VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Komentet

BESTSELLER – Tregim nga Konstandin Dhamo

Unë po vija rrotull tregut të fshatarëve , për të blerë gjësendi, kur ndieva drithmat dhe, më pas dëgjova edhe La Boheme nga celulari im, këllëfin e të cilit e mbaja të kapur të rripi i gjerë i pantallonave. Po vija rrotull dhe po shihja pirgjet e domateve, specave, trangujve dhe qepëve, që fshatarët tanë të politizuar, nuk i prodhojnë vetë. Merre me mend, po nënqeshja, fshatarë bij fshatarësh, të sapoçliruar nga bujkrobëria komuniste, që shesin perime të importuara dhe, kësisoj, ndonëse përbëjnë treçerekun e popullsisë në vend, nuk ushqejnë dot veten, pale ne të tjerët…

Por m’u desh të hap celularin pra dhe të përqëndrohem te biseda që do bëja, prandaj u rrutullova pothuaj mekanikisht, që t’u ktheja krahët fshatarëve , por ja që u përballa me atë shitësin plak të ulur në sy të diellit, shitësin me pamje dhe sjellje si të një komediografi klasik, me ata flokët plot nyja nga të pakrehurit, vetullat e trasha dhe buzëqeshjen shpotitëse, i cili mbante përpara vetes ca lugë të stërgjata druri me bilbil në bisht, çekanë gjithashtu prej druri për të rrahur mish dhe, ndanë këtyre, fare dukshëm, sigurisht fare dukshëm, bar miu, apo fostoksinë, siç është bërë zakon të quhet më së shumti sot, të cilën, fare pak, besoja, se ia blinin vërtet për të mbytur minjtë …

Tronditesha dhe revoltohesha kur shihja t’i afrohej këtij plaku ndonjë femër e re, e veshur dhe e grimuar veçanërisht bukur, si për herë të fundit, e cila, duke u shtirur sikur kryente një porosi të tjetërkujt, i kërkonte fostoksinë, barin e miut pra, tabletat me atë shkëlqimin lëbyrës dhe tinëzar, me të cilin do të vetëhelmohej, fjala vjen, për shkak të një dashurie të prishur fatalisht, me gjasë sipas një recete të telenovelave…

Nuk vura re, pra me kujdes, nëse i qe përqasur plakut ndonjë femër e hijshme, apo edhe ndonjë nënë mjerane gjishterur, që pranonte më mirë të vdiste, sesa të përballonte vështrimet e shuar të fëmijëve të saj të uritur…

  • Hë, Parid, ç’thuhet ? Ke një aftësi të mbinatyrshme për ta kaluar nervozizmin tënd te sinjalet e celularit të tjetrit. E mora vesh menjëherë që mezi po pret të shprehesh .
  • Po edhe ti ama, mezi e hap atë dreq celular ! Ku je, çfarë po bën? Hidhesh dot gjer tek Killing Time të pimë një kafe?
  • Jo, nuk mundem…
  • Atëherë dëgjo…
  • Fol, fol, se t’i paguajnë të tjerët faturat e celularit ty…
  • Ajo gazetarja që jep lajmet e mbrëmjes te X5 – sa ; e ke parasysh, më ka dhënë romanin e saj …
  • Ç’roman, po thua ! Ajo nuk ka shkruar kurrë…
  • Duro, çdo gjë ka një herë të parë. Romanin ajo do të shpërndajë për shitje nëpër librari pas një jave; por, mua ma dha ta lexoj dhe t’i bëj, kuptohet , publicitet.
  • Nga unë ç’kërkon ? Apo thjesht ke nevojë të shprehesh ?
  • Po ! Unë do ta këshilloj të mos bëjë më sprova të tjera letrare dhe të mos humbasë më kohën kot. Por librin nuk do t’ia lexoj fare, sepse nuk kam ndër mend të enjtem nga budallallëqet e saj. Dakord ?
  • Ku të gjeti ty ajo, Sara, a si e quajnë ?
  • S’di ta them me siguri përse më zgjodhi mua për t’ia vlerësuar librin; ndoshta ka gabuar ?
  • Zor se gabon një femër. T’i ka lexuar dhe ato që t’i boton nëpër gazeta dhe, pa e kuptuar as ajo vetë, ka filluar të të dashurojë .
  • Jo, mor’ aman ! Unë vetëm sa e përshëndes ftohtësisht kur e shoh në rrugë, apo gjetkë.
  • Sidoqoftë , librin lexoja .
  • Aspak ! Dhe di të jem i prerë dhe i ashpër; ke emër të mirë, do t’i them, si gazetare; përse kërkon të fëlliqesh me gjëra që nuk di t’i bësh?
  • Kujdes nga bythët e asaj; i ka vërtet të mëdha, por asnjë mashkull nuk ka ndër mend ta këshillojë të dobësohet. Pastaj ka edhe sy që i shkëlqejnë ca si shumë .
  • Nuk tundohem unë nga bythët e një provincialeje, që u përkëdhelet politikanëve pa pikë turpi ! Ç’bëhet, pash Zotin; bythë alla Kardashian, apo…
  • He he ; janë trendi më dalldisës i kohës sonë bythët plako ! Dikur femrave bythëmëdha , u vinte zor edhe kur vinin rrotull …

Futa celularin në këllëf, me po atë gjest që do të fusja edhe një kobure dhe, u përqëndrova te shitësi plak, të cilit, sakaq i qe afruar një blerës i huaj, që jepte e merrte  me duart e tij të mëdha dhe eshtake, pa mundur të shpjegohej sado pak se çfarë kërkonte të blinte. Provonte tingujt që nxirrte bilbili me një vrimë në fundin e bishtit të një luge dhe tundte kokën dhe ngërdheshej. Po e vështronin haptazi me kureshtje disa fshatarë,  por ai asqë donte t’ia dinte që dukej qesharak para tyre. Ndoshta ishte ndonjë nga ata europianët e ODIHR-it, apo OSBE –së, pata qejf të dyshoj unë, ndonjë nga ata që del këtu në treg për të përmbushur kërshëritë apo dëshirat e tij ekzotike. Por ç’faj kishte ai ? Fajin e kishte dielli mesdhetar që ia tralliste trutë keq pas ditëve të brymta boreale, që kishte kaluar tërë jetën, atje në vendin e tij, në skajin verior të Europës…

Megjithatë shpeshherë Po – ja , ose Jo – ja e këtyre emisarëve, kishte për Shqipërinë aq rëndësi, sa ç’kishte për gladiatorët e Romës së Lashtë gishti që ulej poshtë apo ngrihej lart, sipas humorit të Çezarit…

Në mbrëmje, tek po rrija shtrirë në divan, dëgjova Sarën, gazetaren e X5 – sës dhe tashmë edhe autore e një romani, që lexoi këtë lajm:

FL dyzet vjeçe, nënë e pesë

fëmijëve

vdiq sot

rreth orës trembëdhjetë  në spitalin

civil pas një helmimi të rëndë

me fostoksinë.

 

Pastaj ngriti sytë nga letrat dhe shtoi me ironi jashtë teksit që kishte përpara :

 

mesa  duket fostoksina te ne

ka ndërruar destinacion…

 

Jo më kot është shkrimtare, nënqesha, por duke e parë me vëmendje në fytyrë pyeta veten shumë seriozisht : çfarë ka shkruar në atë romanin e saj kjo gazetare që përgatit çdo ditë veçse lajme me kriminelë, me hajdutë dhe politikanë të korruptuar, me trafikantë droge dhe prostituta, me emigrantë shqiptarë që vrasin njeri – tjetrin dhe të pashpresë që varen, apo helmohen ?

Eh, do ta marr vesh. Madje, edhe po të mos dua. Kushedi, ku e kishte blerë barin e miut ajo qyqarja, që nuk paskësh pasur asnjë mundësi të shlyente borxhet që veçse i shtoheshin ? Ku t’i ketë ardhur më për mbarë; o te ndonjë plakaruq i palarë, o te ndonjë farmaciste spitullaqe, që pasi të merr paratë, asqë do t’ia dijë nëse ia fusje ose jo vetes …

Duke ecur zigzag nëpër trotuaret e Bllokut, gjithë tryeza, karrige dhe kalimtarë që lëviznin kuturu, u  kujtova menjëherë përse kishin filluar ta mbiquanin Pigal, këtë ish lagjen integrale të byroistëve, me të parë femrat me nga një çikë minifund dhe me nga një bluzë që u linte jashtë gjoksin dhe kërthizën, pale pastaj hotelet me mjedise dhe shërbime konfidenciale. Megjithatë, si shpejt për ta mbajtur këtë emër…

Por dëgjova La Boheme nga celulari im !

  • Ç’kemi zoti Parid ? – e pyeta me mahi.
  • O, shumë gjëra. Për shembull, e lexova librin e Sarës, asaj gazetares.
  • Po ti sikur asqë do të denjoje …
  • Eh, kuturisa dhe e lexova. Por ne nuk e paskëshim njohur Sarën .
  • E njohe ti dhe t’u duk e lezetshme, hë ?
  • Ç’e pyet! Hëngrëm edhe një drekë bashkë te Rogneri, që e quajtëm drekë pune, por kuptohet, më pas …
  • Sa mirë kështu, me dreka e kafe pune.
  • Romani nuk ishte i keq; dukej fare i lehtë në fillim, por kjo s’ishte përveçse një përshtypje e gabuar dhe, më pas kujtoheshe se, edhe vetë jeta, skema të thjeshta loje të ofron, pavarësisht se jemi ne ata që na pëlqen të intrigojm, të rrezikojmë dhe të komplikojmë…
  • Posi; ah, mercenarët e dreqit !
  • Romani lexohej me një frymë, stili ishte i rrjedhshëm, dialogët të natyrshëm dhe fjalët të përdorura në kuptimin e tyre të drejtpërdrejtë…
  • Hej, nuk je duke dhënë intervistë përpara kamerave !
  • Rrëmbehet i shkreti njeri dhe harron…
  • Sikur the se, kishte stil ?
  • Epo tani nuk ka meritë që s’jepet lehtë. Ja, fabula fare – fare shkurt: nënë e bijë …
  • Obobo, Daniel Steel ! Ç’model i keq !
  • Prit ! Nënë e bijë, të dyja të divorcuara, njohin të njëjtin mashkull, një tip flegmatik, që i merr në qafë me paraqitjen e tij dhe me paratë që nuk merret vesh nga i burojnë. Por ky biri i kurvës ( po e quaj unë kështu, kuptohet ) në fillim lidhet ngushtë me t’ëmën e vajzës, me kurvën plakë, ha ha ha ! Me një fjalë edhe fundjavat i kalojnë bashkë shfrenueshëm: alo, po më dëgjon ? E pra , në një apartament buzë detit, diku andej nga Golemi. Apartamenti që ajroset për mrekulli edhe pa ndihmën e kondicionerëve, ka një verandë të gjerë gjithë dritë dhe fllad, ka bredha dekorativë gri të mbjellë në vazo të mëdha qeramike dhe, sigurisht që bie nga ana e detit.
  • Më duket sikur e kam lexuar qindra herë !
  • Mos u nis nga subjekti; bëhet fjalë për një këndvështrim krejt të ri; është një femër që rrëfen ; ai tipi lidhet më pas, siç edhe pritej me vajzën, nëna e saj e miraton këtë lidhje, dhe e nxit, por asnjëherë nuk bëjnë seks të tre njëherësh. Ruajnë si të thuash një lloj etike. Inçest ? Nuk ka inçest në asnjë lloj kuptimi: mos u tall ! Ai nuk martohet me nënën zyrtarisht, martohet me vajzën në fund dhe nëna e dhembshur merr pozicionin e vjehrrës së kujdesshme…
  • Ah, që do të vdes e nuk do të më varrosë kush !
  • Ç’të të them; ka Audi dhe Ferrari, buzë të kuqe, tanga, parfume përndezës, vjeshtë tiranase, pishina blu, linja të largëta avionësh, suvenire, por na ndiq, na ndiq sonte në televizor te X5 pra, te ekrani i Sarës ! Jemi tre shkrimtarë që do të flasim për librin. Nesër ai shpërndahet nëpër librari. Nxito ta blesh, ha ha ha …

Kalova përsëri te tregu i fshatarëve dhe po mendoja çfarë të blija, ndërkohë që, si shpeshherë, po e pyesja edhe veten se, nga më buronte gjithë ajo ngasje për të bërë pazar?

Por sa e çuditshme; këta fshatarë shitës, edhe sikut t’i pikturoje me vërtetësi dhe saktësi në kuptimin anatomik të fjalës, prapëseprapë tabloja do të të dilte surrealiste, ashtu me ato mustaqet dhe hundët prapa specave dhe trangujve, me ato sytë e picërruar prapa qepëve, apo edhe me ato faqet e fryra prapa kuqërrimit hemorragjik të domateve…

Në këtë orë zakonisht Paridi shkon te Killing Time për kafen e dytë dhe, shih kur t’i bjerë celularit ! Sa shumë e ngriti zërin atë natë në televizor, sa i prekur u shfaq dhe sa i përgjëruar; nuk e hoqa librin e Sarës nga dora, deklaroi, gjersa e mbarova e më ra përtokë …

Por shih, shih kur të më marrë, e të më pyesë : E more vesh ? Dhjetëmijë kopje u shitën sa hap e mbyll sytë. Vdiqën libraret nga blerësit…

Po Sara  vetë ? Sara me siguri është e lumtur që u gdhi shkrimtare si rrallëkush, megjithatë, në mbrëmje lajmet do t’i nisë patjetër me ndonjë kronikë të zezë vrasjesh, vetëhelmimesh apo dhune brenda familjes  në sy të të miturve…

E pastaj ? Çfarë i nevojiteshin asaj në libër gjithë këto mynxyra ?

Bleva çfarë munda, por nuk po e merrja dot vesh, përse më dukej vetja fajtor ? Megjithatë, vendosa të mos kaloja andej nga rrinte i ulur në diell ai shitësi plak i barit të miut, apo i fostoksinës, siç quhet sot më së shumti , sepse do të nervozohesha shumë, po të shihja pranë tij ndonjë femër të bukur, apo ndonjë nënë të mpakur si rreckë e shtrydhur !

Pale pastaj ndonjë nga ata emisarët, duke i rënë bilbilit po në një vrimë ! A. por filloi La Boheme…

2000

KOSOVËS SË PALUMTUR – Poezi nga ATDHE GECI

 – Poezi nga libri “Indi dhe qenia”

Popull, a ke frikë nga oligarkët e tu,
apo je në letargji dhe s ́flet dot. Liria
sytë i ka me lot, e zemrën të thyer
Popull, pse hesht, ç ́bela të ka zënë
jashtë bie shi dhe bie borë, era fryn
ku iku zoti Diell, apo nuk ishte këtu
Popull, pse nuk ngritesh si ngahera
mos të ka zënë trishtimi, apo dehja
Popull, thuaje të vërtetën, mos hesht
bijtë tuaj janë ata që po t´nënshtrojnë
Kosovë, ç ́të bëjmë me këtë liri të
vockël, tragjike, pa shpresë, pa punë
Ç ́të bëjmë me oligarkët e panginjur
ritmi i epokës sonë po ngadalëson
Pyes, a ka kuptim atdheu të jet kaq i
varfër, me aq shumë vrasje e drama
pse Kosova sot është aq e palumtur
pse njerëzit tanë vriten dhe vetvriten
Popull, a kemi ne atdhe dhe ku është
demosi, duhet të japë një përgjiigjje
ngritu populli im, mos rri në gjumë
mjaft ia kemi pirë lotët njëri-tjetrit
Nën qiell të Kosovës Iliriane, vrasin
rrufetë, zihen vetimat me bubullimat
Popull, duhet të japësh një përgjigje
Zoti Diell, mos ik, ku humbe, ku?
Një diell është dielli i atdheut tonë,
gjeografi e Atdheut fillon tek njeriu!

Atdhe Geci, 2020

QIRINJTË – Poezi nga KONSTANTIN KAVAFIS – Përktheu FASLLI HALITI

 

 

Janë  ditët e ardhshme para nesh

si një rresht qirinjsh  të ndezur –

të artë, të ngrohtë e gjallërues.

Mbeten prapa ditët e së kaluarës

rresht i dhimbshëm i qirinjve të shuar:

më të afërtit çojnë akoma tym

të ftohtë, të holluar, e të përdredhur.

Nuk dua t’i shoh: më dëshpëron pamja e tyre,

më shqetëson kujtesën drita e tyre e lashtë.

Dhe shikoj përpara qirinj të ndezur.

Nuk dua të kthehem, ngaqë s’dalloj në një drithërimë,

si zgjatet shpejt linja e errët,

se si rriten shpejt qirinjtë e mi.

 

 

Përktheu: Faslli Haliti

PËR AQ SA KE BRENDA VETES – Poezi nga KONSTANTIN KAVAFIS – Përktheu FASLLI HALITI

Dhe nëse s’mund të jetë ajo që ti dëshiron

Kërko së paku

atë që ke brenda vetes:

mos e prish në shumë biznese me njerëzit

me shumë fjalë në një vajtje-ardhje plot tension.

 

Mos e prish duke e sjellë në mëshirë

të fatit të lojës së përditshme

të pa mend të takimeve

dhe ftesave

derisa ta bësh atë një të huaj të mërzitshme.

 

      

 

Përktheu: Faslli Haliti

MOS HARRO, TRUP … – Nga KONSTANTIN KAVAFIS – Poezi nga FASLLI HALITI

 

 

Kujtoj, jo vetëm sa i dashur, ke qenë, o trup,

jo vetëm krevatet ku je shtrirë,

por edhe dëshirat që ty

të shkëlqenin në sy,

dridheshin në zërin tënd – të kthyera më kot

nga disa pengesa krejt si në rastësi.

Tani që gjithçka është pjesë e së kaluarës,

si të ishe e lejuar

edhe për ato dëshira – që të shkëlqejnë

drejt në sy, mos i harro,

dridhen në zërin tënd, për ty, mos e harro, trup.

 

 

Përktheu: Faslli Haliti

MBI ANIJE – Poezi nga KONSTANIN KAVAFIS – Poezi nga FASLLI HALITI

 

 

Në këtë shenjë të lehtë grafike

Skicuar shpejt në bordin e anijes

Gjej, po ato karakteristika të saj.

 

Ne të rrethuar nga deti Jonik,

Pasditja  e magjepsur,

Tiparet e saj. Por e bukur

Më shumë se kaq, më duket mua

Tani, ndërsa e revokoj atë.

Një butësi e tillë në ndjenjën

E saj, për t’u bërë

Vështrim i verbuar.

Kështu rishfaqet

Brenda meje – nga Koha.

Nga koha … Shumë evente

Të motshme … Ai portret,

Anija, pasditja …

 

         

Përktheu: Fall Haliti

DITË TË VITIT 1903- Poezi nga KONSTANTIN KAVAFIS – Përktheu FASLLI HALITI

Nuk  i gjeta më – i humba kaq me ngut…

ata sy poetikë, atë fytyrë të zbehtë…

gjatë rrugës që errësohej …

 

Nuk i gjeta më – të zotëruar rastësisht

dhe të braktisur aq lehtësisht;

e me ankth të kërkuar pastaj

Sytë poetikë, fytyra pa gjak,

ato buzë, s’i gjeta më, ndërkaq.

 

 

 

Përktheu: Fall Haliti

LARG – Poezi nga KONSTANTIN KAVAFIS – Përktheu FASLLI HALITI

KONSTANTIN KAVAFIS

           1863 –  1933

 

 

 

Konstantinos Kavafis lindi më 29 prill 1863

Vendi i lindjes: Aleksandria, Egjipt

Vdiq: 29 prill 1933, në Aleksandri, Egjipt

Vendpushimi: Varrezat Ortodokse Greke

 

 

LARG

 

Do doja të thosha këtë kujtim …

Por u shua … gati nuk mbeti gjë prej tij:

larg, viteve të para të adoleshencës,pushon ai.

 

Lekurë jasemini…

Dhe mbrëmja e gushtit ( gusht ishte?) …

Tashmë kujtoj, pothuaj: mbase mavi…

Ah, blu, po! si safir i kaltër.

 

Jack Cardiff, Audrey Hepburn, 1956

   

 

     Përktheu: Fall Haliti

Nesër do të promovohet libri “Qytetet e Ilirisë” i Gani Mehmetajt

Nesër me 30 janar 2020, në orën 12.00 në Bibliotekën Kombëtare “Pjetër Bogdani” në Prishtinë,  do të promovohet libri “Qytetet e Ilirisë” i Gani Mehmetajt.  Për librin do të flasin Dr. Femi Cakolli dhe Shaban Arifaj. Debatet do të vazhdojnë edhe në një koktej rastit në ambientet e bibliotekës.

“Qytetet e Ilirisë” prezanton 23 qytete shqiptare me një të kaluar të lavdishme nga Nishi, Shkupi, Prizreni, Ulpiana, Artana, Gjakova. Shkodra, Ulqini, Lezha, Kruja, Preza, Kanina, Gjirokastra, Pogradeci deri në Korçë. Shumica e këtyre qyteteve kanë vazhdimësi nga parahistoria, antika, mesjeta e deri në ditët e sotme, disa të tjera pas periudhave të lavdishme në parahistori e në antikë u shuan në mesjetë. Qytete ilire shquheshin për organizim shtetëror, për objektet monumentale, kështjellat e sigurta, amfiteatrot, faltoret pagane, kishat paleokristiane etj. 
Autori qytetet e Ilirisë i sheh nga prizmi i sotëm, e shpalon të kaluarën, duke bërë njëkohësisht edhe krahasimet në mes të asaj që ishin dikur, peshën që e kishin për ilirët e Ilirinë, peshën që e kishin për arbërorët dhe rëndësinë që e kanë sot për shqiptarët. 
Libri i tipit të udhë përshkrimit, meqë autori ka shtegtuar gjatë nëpër këto qytete e krahina ka ilustrime me fotografi, rrëfime të vendasve, kronika të para dymijë vjetësh etj. ër disa nga këto vende e kështjella është ditur pak ose aspak: Kështjella e Jerinës, Kështjella e Lekës, Kështjella e Mbretit, Suka e Cermjanit, që ishin fortifikata malore me garnizone ushtarake dardane. 
Libri “Qytetet e Ilirisë” e botoi shtëpia botuese “Titanic”, ilustrimet janë me ngjyra, ndërsa mund ta gjeni në libraritë e qytetit “Dukagjini”, “Artini” “Buzuku dhe në kioskat e Sheshit “Nëna Terezë”.

Më 29 janar 1866 lindi Romain Rolland, shkrimtar nobelist, muzikolog dhe dramaturg

VOAL – Shkrimtari, muzikologu dhe dramaturgu francez, Romain Rolland lindi në Clamecy, Burgundy, më 29 janar 1866, në Emile, noter dhe Marie Courot, muzikante. Pasi familja u transferua në Paris më 1880, ai vazhdoi studimet në shkollën e mesme të Saint-Louis dhe Superiore Scuola Normale në Paris. Ai fillon të shkruajë tashmë gjatë adoleshencës së tij dhe e do muzikën, një pasion i trashëguar nga nëna e tij. I kualifikuar për të dhënë mësim më 1889 në Normale, atij i ofrohet një karrige në Shkollën Franceze të Arkeologjisë në Romë. Në kryeqytetin italian ai kaloi rreth tre vjet, nga 1889 deri më 1891, duke rënë në kontakt me veprat e piktorëve më të mëdhenj dhe duke u impresionuar thellë. Ai gjithashtu thellon studimet e tij muzikore dhe historitë e jetës së artistëve të mëdhenj, duke përjetuar një admirim të thellë për aspektet shpesh heroike që lindin prej saj.

Letrat e shumta që Romain Rolland i shkruajti nënës së tij gjatë kësaj periudhe, më pas do të mblidhen në dy vëllimet “Pranvera Romake” dhe “Kthimi në Palazzo Farnese”. Në Romë ai frekuentoi botën e intelektualëve dhe gërshetoi më shumë se një marrëdhënie sentimentale me fisnikë vendas. Ai viziton Napolin dhe Siçilinë, dhe shkruan disa drama, duke përfshirë “Empedokli i Agrixhentos”. Pas kthimit në Paris, më 1892 u martua me Clotilde Bréal me të cilën u kthye në Itali ku, gjatë qëndrimit të disa muajve, ai përgatiti një tezë doktorature me titull “Histoire de l’Opéra en Europe avant Lulli et Scarlatti”, botuar në 1895 dhe ende konsiderohet një referencë e rëndësishme në studimin e historisë së operës në Evropë.

Në të njëjtin vit Romain Rolland mori mësimin e Historisë së Artit në Normale. Në vitin 1900 ai krijoi “Kongresin Ndërkombëtar të Studimeve Historike dhe Muzikore”. Ndërkohë, disa ndryshime pikëpamjesh me gruan e tij Clotilde kanë minuar lidhjen e tyre për të përcaktuar ndarjen, e cila ndodh në vitin 1901. Në të njëjtin vit ai themeloi, së bashku me J. Combarieu, “Revista Histori dhe kritikë”. Është periudha e biografive: ai boton, në vitin 1903, “Jeta e Beethoven” dhe më 1905, “Jeta e Michelangelos”, e cila do të pasohet nga “Jeta e Tolstojt” (1911) dhe “Jeta e Mahatma Gandhit” (1926).

Në vitin 1908 ai filloi një bashkëpunim intensiv me “La Voce”, revistë historike italiane të kulturës dhe politikës, dhe me dy eksponentët e tij kryesorë, Giovanni Papini dhe Giuseppe Prezzolini. Ideali që i bashkon ata është kapërcimi i egoizmit kombëtar steril, nevoja për rinovim kulturor dhe afirmimi i një ndjenje të re pro-evropiane. Në të njëjtin vit ai botoi “Musiciens d’aujourd’hui”; vazhdon vitin pasardhës me “Musiciens d’autrefois” dhe do ta përfundojë këtë cikël me “Voyage musical au pays du passé”, në 1919. Ai boton gjithashtu një monografi mbi Haendel, në 1910. Ndërkohë ai ka filluar të botojë, tashmë në 1904, në “Cahiers de la Quinzaine” nga Péguy, vepra monumentale “Jean Christophe” e cila, përfunduar në vitin 1912, do të mblidhet për të formuar 10 vëllime.

Suksesi i lejon Romain Rolland të heqë dorë nga detyrat e tij të ndryshme mësimore, duke mbajtur vetëm atë të Historisë së Muzikës në Sorbonne. Acarimi i situatës ndërkombëtare që çoi në fillimin e Luftës së Parë Botërore, në vitin 1914, e bëri që ai të merrte një pozicion anti-luftë me një seri artikujsh të botuar në Gjenevë – ku u transferua nga tetori 1914 – dhe u mblodh në një vëllim, vitin e ardhshëm, me titull “Mbi skajin”. Në të njëjtën temë, në vitin 1919, ai botoi romanin “Colas Breugnon”, i vendosur në shekullin e shtatëmbëdhjetë dhe i konsideruar nga shumë si kryevepra e tij, ai u kthye në Paris për të ndihmuar nënën e tij që ishte në gjendje të dobët shëndetësore.

Zhgënjimi i hidhur i marrë nga e gjithë Europa për masakrën e luftës e bën atë të shikojë me simpati ndaj revolucionit rus dhe të promovojë një “Deklaratë të pavarësisë së shpirtit”, të cilës i përkasin shumë intelektualëve, përfshirë Benedetto Croce, Bertrand Russell, Albert Einstein, etj. Maksim Gor’kij, Henri Barbusse, Stefan Zweig, Hermann Hesse, Selma Lagerlof, Rabindranath Tagore.

Më 1922 u kthye për të jetuar në Zvicër, në Villeneuve. Në vitin 1929 ai filloi një bashkëjetesë me një vajzë me të cilën u martua më 1934. Në këto vite Rolland, pasi e kishte zvogëluar evropianizmin e tij, e shpalli veten qytetar të botës dhe iu drejtua Bashkimit Sovjetik duke vendosur marrëdhënie të përzemërta me vetë Stalinin, me siguri duke injoruar mizoritë që diktatori ishte duke kryer. Angazhimi i tij kundër nazizmit dhe fashizmit dhe mbrojtja e hebrenjve e çuan atë në presidencën e Komitetit Ndërkombëtar Antifashist. Gjatë viteve të fundit ai ka bërë një miqësi të ngushtë me poetin katolik Claudel, duke ruajtur ateizmin e tij.

Kur Romain Rolland, shtatëdhjetë e tetë vjeç, arrin në fund të ditëve të tij, më 30 dhjetor 1944, në Vézelay, në testament ai gjen pëlqimin për varrimin fetar, por, shpjegon ai, vetëm për të bërë të lumtur shumë miq të besimit katolik, dhe jo me konvertim.

Me një zemër fisnike, Rolland bën që mendimi i tij të zbresë nga një konceptim heroik i jetës. Është “veprimi heroik” që ndez te ai atë ferment, atë entuziazëm që drejton dorën e tij ndërsa ai krijon kryeveprat e tij. Punimet e tij janë lartësimi i vlerave të dinjitetit njerëzor, dënimi i luftës dhe të gjitha format e shtypjes dhe inkurajimi për të qenë në gjendje të shikojmë përtej të gjitha kufijve. Gjatë karrierës së tij ai mori shumë mirënjohje, përfshirë çmimin “Vie heureuse” më 1905; Kalorësi i rregullit të Legjionit të Nderit më 1908; “Gran Prix de l’Académie Francaise” më 1913 dhe së fundi, më 1915, themimin Nobel për Letërsi me motivacionin e mëposhtëm: “një përkushtim për idealizmin e lartë të prodhimtarisë së tij letrare, për të kuptuar dhe dashurinë për të vërtetën me të cilat ai përshkroi llojet e ndryshme të ekzistencës njerëzore ”.

Punimet e tjera të tij përfshijnë: “Triumfi i arsyes” (1899); “Danton” (1900); “Katërmbëdhjetë korriku” (1902); “Le Theater de la Revolution” (1909); “Tek popujt e vrarë” (1917); “Përshëndetje për Revolucionin Rus” (1917); “Liluli” (1919); “L’ame enchanteé (1925-1933);” Beethoven “(1927);” Goethe and Beethoven “(1927);” Ese mbi mistikun dhe veprimin e Indisë së gjallë “(1929-1930);” Robespierre “( 1939); “Udhëtimi i brendshëm” (1943)./Elida Buçpapaj

28 JANAR – DALJA NGA BURGU – KUJTESË LETRASH MES ARDHJESH DHE IKJESH… – Nga VISAR ZHITI

 

28 Janar… ditë jete… e së shkuarës dhe e së ardhmes… ashtu si sot… me festat e saj dhe me përkujtimoret e saj… vjen dhe ikën si çdo ditë, sjell dhe merr  dhe lë gjurmët, të dukshme dhe të padukshme si era, që shkrijnë me borën e dimrit, harrohet, por ka ngjarje që s’harrohen, të mëdha, të zakonshme, s’ka ngjarje fare, por dhe na del përpara dhe na vë para syve pllaka mermeri të kujtesës… ja, në 28 janar do të lindëte shkrimtari i madh i shqiptarëve Ismail Kadare, vepra e të cilit do të përhapej nëpër botë, dhe Kardinali i parë shqiptar, Mikel Koliqi, që vinte nga burgjet dhe internimet, në 28 janar “u krijua kardinal” nga Papa Vojtila, po në këtë ditë, muaj dhe vit me Kadarenë, lindi dhe një shkrimtar tjetër, i përvuajtur, që pak e njohin, nga burgjet vinte dhe ai, Reshat Kripa, i cili shpërndante trakte kundër regjimit që kur ishte fëmijë, traktet ishin krijimet e tij të para, s’ka pak që u shua… në 28 janar ndërroi jetë dhe poeti nobelist Joseph  Brodsky në Nju Jork, kishte lindur në Leningrad, edhe ai u dënua se ishte poet.

Do të donim të dinim për të gjithë këto ardhje, që janë të shumta dhe ikje, po aq të shumta, që do të mund t’i përmblidhte 28 janari, po ai që lind s’kupton gjë në ditën e lindjes së tij, vetëm qan, edhe ai që ikën s’ka gojë për atë ditë, vetëm e qajnë.

Si një përmbledhje ndjesish kësisoj, të ngjashme ca me vdekjen dhe ca rilindjen, me ankthet dhe dashuritë, me frikën dhe të papriturat, po sjellim këtu një rrëfim, kreun e parë të burgologjisë “Ferri i Çarë” të Visar Zhitit, daljen e tij nga burgu po në 28 janar… Është si një ardhje nga bota e përtejme…     

 

 

Kthimi

 

Nga Visar Zhiti

 

 

Hapi i parë në tokën e përtejme. Që u lëkund e pasigurt, ndërsa porta e hekurt mbyllej me kërkëllima nga pas. Telat me gjemba të rrethimit i ndjeva të më shponin në mish sikur të më kishin mbërthyer në ta, ndërkaq po u largohesha ngadalë si në ankth. Po më rridhte gjak, jo, jo, rrëke djerse, edhe pse ishte dimër. Fund janari me borën nëpër malet përreth, pjerrinave, mbi rrugë. Ftohtë, por nuk frynte, jo.

Ushtarët… a do të më qëllonin me automatik pas kurrizit nga kullat e larta? Se mos ishte grackë lirimi im?! Se kishte ndodhur edhe ashtu. Kur do të rrëzohesha mbi atë si qefin të leckosur e me baltë, që më ngatërrohej këmbëve? Po lëkundesha unë tani, jo toka, që s’qe më e përtejme. Hodha hapa të tjerë, padurueshëm të ngadaltë, të zbardhëllyer, prej bore, por me buçima, ndoshta të zemrës. Vërtet po ecja i lirë, kaq kështu? E ç’kisha bërë për t’u liruar, ja, plotësova kohën, por koha njëlloj është prapë, as zbrazet e as mbushet, eh, ashtu duhej të ishte… torba ime plot me kohë burgu… ia hoqa ca… u bë e lirë edhe ajo… si unë… kaq lehtësisht… po dija të ecja edhe përtej telave me gjemba… Nga duhej të shkoja? Me çizme llastiku, të prera… Me rrobat e punës, i qethur…

Njëherë thashë të vrapoja me britma, por s’desha të shihnin çmendurinë time të gëzueshme ata që mbeteshin pas, atje brenda. E dija që po më shikonin, siç ndodhte kur lirohej ndokush. (E pabesueshme: ai këtë radhë isha unë!) Me siguri, ata kanë dalë sipër pirgjeve, shkallëve, te sheshi lart, në ndonjë dritare të murrëtyer, pas llamarinave të kuqe, se mos ka ndonjë vrimëz aty, përpiqen të shohin nga ndonjë qoshe ikjen time. Kisha thënë që s’do ta ktheja kokën pas, kuptomëni. Jo pse jam supersticioz, por s’dua që atë pamje drithëruese e të turbullt përmes lotësh ta mbart me vete.

Hodha hapa të tjerë, të pasigurt. Shtrëngova torbën dhe dorën tjetër të lirë e tunda në ajër si për një lamtumirë. Po, po, përshëndeta ç’munda, botën. U pengova mbi një grumbull bore të mbetur. Shiko rrugën, i thashë vetes me zë. Dhe po nxitoja me dalldinë e fëmijës. Nëse do të ndalojë ndonjë kamion, nga ata që ngarkohen me mineral të minierës së burgut ose ai, autobusi i rojave, dhe më marrin, mirë do të ishte. Jo, jo, dua të eci, të zgjat lirinë… derisa të paraqitem… S’kam asnjë lloj dokumenti, i lirë si drurët anash, bredha janë, me copa bore nëpër krahë… i lirë si këta zogj dimërorë, po më ndjekin… a thua vetëm ata…? Në shtëpinë time, larg, do të jetë bërë gati festa e kthimit tim. Eh, kur të mbërrij në mbrëmje vonë. Po pse s’erdhi askush të më marrë? S’pashë te porta e burgut. Ku ta dish… se mos ka qenë aty rrotull dhe… sikur… e pashë… A do të më lënë të iki vetëm? Të ketë ndonjë pusí më tutje, grackë? Kështu do të jetë jeta ime tani…

 Vazhdoja të nxitoja si ujërat poshtë, me një fat të ri. Të isha si ujërat, që s’dinë ç’sistem është, as njohin parti… s’mbajnë përsipër asgjë, vraga goditjesh, katastrofa a beteja. Qoftë dhe të një vetëtime. Por ujërat kanë kujtesë, e di, e mbartin vendin nga vijnë…

Ndaloi autobusi i vogël i ushtarakëve të burgut. Nuk doja të hipja, por se mos dyshonin, se ai tjetri që u lirua pak përpara meje, ja, ja, i hutuar u fut në autobus… e për mua do të thoshin se kërkon të marrë malet, të arratiset e do të më kthenin prapë. Në burg. Jo, jo, mos o Zot! Sa më shpejt, me vrap, me kalë, me flatra, të mbërrij sonte në shtëpi… Autobusi troshitej gropave. Dy kapterë se ç’po bisedonin me nja dy civilë, zjarrmëtarë të minierës, i kisha parë. Një oficer mori një cigare nga paketa e shoferit. Je i lirë tani, hë, si po të duket? – më pyeti duke buzëqeshur. Buzëqesha edhe unë. Po rrija në këmbë dhe shikoja larg. Edhe i burgosuri tjetër po ashtu. Unë nuk di të lirohem, më pëshpëriti, po ti? As unë nuk jam liruar ndonjëherë…

Një qytetth, ja, në rrëzë të maleve të tjera, plot me pllanga bore, si mburoja të bardha, të rëna nga një betejë qiellore. Me siguri Fushë-Arrëzi. S’kishte porta, as mure rrethuese, ura që ngrihen, ndalesa, kontrolle… tela me gjemba. Ndalëm. Ku të ikim tani? Ku të doni, thanë kapterët njëkohësisht, jeni si të gjithë ne. Merrni vesh? Mos do bankën, kishe lekë në llogarinë e…? Po, thashë i prekur. Eja me ne, ja, aty. Unë dua të shkoj te drejtoria e minierës, tha tjetri, do të marr një vërtetim që kam punuar saldator, kështu më thanë, merre se do të të duhet. Shko andej. Ku? Tek ajo kodra. U pamë në sy. Na duhej njeriu tjetër tani… Më prit, tha, se unë nuk di…

Xhama. Të futem? E pamundur të më ishin rritur flokët që nga burgu deri këtu. Edhe rrobat, si mos më keq, me çizmet e prera me sqepar. Po dhe këta ashtu-ashtu janë veshur. Sportel xhami. Një grua! E vërtetë. Desh më ndali fryma. E bukur. Nuk dija të flisja. Se ç’i thanë. Po, m’i dha të gjitha lekët e mi, që kisha pasur në burg. Ishin sa për një pagë e gjysmë. Duhen, të mos shkoja duarbosh në shtëpi. I kisha harruar. Për ato luftohet, vuajmë. Pse nuk ia putha dorën asaj? Apo që të më kthenin në burg prapë? Sa me dhembshuri më pa. Fliste si nga Jugu. M’u errën sytë. Dola. Njerëz të vegjël në rrugë. Ç’mrekulli, duar të vogla, sy të ndritshëm, ngarendnin. Këpucë të vogla! Fëmijë shkolle. I kisha harruar të vegjlit, ah! Ndala t’i këqyrja. Kaq vjet e vjet shihja veç mure e shkëmbinj dhe fytyra si ato, të gërryeshme njëlloj. U gjenda mes fëmijëve si mes engjëjve tokësorë. U vezullonin edhe britmat, hovnin si ylbere vogëlane, por, ngaqë m’u shmangën dhe e çuan lojën pak më tej, vazhdova çapitjen time deri te një tjetër kthesë, ku kishte mbetur një si zbukurim i Vitit të Ri. Çfarë t’u blija fëmijëve dhe t’ua hidhja përsipër si pelerinë të magjishme? Por u rishfaq çudia.

Kujtova se më shpërtheu zemra, kur filloi të rrihte me shpejtësi të pabesueshme, po dëgjohej edhe jashtë brinjëve, në mesin e të cilave u krijua një bosh i akullt, i thellë. E si të mos shtangia?! Mrekullia përballë, ajo, pa asnjë xham, krejt ndryshe, pa m’u errur sytë: rrëzëllim dhe sorkadhe, fustan, shall i gjatë, floknajë yllësish bore… buzë, sy, gjinj, gjunjë, gjumë, ëndërr tjetër lloj, si liria… Gruaja e bankës? Tjetër? Thesar i botës. E vërtetë prapë? Kurrë s’kisha parë kështu, kaq afër… një hyjneshë! Po afrohej edhe më. Ballë për ballë. Si nuk suleshin drejt saj? U vërvita unë. Si nuk ta putha dot dorën, më fal, të bie në gjunjë, lërmë t’i përqafoj. Ta mbaj kokën në fundin e barkut tënd. Rënkoi. Ajo apo unë? Ramë. E putha ashtu siç nuk dija. Rrugën më shumë. Gurët, gjurmët… Ajo iku. Dhe të tjera ikën qetësisht. Vazhdoja të çuditesha se si duronin njerëzit e s’u hidheshin femrave, sapo i shihnin, të binin sipër tyre, pa fund, që nga burgu e deri në vdekje. Doja të ndiqja gratë, të shihja ecjen e tyre, tundjen trallisëse, si hynin dyerve (bënin dashuri pas tyre?). Dilnin. Nuk kishin frikë se mos i sulmonin kalimtarët. Aq më mirë… Ç’po bëhet tani atje, brenda telave me gjemba? Ndoshta apeli. Tek të gjithë mungon një grua. Bora përreth po më bëhej si shkuma e detit nga doli ajo… Afërdita. Do të shkoj dot në tempullin e saj, aty ku gratë vetëm të jepen? Se unë jam i lirë… Në regjistrin e madh të burgut edhe emrit tim më së fundi do t’i qe vënë viza. Si ajo që bënte lapsi i zi i tualetit në sytë e gruas. Je i lirë tani, më thanë. Komisari a Cerberi te porta më porositi me zë të lartë: “E pe ç’ishte? Më mirë të hash një herë në ditë në shtëpi dhe të mos kthehesh më këtu. Qepe gojën! Turbullirë në sy. Ç’të duhet të bëhesh prapë armik!…” Shihja zinxhirin e çelësave të portës në duart e policit. Po atij që u lirua para meje, çfarë i thanë, po këto? Ç’u bë ai? Humbi…

Do të doja të pija një gotë konjak me lekët e mi. Kisha dëshirë të rrija pranë një banaku me pasqyra dhe bufetiere flokëverdha. Si u thonë, kameriere? Por a ka më klube, apo i kanë prishur si kishat dhe xhamitë? Sa kohë kam pa u parë në një pasqyrë… Tani atje do të jenë në rresht dhe po u lexojnë me zë të lartë, si të marrë, nga librat e diktatorit. Gjoja për riedukim, por në fakt bëhet për torturë… Sa bukur të sillesh si i lirë! Li…brari. Do të ble Fjalorin e madh të Gjuhës Shqipe. Po shitësja guxoi dhe më uroi daljen nga burgu. S’kishte njeri tjetër. Kuptohesha nga vija. “Qenke i ri”, – më tha dhe buzëqeshi. Po unë pse s’ia putha dorën, pse? As këtë radhë. Prisja urdhër? Ja, t’ia kisha marrë atë dorë të bardhë me kujdes, pa e lënduar me kallot e putrës sime, dhe lehtë ta afroja pranë vetes, të përkulesha pakëz e ta puthja. Do të dija, besoj. Jo që të bëja një gjest borgjez a fisnikësh të hershëm, e dija që ishte i ndaluar, por thjesht kisha dëshirë, mall, etje, si ai që bie mbi burime. Dënomëni. Ah, sa i rëndë është një tjetër burg, t’ia filloje prapë nga e para, tmerr e shkuar tmerrit! Pak kanë arrestuar ditën e lirimit? “Po ndill mirë, – iu luta vetes me zë. – Po të mos më dënojnë prapë, do të bie në dashuri shumë shpejt. Lejohet të bien në dashuri me ne? Flokët a do të më bëhen më kaçurrelë, kur të rriten? E vetmja dredhi imja. Po si do të ngjaj? Të pyes për stacionin e autobusit? Qytet i vogël është ky, as qytet jo, një grumbull pallatesh të reja, një rrugë: e gjej vetë. S’do të ketë ndryshuar gjë. Si parullat mureve… me luftë klase: shtypje me çizme staliniane kundërshtarëve, jetë të gjatë diktatorit tonë. Pse nuk erdhi asnjë të më priste? Larg… ja, do t’u shkoj në mbrëmje… E dinin që lirohesha sot? Apo nuk ua kanë çuar lajmin…? Sikur e ndjeva që ishte një nga vëllezërit atje ku presin, te dhoma afër portës së burgut, por s’guxova të shihja… Besoj tani është kthyer ndërresa e parë nga miniera e është nisur e dyta. Do Zoti s’është vrarë askush. Pastaj, vonë, unë do të mbërrij në shtëpi. Do ta hap derën sikur jam kthyer nga një shëtitje… e gjatë, me vite… Po pse s’erdhi askush të më sillte rroba të tjera, që të mos lirohesha me të burgut, dhe trikon time të leshtë, të trashë si pancir, t’ia falja ndokujt brenda? Dimër është. Miqtë duhen më shumë në dimër. Ka një ngatërresë këtu, komanda s’e tregon kollaj datën e daljes, orën jo e jo… se mos shkon drejt kufirit me… jo, jo, në shtëpi. Por a më ndjek kush? Eh, unë njihem menjëherë se kush jam…

 

– Sa është ora, ju lutem? – pyeta dikë pranë një shtylle. Neoni derdhte një lloj bore tjetër mbi shëtitoren e madhe të kryeqytetit.

U kthye nga ne, na vërejti, e kuptoi ç’ishim (një njeri i çuditshëm që donte të dinte se sa ishte ora, dhe një tjetër si ai, të pazakonshëm, të qethur, me rroba të pista burgu, me çizme…), dhe s’na u përgjigj. Një tjetër ia dha vrapit sa na pa. Ndoshta shkoi të lajmëronte, ose u tremb. Qesha dëshpërueshëm. Po ecnim kuturu. I burgosuri tjetër s’e kishte parë kurrë Tiranën. Ishte arratisur dikur, nga fshati, barí… jetoi ca kohë jashtë dhe u kthye nga malli. Dhe e burgosën menjëherë… Nuk dinte të lirohej këtu. Se mos unë dija. Se si të futin në burg, po… Jemi shumë pranë sundimtarëve, i thashë. Andej janë… Mos më lër vetëm, se nuk e njoh Shqipërinë, më kishte thënë. As unë…

Ndërrova krahun e torbës. Rëndonte mbi shpinë. E kisha plot me burg. Le që do ta mbartja gjithë jetën si një gungë. Vetëm varri e drejton kurrizon. Por burgu s’të ndahet as i vdekur. Po varri i diktatorit nga duhet të jetë? Kudo. Se mos na lë treni, të nxitojmë, se s’ka tjetër.

“Hiç mos çani kryet, krenarë”! – dëgjova një zë të ngjirur pranë. Se kush foli mes kalimtarëve të shumtë. Shkuam për nga stacioni. Edhe qemë lodhur, ndërro autobus, udhëto maleve, sa bukur, pa policë, ishte një oficer përpara, por jo për ne, besoj, pyje, kulla të vetmuara, lokalitete, pastaj treni dhe mbërritëm këtu. Pasdite vonë do të merrnim trenin tjetër për në Jug. Do të zbresësh në shtëpinë time sonte, i thashë shokut tim, kur do të prisnim biletat. Jo, do të vazhdoj, do të iki në fshat, falemnderit. Rri dhe ik nesër. Jo, jo. S’ngula këmbë, ku ta dish si i ka punët?! Megjithëse, aq sa ç’i duheshim njëri-tjetrit tani, vetëm aq donim të ishim, që të njiheshim me njeriun tjetër, jo të burgut.

Dhe vërtet ashtu ndodhi sapo zbrita, na ngazëlleu ky treni tjetër, tërë ata njerëz, si burgu, por kishim zgjedhur një vagon pa drita, i qenë prishur, se dëgjonim që ankoheshin. Në errësirë udhëtarët përballë s’kuptuan ç’ishim dhe nga vinim, kështu na u duk… Rrotat e hekurta gjëmonin, nuk janë ato të vagonëve që shtyjmë në burg. As tunelet nuk janë galeritë e minierave… kur një zë i ëndërrt femre, s’e di ç’i bëri përshtypje nga fjalët e mia, më pyeste shpesh, rrugë e gjatë dhe unë gjërat siç duket, i dija ndryshe, çuditshëm, por vijmë nga burgu, i thashë më në fund. “Ashtu?!”, – dikush iku, ia ndjeva nxitimin, edhe panikun, një dorë më shtrëngoi dorën. Të dy keni qenë në burg? Po. Por shoku im ka qenë dhe në… Suedi, prej andej erdhi… prandaj e burgosën… Suedi? Yyuuu… U liruam. Por edhe ti duhet të kesh qenë në Suedi. Unë jo. Po ti ashtu flet, kurse ai… Po mbërrinim në qytetin tim… stacioni i vogël. Rri nga ne sonte, i thashë prapë shokut të burgut. Jo, do të iki… në shtëpinë time, iu shua zëri. Mbase niset që sonte… për në Suedi, mendova. Ti thosha prapë, ik nesër, e ku ka të nesërme, do të më thoshte U përqafuam. Ndoshta s’do të shiheshim më kurrë…

Grumbulli i vogël i familjarëve të mi, në gjysmëterr, ja, po më priste, ndërsa udhëtarët e paktë nxitonin. Valixhe të errëta… Motra me të shoqin, kunatat, fëmijët e tyre… m’u derdhën me përqafime. Njëri vëlla, po tjetri, i madhi? “S’u takuat me Shpëtimin? Erdhi për ty në burg, me kostumin… Se mos ju ndërruan… – ç’shaka drithëruese – me siguri jeni shkëmbyer rrugës, s’jeni parë.” Ata të komandës telegramin s’ma kishin dhënë.

Morëm rrugën e shtëpisë, fare s’kishte ndryshuar. Gjimnazi… im. I huaj. I pakuptueshëm. Drita të zbehta tej. Qytet pa qytet, i mposhtur, lëndues sa më s’ka.

– Shkojmë të paraqitem në Degën e Punëve të Brendshme, – thashë unë.

– Ka kohë, brenda pesë ditësh duhet, – më thanë.

– Jo, jo, tani natën, se s’dua të dal më, – këmbëngula urtë.

– S’do të ikësh më te burgu? – pyeti një nga mbesat e vogla.

– S’besoj, – buzëqesha

– Kurrë, o Zot! – rënkoi motra dhe më futi krahun.

Kaluam sheshin e shkretë. Fshesaret, ja dy jevga të bukura dhe të trishta, teksa po tymosnin duhan, ndalën punën për të mos na bërë pluhur. Ktheva kokën dhe anash pashë zjarrin e tyre. Ja dhe shtëpia ime, një apartament në një ngrehinë të vjetër dykatëshe, ku tek të gjitha dritaret digjej dritë dhe mes vazove të luleve lëvrinin hije kokësh. Dëgjova zëra: “Erdhi, erdhi, ja…” Ngjitëm shkallët. Po dridhesha. Kërcinjtë po më ngjanin të shkërmoqshëm. Dera e hapur më kanat. M’u hodhën në qafë nëna, fqinjët e paktë – natë është, s’i sheh kush – kushërinj, të panjohur. U ktheva prapë nga nëna ime, që po qante nga gëzimi, e veshur me të zeza si gjithmonë, me flokët-kurorë, të argjenduar. S’dija kujt t’i përgjigjesha më parë:

– Si je?

– Qofshin të shkuara!

– Prit të të puth prapë.

– S’paske ndryshuar fare!

Befas u bë qetësi. Sikur të qenë marrë vesh që më parë, grumbulli i njerëzve u hap për të kaluar unë i pari nëpër korridorin tim, të jetës sime, i njëjtë si dikur, ai dhe jo ai. Nxitova me druajtje drejt fundit të përndritur, ku më priste im atë. I mbështetur në jastëkë në kanapenë e madhe. I bardhë dhe i hequr. I ngrirë. Me leshrat si flakët e një pishtari të ftohur. Vetullrënë. Krahët e thatë të shtrirë somnambul.

– Mirë se ju gjej! – u ngashëreva.

– Bir… – iu përmbyt zëri si i njomur në lagështirën e një shpelle. Edhe zëri ishte i bardhë. Duart e tij po më kërkonin nëpër ajër me drithërimë. I shqetësuar pashë nga të tjerët.

– Nuk shikon, – mërmëritën.

– As pakëz? – pyeta sikur kërkova mëshirë.

– Fare.

– S’më kishit shkruar, – u ankova i tronditur.

– S’donim të të shtonim dëshpërimet.

– Pse? – lëngova. – Pse i verbër…?

Duart atërore, dridhëse, po më kërkonin kryet, e prekën, pastaj mollëzat e mia të nxehta, supet. Ai më shikonte me duar dhe s’fliste dot. S’kishte për ta parë kurrë kthimin tim. I verbër përgjithmonë. Si ta çaja errësirën e tij? Dhe ishte aq i bardhë. I tëholluar, gati i tejdukshëm. Sa i dobët! Me atë kostumin e përhershëm, të zi. E pashë në sytë e palëvizshëm, të shuar. Mu aty i kishin rënë me dru gjatë torturave dikur. U verbua me errësirën time, kur ikja, e tani që u hap dera dhe erdha, ajo dritë nuk ia sillte dot sytë.

Gjindja bënte zhurmë të gëzueshme, donin të dinin për mua. Fqinjët përballë, të përzemërt, i njoha. Dhe ata të katit poshtë… Uronin, dikush merrte një gotë raki, një tjetër një llokume… dhe një karamele, janë me mjaltë…

– Bëj një kafe edhe për mua.

– Ndize një cigare.

– …ta mori të keqen… si të gjithë… kujdes… një punë… nuse…

Unë s’po çmpihesha dot. Në shpirt kështu. S’e dija e s’doja ta besoja se në ditën e lirimit tim do të më priste një plak i verbër, rembrandian, çifuti shëtitës. Po më rridhnin lot, por brenda meje. I ndieja të nxehtë, si pikime qiriu. Do të doja të isha vetëm me të, në qelinë e errësirës së tij. I ndezën cigaren tjetër dhe sytë e palëvizshëm, ah, s’shihnin asgjë të këtejshme, mbase thellësitë, ku ne s’shohim dot e bëhemi verbanë tjetërsoj. Baba, Homeri im i mjerë, lypës drite, i një rrezeje…

 Bisedat e përgjithshme sikur shterën shpejt. S’mund të rrëfehen vitet e mungesës, tërë ai burg, në çastet e para të takimit. Sikur e harrova gëzimin e kthimit… Po vuaja befasinë e verbërisë së tim eti. Prandaj më kishin munguar letrat e tij! “I dridhen duart, – më thoshin të mitë, – s’shkruan dot dhe shikimi sikur po i zbehet.” S’më thanë asnjëherë që i është shuar.

– Asgjë nuk shquan dot? – s’mu durua pa pyetur. – As dritën e ndezur s’e ndien?

– Të pashë ty, – mezi foli. – Mirë se erdhe!

Mos kishte vdekur im atë e s’ma kishin treguar dhe kishte dalë nga varri sa për të më takuar? Nëpër shkallë u dëgjuan ngashërime malli. Po vinte Komola nga Berati.

– Po qan tani, nga që s’deshi ahere, kur të morën, – foli im atë pa lëvizur. – I thoni të pushojë, – sikur iu forcua zëri, si atëherë kur ishte i zoti e bënte humor. U gjallëruan zhurmat e nipërve e të mbesave, të rritur pabesueshmërisht. Po ca që kishin lindur kur isha në burg dhe tani më afroheshin me dhele si mace?! Nëna s’më ndahej.

– Ha, merr dhe nga kjo tjetra, për ty i bëmë. Ty të pëlqejnë. Mos pi më, kurban mamaja, se…

Im atë mbante kupën e rakisë në ajër që ta trokëllinte me timen dhe të të tjerëve:

– Gëzuar!

Po Shpëtimi s’u kthye? Ku të jetë vonuar?

Pas mesnate u vendos të flinim.

– Ta kam regulluar vendin në dhomën tënde, – m’u përgjërua e lumtur nëna. – Siç ka qenë… – shtoi dhe u shkreh sërish në lot.

Pa gabuar, gjeta çelësin e dritës në gjysmëterr, e ndeza dhe e mbylla lehtë derën. Vetëm, si dikur. Por s’isha më ai. Po rrija pa lëvizur. Hodha sytë nga rafti i madh i librave. Shpina e tyre e përbashkët, laramane, e ledhatova si shpinë kali. Fotografitë e dikurshme, statuetat. Dorëshkrimet, e dija, m’i kishin marrë gati të gjitha. Kishin shqyer faqe, pasazhe dhe i kishin mbërthyer në Dosjen e Dënimit. Po të tjerat? …stilografin, stiletat, lapsat nëna ime m’i kishte lënë si dikur. Ashtu të palëvizur, m’u dukën si gishtat e mi të këputur, brenda në një kuti. Do t’i ngjitja dot? Me ç’operacion? Dhe a më duheshin? Mbi tryezën e ulët, një fletë e bardhë e lënë si dikur. U ula të shkruaja poezinë që kisha bërë me mend rrugës së kthimit, kur mbetesha vetëm me mendimet e mia.

Po ditar? A do ta përshkruaja kthimin, malet dhe borën që venitej, muzgun dhe kryeqytetin diktatorial…? Po Shpëtimi pse s’u kthye, ç’do t’i ketë ngjarë te porta e burgut?… Po ai që u lirua me mua, ku do të jetë tani, të ketë marrë udhën e… Suedisë? Mos ia mbathi prapë për andej?… Pse më duket tani sikur kam qenë vetëm fare gjatë kthimit, madje as me veten? Ishte apo s’ishte dita ime kjo? Treni i vonë, rendja nëpër stacione të shkreta… Ah, jo më ditar! Konfiskimi i tij, sidomos përçudnimi që iu bë në hetuesi dhe në gjyq, ma kishin zvetënuar, nuk do ta duroja dot më sinqeritetin naiv. Dhe për se, që të përfundonte prapë në kthetrat e policisë, për të të parë se ç’ndien, kush je, i rrezikshëm dhe pas burgut? Le të iknin ditët si të donin, unë s’do ta ruaja më hirin e tyre. Kujtesa, fosfori i saj… janë hall. Duhej të isha ende në burg, s’ishin bërë 10 vjet, por ja, arrita të lirohesha pak para kohe. Sepse dhe me punë kisha fituar ditë… të miat. Ia kisha rrëmbyer perëndisë së Kronosit dhe kisha ecur nën kosën e tij.

Mënjanova perden. Në xham pashë hënën. Jo, s’ishte më dritë e pikëlluar. Leshraverdhë, gjijashtë… Shtrati im atje në burg është zënë nga një tjetër, që s’fle dot, në natën e parë, përpëlitet dhe ofshan, do të shohë hënën, por ia mbulon një kokë e zbardhëlleme polici. Vëlla… mërmërita me frikë. As ti s’je dot aq i burgosur e as unë s’jam dot aq i lirë. Ndërresa e kthyer natën nga puna bie menjëherë në gjumë si me magji dhe oficeri i rojës, ja tani, i numëron të dënuarit, kufomat e shokëve të mi.

E njëjta natë, gjysmë e lidhur, gjysmë e zgjidhur. Nuk fle dot, po nuk u kthye vëllai…

Tyli i perdes e hidhte hijen mbi divan si tel me gjemba. Ndoshta hija ime aty kishte pritur, e fshehur pas dollapit.Thonë që s’është mirë të shihesh natën në pasqyrë. Zbulova se i ngjaja ende vetes. Dhe, po të vazhdosh të kundrosh veten lakuriq deri matanë mesnatës, po s’pate frikë deri në agim, në pasqyrë të del, po lakuriq, ajo me të cilën do të martohesh.

Nisa të zhvishesha me ngut…