave shqiptare, edhe sanxhaku i Novi Pazarit ka qenë me shqiptarë.

Tradicionalisht, mërgata shqiptare ka kontribuuar shumë në ruajtjen e vetëdijes kombëtare. Janë mërgimtarët, duke filluar nga Kajro ku ka qenë Ҫajupi, ata në Bukuresht e në Sofje, dhe pas 1912-ës edhe mërgata në Amerikë me në krye Fan Nolin, që nuk janë ndalur së punuari për shqiptarët.

Iniciativa për Lidhjen e Prizrenit është mënyra më e mirë e organizimit të popullit shqiptar. Ajo ka filluar prej Komitetit të Stambollit për mbrojtjen kombëtare shqiptare me kryetar Abdyl Frashërin. Në Enciklopedinë Botërore thuhet për Sami Frashërin “themelues i gjuhës dhe letërsisë moderne turke”. Veprën “Besa”, Sami Frashëri e ka shkruar në turqisht dhe Abdyl Kolonja e ka përkthyer në gjuhën shqipe. Mandej për t’u përmendur është edhe vepra “7 mrekullitë e botës” e arkitektit me origjinë shqiptare Nimar Sinani, të cilin e vrau princi indian në mënyrë që të mos shfrytëzohet si model nga dikush tjetër.

Shoqata e shkrimtarëve shqiptarë në Suedi “Papa Klementi XI Albani” i bën përshtypje Masar Rizvanollit dhe i vjen shumë mirë për botimet e kësaj shoqate. Ai ka një vërejtje që lidhet me zvogëlimin e numrit të faqeve të librave dhe këshillon që të vazhdojnë me këtë mision. Mes të tjerash ai thekson se shqiptarët që jetojnë brenda trojeve shqiptare nuk iu kanë dhënë sa duhet rëndësi shqiptarëve të diasporës. Shoqata për kthimin e shqiptarëve (me kryetar Jahja Llukën) ka qenë e para që ka bërë thirrje për formimin e ministrisë së mërgatës.

 

Një ndër aktivitetet me të cilin mburret prof. Rizvanolli është anëtarësia e tij në Shoqatën për kthimin e shqiptarëve të shpërngulur nga trojet e tyre. Plot 38 autobusë janë nisur nga pallati i shtypit dhe kanë dalë bashkë me Esat Stavilecin, Pajazit Nushin e shumë të tjerë  e iu kanë folur popullatës. Populli shqiptar, thotë profesor Rizvanolli, në botën antike ishte populli më i madh për nga territori. Në dokumentet antike, shënohen 70 fise ilire që kanë pasur një territor kompakt. Edhe kufinjtë kanë qenë natyrorë, e jo si janë tani; veriu ka qenë Danubi e Sava, në lindje ka qenë Morava deri të malet Vranos në Greqi, në perëndim deti Adriatik. Në kohën e Skënderbeut, ¼ e popullit shqiptar janë shpërngulur në Itali, pra është fjala për arbëreshët e Italisë.

Prof. Rizvanolli tregon edhe se si janë organizuar për të sjellë eshtrat e Isa Boletinit. Ai thotë se bashkë me Pajazit Nushin dhe Jahja Llukën, kanë shkuar në Mitrovicë te kryetari i LDK-së në atë kohë Latif Berisha. Në atë kohë Pajazit Nushi ka qenë nënkryeministër, dhe disa herë i ka kërkuar eshtrat zyrtarisht, por edhe pse i kanë premtuar, ata kurrë s’e kanë realizuar sepse, siç thotë profesori, ata e kanë vrarë vetë. Pra, në këtë ekip kanë qenë: Masar Rizvanolli, Pajazit Nushi, Jahja Lluka, Latif Berisha dhe Asllan Murati – Mulla Asllani (i cili kishte qenë nxënës i prof. Masar Rizvanollit). Masar Rizvanolli propozon që ta marrin edhe babain e Edi Shukriut – Muhamet Shukriun i cili kishte qenë drejtor i Entit për Monumente të Prizrenit dhe e njihte shumë më mirë vendin. Pastaj, Muhamet Shukriu bisedon me presidentin Dr. Ibrahim Rugova dhe shkon i nxjerr eshtrat dhe kthehet drejt e te Masar Rizvanolli që ta informojë se ku i ka fshehur, por ky i fundit e drejton të shkojë te Pajazit Nushi të cilin nuk e gjen aty, e atëherë shkon dhe ia jep eshtrat Mulla Asllanit i cili po ashtu ka merita të mëdha.

 

Prof. Rizvanolli tregon se si fëmijë e ka ditur nga gjyshi i tij edhe varrin e Sylejman Vokshit. Kur është bërë njëri nga përvjetorët e Lidhjes së Prizrenit, ku kryetar i komisionit ishte Pajazit Nushi, ai e kishte pyetur Masar Rizvanollin se ku e ka varrin Sylejman Vokshi, dhe ky ia tregon. Ka ardhur hungarezi i cili ka zbuluar se kryetari i Lidhjes së Prizrenit, Ymer Prizreni, ka vdekur prej goditjes.

 

Mesazhi i Masar Rizvanollit për mërgimtarët është që të mos e harrojnë kurrë vendlindjen. Prej gjitha të mirave që mërgata i ka bërë, sipas tij e ka edhe një të keqe: na ka mbjellur ndjenjën e dembelisë, në veçanti në fshatra sepse duke iu ndihmuar mërgimtarët, ata kanë pasur mjaftueshëm dhe kështu kanë krijuar një komoditet e iu kanë mbetur tokat pa punuar. Prof. Rizvanolli thotë se është më mirë që në vend të parave të gatshme për harxhim, ata t’u dërgojnë mjete për të investuar në bujqësi, ose për të ndërtuar ferma etj.

”Atdheu duhet duke i bërë njerëzit të punojnë për të!”, përfundon i nderuari Prof. Masar Rizvanolli.

[1] ”Thesar Kombëtar…”, vëllimi nr. 7, faqe 527, Botues: Shoqata e Shkrimtarëve dhe Artistëve Shqiptarë

”Papa Klementi XI Albani”, Suedi, Prishtinë, 2017

 

[2]1.Pronar i madh tokash, që i punon këto duke shfrytëzuar bujqit, pronar çifligjesh (në vendet me marrëdhënie feudale në prodhim; në të kaluarën edhe në Shqipëri). Çifligar i madh (i vogël). Çifligarët e pasur. Tokat e çifligarëve. Përmbysja e çifligarëve. Iku koha e çifligarëve.

  1. keq. Ai që shfrytëzon dhe merr nëpër këmbë të drejtat e të tjerëve, ai që sillet me egërsi e me përbuzje ndaj njerëzve të thjeshtë, ashtu si përfaqësuesit e klasës feudale. Çifligar i ri.

[3]Pronë shoqërore, toka ka qenë pronë e shtetit dhe ajo tokëështë nda në timare, zijamete dhe në hase . Timaret kanë qenë toka që kanë prodhuar 19999 akçe (njësi monetare). Zijametet kanë prodhuar 20000 deri 100000 akçe.

[4]Paeolgrafia – shkrim i vjetër.

[5]Fjalë turke që dmth gjimnazi i ulët.  Ruzh-dije ka qenë niveli ma i ulët pastaj vjen ipti-daije dhe ida-dije. Gjakova nuk i ka pas këto dy nivele tjera.

“As televizor nuk kishim, babai shkonte për të parë filmat te…”- Historia e panjohur e Sandër Prosit, kollosit të teatrit

Dashnor Kaloçi

Publikohet historia e panjohur e aktorit Sandër Prosit, i konsideruar si një nga kollosët më të mëdhenj të skenës së teatrit dhe kinematografisë shqiptare. Memorie.al shkruan se Prosi që në rininë e tij, përveç punës që bënte në klinikën stomatologjike të vëllait të tij ku shkonte shpesh për ta ndihmuar, ai kishte prirje e pasion për muzikën dhe luante bukur në kitarë, violinë, apo këndonte bukur në korin e Kishës Orthodokse në Tiranë, bashke me shokun e tij të ngushtë, Prokop Mima.

Angazhimi i tyre si “aktorë” duke interpretuar në pjesën “Vilhelm Tel” që vunë në skenë shokët e tyre më të vegjel të gjimnazit të Tiranës në vitin 1943, gjë e cila do të sillte më pas arrestimin e tyre nga komunistët në nëntorin e ’44-ës, duke u akuzuar si pjestarë të rinisë nacionaliste të Ballit Kombëtar. Dëshmitë e rralla të aktorit të ndjerë Rikard Ljarja për mikun dhe kolegun e tij, si dhe të birit, Aristidhit, i cili hedh dritë mbi disa anë të panjohura të babait të tij: nga përgatitja e roleve, jeta e thjeshtë familjare, miqtë dhe kolegët me të cilët shoqërohej, e deri te pasionet dhe hobet e tij.

Ka qënë 24 marsi i vitit 1985, kur në një nga sheshet e xhirimit të filmit “Pranverë e Hidhur”, të Kinostudios “Shqipëria e Re”, skenat e të cilit po përgatiteshin në plazhin e Durrësit, humbi jetën nga një aksident fatal, Sandër Prosi, një nga aktorët më të famshëm të skenës dhe kinematografisë shqiptare. Po cila ishte e kaluara e Sandër Prosit, ku kishte studiuar ai dhe si mundi që të bëhej një nga yjet e teatrit dhe filmit shqiptar?

Familja Prosi

Sandër Prosi u lind në 6 janar të vitit 1920 në Shkodër, ku nëna e tij, Aspasia, kishte shkuar për të qëndruar për pak kohë në familjen e saj. Sandri ishte fëmija i fundit i Jovan Prosit, nga tre djem dhe tre vajza që kishte ajo familje e vjetër tiranase me origjinë vllehe dhe kur lindi Sandri, familja e tij banonte në një shtëpi të vjetër në rrugën e “Barrikadave”. Jovan Prosi, u kujdes që t’u jepte fëmijëve një arsimim sa më të mirë. Kështu Kleanthi, vëllai i madh i Sandrit, u diplomua për stomatologji dhe pas diplomimit ai hapi një klinikë private diku afër “Pazarit të Ri” në Tiranë. Pas Kleanthit, po në të njëjtin profesion studio edhe i vëllai tjetër, Aristidhi, por ai nuk pati fatin të jetonte gjatë dhe vdiq në Tiranë në moshën 30 vjeçare, pasi ishte kuruar në një nga klinikat e Zvicrës. Vdekjen e Aristidhit, familja e përjetoi dyfish pasi të gjithë ata mbaheshin me të ardhurat e klinikës së Kleanthit dhe Arstidhit. Kur Sandri ishte në vitin e fundit të gjimnazit të shtetit në Tiranë, shpesh herë shkonte tek klinika dhe punonte, duke zëvëndësuar vëllain e madh, i cili shkonte në Bukuresht për të takuar të afërmit e familjes së tyre.

Pasioni i tij, muzika.

Ndonëse fëmijët e Jovan Prosit ishin të dhënë të gjithë pas profesionit të stomatologut, Sandri i vogël bënte dallim nga ata, pasi që kur ishte në bangat e shkollës fillore, shfaqi prirje për muzikën. Këtë pasion i’a ushqeu dhe babai i tij, i cili merrte leksione violine nga mjeshtri i madh, Ludovik Naraçi. Sandri studioi disa vite edhe instrumentat e fizarmonikës dhe kitares, madje aty nga fundi i viteve ‘30, ai mori vëndin e parë në një konkurs violine të organizuar nga Ministria e Arsimit e Kulturës së asaj kohe. Përveç muzikës, ai ishte i dhënë shumë edhe mbas kinematografisë botërore dhe asokohe ai mbildhte foto të ndryshme revistash të filmave italianë duke i koleksionuar ato. Pas mbarimit të gjimnazit në vitin 1938, Sandri mundi të përfitojë një bursë nga qeveria e Zogut, për të studiuar për stomatologji në një nga universitetet e Vjenës. Në kryeqytetin austriak, ai studio për dy vite, dhe më pas atij i’u ndërpre bursa pas pushtimit italian të Shqipërisë. Si pasojë e kësaj ai u detyrua që të kthehej në Tiranë, ku herë pas here ndihmonte të vëllanë, Kleanthin në klinikën dentare. Më pas ai shkoi në Bari të Italisë, ku disa nga miqtë e tij anti-fashistë që ishin të internuar aty, i thanë që të mos rikthehej në Tiranë, pasi aty kishte shpërthyer lufta. “Unë nuk i dëgjova këshillat e miqve të mi, pasi kisha dobësi për nënën time Aspasinë”, kujtonte Sandri lidhur me kthimin e tij në atdhe.

Prosi e Mima në 1943-in te “Vilhelm Tel”

Në vitet 1942-43, maturantët e gjimnazit shtetëror të Tiranës, ku midis të cilëve ishte dhe aktori Naim Frashëri, vunë në skenë dramën “Vilhelm Tel”. Për këtë ata kërkuan ndihmën e shokëve të tyre më të rritur, Sandër Prosit dhe Prokop Mimës, të cilët kishin jo më shumë se 3-4 vite që ishin larguar nga shkolla. Kjo premierë pati një sukses të padiskutueshëm dhe për këtë patën një meritë të madhe Prosi dhe Mima. Kjo shfaqje do të shënonte edhe fillimin e karrierës së tyre si aktorë të teatrit dhe kinematografisë shqiptare. Gjatë viteve të pushtimit të vëndit, 1939-’44, Sandër Prosi nuk u përfshi në asnjë nga forcat politike të asaj kohe, por sipas disa dëshmive, në fund të vitit 1944, ai figuronte në listat e komunistëve për t’u arrestuar, si ish-pjestar i formacioneve të rinisë së organizatës nacionaliste të Ballit Kombëtar. Madje sipas disa dëshmive, si p.sh. ajo e bërë publikisht nga Xhemal Alimehmeti, ish-eksponent rinisë nacionaliste të Ballit Kombëtar, diku aty nga fundi i tetorit apo fillimi i nëntorit 1944, Sandër Prosi me gjithë shokun e tij i ngushtë Prokop Mima, u arrestuan nga një njësit partizan dhe u dërguan në malin e Dajtit në afërsi të fshatit Priskë, ku partizanët i kishin improvizuar disa godina të vjetra si burg dhe mbanin aty shumë nga të arrestuarit e atyre ditëve. Aty nga mesi i muajit dhjetor, të gjitha të arrestuarit që ishin aty i zbritën në Tiranë dhe i “sistemuan” në dy burgjet që sapo ishin vënë në funksion, por Sandri me Prokop Mimën mundën të liroheshin, pasi përveç pjesmarrjes së tyre në pjesën “Vilhelm Tel” të organizuar nga rina e Ballit Kombëtar, nga hetimet nuk rezultoi që ata të kishin pasur aktivitet në rradhët e asaj organizate nacionaliste. Por kjo ngjarje dhe akuza si “ish-pjestar i Rinisë së Ballit Kombëtar”, do ta ndiqte Sandrin dhe mikun e tij të ngushtë, Prokop Mimën, edhe për shumë vite, pasi ata kishte filluar punë si aktor në Teatrin Popullor.

Në Teatrin Popullor

Pas mbarimit të Luftës aty nga fillimi i viti 1945, Sandri së bashku me mikun e tij Prokop Mimën, u afruan në korin e Filarmonisë së Shtetit, pasi më parë kishin dhënë “prova”, duke kënduar në korin e Kishës Orthodokse. Në korin e Filarmonsië, Sandri qëndroi deri në fundin e vitit 1947, kur u thirr për të luajtur si aktor në Teatrin Popullor. Në atë kohë u ofruan pranë atij teatri edhe aktorët Mihal Popi, Besim Levonja, Loro Kovaçi, Prokop Mima, etj. Sandri u aktivizua që në pjesët e para të vëna në skenë nga regjizori Pandi Stillu, ashtu dhe nga rusi Kriçkov. Lidhur me rolet e tij në Teatrin Popullor, Rikard Ljarja, një nga aktorët e mëdhenj të kinematografisë shqiptare, kujtonte: “Ndonëse për vetë moshën unë nuk kam pasur nderin që të luaj së bashku me Sandrin, përveç dy-tre roleve në kinematografi, di të them se ai ka qënë një njeri i jashtëzakonshëm. Roli i tij më i spikatur ka qënë ai i Horatios tek “Hamleti”. Them kështu, pasi ai ishte një rol i një njeriu të mirë si në dramë ashtu dhe në filma, është tepër e vështirë që të realziosh role si ai i Horatios, mikut të ngushtë të Hamletit. Megjithatë loja e Sandrit tek Horatio, ishte virtuoze, gjë që e bëri të shkëlqejë atë me gjithë madhështinë e tij. Sandri kishte dhunti interpretuese tek rolet në filma, të cilat fillonin që nga portreti, fiziku i tij, deri tek gjestikulacionet. Ai diti të dallojë shumë mirë filmin nga teatri, të cilat janë dy gjëra krejt të ndryshme, por ai e gjeti veten më së miri në film”, përfundon Ljarja për kolegun e tij. Sipas dëshmive të Rikard Ljarjes, por dhe kolegëve të tjerë të tij, përveç punës së madhe që ai bënte me rolet në studiot e teatrit, Sandri atë gjë e vazhdonte për orë të tëra, edhe në shtëpinë e tij. Lidhur me këtë, djali i tij i madh, Aristidhi kujton:”Babai punonte shumë në shtëpi me rolet e tija të Teatrit. Kështu më kujtohet aty nga mesi i viteve ‘60-të, ai ka punuar për afro katër vite për rolin e Otellos. Aq shumë ishte i dhënë pas atij roli, saqë edhe unë që isha i vogël, arrita t’i mësoja përmëndësh, pothuaj pjesën më të madhe të monologjeve të asaj drame. Po kështu edhe kur dilnim në xhiro në shëtitoren e Tiranës, ai shpesh përshpëriste me vete rolet e tija. Në çdo kohë ai e kishte mëndjen vetëm tek rolet”, kujton i biri, Aristidhi.

Në filmat e parë

Pas shumë roleve në dramat e pjesët e tjera që u vunë në skenën e Teatrit Popullor, me krijimin e Kinostudjos “Shqipëria e Re”, kur filluan që të realizoheshin filmat e parë shqiptarë, Sandër Prosi ishte një nga aktorët që u aktivizua me role kryesore në ato filma. Kështu Sandri, mori pjesë në filmin “Furtuna” që ishte një bashkëprodhim shqiptaro-rus, e më pas në filmin “Vitet e para” në rolin e një inxhinieri që punonte për tharjen e asaj kënete. Pas këtyre filmave me të cilat filloi kinematografia shqiptare, Sandër Prosi vazhdoi të interpretojë një galeri rolesh, ku ndër më kryesoret janë: oficer i Sigurimt të Shtetit te ”Detyrë e Posaçme”, italiani te ”Oshëtimë në Bregdet”, doktor Borova te “I teti në bronx”, Kapedani i bigës, te “Horizonte të hapura”, komunisti te “Debatiku”, babai i Zanës te “Plagë të vjetra”, si dhe role të tjera kryesore te “Mëngjeze Lufte”, “Yjet e netëve të gjata”, “Udha e Shkronjave”, “Shtigje Lufte”, “Fije që priten”, “Përballimi”, “Gjenerali i Ushtrisë së vdekur”, “Nëntori i Dytë”, “Dora e ngrohtë” etj. Nga roli i drejtorit të shkollës te filmi “Debatik” që ishte roli i tij i parë në kinematografi, e deri tek ai i fundit te filmi ”Pranverë e Hidhur” në vitin 1985, që Sandri nuk arriti ta përfundojë, ai shënon 29 role nga më të arrirët të kinematografisë shqiptare, të cilat kanë hyrë në fondin e artë të filmit shqiptar. Po kështu përveç këtyre, nga viti 1947 e deri në vitet e fundit të karrierrës së tij artistike, Sandër Prosi luajti edhe mbi 100 role në teatrin shqiptar.

Si jetoi Sandër Prosi?

Ndonëse Sandër Prosi pati një ngritje të shpejtë si aktor duke u bërë një nga më të njohurit e kinematografisë shqiptare, ai bënte një jetë krejt të thjeshtë. Ai së bashku me familjen e tij, nga bashkëshortja Filomena dhe dy djemtë Aristidhi e Adriani (të dy muzikantë) deri në vitin 1976, kanë banuar në një shtëpi të vjetër tiranase, e cila kishte vetëm një dhomë e një guzhinë, te rruga e “Barrikadave”. Në vitin 1976, shteti u detyrua që t’i jepte një apartament më të zgjeruar aktorit të madh Sandër Prosi. Në atë shtëpi, Sandri përgatiti pjesën më të madhe të roleve të tija, ku spikati ai i Otellos, për të cilin i’u desh katër vite punë. Prosi nuk e kishte kurrë zakon të ankohej për kushtet në të cilat banonte dhe punonte. Ndonëse ishte një nga më të famëshmit e kinematografisë shqiptare, nuk kishte televizor në shtëpinë e tij dhe shumë nga filmat e kohës ishte i detyruar që të shkonte për t’i parë tek i vëllai Kleanthi. Siç tregojnë kolegët dhe familjarët e tij, Sandër Prosi ishte i mbyllur në vetvete. Lidhur me këtë djali i tij Aristidhi kujton: ”Babai bënte një jetë të rregullt familjare. Ai nuk pinte alkol, ndonëse frekuentonte zakonisht barin e “Vollgës” dhe atë të katit të tretë në Pallatin e Kulturës, që ishin dhe dy nga lokalet ku ai shkonte zakonisht me kolegët e tij artist, (nga miqtë më të afërt kishte Prokop Mimën e Naim Frashërin) dhe pinte rreth shtatë-tetë kafe në ditë, të cilat i shoqëronte me tre paketa cigaresh”.

Pasionet e Sandrit

Ashtu si gjithë njerëzit e tjerë dhe Sandër Prosi në jetë, kishte hobet e pasionet e tija. Lidhur me këtë, i biri Aristidhi, kujton:”Im atë që nga rinia e tij, kishte një pasion për zogjtë, gardelinat dhe kanerinat. Ai i mbante ato nëpër kafaze në shtëpi dhe kujdesej shumë për to. Një herë kur në teatër ju desh një kanarinë, ai mori një nga ato të shtëpisë dhe u bë shumë keq kur atë ia hëngri macja, ngaqë dikush nga kolegët e tij i kishte lënë derën e kafazit të hapur. Po kështu babai nuk i’u nda kurrë muzikës, pasionit të parë të tij. Ai mbante në shtëpi një numër të madh disqesh gramafoni me muzikë klasike dhe operistike, ku më shpesh kishte dëshirë të dëgjonte simfoninë pastorale të katërt të Bethovenit. Një pasion të madh kishte dhe për librat, ndonëse për vetë natyrën e punës së tij, nuk kishte shumë kohë të lexonte. Përsa i përket kinematografisë botërore, im atë kishte idhull, aktorin e madh francez Zhan Gaben, ndonëse nuk mbante foto të tija në shtëpi, për vetë rrethanat e asaj kohe. Sa herë kishte shfaqe, na merrte me vete e pas mbarrimit të saj, ne e prisnim aty përpara ish monumentit të Stalinit. Babai nuk e kishte kurrë për zakon që të shante njeri, e aq më pak kolegët e tij. Aktori i madh Sulejman Pitarka thonte shpesh: “Unë nuk kam lënë njeri në teatër pa bërë fjalë, por me të vetmin që nuk u fjalosa kurrë, ishte Sandër Prosi dhe kjo jo për meritën time”.

Vdekja aksidentale

Aktori i madh Sandër Prosi, vdiq krejt papritur në moshën 65 vjeçare, kur ishte në kulmin e energjive të tij krijuese. Ka qenë viti 1985 kur ai ishte caktuar që të lunate një rol tek filmi “Pranverë e hidhur”, të autorëve Luan Rama e Muharrem Fejzo. Skenat e xhirimit të atij filmi, ishin vendosur në ambientet e plazhit të Durrësit, në hotelet e të cilit ishte akomoduar dhe trupat e aktorëve. Paraditen e 24 marsit, teksa Sandri po dilte nxitimthi nga dhoma e tij e hotel “Adriatikut” ku po studionte skenarin, humbi jetën në mënyrë tragjike. Të nesërmen e asaj dite, në një nga sallat e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, pranë arkivolit me trupin e tij u bënë homazhe nga kolegët, miqtë, shokët dhe qindra banorë të Tiranës, të cilët e përcollën aktorin e madh për në banesën e tij të fundit. Për kontributin e tij të madh në zhvillimin e artit tonë skenik e kinematografik ai është nderuar me titullin e lartë “Artist i Popullit”, me çmime të Republikës dhe urdhra e medalje të tjera. Në 25-vjetorin e vdekjes së tij, aktori i madh Sandër Prosi, u dekorua nga Presidenti i Republikës, me Urdhrin “Nderi i Kombit”, ndërsa në 24 shkurt të vitit 2017, ai u nderua me urdhërin “Gjergj Kastrioti Skënderbeu”, pas vdekjes./Memorie.al

 

Miqësia jonë me Maks Cikulin Nga Elida Buçpapaj

 

Ndarja e parakohëshme nga jeta e Prof.Dr.Maks Cikulit ka shkaktuar dhimbje të thellë jo vetëm për Familjen, të afërmit, kolegët, miqtë e shokët, por tek të gjithë shqiptarët që e kanë njohur profesionistin e shkëlqyer, shkencëtarin, mjekun humanist, njeriun e palodhur, intelektualin elitar, shtetarin me integritet.

Maks Cikuli një personalitet i rrallë që ia dha kontributin e tij të palodhur shkencës shqiptare, mjekësisë shqiptare, pacientëve, shteti dhe qytetarëve shqiptarë.

Ai ishte nga të vetmit, në mos i vetmi, që solli në politikë dimensionin e intelektualit, duke dëshmuar se atij i mjaftoi personaliteti i tij edhe në detyra të larta partiake dhe shtetërore, duke dhënë kontributin e tij të vyer në postet që pati dhe duke mos përfituar për veten e tij asgjë.

Cikuli u bë ministër i Shëndetësisë në vjeshtën e vitit 1994, pikërisht në kohën kur kishte shpërthyer kolera dhe çdokush mund t’i trembej përballjes me një situatë të tillë të pashembullt dhe në rrethana tejet të acaruara politike të asaj kohe.

Ai u dëshmua gjakftohtë shembullor në komunikimin dhe bashkëveprimin me mediat dhe arriti ta administronte situatën në mënyrën më të përkryer, duke krijuar në publikun e gjerë shqiptar qartësinë e duhur dhe gjendjen e duhur shpirtërore të përballimit të kolerës.

Të vetmet reforma që u bënë në sistemin shëndetësor të Shqipërisë në gjithë këtë periudhë të tranzicionit ishin ato që i ndërmori dhe i kreu Maks Cikuli. Para tij dhe pas tij në krye të dikasterit të shëndetësisë ishin përgjithësisht njerëz që ose nuk kishin të bënin me shëndetësinë, ose ishin të paaftë dhe të korruptuar.

E ka shkruar edhe Profesor Petrela, Shqipërisë i duheshin njerëz si Maks Cikuli. Ai ishte një personalitet me shumë shokë dhe miq nga elita intelektuale e mjekëve dhe nga elitat e tjera intelektuale në Shqipëri, pa e ndjerë asnjëherë nevojën të bëhej pjesë e klaneve përfituese të asnjë kategorie apo grupimi, pa u bërë asnjëherë pjesë e tyre. Sepse intelektualëve të mëdhenj, njerëzve të mëdhenj, siç ishte Maksi, gjithmonë iu mjafton personaliteti i tyre.

Kur klanet brenda Partisë Demokratike e mënjanuan, Maks Cikuli vazhdoi të mbante të njëjtin pozicion ndaj kësaj partie dhe njerëzve të saj deri në fund të jetës. Dhe nuk e ndryshoi qëndrimin ndaj kundërshtarëve të së djathtës.

Vetëm me njerëz si Maks Cikuli, Shqipëria mund të bëhet.

Maks Cikuli vjen nga një familje intelektuale, bir i dy mjekëve, i mjekut dhe shkrimtarit Zisa Cikuli dhe Zonjës Rachel Cikuli, në venat e tij rrjedh gjak shqiptar dhe hebre, një lidhje e mrekullueshme.

Kur Maks Cikuli është larguar nga kjo jetë, ne miqtë e tij ndjejmë boshllëk, pikëllim, por edhe krenari. Se e kemi patur Mik një njeri të tillë!

Miqësia e familjes tonë me Maks Cikulin ka në themel miqësinë e poetit Vehbi Skënderit, tim eti me mjekun dhe shkrimtarin Zisa Cikuli dhe bashkëshorten, mjeken Rachel Cikulin, një miqësi që ishte e shtrirë në rrethin e shkrimtarëve Sterjo Spasse e Nonda Bulka. Ishte një rreth vicioz shkrimtarësh që e vlerësonin, e çmonin njëri-tjetrin dhe që në momente të vështira i qëndronin pranë njëri-tjetrit.

Im atë pritej e përcillej në Familjen Cikuli, në Familjen Spasse, në ditët kur në fytyrën e tij përplaseshin dyert e të afërmëve tanë!

Im at, poeti Vehbi Skënderi i falej dhe i ishte mirënjohës tërë jetës miqësisë së miqve të tij sikur Marcel Proust kur thotë “Le të jemi mirënjohës ndaj miqve që na bëjnë të lumtur; ata janë kopshtarët që e bëjnë shpirtin tonë të lulëzojë “, në ditë kur bota duket e pashpresë.

Kaq sinqerisht duheshin dhe vlerësoheshin sa këtë dashuri të sinqertë e kishin përcjellë si edhe tek ne fëmijët, ne tek fëmijët tanë e kështu me radhë.

Tranzicioni i ka ndarë shqiptarët nëpër botë, por miqësitë e vërteta rrojnë gjithmonë e trashëgohen !

Dy mesazhe të shkëmbyera sapo kishte hyrë 2018 rezultojnë midis nesh të fundit, por dashuria, vlerësimi dhe respekti do të shkojë brez pas brezi, si trashëgimi tek fëmijët e familjeve tona, të Maksit, të Ilindenit, tanët e me rradhë…

Te dashur Elida e Skender,
Ju urojme Gezuar Vitin e Ri!
Rastesia e solli qe ne kete moment te jem me Ilinden Spassen duke folur per prinderit tuaj te ndjere e shume te nderuar.
Qe te gjithe ketej ju urojme shendet e begati.
Maksim Cikuli

Sent from my iPhone

Të dashur Maksi dhe Ilinden,
Ju flm shumë për këtë mesazh të bukur.
Prinderit tanë duheshin, çmoheshin dhe e respektonin shumë njëri-tjetrin.
Miqësia e tyre e shenjtë është trashëgimia jonë dhe e brezave që vinë.
Ne ju duam dhe ju çmojme ad hoc, ju e supermeritoni natyrisht, por ne na mjafton qe jeni bijte e Xhaxhi Zisës dhe Xhaxhi Sterjos.
Urimet me te mira per 2018!
Gëzuar! Me shendet e begati.
Kur t’ju bjere rruga ne Bazel, tek ne jeni ne shtepine tuaj.
Perqafimet tona
Elida dhe Skënderi

Jeta vazhdon dhe brezi i ri pastë një jetë të bukur, të angazhuar për të ndryshuar vendin sikur ka qenë në ëndërrat e gjyshërve dhe të prindërve !

Pa harruar kurrë Miqësinë! Miqësia nuk është ajo që të vjen pas kur je në majë të pushtetit apo suksesit, miqësia është ajo që në çdo rrethanë të jetës nuk të largohet kurrë!

 

VIJ ATY MIDIS JUSH PËR TË KUJTUAR VEHBIUN E DASHUR NË PËRVJETORIN E SHKUARJES SË TIJ Nga ZISA CIKULI, shkrimtar, mik i ngushtë i poetit VEHBI SKËNDERI

 

Profesor Mentor Petrela: Maksim Cikuli, eulogji për një shok

“U largua nga detyra i ndershëm, vetëm me dy monedhat për…”- Profesor Mentor Petrela mesazh prekës për ndarjen nga jeta të ish-ministrit Maksim Cikuli

 

Maksi shoku i jetës për të tre së bashku me Bernardin, u largua pas një sëmundje të rëndë që nuk arriti ta kronicizojë me gjithë përpjekjet e kolegëve. Nuk e kisha menduar se do shkruaja por ky është realiteti i jetës. Lindi në Korçë nga një familje e nderuar, i ati Dr. Zisa mjek e shkrimtar dhe e ëma Dr. Rashel Cohen pediatre nga hebrenjtë që lanë Spanjën në shekullin 15 dhe u vendosën në Perandorinë Osmane.

U edukua në Tiranë ku jetoi fëmijërinë gjimnazin dhe studioi Mjekësinë ”Cum Laude”.

Pas një eksperience kurajoze me Zanën për katër vite në Kukës ku la mbresa, studioi dhe u diplomua në Paris nën kujdesin e veçantë të Jean Frezal, gjenetist ndërkombëtar, në spitalin Necker.

Jeta e solli që në komunizëm edukimi familjar ishte baza me solide në mbrujtjen e karakterit në shpërndarjen e informacionit, leximit me qarkullimin e brendshëm të letërsisë së ndaluar nëpërmjet bibliotekave  familjare. Ezoterizmi në këtë drejtim krijonte avantazhin e njohjes së klasikëve mbi modernen që u thye pas viteve ’90.

I ftuar nga Z.Berisha, njëkohësisht koleg pranoi detyrën ad hominem të Ministrit të Shëndetësisë në qeverinë Meksi 1993-1997 për të kryer reformat themelore në shëndetësi dhe u rikthye në kabinetin e tij në 2006.

U largua nga detyra i ndershëm vetëm me dy monedhat për të paguar Karonin kur ta pyesë: ”Kush është ai që i la mjerimet e kokëçarjet dhe erdhi këtu të gjejë prehje?”

Koha do ta tregojë se të bërit shtet kërkon shtetar si Maksim Cikuli që grekët e vjetër zbrisnin  tek Hadi  mbretëria e të vdekurve e  kërkonin aty kur mërziteshin nga shterpësia njerëzorë mbi tokë sipas Aristofanit.

Në vazhdim jetoi i gëzuar me Zanën, familjen, prindërit, një privilegj në kontekstin e ndryshimeve të klimës së kulturës e sjelljes në shoqërinë post komuniste.

Shpesh kohët e fundit citonim Ernest Becker ”Denial of Death” që e përballonte me humorin e tij karakteristik hebraik

Në shkollën fillore ”Murat Toptani” jam njohur me Maksin dhe më pas nuk u ndamë, ishte i vërtet, përbuzte sjelljet narcisike, vulgaritetin, detyrat i kryente me seriozitet deri në fund pa fjalë duke zbatuar privatësinë pa të cilën nuk ka liri thoshte. Revoltohej kur politika rrudhte dhe i zë frymën opinionit publik, einpolitizieren të Hana Arendt.

I përkushtohej studentëve, një herë Grejs Kadare biologe në Paris më patë thënë se metodologjinë e shkrimit të tezës shkencore nuk e kam mësuar këtu por e kam nga profesor Maksi.

Drejtoi departamentin e pediatrisë të Fakultetit të Mjekesisë duke e orientuar drejt modelit francez si frankofil që ishte, ndërkohë përktheu së bashku me Zanën ”Samarkanden” të Amin Maalouf.

Miqtë, të dashurit, kamaraderia do të kenë shumë të tregojnë se sot më janë shteruar fjalët nga lotët.

Do ta thërres si grekët e vjetër që të më dëgjojë ”Maksi, Maksi, Maksi”

Ndjesi për Rashelin, Zanën, Julin, Sarën, familjen…./