VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Dielli Poezi nga Rita Saliu

By | November 17, 2018

Komentet

DITA LIND – Poezi nga POL ELUAR ( Paul Eluard, 1895 – 1952 ) – Përktheu FASLLI HALITI

 

Paul Eluard, pseudonim i Eugène Emile Paul Grindel (Saint-Denis, 14 dhjetor 1895 – Charenton-le-Pont, 24 shtator, 1952), ishte një poet francez, një nga figurat kryesore të lëvizjes surealiste.

 

 

 

 

 

DITA LIND

 

dita lind

unë mendoj për ty

dita nis

unë mendoj për ty.

 

edhe në ëndrrat e mia më të çmendura

unë prapë mendoj për ty

sepse ti je pjesë imja

dhe nuk do mund të jetoje kurrë

pa mua.

 

ta kushtova këtë poezi

për të të thënë thjesht

të dua…

 

 

 

Përktheu : Fasalli Haliti

Ata flokët e tu ngjyrë portokalli në zbrazësinë e botës – Poezi nga POL ELUAR ( Paul Eluard, 1895 – 1952 ) – Përktheu FASLLI HALITI

 

Paul Eluard, pseudonim i Eugène Emile Paul Grindel (Saint-Denis, 14 dhjetor 1895 – Charenton-le-Pont, 24 shtator, 1952), ishte një poet francez, një nga figurat kryesore të lëvizjes surealiste.

 

 

 

 

ATA PORTOKALLI BOSH TUAJ FLOKËT NË BOTË

 

 

 

Ata flokët e tu ngjyrë portokalli në zbrazësinë e botës,
në zbrazësinë e qelqeve të heshtjeve të rënda dhe

të hijes ku me duar të zhveshura kërkoj çdo refleks tëndin,

 

Utopia është formë e zemrës tuaj
dhe dashuria jote i ngjan dëshirës sime të humbur.
Ose p
sherëtima qelibari, ëndrra, shikime.

Por jo gjithmonë ke qenë me mua, ti.

Kujtesa m’u errësuar për të të parë të vije
e të zhdukeshe. Ka fjalë si koha dashuria .

KURBA E SYVE TË TU RRETH ZEMRËS – Poezi nga POL ELUAR ( Paul Eluard, 1895 – 1952 ) – Përktheu FASLLI HALITI

 

Paul Eluard, pseudonim i Eugène Emile Paul Grindel (Saint-Denis, 14 dhjetor 1895 – Charenton-le-Pont, 24 shtator, 1952), ishte një poet francez, një nga figurat kryesore të lëvizjes surealiste.

 

 

KURBA E SYVE TË TU RRETH ZEMRËS

 

Kurba e syve tu rreth zemrës
rrota një
 lëvizje valleje dhe ëmbëlsie,
aureolë kohe 
e arkë nate dhe besim
dhe nëse  nuk e di atë që kam jetuar
është
sepse jo gjithmonë sytë e tu më kanë parë.

Gjethet drite dhe shkumë vese
kallama të erës, qeshje aromatike,

krahë që mbulojnë botën me dritë,
anije  mbajnë qiellin dhe detin,
gjah tingujsh dhe burime ngjyrash,

parfume të hapura nga një strofull agimi
vendosur gjithmonë mbi kashtë yjevesh,
ashtu  siç
jeton dita prej pafajësisë,
kështu jeton  bota prej syve të tu të kthjellët
shkon e
dhe gjaku im ne ata sy

Lufta, Marguerite Duras dhe Hiroshima… – Nga LUAN RAMA

Duras: Jeta një roman!

 

Ti nuk ke parë asgjë nga Hiroshima! Asgjë!…

Ndërsa ajo i përgjigjej:

– Unë kam parë gjithçka. Dhe spitalin e pashë. Si mund të mos e shikoja?…

– Në çfarë filmi interpretoni?

– Në një film për Paqen. Ç’mund të xhirohet tjetër në Hiroshima veçse një film për Paqen?… Ne fillim ne takoheshim në hambare dhe nëpër rrënoja, më pas nëpër dhoma e kudo. Pastaj ai u vra. Dashuria ime që u vra ishte një armik i Francës…”[1]

Ishte një film që hapej me këpurdhën e bombës atomike të hedhur në Hiroshima, mbi të cilin fillonte dialogu i një gruaje franceze dhe i një burri japonez, shtrirë në krevatin e një hoteli. Ishte piktakimi im i parë me letërsinë e Marguerite Duras, (Dyras), përmes skenarit të filmit të njohur Hiroshima dashuria ime.

Atëherë, ky film ishte ndaluar të shfaqej në Shqipëri, por një numër i revistës L’Avant scène du cinema, që vinte atë kohë në Kinostudio bashkë me Cahiers du Cinéma dhe Anthologie du cinéma, e kishte botuar atë të ilustruar me një mori skenash nga filmi dhe aktorët e tij. Një histori pacifiste dhe kundër luftës, por që bashkonte fatet njerëzore në pika të ndryshme të globit. Një grua franceze që vinte të luante një film në Hiroshima dhe që në rininë e saj kishte dashuruar një ushtar gjerman në qytetin e saj të lindjes. Në të njëjtën kohë vendosej paralelizmi me tragjedinë e madhe të luftës që kishte ndodhur në Hiroshima. Një klithmë kundër luftës, kur Shqipëria jetonte si “në rrethim” nga mijra bunkerë të paranojës totalitare.

Edhe pse me një frëngjishte të varfër unë e përktheva atë skenar në ca faqe të holla rozë, skenar që do të shëtiste në duart e kineastëve të rinj, të etur për të njohur filmat modernë e pacifistë dhe kundër luftës. Kundër luftës, në një vend që jetonte me luftën, alarmet, bunkerët, stërvitjet ushtarake, me idenë dhe paranojën e rrethimit… Të flisje për Hiroshimën ishte e ndaluar! Përse ti flet për Hiroshimën? Çdo të thotë Hiroshima për ty kur ne i kemi imperialistët e revizionistët në grykë të topit?… Por ne kishim rënë në magjinë e kinemasë dhe kishim filluar të zgjoheshim, të kuptonim, të ndjenim dhe të flaknim atë topitje të trurit që kishte pushtuar pothuaj të gjithë… Hiroshima ishte një tragjedi e madhe!

– «Atë ditë, – shkruante Dyras në skenarin e saj, – ne do të takoheshim në breg të lumit të Loire-s. Do të ikja me të. Kur mbërrita në mesditë, ai ishte atje. S’kishte vdekur akoma. Dikush e kishte qëlluar nga një kopësht. Gjithë ditën qëndrova mbi trupin e tij. Po kështu dhe natën. Të nesërmen erdhën dhe e morën me një kamion. Atë natë, Nevers u çlirua… Ishte dashuria ime e parë… Pastaj një tjetër ditë klitha. Më futën në një bodrum…»

Ky skenar, për ne të rinjtë e asaj kohe ishte vërtet tronditës dhe krejt i kundërt nga ato që shikonim në kinematografinë e Lindjes. Madje bashkë me mikun tim skenarist Nexhati Tafa dukej se ajo mënyrë shkrimi influencoi drejtpërdrejt në shkrimet tona duke përdorur retiçencë, vazhdimisht tri pika, në fraza të shkurtra, apo thjesht “përplasje” imazhesh, por në fjalë. Më pas, një tjetër libër i ardhur nga një studente shqiptare në Francë më hapi një dritare të dytë mbi këtë shkrimtare: ishte romani Moderato cantabile, i cili dhe ai do të gjente ekranin e kinemasë. E megjithatë, Dyras më ishte ende një enigmë? Cila ishte kjo shkrimtare kaq e ndjeshme, e dhimbshme, lakonike, me një gjuhë që depërtonte thellë në humnerën e shpirtit njerëzor dhe shpesh të trondiste? Nga vinte dhe cila ishte bota e saj?… Shumë vite më vonë lexova librin e saj Dhimbja, La Douleur, dhe kuptova vërtetshkatërrimin e madh që kishte lënë në psikikën e saj lufta, lufta ku ajo ishte një pjestare e Rezistencës franceze dhe që kishte përjetuar përndjekjen, Gestapo-n, dhe dhimbjen e madhe kur nga kampi i përqëndrimit do të kthehej më së fundi në Francën e lirë burri i saj, Robert Antelme:  “Vallë ishte ai?” – do të shkruante ajo në librin e saj: “Dëgjova thirrje që vinin nga shkallët, këmbë që ngjiteshin, kërkëllitja e portave. Ishin ata që vinin nga Gjermania… E mbanin nga krahët. U ndalën në katin e parë. Ai kishte ngritur sytë… Nuk di se ç’ndodhi. Duhet të më ketë njohur dhe të më ketë buzëqeshur. Klitha se nuk mund ta shihja ashtu. Gjithë vitet e luftës më shfaqeshin përmes atyre klithjeve të mia. Gjashtë vjet pa klithur. U gjeta tek fqinjët. Ata më detyronin të pija rum, ma derdhnin në gojë. Përmes thirrjeve. Nuk e di se kur u gjeta përpara tij…”  

Duras – me të dashurin e saj

 

Një këngë deti e dashurie

 

… U ktheva sërish në Trouville. Përshëndes statujën e bronztë të Flobert që aq shumë e deshi këtë qytet. Bankinat ishin bosh. Qiejt plot re që endeshin tutje, hijerënda për tu puqur më së fundi me detin. Eci në rrugën buzë detit, vështroj zgalemët që vërtiten në valet e tyre të vazhdueshme me një harbim plot klithma, shkoj deri tutje fundit të plazhit, drejt asaj ndërtese të vjetër që quhet “Les roches noires” (“Shkëmbenjtë e zinj”) të ndërtuar që në vitin 1866 dhe mendoj për Marguerite Duras.

Më ngjan sikur e shoh përsëri atje, në cep të atij ballkoni të gjatë apo buzë dritares duke vështruar e përhumbur detin që e donte aq shumë veçanërisht në dimër, kur të gjithë janë larguar, të gjitha haretë, britmat fëminore, dashuritë dhe ku ka mbetur veç ajo, e vetmuar, përballë detit të pafund, çka e tërhiqte në një lloj mistike, duke e bërë të braktiste gjithçka të kësaj bote për tu përhumbur në të. Marguerite Duras ishte si deti, me baticat dhe zbaticat e saj, me kapriçiot dhe zemërimet e tij, e dehur me ujin e kripës dhe të alkoolit, në vetminë dhe dashurinë e saj të fundit, në tryzën e vogël të shkrimit, mbi letrën, fjalën, gërmën, mbi atë që dinte aq bukur ta shkruante, pasi gjithçka e saj ishte e përjetuar, në të kaluarën dhe të tashmen, në çastin fluid që ajo s’donte t’i shpëtonte nga duart, nga shpirti, ishte personazhi real i dashurisë së mundur por dhe të pamundur, i dramës, i jetës dhe vdekjes, pasi aty, nga ajo dritare me kanate të mëdha e të larta, ajo herë shikonte ngazëllimin e jetës, e herë të zezën që mbulonte gjithçka, pafundësisht, në heshtjen e madhe ku vetëm deti dëgjohej. Duras dhe i dashuri i saj Yan Andrea. Dhe ajo shkruante në librin e saj: “Ecim. Ju mbaheni në krahun tim. Arrijmë të lodhur. Ju jap një gotë verë. Pak nga pak frymëmarja tënde bëhet e rregullt. Më 16 gusht të vitit 1982 qëndrojmë brenda apartamentit në «Roches Noires». Qepenët e bardhë lënë dritën të depërtojë. Ju më diktoni një faqe. Sot ke braktisur gjithçka dhe ti shkruan. Dhe kjo bëhet në mënyrë gjithnjë brutale. Ju flisni përballë meje me zë të lartë dhe unë shtyp. Disa sekonda i ndajnë fjalët mes tyre. U shkrua… Kam frikë të ndaloj, frikë që të përsërisni edhe njëherë e kështu të humbni ndonjë fjalë. Faqja mbaron dhe heshtja rivjen në dhomën e ndriçuar. Ju thoni: eja të shohim detin. Dhe ne dalim në ballkon. Që nga 30 gushti ne pimë. Dhe kjo ndodh që nga shikimi ynë i parë kur porta u hap, që nga buzëqeshja, që nga puthja e parë, që nga koha që ekzistojmë. Pimë gjer në natën e vonë të njëjtën verë «Bordeaux». Verë e mirë, verë mediokre, verë të çdo lloji. Dozat shtohen gjithnjë e më shpejt dhe po kështu puthjet e pareshtura buzë detit ku ne nuk shkojmë…»

Po, deti jetonte përjetësisht. Në një nga fletoret e saj mbajtur në atë dhomë, ajo shkruante: “Nganjëherë ke frikë të vdesësh para se fleta që ke shkruar të jetë shkruar e gjitha… ndërkohë ne e njohim fundin tonë, e dimë, por teksti duhet çuar deri në fund, udhëtimi duhet mbaruar. Pikërisht kjo na bën të ndjej vdekjen çdo ditë…” Atë e shqetësonte ajo se çdo të ndodhte pas vdekjes, çka më kujton mikun e saj të luftës por dhe të kohës së lëvizjeve të mëdha, Mitterandt apo të kohës presidenciale, kur ky marksist iu kthye Saint-Agustinit që e mbante në kokën e krevatit.

Vitet e fundit Marguerite Duras i vizitonte shpesh varrezat, sigurisht jo të rejat, por ato të gjysmës së parë të shekullit XX apo ato të luftës. Aty dhe i lindi idea për të shkruar “Vdekja e aviatorit anglez”, të cilin e shkroi aty, në “Les Roches noires”, pasi një ditë kishte bredhur në varret e ushtarëve që zbarkuan dhe u vranë në brigjet e Normandisë, aty iu kujtua gjithashtu dhe vdekja e të vëllait që i nderej para sysh, si një lloj pengu, si në një ngushëllim të pafund.

Dy vdekje në një, por jo vetëm, pasi në këto vdekje ajo shikonte dhe vdekjen e saj, prandaj dhe nxitonte. Duhej shkruar, natën, ditën, përmes alkoolit dhe dashurisë me të dashurin e saj Yan Andrea. “Ishte një libër si një lloj vaji, – thoshte biografja e saj Laure Adler në biografinë e saj “Marguerite Duras”, – një përpjekje për të dialoguar me vdekjen”. Vitin e fundit, një ditë, i dashuri i saj Yan i solli tek dera e shtëpisë Dionisos, ish burrin e saj të dytë. Ajo doli tek dera, zgjati krahët e pështolli fort dhe i pëshpëriti: ”Sa shumë jemi dashur ne të dy”!…

Sa shumë. Po, është bukur t’i thuash një ditë të fundme asaj që ke dashur dikur, në rini apo në kohë gjimnazi: “Sa shumë jemi dashur!”… Pikërisht këtu ajo kishte shkruar dhe librin “Yan Andrea Steiner” apo dhe “Sëmundja e vdekjes”. Ajo gjithnjë pyeste veten se ç’është kjo dashuri, tani, në këtë moshë, kur trupi ashtu i vagët, i lodhur nga vitet, nuk i ka më dehjet e veta, ekstazat e veta, kur gjinjtë janë lëshuar dhe nuk i kanë më dihatjet e tyre, klithjet dhe përdëllimet. Vallë është një botë ku dashuria po tretet, po humb formën e saj të qenësishme?…

Ai, ajo, moskuptimi. Yan ishte homoseksual e megjithatë përhumbte në krahët e saj, pastaj ikte e nervozuar nga agresiviteti i saj, humbte në grinë e plazhit bashkë me erën, dhimbjen, pastaj rivinte në këtë botë ku genet janë ç’rregulluar. Në fund të librit “Sëmundja e vdekjes”, Duras shkruante: “Mbrëmjen e largimit të saj, në një bar, ju tregoni historinë tuaj. Në fillim ju e tregoni sikur të ishte e mundur ta përjetonit, por pastaj ju e lini. Më tej ju tregoni duke qeshur si të ishte e pamundur që kjo ka ndodhur apo se ndoshta dhe mund ta keni sajuar.

Të nesërmen, papritmas, ndoshta në dhomë, ju vini re mungesën e saj. Të nesërmen, papritmas, ndoshta do të provoni një dëshirë për ta parë atje, në vetminë tuaj të çuditshme dhe gjendjen e saj të panjohur nga ju. Ndoshta ju do ta kërkoni përtej dhomës tuaj, në plazhet, në taracat e kafeneve, në rrugë. Por ju s’mund ta gjeni, sepse në dritën e ditës ju nuk njihni askënd. Ju nuk do ta njihni.

Ju nuk njihni nga ajo veç trupin e saj të përgjumur me sytë e hapët apo të mbyllur. Penetrimin e trupave ju nuk mund ta njihni, kurrë nuk mund ta njihni. Ju s’do të mundni asnjëherë. Kur ju keni qarë, ju keni qarë për veten tuaj dhe jo për pamundësinë e admirueshme për tu bashkuar me të përmes atij dallimi që ju ndan nga njëri-tjetri.

Nga gjithë kjo histori ju mbani mend veçse disa fjalë që ajo ka thënë në gjumë, fjalë që tregojnë se nga çfarë vuani: sëmundjen e vdekjes. Shumë shpejt ju braktisni gjithçka, ju nuk e kërkoni më as në qytet, as nëpër natë, as gjatë ditës. Kështu, ju keni mundur ndërkohë ta përjetoni në të vetmen mënyrë që mund të bëhej nga ju, duke e humbur, para se kjo dashuri të ndodhte…”

Shtatorin e kaluar kur shkova të vizitoja «Les Roches Noires» tabela në hyrje të oborrit shkruante për Marcel Proust, banorin e dikurshëm të këtij hoteli kur vinte në dhjetvjeçarin e parë të shekullit XX. Ai e pëlqente shumë Trouville, madje ky dekor n’a shfaqet në disa fragmente të romaneve të tij, buzëdeti, plazhi dhe grija pafund.

 

Kjo Dashuri!…      

 

Kjo Dashuri…! Cet Amour-

Vallë ishte dashuri apo çfarë?

Ky është titulli i librit që shkrimtari Yan Andrea, i dashuri i ri i Marguerite Duras shkroi pas vdekjes së shkrimtares së famshme, autores së romanit Dashnori me të cilin mori dhe çmimin «Goncourt» në Francë. Yan Andrea tashmë ka vdekur. Ende nuk është mbushur viti. 10 korrik… Sy të mbyllur plotësisht, ndërsa sytë e saj kanë mbetur hapur, përjetësisht. Sy që flasin, që kanë folur e do flasin. Vështrime kthyer në vargje, tregime, romane, drama. Një jetë shkruar brenda tyre. Jeta e saj. Dhe një gojë e hapët që nuk rresht së klithuri, «Puthmë!»: Dashnori, Moderato Cantabile, Ora dhjetë e gjysmë e mbrëmjes në verë, Ditë të tëra nëpër pemë apo Sy blu dhe flokë të zinj, kushtuar të dashurit të saj të fundit, Yan Andrea. Një botë që s’ka rreshtur së pulsuari. Ajo ka dëshirë të dehet, të çmendet në dashuri, në një dashuri të mundur dhe të pamundur. Dëshirë të vdesë, të zgjohet. Në dritën e tmerrshme të ditës që verbon me aromë karafilësh.

Kur bota publike në Francë njohu të dashurin e saj Yan Andrea, të gjithë u habitën, pasi ajo ishte pothuaj 40 vjet më e madhe se ai. Por kjo sidoqoftë nuk ishte e rrallë në botën e artit, të artistëve dhe shkrimtarëve, kur një Picasso dashurohej me një modelen e tij të njomë, kur skulptori Cezar martohej me sekretaren e tij të re ndërkohë që afronte të 75 vjetët, kur Chaplin, Sabato, e të tjerë të dashuruar me vajza të reja po ashtu. Të njëjtat mistere dashurish. Ç’ndodh vallë? A është dashuri? Mos vallë Yan Andrea Steiner u dashurua me imazhin e saj dhe jo me gruan Marguerite Duras?

Duke lexuar librin Kjo Dashuri, lexuesi mund të kuptojë më në fund se ç’ndodh me dy qenie kur njëri është anonim dhe tjetri një emër mediatik, Krijuesi, i adhuruar nga publiku dhe i duartrokitur nga turma, në skenë, në rrugë, kudo. Ja çfarë shkruan Andrea në librin e tij: “… U lidha me këtë histori, me të, me këtë grua që shkruan, me këtë femër të pamundur që nuk e zotëron veten dhe tërë botën e saj, nga padrejtësia, nga bukuria, dhimbja, dashuria, nga gjithë rrangullat e saj dhe të miat, dhe kjo histori që ndodh midis saj dhe meje dhe jo vetëm mes nesh, jo, ajo e di këtë, si dhe unë, e megjithatë nuk duhet ditur shumë dhe duhet bërë si gjithë bota, të bësh skena, sharje, të bëhesh e keqe, të bësh kuzhinën, të bësh mirë gjithashtu dashuri në shtrat, dhe gjithë rrëmujën e botës, sepse ne nuk jemi të ndarë nga njerëzimi, sepse ndërkohë që ajo shkruan, ajo këtë e bën gjithashtu për gjithë botën si dhe për mua, pasi unë jam këtu… Ajo thotë: – Yan, mos kujto se je caktuar për diçka, nuk duhet ta pandehësh veten si hero. Thjesht, të mos kujtosh. Unë e di se cili je ti. Nuk duhet…»

Yan Andrea e kishte vuajtur shumë vdekjen e saj. Fill pas varrimit në varrezat e Montparnasse, jo larg varreve të përbashkëta të Jean-Paul Sartre dhe Simone Beauvoir, ai ishte mbyllur në apartamentin që i kishte lenë ajo në rrugën Rue Saint-Benoît, atje ku kishte jetuar më parë dhe shumë  herë kishte tentuar të vriste veten, gjersa më në fund një ditë dhe do ta bënte, por pasi të botonte rrëfimin e tij me të dashurën e dikurshme Kjo Dashuri… Asgjë nuk dihej se ç’ishte bërë me të, ndërkohë që ngado e kërkonin botuesit e shumtë, pasi Duras i kishte lenë dhe të drejtat e botimeve letrare, të gjithçka që kishte shkruar si dhe të letrave e skicave që kishin mbetur pas. Yan e vuante shumë vdekjen e saj, jetonte gjithnjë me imazhin e saj, në errësirë, duke pirë, si atëherë me të, kur ajo i afronte një whisky, një verë të kuqe, të bardhë, të gjitha llojet e pijeve, që të deheshin, të dashuroheshin, të flinin, të zgjoheshin në zgjandër dhe të dashuroheshin sërrish, atje, buzë detit, në Trouville, nën klithmën e pulëbardhave të endura mbi det. Të bënte dashuri, me atë trup që kishte humbur çdo freski, ku anatomia ishte shpërbërë por që digjej flakë, krahët e bardhë, gjinjtë që drithëronin, buzët, gjithçka pulsonte e etur, çdo gjë kishte sensualitet, hijeshi, ankth, ekstazë. Gjithçka. E megjithatë ishte diçka e fshehur brenda atij trupi që atë e tërhiqte dhe kështu, dhe gjinjtë varur bëheshin të bukur, njerëzorë. Kë dashuronte vallë? Tashmë ajo kishte shkuar, e kishte lënë pas, të vetëm, në errësirë, atje në 6, Rue Saint Benoît, fshehur pas atyre perdeve të rënda gjithë pluhur. Po, nuk ishin më në Trouville, në qytezën normande rrahur nga era e detit të La Manche,  me një qiell gri mbi sytë e tyre dhe një dashuri…një! Qiej të humbur në vetmi. Dhe ai shkruante ndërkohë fletët e atij libri që do të mbante titullin Kjo Dashuri… Kujtonte gjithçka, fytyrën e dashurës së madhe Marguerite Duras dhe shkruante: «… Jeni aty, e shtrirë. Fytyra juaj është bërë lehtë me makiazh. Dhe buzët janë me të kuq. Jo si të ishit në spital. Ulem pranë jush. Pres. Nuk mendoj asgjë. Jam aty. Pres si një budalla. S’di ç’të bëj. S’ka asgjë për të bërë. Gjithçka ka mbaruar. Të enjten, më 7 mars, në orën 15.00, në kishën e Saint-Germain-dès-Près, për ty do të ketë një «benediction». Dhe pastaj do të shkosh në varrezat e Montparnasse. Punonjësit e funeraleve thonë se ka një vend të mirë për varr, në cep të një korridori, një vend afër hryjes kryesore, kur hyn në të majtë, në anën e kundërt të portës. Aty është Sartre e Beauvoir. Mendoni që është një vend i mirë. Jam aty, para jush. Pres. Ju s’thoni asgjë. Sytë nuk vështrojnë më. Shoh fytyrën tuaj. Nuk guxoj ta prek. Nuk dua të ndjej ftohtësinë e lëkurës. Nuk mundem. E vetmja herë. Nuk mund ta prek. Ky trup i vdekur. Ky trup i ftohtë. Ky trup i ngrirë, i veshur me një pallto jeshil në të zezë, mbathur me këpucë lëkure ngjyrë të çelët blerë në “Soulier d’Or”, në bulevardin Malsherbes. Atë ditë ju bletë dy palë këpucë. Ishtë verë. Do niseshim në Trouville dhe ju thatë: S’kam asgjë çfarë të mbath, duhet të shkojmë. Shkojmë në “Soulier d’Or”. Dhe ju më ofroni një pale sandale. Të mrekullueshme. He, në Trouville nuk kanë parë të tilla. Shitësja ju kërkon t’i hidhni firmën në Librin e Artë të dyqanit. Jemi të kënaqur, të dy.

Unë ju shoh. Para meje shikoj një fytyrë me sy të mbyllur. Një fytyrë sikur s’është e një të vdekuri, e megjithatë po, e vdekur. Nuk mund t’ju puth. Dhe kështu, ti vërtetë ke vdekur… »

Po. Marguerite Duras kishte vdekur në atë fillim marsi të vitit 1996. Dhe ai donte të shkruante për dashurinë e tyre, atë dashuri çuditërisht mbijetuar mes epshesh, bisedash, grindjesh, zënkash, klithjesh, ku secili kishte frikë se do të humbte tjetrin dhe kjo e trondiste psiqikën e tyre. Vallë ishte dashuri? Jeta e tyre adaptuar në filmin e Josée Dayan… Marguete-Jeanne Moreau… jeta në film dhe pastaj ekrani i zi, sterë, vrima e zezë e universit që e thithte atë ngadalë pa mundur t’i shpëtonte humbjes finale. Atë ditë funerali unë isha aty, në kalldrëmin e sheshit, Saint-Germain-dès-Près. Një turmë e madhe njerëzish, artistësh, aktorësh, letrarësh… nën këmbanat e rënda të asaj kishe të vjetër, më e vjetra në Paris. Ditë morti e dashurie.

Duke shkruar këto rradhë mu kujtua dhe Georges Brassens, këngëtari mitik me kitarrë, më popullori nga francezët dhe më i thellë në artin e tij, këngën. Po të ishte gjallë, unë do të isha fqinji i tij, pasi pak e ndajnë shtëpinë time me atë ku ai kishte banuar dikur, në «Impasse Florimont», atje ku në pranverën e vitit 1944 ai kishte ardhur nga Sete, ai port i vogël i jugut francez, për të hyrë në jetën e vërtetë, në aventurën e madhe të artit. Por kur ishte në rrugë, një grua e mori në shtëpinë e saj. Dhe jetën e tij ai e bëri atje, bashkë me Jeanne dhe burrin e saj Marcel, një treshe e habitshme… atje i shkroi këngët e tij, atje u dashurua me Jeanne, tridhjetë vjet më e madhe se ai… dhe bashkë të tre pinin verë, shijonin artin dhe jetën. L’AMOUR ! Një lumturi e përbashkët. Dhe Brassens që këndonte historinë e tij me të: «Jeanne, la Jeanne / që e duam dhe e mbrojmë / kundër gjithë erërave/ Jeanne, një nënë universale…»

Dëgjoj në vetvete Brassens dhe mendoj pastaj për Yan Andrean dhe gjashtëmbëdhjetë vjetët e dashurisë së tij «margarite». Lexoj rreshtat e tij që ka shkruar në librin Kjo Dashuri

Ajo thotë: a më doni? Unë nuk përgjigjem. Nuk mundem. Ajo thotë: po të mos isha Duras, ti as që do të më kishe hedhur sytë kurrë. Nuk përgjigjem. Nuk mundem. Ajo thotë: Ju nuk më doni mua, është Duras, ajo çka unë shkruaj.

Ajo thotë: shkruaj tani që nuk e dua Marguerite-n. Ajo më jep një stilokalem, një letër dhe thotë: He, shkruaj. Pra, ta dimë më së fundi. Nuk mundem. Nuk shkruaj atë çka ajo më kërkon, atë çka ajo do të lexojë. Ajo thotë: Yan, nëse s’do të kisha shkruar asnjë libër, a do më doje? Ul sytë. Nuk përgjigjem. Nuk mundem. Ajo thotë: – Po ju cili jeni? Unë nuk u njoh, nuk e di cili jeni, ç’bëni këtu me mua? Ndoshta për para. Po ju lajmëroj, s’do të keni asgjë nga unë. S’kam asgjë për tu dhënë. I njoh batakçinjtë dhe ata s’ma hedhin dot.

Heshtje. Ajo thotë: ja, duhej të më ndodhte dhe kjo, një tip i tillë që hesht, që s’thotë asgjë, një tip që s’njeh kurrfarë gjëje, asgjë! Duhej të më ndodhte dhe kjo, s’kam shans, por ju s’do të rrini këtu.. S’keni çfarë bëni, asgjë. Nuk u njoh, nuk e di cili jeni.

Dhe kjo skenë ndodh vazhdimisht. Ajo nuk më duron. Më nxjerr jashtë. Më kërcënon, s’ke asgjë më këtu. Gjithçka është e imja, gjithçka, a e dëgjoni, paraja është e imja dhe s’do tu jap asgjë, as dhe një qindarkë, ju jeni një zero i dyfishtë, një hiç i klasit të parë. Ajo nuk kupton përse unë këmbëngul, përse qëndroj me të, vetëm me të dhe ajo vetëm me mua. Nganjëherë është e padurueshme, do të shkatërrojë gjithçka tonën, të më thyejë, të më shajë, të më shohë të vdekur, të më vrasë. Ajo thotë: Kam dëshirë të të vras. Ajo nuk thotë “tu vras, por dëshirë të vras”?…”

Shfletoj librin Kjo Dashuri… dhe ndaloj një çast. Mbyll sytë dhe zhytem në atë botë imagjinare që dy qenie të ndjeshme kanë lenë pas. Kisha lexuar më parë një libër të Duras, një nga të fundit, të titulluar Kjo është e gjitha, C’est tout, botuar më 1995, një vit para se të vdiste, ku në faqet e tij ajo shkruante: “Nuk di ku po shkoj. Kam frikë. Le të ecim së bashku në udhë. Eja shpejt. Do të të shkruaj letra. Kjo është e gjitha. Ke frikë të shkruash. Ka disa gjera që nuk më bëjnë të kem frikë. Ndërkohë jam bosh për shumë kohë. Jam pa identitet. Në fillim kjo të frikëson. Pastaj kalon me një valë lumturie. Pastaj ndalon. Lumturia, d.m.th. të vdesësh pak. Jam disi bosh, këndej nga ku po shkruaj. Një jetë të tërë kam shkruar…

Y.A: Po në Parajsë, a do shkoni ?

M.D.: Jo, kjo që thoni më bën të qesh…

Y.A.: Po pas vdekjes çfarë mbetet?

M.A.: Asgjë. Ajo që të gjallët veç qeshin, kujtohen.

Marguerite Duras kishte nevojë të shkruante mbi dashurinë e saj, mbi jetën e saj. A nuk kishte shkruar gjithnjë kështu, jetën e saj, adoleshencën, si i dashuri i parë në Indokinë (Dashnori), për luftën e nënës së saj që e rrihte, në Një barrazh për Paqsorin, për dhimbjen e saj të madhe për historinë e burrit të saj Robert Antelme dhe kthimin e tij nga kampet e internimit, ndërkohë që ajo kishte nisur një jetë të re me një të dashur tjetër (Dhimbja)? Jeta saj, gjithnjë jeta, jeta e abstraguar në romane, tregime, drama e skenarë filmash, jeta e interpretuar nga aktorë të njohur e të panjohur. Dhe çuditërisht, duke lexuar librin e Yan Andreas, të ngjan tashmë se është dora e saj që shkruan, një ngjashmëri e çuditëshme, por jo gjer në fund. Po ajo kadencë, mënyrë e shkurtër të shprehuri, por ai intensitet mendimi brenda fjalës. Fjala… ashtu si shkruante ajo dhe në librin e saj Të shkruash… (Ecrire 1993) se «të shkruash është gjithashtu të mos flasësh. Eshtë të heshtësh. Eshtë të klithësh pa zhurmë. Të shkruash.  Çfarë dëshpërimi !…»

Dhe shpesh Yan detyrohej të ikte, të linte atë strehë të dashur, të mallkuar. Por s’kalonte pak dhe Marguerite i shkruante: «Yan, gjithçka ka mbaruar. Të dua ende. Por do bëj gjithçka që të të harroj. Shpresoj se do mund ta bëj këtëTë kam dashur tmerrësisht. Kam besuar se ti më doje. Kam besuar…”

Dhe Yan rivinte, vraponte, kapërcente fusha, brigje, në netë të pagjumta. Linte pas gjithçka: familjen e tij, miqtë, botën, për të humbur pastaj në magjinë e saj, pasi Marguerite ishte një magji më vete, gjaku e mishi jo si ato të lashtat, të kohës antike, jo si Çirçe e Odiseut… Marguerite jetonte veç për dashuri. Por deri kur?…

Dhe Yan vazhdon të shkruaj ose më mirë të bisedojë me të, duke i folur gjithnjë me «Ju» :

«Eshtë e djelë në mëngjes, rreth orës tetë e mengjesit. 3 mars 1996. Zemra pushon së rrahuri. Ju jeni në shtratin tuaj. Rue Saint Benoît. Ju jeni e vdekur.

Gjithë natën jam pranë jush, ju më mbani krahun, fërkoni krahun tim, mbani krahun tim, unë jam shtrirë pranë jush, nuk lëviz, bëni si të doni, ju le të më shtrëngoni krahun dhe e di se kjo është  gjithçka mund të bëj,  pasi kjo është gjithçka që ju mund të bëni. Ju nuk flisni. Ju keni mbyllur sytë.

Natën erdhi profesori Hervé Sors. Përfundimisht ai thotë se ju do të vdisni pas disa orësh, shumë shumë  pas një dite… Kësaj rradhe s’do të ketë mrekulli. E di që tashmë ju keni vdekur e megjithatë zemra rreh ende. Duhet pritur që të pushojë së rrahuri. Në orën gjashtë vendos të shtrihem në shtratin tim. Ju le në shtratin tuaj. Llampat janë të ndezura, portat janë të hapura, nuk i dihet, një thirrje, një klithmë. Fle. Nga ora tetë dëgjoj Jasminën që vjen. Nuk dua të çohem, them se ajo do më lajmërojë, e lë, kam besim të plotë te ajo, kjo grua që u mësua tu dojë. Përpiqem të fle sërrish. Do doja të flija gjatë, të dremisja, por dëgjoj hapa dhe pastaj zërin e Jasminës në portën e hapur të dhomës: «Eja». E kuptova. Zemra ka pushuar së rrahuri. Ju keni vdekur vërtetë. Përgjithnjë… »

Marguerite Duras nuk është më. Yan Andrea nuk është më. Pas tyre janë këto fragmente librash, letrash, pëshpërimash, thirrjesh të dashura dhe klithjesh në zemëratë. Frymë dashurie Thirrje që ta shpojnë zemrën kur i dëgjon. Vallë ishte dashuri? Vallë është dashuri? Një dashuri njeriu… prej klithme e gjaku… fryma vetë!

[1] Hiroshima mon amour, Margarite Duras. Paris.

Mes arvanitasve, në gjurmët e konsullit Henri Belle – Nga LUAN RAMA

Librin e konsullit francez Henri Belle «Tre vjet në Greqi» (Trois années en Grèce), e kisha lexuar para disa vitesh dhe ishte udhëtimi para një viti nga Athina drejt Eleusës, Evias, Thivës, e deri në Delf që më risolli përshkrimet e këtij konsulli mbi shqiptarët e Greqisë dhe simpatinë e tij të madhe për ta kur shkruante: “Te shqiptarët mund të kesh besim të plotë … Janë të ndershëm dhe me një besnikëri proverbiale. Të gjithë janë burra të bukur, me pamje të fuqishme e burrërore … Elementi dominues është elementi shqiptar, ku nuk duhen ngatërruar shqiptarët e besimit ortodoks me ata myslimanë, të cilët për interesat e tyre janë të lidhur me Turqinë. Gjithë Atika dhe Beotia, jugu i Eubesë, ishujt Hidra, Spezai, Andros, gjithë Argolidha dhe Karinthia, madje dhe jugu i Elidës dhe vargmalet që zgjaten përgjatë bregut perëndimor të Peloponezit, nga Alfe gjer në gjirin e Navarinit, janë të banuara me shqiptarë. Më 1830 bavarezët që kishin poste zyrtare në oborrin e mbretit Othon, ishin të detyruar të mësonin gjuhën shqipe dhe në Athinë kishte një gjykatë të veçantë shqiptare. Edhe sot, në shumë fshatra, nëse flet greqisht është e pamundur të kuptohesh nga ata. Gjithë tentativat e propagandës ruse në Shqipëri kanë dështuar dhe për këta malësorë, veçanërisht në jug, si toskët, japigët (labët), çamët dhe suljotët, është e lehtë t’i bashkohen helenizmit. Shpirti, shpresat, gjuha, pak nga pak ato filtrojnë dhe marrëdhëniet që krijohen midis dy popujve; janë emigrimet në tokën e lirë të mbretërisë, që përgatisin një vëllazëri që mund të ketë një influencë reale në ngjarjet e së ardhmes …”

Henri Belle e shikonte me një lloj realizmi e njëkohësisht romantizmi bashkëpunimin e dy popujve, atij grek e shqiptar, bazat e të cilit ishin hedhur gjatë viteve të revolucionit grek për pavarësi përmes figurave historike si Boçari, Kondurioti, Miauli, Bubulina, Tombazi, Çamadi, e një radhë e gjatë heronjsh të kësaj lufte, por dhe më pas, kur disa herë shqiptarët e Greqisë tentuan ta shkëpusnin Shqipërinë nga Perandoria Osmane për krijimin e një shteti të përbashkët greko-shqiptar, histori në të cilën u pleks në një çast të dhënë dhe shkrimtari Aleksandër Dymas, i cili ëndërroi të bënte për Shqipërinë e Greqinë atë që kishte bërë Garibaldi për Italinë e bashkuar. Por kjo dukej si një histori rokamboleske. E habitshme është se të njëjtin konstatim si Belle kishte bërë më parë etnografi dhe kartografi i njohur francez Guillaume Lejean, i cili udhëtoi në Shqipëri, Epir dhe në Greqi, duke arritur në konkluzionin e shprehur në botimet e tij se “në Greqi, gjaku helen është përzier me atë shqiptar”. Në atë kohë, ky konstatim ishte më se normal dhe realist, madje i pakundërshtueshëm nga grekët dhe politikanët e saj, (veçse historiani Fallemayer pësoi dënimet më të mëdha pse shkoi shumë më thellë historisë). Arvanitët ishin në tryezën e vendimarrjes politike të së ardhmes së Greqisë, por sot, me kalimin e kohës dhe me peshën e historisë së ngarkuar me luftëra dhe hegjemonizëm, një thënie e tillë duket si sakrilegj, e padyshim, jo nga shqiptarët, por nga grekët. Ne këtu veç konstatojmë atë ç’kanë shkruar historianët, diplomatët, shkencëtarët e huaj dhe jo ne, që mos të na akuzojnë pastaj për nacionalizëm. A kemi të drejtë të pohojmë konkluzionet historike të perëndimorëve mbi gjendjen e Ballkanit, të Shqipërisë e Greqisë në atë kohë? Sigurisht që po, dhe kjo me një qëllim të mirë, për të theksuar faktin që shpesh ne, shqiptarë e grekë, kemi përjetuar një histori të përbashkët, çka përbën dhe bazën për një të ardhme të përbashkët, veçanërisht sot.

Belle kishte ardhur në Greqi në vitin 1861, hipur në një anije që vinte nga jugu i Italisë drejt brigjeve joniane, duke kaluar pranë Hidrës hijerëndë dhe shkëmbore, një ishull, si dhe Spezai “motërza” e saj disa milje më larg, e banuar dhe ajo me arvanitas, çka do t’i linte një përshtypje të veçantë, siç e shkruan dhe në librin e tij: “E panjohur dhe e pabanuar para shekullit XVIII, Hidra u bë në këtë epokë një vend strehimi për shqiptarët që i iknin tiranisë së funksionarëve turq. Por nëse ashpërsia dhe mjerimi i këtij vendi shkëmbor u garantonte atyre qetësi, në të kundërtën ajo nuk u garantonte asnjë mjet për ekzistencën e tyre. Ata nuk paguanin taksa, por veç u jepnin turqve disa marinarë për flotën e tyre imperiale. Ata vetëqeveriseshin. Asnjë funksionar osman nuk vinte të vëzhgonte e të kontrollonte vendimet e prijësve të tyre. Ishte një republikë e vërtetë e pavarur, ku prijësit zgjidheshin gjithnjë nga e njëjta familje. Ata ishin prijës që s’mund t’i kundërshtoje. Një këshill pleqsh gjykonte proçeset e rralla që mund të ndodhnin. Të gjitha anijet e tyre që lundronin me flamurin osman, u bënë po aq pirate e të rrezikshme që sulmonin flotën e sulltanit deri në brigjet me topat e Azisë. Tombazët, Çamadët e veçanërisht Miaulët, të tre hidriotë, panë që emri i tyre shumë herë u duartrokit nga e gjithë Europa, e cila i shikonte me simpati peripecitë e kësaj lufte…” Dhe ai nuk mungon të përshkruajë jetën e këtij ishulli dhe kontributin e tij historik përmes familjeve të mëdha dhe anijeve luftarake. “Koka e grave me një shall të madh mëndafshi në ngjyrë të verdhë e të çelët, qëndisur me të artë, bënte që ato t’u ngjanin virgjëreshave të piktorit Bida. Kishin një rrobe të sipërme, e ngushtë dhe në velur të kuq, tepër e shkurtër dhe e mbërthyer në gjoks, e hapur përpara e me mëngë të ngjitura që mbaronin me qëndisma ari. Më sipër u shfaqej një këmishë e hollë…”.

Pasi kaloi Hidrën, Belle iu drejtua Athinës dhe ndaloi në portin e saj në Piré, që siç shkruante ai, për disa dhjetëvjeçarë, ky port i banuar me pak njerëz, tashmë kishte filluar të popullohej. Sigurisht Athina për të ishte një zbulim, për faktin e vetë historisë së qytetit, por dhe të pasurisë së objekteve antike, Akropolit dhe tempujve të tjerë, ende në këmbë. Ato ishin krenaria e Greqisë dhe ajo çka grishte gjithnjë udhëtarët e Perëndimit, veçanërisht letrarë, arkeologë, historianë piktorë e artistë të shumtë që vinin të njiheshin nga afër me bëmat plot shkëlqime të një antikiteti të lavdishëm. Pas një qëndrimi në Athinë, siç shkruan Belle në reportazhet e tij, ai nisi udhëtimet në Greqinë kontinentale, pra Greqinë pa ishujt, duke filluar udhëtimin drejt Eleusës dhe Mandras, ku pikëtakoi mjaft shqiptarë. “Ja tokat e Eleusës … burra me fez të kuq, gra të veshura me të bardha, fëmijë këmbëzbathur dhe koshat me rrush të zi … pronarë të këtyre tokave janë pothuaj të gjithë shqiptarë, të cilët kanë krijuar një sindikatë për të kontrolluar shpërndarjen e ujit dhe për të gjykuar ankesat…” Ai vështronte ndërkohë nga ullinjtë, trungjet e pemëve, palmat dhe shtonte se “të ngjan sikur imazhet e tablove e këndshme të piktorit Decamps, që e kanë bërë të mrekullueshëm Orientin, kanë ikur nga tablotë dhe kanë marrë jetë këtu para syve tanë“. Me shoqëruesit e tij, ai vazhdoi udhëtimin dhe pikëtakon “gra shtatlarta, me hundë të gjatë, pak të përkulur, thatime e me sy të vegjël“. “Janë shqiptare të Elefsinës, të një fshati të mjerë që anashkalojmë, ngjitur me qytezën antike të Eleusës, në një anë të kodrinës së gurtë në cep të detit. Nga tempulli i famshëm i Geres kanë mbetur veç ca gurë të bazamentit … ndërsa torra katrore është e kohës së Mesjetës, çka përbënte një postë fortifikimi për të survejuar bregun…”

Edhe unë e vizitova Mandrën. Shkova në Vilia-n e bukur plot lule, lart mbi kodrina dhe pastaj zbrita poshtë në Kryekuq, për shqiptarët e së cilës shkruante Floberi në kujtimet e tij. Isha i shoqëruar nga një arvanitas i moçëm, i cili më çoi në këtë fshat apo qytezë, ku në hyrje të ndërtesave më tregoi lapidarin me portretin e gjyshit të tij, një nga figurat historike të revolucionit. Ishin pikërisht ato vende nga kishte kaluar dhe konsulli francez në vitet 1861 dhe 1862. Pas Kryekuqit dhe Eleusës, Belle, i shoqëruar nga drogmani grek Aleksandros, i ishte afruar Mandras, “e banuar nga një koloni shqiptare”, siç shkruante ai. – Burrat e grumbulluar para kafenesë së vetme të komunës na vështrojnë me një shikim disi të rëndë. Ballë i dalë, mollëza të kërcyera, mustaqe të verdha, të ashpra, të prera si të tartarëve, flokë të rruara veç jo prapa, nga ku varet një tufë flokësh, çka na kujton tipat bullgarë apo më mirë hunët e sllavizuar … Kur udhëton në Orient, në çdo hap të del një problem etnografik, çka është burim zënkash i shkencëtarëve me ndjeshmëri nacionale. Grekët duan të jenë me çdo kusht të të njëjtit gjak si helenët e kohës së Themistokliut. Megjithatë, në fund ata arrijnë të binden se me përjashtim të Manjës dhe disa ishujve, Greqia është e populluar nga një racë e re si pasojë e kryqëzimit me tributë e veriut, veçanërisht me shqiptarët. Këta shqiptarë kanë sjellë me vete instinkte të reja, zakone të veçanta që ia kanë imponuar racës helene, duke u përzier me të, trajtat e fizionomisë së tyre dhe forcën e tyre morale. Pra duhet zhveshur iluzioni klasik dhe të mësojmë ta duam kauzën greke ndryshe nga ideja e lidhur veç me kujtimin e të parëve të tyre. Këta shqiptarë të Mandras kanë mbetur jo aq socialë. Ata njihen për trimëri, por dhe me karakter jo të mirë, çka i bën ata të respektohen nga grupet e kaçakëve që enden nëpër Greqi. Me ata, shqiptarët s’kanë dashur të kenë asnjëherë lidhje vëllazërore … Nuk kuptojnë asnjë fjalë greke dhe u përgjigjen në mënyrë të menjëhershme pyetjeve tona …”

Në Beoti, ku ai vazhdon udhëtimin e tij, Belle shton se “Pothuajse të gjitha gratë këtu janë shqiptare, madje dhe ato në Vilia apo fshatrat e tjera të Kiteron. Janë gra të varfra e të mjera, që nuk e kanë atë freski dhe pamje të bukur që kishin gratë e dikurshme të Beotisë … Këto figura të dobëta me kockat që u dallohen, janë të një race më të ashpër dhe më pak të lëmuar. Grupe të shumta grash ngjiten e zbresin përgjatë një kodrine në majë të së cilës gjendet një kishë e vjetër. Ky sanktuer (tempull i shenjtë) kushtuar Shën Lukës është ngritur sipas traditës në vendin ku ndodhej tempulli i vjetër i Apollonit Ismenus…” Në drekë, pasi kalojnë fshatrat e Spaides, Dritza dhe Bratsi, “të populluar nga shqiptarë”, siç shkruan ai, Belle me shoqëruesit e tij mbërrijnë në Tanagra.

Një udhëtim tjetër në Greqi vitin e kaluar më bëri të ndjek gjurmët e konsullit francez dhe kjo në Evian e bukur ku më pëlqejnë plazhet e virgjëra dhe paqja që mbretëron në kodrinat plot gjelbërim, por dhe te njerëzit dhe bukëpjekësit e fshatit. Gjithçka duket dehëse, det, pyje me pisha, faqe kodrinore plot ullinj, qetësi dhe gryka ku gurgullojnë përrenj të rrëmbyer. Dhe menjëherë e kupton pse shqiptarët ishin vendosur atje prej tre shekujsh dhe kishin populluar ishullin, si dhe barinjtë vlleh. Belle shkruante se kishin qenë shqiptarët e Hidrës që kishin ardhur këtu. Dhe ashtu, hipur mbi kuaj, ai kishte zbritur në Mantudhi e pastaj në Agjia Ana. “Mbërrijmë në Mantudhi, – shkruante Belle në librin e tij, – një fshat i madh që është ngritur në rangun e nënprefekturës ku mbretëron një mjedis i pastër dhe i begatë. Banorët e saj janë pothuaj të gjithë të ardhur e të emigruar nga Hidra, duke sjellë një eksperiencë në fushën e ndërtimit, çka tani i jep një pamje të veçantë shtëpive të ishullit. Në orën dhjetë ne mbërrijmë në fshatin e Agjia Anës me një sipërfaqe të madhe e të shtrirë, ku nga lart duken tutje në horizont Skopelos dhe Skiathos. Sot festohet dita e Shën Konstantinit, një nga shenjtët më të mëdhenj të kishës ortodokse, ku në shesh turma e njerëzve po zbavitej. Eubea (Evia e quajtur më pas. L.R.) e veriut është e famshme për vallet e saj. Ajo që po interpretojnë banorët e Mantudhit është një valle e quajtur “sirtos”, me lëvizjet ritmike të peshkatarëve që tërheqin rrjetat në breg. Në fillim është korifeu, pastaj burrat e më pas gratë e pastaj vajzat e reja e fëmijëtAta nuk kapeshin nga duart, por shamitë krijonin një lloj vargu njerëzor që gjallonte në atë shesh nën tingujt e muzikës së një orkestre të çuditshme të përbërë nga dy vlleh bohemë, ku njëri i binte fyellit dhe tjetri i binte fort tamburasë në një formë kungulli. Fytyrat e tyre thatime e ngjyrë ulliri, mollëzat e tyre të dala, flokët tepër të gjata ngjyrë abanozi e që u binin pas, flisnin për origjinën e tyre aziatike, ku në sytë e tyre të mëdhenj e të zinj reflektoheshin dritëza të kuqërremta, saqë të dukej se në to reflektoheshin ngjyrat plot shkëlqime të Indisë, atdheut të të parëve të tyre, si dhe gjithë atmosfera klimatike e brigjeve të lumit Gang. Ata shikonin para tyre me atë qetësinë e një statuje të Vishnës. E megjithatë, nganjëherë kishin një lloj nënqeshje me atë rreth njerëzish të gëzuar që lëviznin rreth tyre. Në cep të sheshit qëndronte prifti me mjekrën e tij të bardhë, që i mbështetur mbi shkop dhe në shoqërinë e disa pleqve, shikonte ata që kërcenin. Është e pamundur të imagjinosh një skenë të tillë të gjallë e piktoreske nën tingujt britës e të përsëritur të tamburasë që gjëmonte disi, të shikoje atë varg tunikësh të bardhë të grave që kërcenin, një varg që vallëzonte, me ato përparëse para tyre dhe brezat e mëndafshtë e të kuq. Sfondi i kësaj skene të mrekullueshme përbëhej nga gërxhe më të larta dhe kodrinat e blerta në ijët e malit Kandili, ashtu i zhveshur, me gurë, dhe aty këtu me pisha, e ku përrenjtë kanë lënë gjurmët mbi të. Në të gjitha anët e atij sheshi vazhdonin të vallëzonin në rrathë të ndryshme. Madje në një rrugicë afër nesh gjetëm një grup të vogël prej shtatë-tetë vajzash të reja që të kapura për dore hidhnin një valle me një lloj ritmi e kadence sipas tingujve të një kitare të keqe me dy kordonë që i binte një grua plakë, ndërkohë që dy camërdhokë me flokët biondë e sytë e zinj kërkonin t’i imitonin. Ato vajza të reja ishin të këndshme e me tipare më të hijshme se athinaset dhe shumica kishin flokë të verdhë, disi të hirtë …”

Gjatë këtij udhëtimi, Belle mbante shënime, por dhe vizatonte. Skicat e tij do të ishin bazë e vizatimeve të piktorëve të njohur që do të ilustronin reportazhet e tij dhe që disa po i vendosim në këto shënime. “Mbi shesh, një valle të rinjsh ishte formuar. Me duart e vendosura mbi supet e njëri-tjetrit ata hidhnin tre hapa në një anë dhe një hap pas, ndërkohë që prijësi i valles, një djalosh shtatlartë e i zhdërvjelltë, me një fez që i varej mbi vesh, ushtronte me forcë lëvizjet e këmbëve me një pamje krenare dhe të mrekullueshme, ku një çast nxitonte e një çast tjetër ngadalësonte sipas ‘adagio’-s apo ‘scherzo’-s së orkestrës. Dukej i palodhur dhe herë pas here lëshonte një klithmë të fortë, duke parë aty anash me një vështrim sentimental një vajze që nuk ishte tjetër veçse e fejuara e tij. Ishte një fshatare e shëndetshme, së cilës i shkëlqente fytyra, e freskët dhe e zhvilluar, shumë simpatike dhe me një hundë të përkulur, por që mjerisht ishte veshur si europiane, d.m.th. me një krinolinë jeshile dhe një korsé tepër të shtrënguar pas trupit që i jepte një pamje të zakonshme për ne, në kontrast me veshjen e shoqeve të saj. Pas pak ajo e la atë mjedis që të vinte me një veshje tjetër, përsëri europiane. Madje atë mbrëmje ajo u ndërrua tri herë. Si vajzë e kryetarit të fshatit, ajo donte të dallohej nga shoqet e saj dhe me naivitetin e vet mendonte se lordi, siç u thërresin të huajve këtu, do të tregonte admirim për këtë veshje luksoze. Por e varfra nuk dyshonte aspak në mendimet që shkëmbenim ne kur e shikonim tek lëvizte me vështirësi, e shtrënguar nga ajo korsé aspak e bukur që i shëmtonte linjat e trupit të saj, jo të mësuar me qytetërimin tonë. Ky shembull jo i këndshëm, në të kundërtën shihej me zili nga shoqet e saj. E megjithatë ato vajza ishin shumë të bukura me fustanet e tyre të gjata prej leshi të bardhë e të qëndisur me mëndafshe me ngjyra, me ato mëngë që u tundeshin në ajër, me ato shami të tejdukshme mëndafshi që u rrethonin kokat e ku dy cepat e tyre u tundeshin plot hije nga pas. Këto vello të prodhuara në Kumi dhe që nuk njihen në pjesën tjetër të Greqisë, janë të një finese të jashtëzakonshme dhe bien mbi trupin e tyre si një lloj reje poroze dhe e dallgëzuar plot efekt. Si kapele, ato kishin një lloj fezi të kuq të mbuluar pak a shumë me një radhë monedhash të vogla argjendi që përbënin si të thuash pjesën e madhe të prikës së tyre. Të sapomartuarat e mbështjellin mesin e tyre me një brez të shkëlqyer mëndafshi në ngjyrë të kuqe ekarlat. Një lloj fundi u bije mbi rrobën e tyre të zbukuruar me copa argjendi të stampuara sipas modeleve perëndimore. Ndërkohë që ne iknim larg, valltarët e valltaret kërcenin ende. Ne u binim kuajve që të fitonim kohën e humbur duke u ngjitur në ato pjerrësi të ashpra që ngrihen në veri të Mantudhit…»

Gjatë këtij udhëtimi, Belle kishte kaluar pyllin e mrekullueshëm të pishave dhe kishte vazhduar drejt Oreas, Lamias. Ata ishin ulur për një kafe në një han që quhej hani i Bulbul-it (Bilbilit), i cili atëherë ishte ndërtuar me drutë e pishave, ndërkohë që pas kaq e kaq kohe, unë e gjeta me gurë dhe me një krua me ujë të ftohtë aty pranë. Pastaj ata kishin shkuar në hanin e Kastaniotisa-s, një vend ku një anglez ishte vendosur bashkë me gruan e tij dhe që para dhjetë vjetësh kishte ngritur një fermë. Por atë të mjerë e kishin plaçkitur dhe vrarë bashkë me gruan e tij. Quhej zoti Leaves. Më pas, Belle kishte ndaluar në Oréas. Në atë port vinin  anijet nga Athina dhe Volos. Bashkë me shoqëruesit, ata shkuan në shtëpinë e një hidrioti: “Këtu janë vendosur shumë hidriotë, të cilët dallohen për aktivitetin e tyre, shpirtin e rregullin, thjeshtësinë dhe “bonsensin”. Në sajë të cilësive të tyre të mira, aferat e tyre shkojnë mbarë dhe nuk është e rrallë të gjesh nga ata që kanë bërë pasuri të madhe. Na futën në një sallon të thjeshtë, por të rehatshëm. Në mure, portrete të heronjve të Revolucionit grek… një gravurë me anijen e hidriotit Tombazi, aktet e famshme të të cilit kanë mbetur në kujtesën e helenëve…”

Kur Belle shkoi në Tebën e vjetër, apo Thiva, siç quhet sot, ai vazhdoi të pikëtakojë shqiptarët dhe pikërisht kjo pjesë e tregimit të tij m’u kujtua kur unë udhëtoja drejt Thivës për në Livadhja. M’u shfaq skica e tij me kënetën e liqenit Kopais, e cila u tha veç në vitet ’50-’60 të shekullit XX, por që atëherë ishte burim sëmundjesh të shumta. Atje punonin shqiptarë dhe vllehë: mblidhnin ushujza, pasi tregtia e tyre për sipërmarrësit e Athinës ishte shumë fitimprurëse. Qindra mijëra ushujza merrnin udhën e tregjeve të Ballkanit dhe të Europës. Tutje kënetës ishin fushat, fushat e begata të Beotisë dhe Thivës ku dhe atje punonin dikur shqiptarët… E megjithatë, arvanitasit kishin mbetur aty, gjithnjë. “Në kohën e korrjeve, vijnë këtu grupet e shqiptarëve myslimanë nga 30-40 persona, nën komandën e një prijësi të tyre. Është pak a shumë e njëjta mënyrë organizimi si fshatarët e Abruzzë-s që zbresin në fushat rreth Romës. Është prijësi ai që bën dhe kontratën e punës në emër të të gjithëve. Përgjithësisht, këtyre punonjësve u jepet një dhrahmi në ditë, si dhe misër e mjaltë. Grekëve duhet t’u japësh të paktën tri dhrahmi, verë, bukë, si dhe duhan për të pirë. Këta myslimanë nuk pinë asnjëherë verë dhe jetojnë në mënyrë të veçuar, të paqtë dhe ku asnjëri prej tyre nuk ngatërrohet me ndonjë histori të keqe. Te shqiptarët mund të kesh besim të plotë. Edhe pse ata punojnë veçse me ditë apo me muaj gjatë vitit, në gjithë punën e tyre bëjnë një punë të konsiderueshme dhe më shumë se çdo punëtor tjetër. Ndërkohë që grekët, nën pretekstin e fesë, tri ditë në javë nuk punojnë, shqiptarët punojnë gjithë javës. Ata nuk kanë ditë festash dhe të premten, veç ndonjë lutje drejt Gurit të Zi të Mekës, u mjafton. Janë të ndershëm dhe me një besnikëri proverbiale. Të gjithë janë burra të bukur, me pamje të fuqishme e burrërore që kontraston me gjallërinë e papërmbajtshme të helenëve. Kur koha për të cilën ishin angazhuar mbaron, të grupuar dhe nën udhëheqjen e prijësit të tyre, ata kthehen në krahinën e tyre, duke marrë me vete atë ç’kanë fituar pa shpërdoruar as edhe një lepta greke. Pa ndihmën e tyre asgjë s’do të ishte bërë e mundur për pronarët e mëdhenj të mbretërisë. Janë ata që bëjnë korrjet, kanalet e ujërave, ato të vaditjes dhe në fakt janë të zotë të punës, çka nuk e gjen kurrkund në këtë vend. Duke pirë cigare, punëtorët grekë i vështrojnë ata tek punojnë, duke kritikuar, përfolur, gjykuar e dhënë këshilla, ashtu si u mbushet mendja duke anashkaluar kështu atë çka duhet të bëjnë vetë për veten e tyre… Të nesërmen në mëngjes, duke dalë nga shtëpia, ne pamë të shtrirë në prag një njeri të mjerë, të dobët e të zverdhur në fytyrë, me një pamje të rrënuar. Ai ngriti kokën me vështirësi dhe nxori një psherëtimë pa mundur të fliste e pa lëvizur. “Është një nga punëtorët tanë shqiptarë”, – tha një nga sipërmarrësit. – Ka një muaj me ethe dhe i pëlqen më mirë të jetë i shtrirë aty sesa të shtrihet në shtëpi”. Si mjekim i jepnin një lloj lëngu prej disa gjethesh që t’i largonte ethet. Ne i dhamë një sulfat kinine dhe i lamë disa kokrra për ditët në vazhdim, duke vazhduar më tutje, por kam frikë se me siguri sipërmarrësi i ka marrë ato për veten e tij. Kjo ethe epidemike që mbretëron në gjithë Greqinë bën kërdinë veçanërisht buzë kënetave dhe liqeneve. Rreth liqenit Kopais, ku pronat e zotit M.S. ishin larg veçse 3 km, kjo ethe po i shfaroste njerëzit. Në katër fëmijë që ka një familje, tre vdesin nga ethet dhe ata që mbeten bëjnë një jetë mjerane dhe të dhimbshme. I sheh ata duke ngrohur gjymtyrët e tyre të vrarëlie në diell, me sytë me zgavra, me një hije plumbi në fytyrë, me barkun e fryrë dhe thonjtë e nxirë nga helmimi…»

Kur unë mbërrita në Livadhja, qyteti të dukej disi i lënë pas dore në krahasim me modernitetin e Athinës apo të Selanikut. Rrallëherë mund të dëgjosh fjalë shqip edhe pse shqiptarë të ditëve tona janë instaluar atje. Veç lokaleve, veç arvanitëve të vjetër, të rinjtë duket se e shohin të kaluarën si diçka muzeore, pasi shkollat shqipe kanë munguar përjetësisht në gjithë territorin e Greqisë. Pikërisht këtu kishte ndaluar Belle me shoqëruesit e tij. Kafeneja “Afërdita” nuk ekziston më, por shkrimet e Belle na risjellin një kohë ku jetonin bashkë e në harmoni arvanitas e grekë. Atje ai shëtiti në pazarin e qytetit, kaloi nëpër dyqanet e artizanëve të ndryshëm apo te këpucarët, siç shkruante ai: “Këtu ka këpucë për të gjitha llojet e këmbëve: këmbë shqiptari për të cilat athinasit thonë se janë të gjata dhe ku gishti i madh është në Maqedoni ndërsa thembra në Beoti; këmbë greku, të cilët siç pretendojnë ata janë të përsosura, ka këpucë për fëmijët, gratë etj…”

Në biseda me miqtë e tij diplomati francez flet për kaçakun shqiptar, Daveli, ku një nga fisnikët ankohej se herë pas here ai zbriste me bandën e vet dhe kërkonte para, ushqim, dhi, keca, qengja, gjithçka, dhe ata ishin të detyruar t’ia jepnin. – Po qeveria nuk ju ndihmon? – kishte pyetur ai. – “Po, por ata dërgojnë ndonjë kompani ushtarësh që vijnë e shtrohen këtu, ku hanë e pinë, ndonjëherë dalin në mal dhe kthehen pa parë kaçak me sy; qëndrojnë si të ishin zotër të qytetit, duke abuzuar dhe s’paguajnë asgjë”. Dhe ai i tregon më në fund se Daveli ishte rrethuar në Arashovë dhe ishte vrarë ashtu, si dhe kapiteni grek. Por kishte kaçakë të tjerë që kishin dalë në mal nga dashuria, siç ishte Kiço, i cili dhjetë vjet më parë e tmerroi gjithë Greqinë e veriut. Ishte një histori e vërtetë, por që ishte kthyer në legjendë. Kiço, kishte qenë palikari i pashëm, “gjeli” i fshatit. Ai donte një vajzë, e cila dhe ajo e pëlqente. Por autoriteti i prindërve ishte absolut dhe pa dëshirën e vajzës ia kishin dhënë dorën e vajzës djalit të një tregtari. Ditën e martesës, Kiço kishte hyrë në kishë dhe e kishte vrarë atë djalë duke u larguar dhe duke u fshehur në Parnas, ku formoi një bandë kaçakësh….

Konsullit francez duket se i pëlqenin historitë, tregimet, bëmat e famshme që ndodhnin në gjirin e këtij populli kozmopolit ku jetonin bashkë grekë, shqiptarë, hebrenj, vllehë madje dhe turq të mbetur edhe pas Revolucionit. Henri Belle shkruan gjithashtu dhe për trimëritë e djalit të Odise Andrucos dhe palikarëve të tij, histori që i dëgjoi gjatë udhëtimit të tij nga Livadhja drejt Parnassit, vende që unë i përshkova kur do të shkoja në lartësitë e maleve për të gjetur fshatin arvanitas Qiriaqi (Kiriaki) me një pikë turistike mjaft të bukur të quajtur “Arvanica”. “Ishin shqiptarë të fuqishëm, – shkruan Belle për palikarët e Andrucos, – fytyra me forma të ashpra, me sy gri e flokë të verdhë ose gështenjë që u vareshin mbi supe, si dhe me një hundë shkabë tepër të theksuar, që binte edhe më në sy si shkak i gropave të syve. Ishin të veshur me një gunë leshi me qime dhe brezin e kishin të ngjeshur plot me pistoleta, kobure të gjata, thika e jataganë të zbukuruar në argjend me një dorezë të punuar si krahë fluture. Një nga ata, me fytyrë të ashpër, i ulur me këmbët mbledhur nën vete, luante një “guzla” shqiptare me një lloj mandoline me bisht të gjatë…” Belle tregon se pikërisht ky hero kishte gozhduar disa herë osmallinjtë në Thermopile, por më vonë ishte zemëruar me qeveritarët grekë, kishte luftuar kundër tyre, dhe një ditë më së fundi, ishte rrethuar nga ushtria greke në Akropol, por aty kishte pranuar të dorëzohej një bashkëluftëtari të tij grek, por më së fundi, ata e kishin flakur nga bedenat drejt humnerës. Por siç thotë Belle, ndryshe nga si e trajtuan qeveritarët e rinj, populli i këndonte këngë heroike…

Kur Belle kishte udhëtuar në Arkadi, ai kishte përshkruar dhe pikëtakimin e tij me arvanitët e fshatit të quajtur Polica. “Një ngjitje e fundit më e fortë se të tjerat, na çon në fshatin e vogël Polica, e rrethuar me kopshte gjithë ujë. Aty këtu gurë të mëdhenj tregonin për vendndodhjen e një prej portave të vjetra të Figale-së. Burra e gra të mbledhur rreth nesh na hedhin vështrime mosbesuese, duke qëndruar pa lëvizur për të ndihmuar shërbyesit tanë, ndryshe siç bëjnë zakonisht grekët kur të ofrojnë mikpritjen. Meqë i tregova Aleksandërit që na shoqëronte në drejtim të tyre, ai më tha: “Këta nuk janë grekë zotëri, këta janë shqiptarë, një racë e keqe!” Në fakt, ata ndryshojnë nga fshatarët e Arkadisë që kemi takuar si për nga kostumi, tiparet e tyre, shtati, ngjyra dhe mënyra e sjelljes. Megjithatë, burrat dhe gratë kishin gjymtyra të fuqishme dhe në harmoni. Burrat mbanin një fustanellë jo si një lloj fundi të mbledhur poshtë dhe shtrënguar rreth trupit, por si një fund tuniku të hapur dhe të kapur në ije me një brez leshi apo lëkure. Rreth fezit u rrotullohej një turban i hollë. Është pikërisht kostumi i fshatarëve në rrethinat e Janinës dhe maleve Mikeli. Ata flasin pak, kanë një pamje të trishtë e të errët, madje dhe ato pak fjalë i thonë me zë te ulët dhe një gjuhë të ashpër që nuk ishte gjuha e malësorëve grekë. Sjellja e tyre ishte trimërore e kryelartë. Askush nuk kërkoi ndonjë lëmoshë dhe gjatë gjithë qëndrimit tonë herë ishin të respektueshëm e herë arrogantë. Nuk ka në Greqi kaq shumë fshatra shqiptarë sa në Greqinë kontinentale, por të gjithë janë të përqendruar në masivet malore midis luginës së Neda-s dhe asaj të Alfesë. Kjo dyndje e vazhdueshme dhe progresive drejt Greqisë e racës së veriut është një fenomen historik nga më interesantët… Ndërkohë që ne bënim studimet tona etnografike në terren, qielli u mbulua dhe një stuhi kërcënuese vinte rreth kokave tona në malin e Ira-s që ndahej nga ne veç prej një lugine. Ishte diçka shqetësuese për ne që do të kalonim natën atje, në atë strehë që krijonte ajo çati bërë me degë. Shqiptarët pyesnin me mendje se çdo te ndodhte, por ata veç na thane: “Si mund ta dimë ne, kur gjithçka është në duart e Zotit!…”

Dhe vërtet, si mund ta dinin ata që kontributi i tyre do të zvenitej ndër vite nga zyrtarët e mëvonshëm në librat e shkollës dhe historisë së Greqisë së re? Padyshim që ata e bënë Greqinë atdheun e tyre, e megjithatë, historinë nuk e harruan, siç ishin dhe ato arvanitase të Vilias që nga Morea ishin vendosur aty gati tre shekuj më parë dhe që mua më kënduan në shqipen e vjetër këngën e Moresë dhe këngë dashurie. Henri Belle ishte idealist dhe shikonte të ardhmen e dy popujve si diçka të përbashkët, për çka do të shkruante dhe Guillaume Lejean e të tjerë. Kështu themi dhe në sot: kontributi i shqiptarëve në revolucionin grek duhet të jetë një piketë e fuqishme për të parë të ardhmen tonë të përbashkët, për ta vështruar këtë të ardhme pa hijet e mosbesimit, pa thirrjet e “shtetit-komb” pa ethe nacionaliste, pa “megalo-idea”, por me përjetimin e një kohe të re të pajtimit, bashkëpunimit dhe të progresit të përbashkët në Ballkanin e hapur, brenda familjes europiane.

RRAPINI – Esé nga Mustafa Xhepa

Verë e nxehtë. Ato pranë partisë ishin rregulluar nëpër kampe pushimi. Disa, që familjet kishin mundur të gjenin gabinë ose çadër, në plazh. Të tjerët përdornin mjetin rrethanor, ujin e Shkumbinit. Grupi ynë nën hijen e pishës, përballë turizmit. Bozë, dhallë dhe rrahje mundësishë për punë. Na duheshin rroba të reja. Garderobi ynë, një këmishë dhe një palë pantallona. Shtatori ishte pranë derës, fillonim vitin e tretë të shkollës mesme. Gjashtëmbëdhjetë vjeç. Po kërkonim punë.

“Babai më tha ta provojmë nesër, kombinati i drurit kërkon punëtorë sezonalë këto ditë”.

Tha Namiku, Namik Shehu dhe ndezi cigaren partizani. Kishte filluar ta pinte duhanin herët. Trup shkurtër, muskuloz, i fortë si hekuri, por me zemër të butë si pambuku, bujar si asnjë i dytë mes shokësh.

Ashtu e lamë. Të nesërmen herët në mëngjes u nisëm në këmbë. Tek porta e madhe prej hekuri nuk mund të futej kushdo. Pritëm sa të mbaronin punëtorët e turnit. Namiku e njihte rojen, ai na tregoi zyrën e kuadrit. E lamë të futej Titi, Petrit Karabina, i pari. Me trup të gjatë, sportist, serioz, do ta kishte më të lehtë për ta bindur zyrtarin të na jepte punë, pa pyetur për moshën. Ndërkohë që po merrnim shkresat, hyri kryeinxhinier Roseni. Na vështroi me habi. Njihte Namikun.

“Keni ardhur të na mësoni gjuhë të huaj”?

Kryeinxhinieri qeshi.

“Jo kryeinxhinier, kanë ardhur të punojnë dy muajt e verës”.

Tha punonjësi i kuadrit duke mbushur me shkrim dore urdhërat e punës.

“Këta duhet të shkojnë në bibliotekë, jo këtu”.

Buzëqeshi kryeinxhinieri duke i rënë Namikut me dorë në sup.

“Vetëm në Gadër kemi kërkesa për punëtorë”.

Zyrtari i kuadrit nuk e kuptoi kryeinxhinierin. Morëm shkresat të gëzuar dhe dolëm jashtë. Titi me Namikun do të punonin në ngarkim vagonash, unë në tërheqie trupash. Ishte ditë e shtunë, fillonim punë të hënën.

Gadëri, sektori më i rëndë i kombinatit. Dy llojë punëtorësh sistemoheshin atje, ish të dënuar të sjellur për riedukim dhe ajka e shoqërisë që “bijtë e Stalinit” e quanin klasa e përmbysur. Edhe në burgje po të njëjtën poshtërsi përdornin. Tek të burgosurit politikë fusnin vjedhës dhe kriminelë. Këta të fundit nuk ishin armiq të partisë, si rrjedhojë nuk ishin të rrezikshëm për pushtetin. Caktoheshin në vende pune të besuara, i përdornin për punë të ndyra. Spiunë birucash. E kishin mësuar nga motra e madhe, Bashkimi Sovjetik. Në Kolima, zemra e Arkipelagut Gulag, vjedhësit dhe kriminelët kontrollonin të burgosurit politikë, ndonëse këta të fundit ishin në numër shumë më të madh se ata. Nuk ishte e nevojshme të përdornin gardianë me pagesë.

Java e parë më kaloi duke mësuar si të përdorja capinin. I vetmi mjet pune për të tërhequr trupat.

“Është shpikur në Epokën e Hekurit, kur njeriu filloi të lidhë dy elementë bashkë, drurin dhe hekurin. Shoqëri e re me teknikë moderne. Nuk i thonë shaka, fjala e fundit e shkencës. Ndërtojmë socializmin me forcat tona, pa nevojën e makinerisë”.

Marku, me dy dhëmbët e parë të thyer, të bombardonte me të vërteta tronditëse. Fjalët dilnin me fëshfërimë. Duhej të përqëndroheshe të kuptoje fjalën, le pastaj fjalinë. E kishin sjellë për ta riedukuar. Kishte kaluar disa vite burg si i dënuar ordiner. Burgun e kishte bërë në kamp pune në jug të vendit, Borsh të Sarandës. Ishte “prishur”, sepse kishte punuar pranë një të burgosuri politik.

“Për rrahje më morën rininë”.

Turfullonte Marku dhe ndizte cigare me filtër, D.S., komoditet i rrallë për vendin dhe kohën

Capini ishte hushtë e gjatë prej druri të stazhionuar mirë, lëmuar hollë, në majë ngjitur me gozhdë të trasha një grep i madh hekuri. Katër skllevër modernë, ngulnin capinjtë mbi trupin gjigant të prerë në pyjet e Bizës. Një miku im, shofer me shytë, Llambi Leka, për pak humbi jetën, kur zbriste lartësinë e Bizës dhe pesha e trupave i nxorri makinën jashtë rruge, drejt në greminë. I tërhiqnim nga një punëtor në çdo anë dhe dy në mes. Me mund zvarriteshin përgjatë fushës, derisa përfundonin tek sharrat e mëdha, të cilat i kthenin në dërrasa.

Aty u njoha me Mondin, Edmond Trebickën. Kishte mbaruar shkollën e mesme elektrike dhe nuk kishte mundur të gjente punë në profesionin e tij, punonte në Gadër.

“Këtu bëhet si bëhet”, tha Mondi, “por, kur të kalojnë në turnin e natës brenda, nuk shtyhet fare”.

“Rrapini është më i vështiri, por heroik”.

Ndërhyri Marku plot kopetencë. Nuk e kuptova mirë çfarë donte të thoshte dhe e pyeta përsëri.

“Rrapini, sharra e madhe, kur futesh brenda. Dhuratë e Stalinit. Si rrap qëndron në mes… si ajo poema”.

Marku emërin Stalin e theksonte me forcë. Kishte admirim për të. E parafytyronte trim, të fortë, të pamposhtur. Identifikonte veten. Siç dukej, i burgosuri politik që e kishte “prishur”, nuk i kishte treguar që heroi Stalin në moshën e Markut kishte qenë kriminel ordiner e grabitës bankash me pseudonimin, “Koba”.

Java e dytë filloi siç më kishte paralajmëruar Mondi, brenda në repartin e sharrave. U njoha me punëtorët në turn. Vendi i punës ishte, ku sistemoheshin dërrasat për t’u transportuar jashtë godine. Punë fizike e rëndë. Aty kishte edhe gra. Disa prej tyre punonin prej vitesh. Kishin fëmijë për të ushqyer. Tek sharra e mesit, ku shkurtoheshin dhe zdrukoheshin dërrasat, punonte një vajzë e re, e bukur, gjimnaste, flokë verdhë derdhur mbi supe, bisht thurur, kur ishte në punë. Sytë e saj të kaltër si Gjiri i Pargës. Atje kishin jetuar të parët ndër shekuj. I ndoqën jashtë trojeve hordhitë e përtej Mesdheut, ato që e quajnë sot veten, “Helenë”. E urtë, plot nur e magji, ruante trëndafili i Çamërisë nderin e saj. Babanë ia kishin dënuar një palë hordhishë të tjera, që e quanin veten, “bijtë e Stalinit”.

Në qendër, lart, ngjitur në tra, ora elektrike e repartit – edhe ajo dhuratë e Stalinit. Atje mbi krye si mjet torture, lëviste ngadalë e turni s’mbaronte kurrë. Fillonim në gjashtë të mbrëmjes dhe e linim në dy pas mesnate. Sharrat gjigante punonin pa pushim. Në anë madhështor çante trupat Rrapini, krenaria e Gadërit, maja e shkencës. Mburrej zyra teknike, – prodhuar nga vëllezërit shkencëtarë nën mësimet dritëdhënëse të Stalinit. Në të majtë të Rrapinit çanin trupat dy sharra më të vogla, që shpesh difektoheshin, prodhuar më vonë.

“Me shfaqe të huaja, revizioniste”.

Thoshte Marku duke qeshur.

Ndërsa, Rrapini i lartë, i lyer me ngjyrë bari, seç kishte diçka si prej aristokrati.

E diela e dytë. U takuam në mesditë. Nën pishë, me të rejat nga puna. Parakrahët e Titit dhe Namikut ishin skuqur si të prera me thikë, në vendin ku mbështesnin dërrasat, kur i ngarkonin në vagona. Në fytyrë ishin tërhequr e nxirë nga dielli.

“Dukemi sikur kemi bërë plazh edhe ne,” tha Titi me shpoti, “nuk do të ndjehemi keq, kur të kthehemi në shkollë”.

Namiku i heshtur thithte cigaren ngadalë, ndërsa sytë i treteshin larg, buzë Shkumbinit, tek kombinati i drurit, ku prej vitesh punonin njerëzit e familjes tij.

Mesnatë, tym tallashi në të katër anët, punohej pa maska. U dëgjua një klithmë, të thirrura, vrapuan ta tërheqin vajzën nga sharra, Marku i pari. Atje ku shkurtoheshin dërrasat. Pëllëmba e djathtë i rrinte varur. Nuk e pashë, kur ndodhi, por, kur po ia lidhnin me një copë këmishe. U afrova. I kishte rënë të fikët. E muarën jashtë trëndafilin e Çamërisë.

Java e tretë. E hënë. Nuk po linin të futej turni i dytë brenda. Diçka lyenin me urgjencë tek Rrapini. Marku nuk duroi dot, çau me forcë. Po vonoheshin. Më në fund u hap dera. I pari doli kryeinxhinier Roseni, dukej i mërzitur. Kaloi pa folur. Pas tij operativi i ndërmarrjes, na shikoi në sy. Doli dhe Marku, i pikëlluar. U afrua, lëviste sytë përreth, i kishte mbetur zakon nga burgu, kur donte të tregonte diçka me rëndësi.

“Dikush ka gërryer bojën. Rrapini ishte prodhuar në vitin 1911”.

ESE PËR VAKSINËN QË NXIT LEXIMIN E LIBRAVE – Nga THANI NAQO

Horoskopi Letrar më thotë në vesh që të përfundoj këtë libër që kam nëpër duar e pastaj të filloj një tjetër, që e kam në mendje e po e lëvroj që prej dhjetë vitesh.
Sepse oreksi i të shkruarit vjen duke shkruar, më thotë. Por unë, i them Horoskopit, jetoj në Amerikë dhe këtu duhen dollarka edhe kur mer frymë e kur harron se je gjallë… Sepse pensioni nuk mjafton për të bërë jetë amerikani e as prej shkrimtari amerikan. Në më shkreptë, do filloj punë në ndërtim sërish, se nuk shtyhet jeta me ëndrra dhe me lavdërime letrare… Ta kam fjalën, se unë shkruaj shqip. Përderisa shqiptarët i duan të shkruarat për t’u engledisur në fcb, kjo më shtyn t’i futem oqeanit me pashë e të dal andej nga Alaska për të freskuar kokën me akull dhe të filloj biznesin e peshkut e të lëkurës… Me sa e shikoj, kohët e fundit, nga “rendimenti” i pëlqimeve, kuptoj që edhe me fcb-irat letrare fansat u velën e tani u vjen të fikët kur shikojnë fotografi me libra… Nga që librat as shiten e as lexohen, mendoj e më vjen të qaj, por edhe revoltohem me veten, (ngandonjëherë, de,) nuk ia vlen as t’u lutesh fansave:
 “Amani, bre,m’i blini librat se mbeta pa bastun e pa sombrero”. 
Por fansat nuk duan t’ia dinë se të shkruarit të gërmuq mbi tastierën e kompjuterit dhe mbetesh pa gjumë pasi shkruan komente dhe esera hidhnake… Mirëpo, si mijra e mijra shkrimtarë e poetë shqipëtarë, të vetëshpallur e të shpallur nga të tjerë, si i tillë, edhe mua, ndonjëherë, (por më rrallë se të tjerët,),.më kaplon entusiazmi dhe euforia për të fluturuar me… me optimizëm letrar. Pikërisht në çaste të tilla më ringjallet shpresa se letërsia shqipëtare filloi me Budin, por nuk mbaron me Kadarenë. Sepse, edhe ai, Kadareja, dyshoj se përjeton situatën e vështirë e ka ikur koha e ëndrrave me sulltanë. Ai e ka kuptuar e libri artistik është në grahmat e fundit e nuk ia vlen të harxhojë serumin letrar për të. Mirëpo, Kadareja është shkrimtar i talentuar por edhe finok; e di se, të paktën, gjer nga mesi i këtij shekulli do kemi ngjarje interesante me diktatorë dhe do ketë armata me lexues poltikë. Edhe mua më shkon mendja për ters, po e për mirë,se letërsia e mirëfilltë letrare do rigjallërohet, por kjo do marë goxha kohë. Vonesa ka shkak inercinë e indoktrinimit komunist, prandaj shqiptarëve u është bërë mendja politikë, aq sa edhe një stallier apo pastrues i banjave publike, jep mendime diplomatike dhe ky fenomen do vazhdojë gjersa të velen edhe me nostalgjirat alla ruso-social-komuniste. Perëndia do verë dorë, e të parët që do çlirojë nga simptomat politike do jenë brezi i ri shqiptar në diasporë që do fillojë të lexojë letërsi pa poltikë, pa përfillur trashëgiminë dhe interesat prindërore për pushtetarë e partiakë …
Horoskopi Letrar më ngushëllon se ka ende mjekë, e biles mjekë të mirë që i zbulojnë e i kuptojnë simptomat politike e te grafomanisë, por, dyshoj, se tani është vonë spikatja. Këtë dyshim ma përforcon edhe Horoskopi, por me keqardhje, sepse ata, mjekët letrarë-kritikë, s’kanë ç’t’u bëjnë mullareve me libra të mykura me përralla alla shqipëtare. Janë infektuar edhe vetë nga myku i të shkuarës partiake, frymojnë nën hijen e ombrellave mitike. Horoskopi thotë, gjithashtu, e me krenari artistike se, së shpejti, do shpiket një vaksinë që të mos shtohen poetë e shkrimtarë, por lexues shqipëtarë …Shpikësi i kësaj vaksine do marë çmimin Nobel…😁
Ishalla,, i thashë, amin!

MRIZI I ZANAVET – XII. EMANCIPACIONI I KOMBIT SHQYPTAR. – Poezi nga GJERGJ FISHTA

XII.  EMANCIPACIONI  I  KOMBIT  SHQYPTAR.

                                                               

                                                                                     AT  PASHK BARDHIT  O.F.M.

 

Me 3 Nandor 1920 At Pashk Bardhi O.F.M. mbushte 25 vjetë meshtarije. Fishta pergëzohet me kolegun e vet n’atë rasë me këte vjerrshë. Këta ishin kenë jo vetëm kolegë shkolle (në kurse të ndryshme) në Bosnje (Livno); po sidomos kolegë veprimi e idealesh fetare e kombtare. Bashpunëtorë të së përkohshmës “Albania”, të dy pjestarë të Shoqnisë “Bashkimi”, të dy së bashku themelues të “Hyllit t’Dritës” dhe të dy luftarë të pathyeshem për mbrojtjen e gjuhës dhe të kombsisë. Poeti mbasi i përmendë rasën e gëzueshme, përshkon ndeshtrashat plot nderlikime të jetës politike botnore në kundërshtim me idealin e patrandshëm të lirisë e të pamvarsisë qi ata patën përherë parasyshë. Paraqet gjendjen e mjerueshme të Shqypnisë së robnueme, froten e Shqyptarvet të rritun të huej dhe misionin qi zhvilluen për të rritë Shqyptarin kombtarisht, tue ia mbrrijtë qellimit. Së mbrami, përfundon tue e nxitë kolegun të vijojnë me punue për Atdhé.

                Në këte poezi lirike ndihet ma fort se té asnji tjetër , Poeti sarkastik.

 

E kshtu sod, Pater Pashko, plot po t’ mbushen

Pêsë e ‘izet vjet, se, zemergzuem, pik’s’ pari

Kij’n e pa njollë permbi eltér t’ bekuem

I bane flije Atit t’ Amëshueshem,

  1. E n’ vneshtë t’ ktij t’ Lumit, rrésht me tjerë Levita,

Per Atme e shêjten Fé ti nise punen

Me fuqi t’ kerthnesta.

Oh! Sa ndeshtrasha

E sa puna e papritne gjatë ktij moti

U nderlikue mbi botë! Shka s’ kemi pa

  1. E ndie n’ kto vjet! Kem’ pa kunora e shkeptra

E frone t’ larta n’ llom t’ u rrokullisun;

Kem’ pamun mbretent ngelë pa plang, pa shpi

E rrugave t’u sjellë: ata, të cillvet

Terthorja e botës dikur ua duk’ e vogel,

  1. Per të pershim’ madhninë e tyne; e ndie

E pa na kém’ si ajo hypokrizija

E nji diplomacije s’ ndyt – bakalle

Mbarë Evropen e lau m’gjak, shkeli t’ drejta,

_________________________________________________________________________

  1. E kshtu sod…: Fillimi asht krejt i natyrshem, si t’ishte tue i drejtue nji letër. Nuk kerkon me gjetë mënyrë tjetër, ndoshta ma poetike, por sigurisht e panatyrshme. Ky asht nji koleg me të cilin ka nda të mirat edhe të këqijat. Don me folë me té si i flet miku mikut.
  2. pik s’pari: për ma të parën herë. 3. Kij’n e pa njollë: Kingjin e papërlyem (Agnus immaculatus). Flija qi meshtari i kushton Hyjit në meshë asht vetë Krishti, i cilli paraqitet në Bibel e në liturgji në shembëlltyrë të nji kingji. 5.Levita: meshtarë. Emni vjen prej fisit të Levit, qi në ligjen e vjetër i kjé lanë sherbimi hyjnuer. 6. Per Atme..e Fé: Binom të cillin sidomos Françeskanët e patën kurdoherë program jete. 7. të kerthnesta: të kerthndezta, të gjalla, përtriese, të shëndetshme. – O sa ndeshtrasha: Njizetepesë vjetori i sjellë ndër mend ndodhjet e ndryshimet politike, tue përdorë fluturimin lirik, kalon në – ndeshtrasha: ngjarje. 8. gjatë këtij moti: rrokull këtyne 25 vjetve. 9. u nderlikue: u ngatrrue. 10. kem pa kunora…: Ndrrimet politike të mbas luftës botnore janë të freskta per Poetin. Kjenë rrxue dinasti shekullore, mbretën e perandorë u zhduken prej skenës politike, shumë vetë ikën në mergim. 11. t’larta: t’përmenduna, të madhnueshme. 14. Terthorja: gjithë bota, rrokullija.

15.E ndi e pa: Padrejtësinë e dhunen e diplomacisë, qi Poeti shkoi tue e stigmatizue gjithnji në shkrimet e veta. Pat rasë me e konstatue ma afër, atëherë kur kjé me delegacionin shqyptar në Konferencën e Paqës. Parimet e drejtësisë nuk u morën aspak përpara syshë.

-36-

 

E tagre, e shka ma t’ shuguruem pat nieri,

  1. E s’ la kund besë as nderë per pa dhunue.

Jo, po; në periudhë të ktyne vjetve

Terrnoi, t’ thuesh, bota ftyret, e sod t’ bahet

Se t’ gjatë nji epohë gjalluem na n’ moshë t’ njerzimit.

Por, po, se n’ krisme e në rropame t’ mnershme

  1. T’ ktij kataklizmi t’ shoqnis njerzore

Fizjonomi nuk ndrroi as s’u pilue

Njaj ideali i ynë kombtar e shpresa

E gjallë, se zojë m’ vedvedi ‘i herë Shqypnija,

Stolisë me rreze t’ lumënis s’ perparshme,

  1. Madhnueshem shtegut t’ qytetnis do t’ bite.

U rroposen mbretni, dhe u zhduken mbreten,

M’ tjera pajandrra, kurr dér sod të ndieme,

Xûni vend pesha e shoqnis s’ njerzimit;

Por ideali i ynë s’ u lkund, as nuk u thye:

  1. Enè a sod m’ kambë, vigan, i atilltë, si s’ parit,

Kur tash pesë e ‘izet vjet n’ mend na u perftue,

E me atë fllad t’ vetin, t’ kandshem, të fuqishem,

Ambel pershkon ai zemrat e Shqyptarvet

E i nxitë kah punët e mbara.

N’ kob të zi

  1. Sot njizet e pesë vjet kish’ ngelë Shqypnija,

E kjate, e dneste, e fryma n’ lot i xêhêj,

Pa u gjetë kush mik, qi t’ mjeren m’ e ngushllue:

Si njajo nanë e shkretë, qi shty prej mallit

E pa e pá kush, n’ ndo ‘i mbrame kah prendvera,

  1. Prej shpijet del e m’ rreze, qi lshon hâna,

Tue thekun kamben, shkon në Rrmaj e sypri

Vorrit të birit n’ váj e n’ lot derdhë zemren

Pa u gjetun kush, qi m’ e pajtue kercûnen:

Pse as gurt e vorrit zemer nuk po kishin….

  1. Mbi shkam të gjyqit ndejë i kishte anmiku

E pa dhimbë shpirtin me gerhanë ia lnuerte –

Me gerhanë t’ robnis.Të huejët m’ krye t’ vendit

I rrijshin pshtetë, tue dihatë prej vjamit,

Qi kishin vu me miredije t’ saja,

  1. I vejshin ligjë e gjyq; madje arsye i lypshin

Pse ishte ajo gjallë – ata, qi n’ vende t’ veta

Paten kenë gjuejtë me mollatarta t’ kalbuna…

_________________________________________________________________________

22.terrnoi…bota fëtyrët: mbarë bota ndrroi fëtyrë aq sa, me t’u dukë ndrrime shekujsh.

  1. Përballë shndrrimit politik e shoqnor në mbarë botën Poeti, në nji mënyrë të fuqishme paraqet idealin kombtar të nji Shqypnije të lirë, i cilli nuk dijti me pranue kurrnji ndikim të huej. 25. kataklizmi: ndrrim i madh qi sjellë me vedi rrjedhime të kobshme. 26. fizionomi: dukje, pamje. –pilue: ligshtue. 31. U rroposen: u shkatrruen me themel. 32. pajandrra: parime, mbështetje. 34. s’u lkund: s’u trand. 35. i atilltë: i fuqishem, i bashem, i lidhun. 36. n’mend na u perftue: na lindi në mende. 39. nxitë: ep shkas, ep t’shtyme. Kob: mjerim. 46. Rrmaj: vorret e Shkodrës. –kercuna: e mjera. Thekun kambet: shpejton hapin, grahë kambve. –miredije: ushqime të mira qi gatuhen ndër gosta ose pritje miku.

-37-

 

I huej Shqyptari u rritte, edhe nëper shkolla,

Ku i tredhej mendja neper gjuhë të hueja,

  1. E ku mahitë me kuklla e rrypa letrash

A tremë me qipuj, thopça e bubazhela,

Atdhén e kombin xête me mohue;

Perse aso kohe, si ti e din n’ ket dhé

Ish’ faj me u quejtë Shqyptar, e marre edhe ishte

  1. Me folun shqyp. Mande’ aso kohe kishte

Edhe nji frotë Shqyptarësh së dekun n’ shpirt,

Fatzez perherë e t’ shtypun krejt kah mendja;

Do njerz karabullakë e kryematare

E ashtu të plojtë e t’ ploshtë e dredhë kuk qafen,

  1. Si kurmagjakë të bam me mish gomarit,

T’ cillt, tu’ u poshtnue, porsi bubrreca t’ ndyta

E ‘iqind herë n’ ditë tue shitë Atdhén e fisin,

Zhargas bubrrojshin per nen kambë të t’ huejvet

E me lurtime e poshtersi të flligta

  1. Kqyrshin me u njitë m’ndo ‘i shkallë të naltë, per t’ cillen

Zoti as natyra ata s’i kishte pré.

N’ ketë kob, po, fshâte e n’ketë mjeri gjimote

E mjera moj Shqypni, atëherë, kur s’ parit

Na u thamë Shqyptarve e mbarë botës s’ qytetnueme,

  1. Se i Madhi i jetës, qi vrân e kthiell mbi shekull

Ai per Shqyptarë Shqypnin e kishte falun;

Se marre s’ isht, as faj, as ishte kore

Me folun shqyp: se shqyp shkolla do t’ bahej

N’ dhé t’onë; se i hueji nder né mund t’ rrite

  1. A si rrogtar i yni, ase, ndo ‘i hera,

– Po t’ isht’ ai nieri i ndershem – si zot punet

N’ punë t’ vet: por jo në krye të vendit,

Por jo me sy qi me sundue mbi né:

Këtu Shqyptari vetem do t’ sundote

  1. E i hue’i, pa fjalë, do t’ shtrohej ligjvet t’ tija,

A se ndryshe per krahit jashtë me u qitun.

Kto fjalë anmiqvet t’ kombit t’ onë, a’ e dijtne,

se nuk u ran per shtat: ishin kênë msue

Me hanger voe t’ fergueme ktu n’ Shqypni –

  1. Té kjo ndriklla e hutueme, e nuk u bahej

Me njy mandej, atje nder vende t’ veta,

Kashaten n’ shllinë; prandej ia nisen

Disi me na shikjue terthur, a gazin

Herëherë né me na vumun – njifarë gazit

  1. Të keq, a di, si ai gazi i neveritun

_________________________________________________________________________

  1. Ku i tredhej…: Ketë hibrid Shqyptari, Fishta e luftoi gjithnji. 60.mahitë: mahnitë. 61.qipuj…: shpirtën t’kqijë. 66.protë: çetë e mbrapshtë. 68. karabullak: shpend uji budallë. 69. të plojt e …dy fjalë të nji rraje satirike. –dredhë kuk..: kukzue, germuçue. 70, kurmagjak asht salami i gjakut. 79. lurtime: përkdhelje, miklim. 81. kore: marre, koritë. – ndriklla: Nana e femijës qi i ke marrë flokët. 98. terthuer: shtrembët, shikim anësor.

 

-38-

 

I rrashtes s’ t’ dekunit. Por kot, pse ujku

S’ tremej prej shoshet, edhe na s’ u morem

Per dokrra e per kercnime t’ tyne. Kokërr

U ndejem, me topuz t’ arrsyes në dorë,

  1. E me atë fuqi, qi shêjtet t’ drejtat t’ona

Na epshin né, i thyem, edhe prej Zotit

E jona duel; pse sod po ka Shqypni.

Jo, po, ka sod Shqypni e Shqypni t’ lirë,

Shqypni t ’pamvarshme e taman zojë n’ vetvedi:

  1. Njashtu si e dojshim na e s’ e dote anmiku.

Mandej ka sod gjuhë shqype. Shqyp, po flitet

Sod në Shqypni nder t’ tana, sa janë, zyret;

E jo veç se nder shkolla msohet shqypja,

Por njerz me thija m’ krye me cenë po nxiten

  1. Me xanë sod shqyp, e namin – lumt-u goja! –

Msuesat bihude, qi nder kohë t’ kalueme

I morem mêç me msim të gjuhvet t’ hueja.

E prap – Zotit shyqyr! – i hue’i mbas sodit

Ai tjeter punë nuk ka me pasë n’ Shqypni,

  1. Veç se me blé likura dhish a shkême:

Me shitë çubukë, bylbyla dheut, ndo ‘i basme

Per brandavekë, ndo’i kukull fmijsh e tjera:

A se, rrogtar me né, me ngulun hudra,

Lakna, ndo ‘i presh neper kopshtije t’ona:

  1. Me bajtë kandilat, kur vorrojm ndo ‘i t’ dekun:

Me fikë ndo ‘i qiri n’ Kishë: surles me i ra,

Kur t’i thomë na; por jo ai ma mbas sodit

Me lujtë harushë nder né, me ngrehë tureçkat

Per dash kumbone e karrapucakue,

  1. Porsi xhuxhimaxhuxhi, m’ krue të votres,

Me mbajtë garuzhden mbrendë nder vorba t’ona

E t’ tanë undyren ai me e zjerrë per vedi.

Pse do t’ a dijsh, se sod koha e Ballhutës

Mbaroi n’ Shqypni per t’ gjith, e tash e mbrapa,

  1. Per posë Shqyptarit, s’ ka me i hecë kurrkuj

Kunglli mbi ujë; po due me thanë, se kemi

Na sod nji Atme t’ lirë e të pamvarshme,

Njashtu si dojshim na e s’ dote anmiku.

Por shka, se mjaft nuk asht me mkambë Shqypnin,

  1. Por se duen rritë, edhe Shqyptarët, qi t’ bahen

Të zott me e mbajtë Shqypnin. Prandej arrsyeja

E lypë, qi, shk’ asht Shqyptar i pendës e i dijes,

____________________________________________________________

103-104. Kokerr u ndejem: me sy kokerr, pa u tutë. –topuz: mjet luftimi, gjyle hekuri me thepa, me bisht të shkurtë, përdorej në dyluftime. 114. cenë: zell. 116. bihude: budallë. 118. Zotit shyqyr: Falë nderes Zotit. 120. shkême: shqême. 122. brandavekë: veshje e grave shkodrane, shumë polash prej brezit e deri në fund të kambve, ngjyrë të mbyllët patlixhani ase të zeza.

  1. me lujtë harushë: me u tallë. 129. karrapucakue: m’u mbledhë, me u kukzue. 231.vorba: vegshi i dheut. 133. Koha Ballhutes: Kur hate qeni pagaçë, kohë bollekut.

 

-39-

 

T’ ia shugurojë Atdheut fuqit e veta

E m’ udhë t’a vejë t’ lumnis e t’ perparimit.

  1. Nji Shtet, qi s’ perparon, a ‘i gja e shtime,

E jetë të gjatë nuk ka.

Gajret, pra, At Pashko,

E si der sod, me fjalë, me msim, me pupul

Ti per Shqypni u mundove, edhe mbas sodit

Orvatu per Shqypni, pse me ndihmë t’ Zotit,

  1. E jona ka me dalë – do t’ dalë e jona!

_________________________________________________________________________

  1. gja e shtime: deshtuese, abortive.
  2. me msim: At Pashko Bardhi kjé drejtor dhe profesor i Kolegjit Françeskan e ma vonë i

Liceut Françeskan “Illyricum”. –  Me pupul: me shkrime, mbasi Ai kjè edhe bashpuntor i “Albania”, “Zani i Shna Ndout”, dhe “Hylli i Dritës” ku, ka shkrue artikuj mbi çeshtje gjuhësore, shoqnore e historike. Edhe sot (1941)edhe pse asht i moshuem Ai vazhdon me punue.

Orvatu: Përpiqu, puno! Nxitje për me vazhdue punën.

MRIZI I ZANAVET – XI. “IN HOC SIGNO VINCES.” – Poezi nga GJERGJ FISHTA

“IN HOC  SIGNO  VINCES.”

 

                               Në fillim të shek. XV Turqit sulmojnë Evropen dhe shkretnojnë fise e mbretni.

                Fatosi i Krujës përballë rrezikut, qi i kercnohej Shqypnisë, i drejtohet Hyjit edhe e lutë qi mos të premtonte, qi Shqypnija të bije ndër kthetra të Turqve. Lutja e tij prekë të Amshuemin, i cilli i dergon së nalti Flamurin Kuq e Zi, emblemë bashkimi e vetsundimi. Me atë flamur në dorë, Skanderbegu, i mberthyem në armë, qet kushtrimin. Shqyptarët rrâjnë (nisen) menjiherë, kështu nisë lufta e tmershme dhe Turqvet u thehet sulmi.

                Në dorëshkrim, qi ban Poeti, e ka datën 20/11/1919, nën titull, ndër kllapa, lexojmë: Fragment i njij poemthi të pabotuem. Nuk dijmë kurrgja për ketë mendim të parë të tij rreth hartimit të këtij poemthi. Kanga, si kemi theksue edhe ma nalt, merr nji ton liriko-epik, tue u nda në shenj për fuqi shprehjesh, paraqitjesh të gjalla e fëtyrash ndjekore.

 

 

Tue zbardhun mosha dhetepesët e jona

Atje prej shtojesh s’ Anadollit t’ plleshem

Hanza pergjakshem nisë mbi Evropë t’ kukzohet.

Ishte zot-madhi i Turqvet, qi në krye

  1. Të ma s’ rrebtes ushtri së jetës s’ atëhershme

Ujnat e njelmta dilte t’ Helespontit,

Edhe betohej n’ mni të vet mizore,

Se shpirti trupit s’ do t’i dahej para

Se hanzen t’ ngrifte mbi Sh’ Sofi t’ Bizantit

  1. E n’ Sh’Pjeter t’ Romës tagji t’i vête kalit.

E pse ai burrë dokrrash e pallavrash s’ ishte,

Perpara tij ran frone e ran therore;

U rroposen mbretni e u shkimen fise,

_____________________________________________________________

  1. Tue zbardhun….: N’agim të shek. XV. Fishta poetikisht ia paraqet vetes sikur sulmojnë Turqit për të parën herë në kohën e Skanderbegut. Po, ata e kanë sulmue Shqypninë qyshë në mbarim të shek. XIV.Pushtimi i Evropës prej Turqve xen fill me Sulltan Muratin (1360 – 1389). Mbasi kjé pushtue Traka e Maqedonija, tue ba kryeqytet Hadrianopulin, nji ushtri 40.000 vetësh, nën kryesinë e Vezirit Hajderin në vitin 1385 pushtoi Kosturin e Beratin. Nji ndeshje e rrebtë u ba në fushë të Savrës, afër Elbasanit (1385), ku u vra Balsha i II. Në 1389 kemi luftën e Kosovës, ku marrin pjesë: Serbë, Bullgarë, Hungarezë e Shqyptarë (Gjergji i II Balsha, Teodori II Muzaka, Gjergj Kastrioti, stërgjyshi i Skanderbeut). Fitoria kjé e Turqve. Në ketë luftim u vra Sulltan Murati I e Teodori II Balsha. Lufta ndërmjet Turqve e Shqyptarve vazhdoi pa pushue, të thuesh nji shekull, në nji kohë kur të gjithë popujt e Ballkanit ishin të pushtuem. Periudha e lumnueshme e kësaj qindrese titanike nisë mbas këthimit të Skanderbeut në vitin 1443 e deri në vdekjen e tij me 1468.
  2. prej shtojesh: prej visësh, krahinash. Këtu asht përdorë në kuptimin e shumë vendëve.
  3. Hanza e pergjakshme: Poeti paraqet lamen e kuqe të flamurit e njiheri egërsinë e anmikut qi kukzohet, qi përmblidhet, si t’ishte bishë e egër, mandej, me këte flamur, për me u turrë e me u flakrue për të shkye anmikun.

6.– Ujnat e njelmta dilte t’Helespontit: Veni ré fëtyrën gramatikore të quejtun hyperbat, e cilla jo vetëm nuk vret aspak veshin, por për ma tepër qet në shesh veprën guximtare të Sulltanit. Helespont thirret mbas emnit të vjetër gryka e Dardaneleve.

  1. Sh’ Sofi t’ Bizantit: Hagia Sophia, nji ndër mbrekullitë artistike të botës, këthye në xhami prej Turqish. Bizant asht emni i vjetër i Konstantinopolit (Stambollës).
  2. burrë dokrrash e pallavrash…: nuk ishte njeri fjalëmadh e i ligësht. Këtu Fishta përmbledhë në nji ndeshje të vetme deçisive luftat, qi Skanderbegu bani për 24 vjet. Sulltanë kundra të cillve luftoi trimi i pathyeshëm kjenë dy: Murati II dhe Mehmeti II, njeni ma i rrebtë e ma i tmershëm se tjetri, por ky i fundit u dallue për këta cillësi.
  3. frone…: therore, trone, dinasti mbretnore e elterë, kisha etj.
  4. u rroposen: u shkatrruen, u përmbysen. – u shkimen fise: u shuen, dolën farët popuj.

-31-

 

E as bar ma s’ bijti andej ka ’i shkeli kamba.

  1. Greku, Bullgari humben, humbi Serbi,

– Humbi, po, Serbi, madhështija e t’ cillit,

Qatje te e vona boten mbarë në zi

Do t’a pshtiellte. – T’ felgruemun drojet, shuejten

Zanin mbretent e Evropës. Zâmaret eshten,

  1. Eshti edhe kanga e nji mjeri e shemtueme,

I  ra mbarë dheut.

Kur, qé, mbi kep të Kruejës

Titanike po del nji hije burri,

Vetllat ngerthye, si dy hulli rrufeje,

_________________________________________________________________________

  1. E as bar…: Me arsye u kjé përshtatë Turqve kjo fjalë,qi dikur kjé thanë për Hunët e Atilës. –Greku…humbën, humbi Serbi: Veni ré fëtyrat e ndryshme të grumbullueme ndër këto dy vargje qi i bajnë aq plastikë! –madhështija (krenia) e të cillit…pshtiellte: Shkak i afërm i shpërthimit të Luftës Botnore aq shkretnuese kjé Serbia. Vegël e pansllavizmit të mbrojtun nga Rusia, qeveria Serbe, nëpër agenta të vet, shtini me vra princin trashigimtar t’Austro-Hungarisë. Me 28 Qershor Franc Ferdinandi bashkë me të shoqen Sofinë, dukeshën e Hohenberg pat dy atentate në Sarajevë. Prej të parit shpetoi, por në të dytin të bamë prej studentit Princip kjenë vra të dy. Tragjedija e Sarajevës bani nji përshtypje të madhe në të gjithë botën. Me 23 Korrik në mbrame qeveria Austro-Hungareze mbas sa shqyrtimesh e përpjekjesh të njerzve politikë të saj – i dergoi nji notë qeverisë së Beogradit. Përgjigja do të jepej mbrenda 48 orëve. Në këte notë qeveria Austriake ankohej: Për veprimtari të shoqnive të sekteve të ndryshme të drejtueme kundër Monarkisë, për mënyrën fyese të shtypit, për lavdatat ndaj atentatorve, për propagandë antiaustriake t’arsimit etj. etj.

Kerkonte prej qeverisë serbe qi të botonte me 26 Korrik në fletë të parë të fletorës zyrtare nji shpallje tue dënue propagandën kundër Austro-Hungarisë. Për t’u sigurue për rezultatet e këtij botimi kerkonte edhe shumë garanci, ndër tjera, qi të pranojë bashkëpunimin në Serbi t’organeve të qeverisë Austro-Hungareze në suprimimin e lëvizjes kundër Monarkisë; qi të bante hetime kundër pjestarve të komplotit të datës 28 Qershor dhe të merrshin pjesë ndër to edhe delegatë të qeverisë Austro-Hungareze. Serbia lypi menjiherë përkrahjen e Carit. Në nji lajm zyrtar Rusija tregoi se nuk kishte si me ndejë dorëjashtë kundrejt fatit të Serbisë. Përgjigja qi kryeministri Pashiq i dorëzoi ministrit Austriak në Beograd, kje shpallë e pamjaftueshme e prandej u shpallën të këputuna marrëdhanjet diplomatike. Qeveria Serbe atëherë filloi mobilizimin e ushtarve. N’anë tjetër edhe Austria filloi mobilizimin, me datën 28 Korrik 1914 i shpalli luftë Serbisë. Me njiherë keshilli i luftës Rus vendosi mobilizimin. Me 30 Korrik, Cari, mbas sa ngurrimesh, nënshkroi mobilizimin. Qeveria e Berlinit i njohtoi me njiherë Rusisë rrezikun e atij hapi, tue e grishë të ndalojë mobilizimin. Shtatmadhorija Ruse nuk i vuni vesh. Me 31 Korrik Qeverija Gjermane shpalli gjendjen e rrezikut të luftës dhe dergoi dy ultimatum: nji Rusisë tue i lypë qi mbrenda 12 orësh të pezullonte mobilizimin, dhe nji tjetër Francës, tue i kerkue me dijtë mbrenda 18 orësh, a kishte me qindrue asnjanëse a jo, në rasë të nji lufte me Rusi. Rusia nuk e pranoi urdhnin e Gjermanisë, ndërsa Franca përgjigji se do të vepronte shka t’i këshillonte mprojtja e interesave të veta. Kështu, me 1 Gusht 1914 lufta Austro-Serbe bahej vetëm nji episod i luftës evropjane e ma vonë asaj botnore, qi i kushtoi përveç shkretnimeve të tjera, dhetëmiljon të vdekun.

  1. Të felgruemun drojet: të friguem prej tmerit. –shuejten zanin: heshtën, pushuen zanin.
  2. Mbretënt e Evropës: Kurrkush ndër ta nuk luejti për së gjalli me u çue ndihmë popujve të Ballkanit. Venediku – nji Albionë e dytë e Mesjetës – shikoi kryekreje përherë interesat e veta, si gjithmonë.
  3. e nji mjeri…dheut: Dy vargjet e fundit, sidomos mbarimi i mendimit në nji hemistik, apin përshtypjen e nji heshtimi vorresh, shkaktue prej tmerit.
  4. kep: shkrep, kala, Keshtjella e Krujës.
  5. Titanike: Pse asht atdheu i heroit Titanik, por kjé edhe qendër luftimesh të rrebta e luftarët e saj qindruen trimnisht.
  6. Vetllat ngerthye…: Me vetulla të ngrituna tue i mrudhë prej idhnimit. – hulli: brazë.

 

-32-

 

Me do sy zjarmi e ‘i mjekerr t’ thijtë, e cilla

  1. Shllungë gjatë nofllash i derdhej, si ajo njegulla

Rreth njaj curri s’ thepisun. M’ krye trishtueshem

Flakë i shkelqan tarogza brynatake,

Qi, tmershem ka ‘i vezllon nen rreze t’ diellit,

Kometë zharitse dan nder sy t’ anmikut.

  1. Ai asht fatosi i ndiemun Gjergj Kastrjota,

I Madhi Gjergj Kastrjota Skanderbegu,

Qi, pre’ atij kepi, si nji shqype mali

Kundron kah forca e barbaris lindore

Shkon tue rrëmbye mbretni e fise e popuj,

  1. E gjithshka t’ mbarë perftue kisht’ mendja e nierit;

Si rribë Verit, qi rêt i fshin prej qiellit

E e lên token me u tha. Edhe tue pamun

Se anmiku i rrebtë i gjytetnis njerzore

Po nisë per s’ afermi Shqypnis t’ kercnohej

  1. E se prej nierit s’ kisht’ pse ndimë me pritun,

Çon syt kah qiella, e zemra gjak tu’ i shkue,

“O Zot! – gerthet, – O Zot i Madhi i Ushtrivet!

E po a njimend se ma s’ do t’ ket Shqypnija

Nji vend ku me t’ u lutë?… E se grat t’ona

  1. Djepat n’ Azi mbas sodit do t’ perkundin?…

E se Shqyptari tokën do t’ punojë

Veç per me kndêllun n’ mish gocat qerkeze,

Qi nji Tirani t’ i sherbejn ma kandshem?

Oh! Pse ia mbrrim ksajë dite, e s’ ka shperthye

  1. Toka q’ me kohë, me na perpi per s’ gjalli!

Ti, o Zot i Madh i Ushtrivet, Ti prej qiellet

Zemer e forcë m’ dergo, qi ktij Tartari

Barbar un t’ ia diftoj, se Shqyptarija

S’ merret pa gjak, e se per Fé e Atdhé

  1. Din t’ desë Shqyptari”. Permbi flatra

Të bardha t’ Fés kjo lutë u çue kah qiella

E i shkoi n’ vesh Perendis e e preku n’ zemer.

I Amshuemi, atëhera, prej visarit t’ qiellvet

____________________________________________________________

  1. të thijtë: të zbardhun prej thinjash. 25. shllungë: si shllungë leshi. – nofllash: fulqinjsh.
  2. curri s’thepisun: kepi, majes së ndonji shkrepi, shkamb me thepa. –trishtueshem: me të trishtue, me të shti mneren, tmerin, frigen. 27. tarogza brynatake: Perkrenarja me krye t’dhisë. 28. vezllon: flakon, shndritë. 29. Kometë: hyll ravgues qi pershkruen rreth diellit nji elipsë fort të picigjatun e qi asht i shoqnuem prej nji shllunge drite qi quhet bisht.
  3. i ndiemun: i përmendun. Në gjuhë popullore përdoret vetëm në veshtrim të keq sidomos në gjini femnore. Këtu ka veshtrimin e tosknishtës i dëgjuar. 33. kundron: vrojton, vërenë. –34. tue rrëmbye: tue pushtue. 35. E gjithshka të mbarë perftue..: çdo punë a vepër qytetnimi qi kishte krijue mendja e njeriut. Turqit, barbarët e Lindjës për ekscellencë, nuk kursyen kurrgja: rrenuen, shkretnuen kudo qi shkuen, as nuk dijtën me ndertue gja kurr. 36. Si rribë Verit: si terbim, si rrymë murranit. 41. E zemra gjak…: Mënyrë thanje qi tregon kulmin e mjerimit të mbrendshëm sidomos atëherë kur nuk ké forcë me ndrrue asgja. 42. O Zot i Madh i ushtrivet: Shprehje biblike. 47. me kndêllun: me përmirsue në shëndet. – gocat….: çikat, varzat Qerkeze (shih k.IX, v. 98 shen.).

 

 

-33-

 

Xjerrë nji pelhurë të njyme “kuq e zi”,

  1. Qi Engjuit vetë n’ Parriz endun e kishin:

E mbasi e puthë i Lumi e ven në ball,

Nji Kerubini t’ lehtë i urdhnon tu’  thanun,

“Na, e ketë Flamur Skanderbegut çoja

Atje poshtë n’ Krue,  e thuej prej ane s’eme,

  1. Se dersa t’ rrije tok fisi i Shqyptarit

Nen hije t’ ktij emblemi t’em t’ bekuem,

Zot m’ vedi e i lirë gjithmonë ai ka me kenun”.

Kshtu tha i Amshuemi; e ai Kerubini i qiellvet

Palosun m’ parsme Flamrin e Shqypnis,

  1. Hapë flatrat e prarueme, e poshtë Empirit

Zhgjetë nper nji rreze drite dirgjet n’ Krue.

Ku Skanderbegut n’ dorë dhantin e Zotit –

Flamurin e Shqypnis – ia nep e kshillin

E t’ Lumit ia difton: Se si Shqyptari

  1. Zot m’ vedi e i lirë gjithmonë do t’ mund qindroje.

Si ai nieri, qi trishtue njaj andrre s’ keqe,

Kur gjumi i del, me vedi xen e gzohet,

Se n’ hije e jo njimendtë iu tfaq rreziku:

Kshtu Skanderbegu nisë me u gzue me vedi,

  1. Si Lajmi i qiellvet n’ dorë ia dha Flamurin

E i tha se per nën hije t’ tij Shqypnija

E lirë e zojë m’ vetvedi p’rherë do t’ jitte.

Edhe armatiset Burri i dheut krejt m’ hekur,

Njeshë pallen n’ ijet – pallen t’ rrebtë mizore,

  1. E m’ patershanë, me pafta arenzit t’ mathne,

Njet Flamurin kuq e zi, qi vetë i Amshuemi

E kishte puthë, edhe mbi shpinë të kalit,

Qi, fry turijt, njuhatte erë të gjakut,

Hidhet porsi duhi e rrebtë. Prej millit

  1. E zjerrë pallen mizore, e drejtë kah qiella

Heshten e ngrehë. Nji fllad i lehtë, i ambel –

Flladi i Dashtnis – po e zhdrivillon Flamurin.

– Flamurin e Atdheut t’ em – qi tue gufue

Mallnueshem nepër ajr të lirë t’ Shqypnis,

  1. Nisë me u valvitë si fleta e Kerubinit,

Si njai skundilli i petkut t’ Perendis,

_________________________________________________________________________

  1. Përveç Flamurit u përdorën edhe dy rrypa pelhurët njeni i kuq e tjetri i zi, të ngjitun bashkë. 60. endun e kishin: fjalë teknike e endjes së pelhurës në tezgjah. 62. Nji Kerubini t’lehtë: Nji Engjulli të shpejtë. 65. tok: së bashku. 66. emblemi: simbol, shenjë dalluese. 71.zhgjetë…dirgjet: zdrypë, zbriti si shigjetë, me shpejtsi të rrufeshme. 82. jitte: mbetëte. 84. pallen: shpatën. 85. patershanë me pafta arenzit t’mathne: Heshtë e veshun me pafta bronxi. – të mathne: (shih K.VII, v.20 shen.). 88. njuhatte: merrte erë, nuhatte, me nuhatë. 92.zhdrivillon: zhvillon, hapë n’ajr… 93. Flamurin e Atdheut t’em: Nji fllad i posaçem dashtnije duket sikur peshkon edhe zemren e Poetit në këte çast kur sheh Flamurin e vet të Shenjtë. – tue gufue: tue u hjedhë, tue value, tue u valvitë. 95 – 96. si fleta e Kerubinit: Si ai skundilli i petkut Perendis. Krahasime qi përdorë kur flet për flamur. Figura të tilla gjejmë edhe te Hymni i Flamurit.

 

-34-

 

Qi, mirë qendisë me hana, hyj e diella,

Prej krahvet t’ amëshuem e t’ gjithpushtetshëm

I mvaret poshtë neper hapsi t’ Empirit,

  1. Kah, pshtetë m’ stuhi e m’ flatra t’ rribës s’ murranit

Sheston boshtin e moknes s’ rrokullis.

E ashtu n’ atë dukë të rrebtë e t’ perfrigueshme

Me ‘i za, si tue ulrue, prej kepit t’ Kruejës

Po u thrret Shqyptarvet t’ vet e u thotë: “Ktu burra!

  1. Ktu eni, o bijt e Malevet! Shqypnija

Gjindet n’ rrezik!” N’ atë bulurimë ushtuene

Malet e fushat e Shqypnis kreshnike,

edhe nji çetë e vogel homeridash,

– Burrash si motit veç qi bate nana –

  1. Per rreth tij mblidhen, e nen hije t’ Flamurit

Nji bé të madhe bajn e lidhin besen,

Se i pllâmë toket t’ Atdheut s’ ia lshojn Tartarit,

Po s’ e lán’ para me gjak t’ tij t’ perdhosun.

T’ forcuem me atë bé, t’ forcuem me shejtni tagresh

  1. E shpresë m’ Zotin tue mbajtë e m’ krah të vetin,

Me Flamur kuq e zi zhdredhun perpara,

Poshtë errmorevet t’ malevet t’ thepisuna

Si rreshme boret prej ndo ‘i kulmi t’ rryeshem,

Rrâjn fulikare permbi rradhë t’ Turqvet,

  1. Të cillt, prej s’ largut tue ua pamun hovin,

Thonë se kulshedra me dragoj po u turret.

Edhe mnershem nisë lufta titanike.

Kah t’ idhta shpata, kah gjakbâset heshta

Çeken nder shkndija me vringllimë t’ trishtueshme,

  1. E bumbullojn henike edhe gopedra,

E vrrasin keqas të varruemt per dhé.

Kaq nji zhurmë, nji rropame e ‘i vigmë e kobshme

Çohet per ajr të terratuemun pluhnit,

Qi rreth e rrotull t’ tanë dridhet Balkani.

  1. Shkon gjaku rrkajë. T’ tanë fusha e gjanë e Dibrës

Me kurma t’ zeshkët barbarësh asht mblue. Hidhet,

Hingllon, trumhaset kali i Skanderbegut,

Kah thundra e mbathne kthellë i humbë në dhé

Të rijtun m’ gjak t’ barbarit. M’ dhambë brén buzen,

  1. Atëherë zot-madhi i Turqvet pendohet

Qi i ra kurr n’ mend t’ mësyjë Shqypnin mizore.

E sheh, po, vetë gjakbâsi, se rob s’ bahet

Ai dhé, ku Flamri kuq e zi valvitet.

________________________________________________________________________

  1. m’flatra t’rribes..: mbi fletë të rrymbës, të furis së Veriut. 101. sheston: rregullon. 102. atë dukë…: pamje të tmershme. 106. bulurimë: vigem, gjamë. 108. homeridash: heronjë qi u këndon Homeri. 117. poshtë errmoreve: teposhte, i gristë, rrgall. 118. rreshme boret…: prej ndonji majes së rrembyeshme, thik, 119. rrajnë fulikare: vrapojnë me turr, vetëtimë. Çeken: ndeshen tue qitë shkëndija. –vrigllimë: sjellë shpaten. 125. henikë e gopedra: topa të vegjël e të mëdhaj. 131. Hidhet….: klasikët e vjetër e kanë përdorë këte alliteratio. 134. Të rijtun: të njomun me gjak. 136. Shqypni mizore: Kreshnike, heroike.

Më 14 dhjetor 1895 lindi poeti i shquar surealist francez Paul Eluard

VOAL – Paul Elaurd (Pol Eluar) i lindur në Saint Denis (Francë) më 14 dhjetor, 1895. Emri i tij i vërtetë është Eugene Emile Paul Grindel, por në momentin që vendos t’i kushtohet poezisë zgjedh mbiemrin Eluard, mbiemrin e gjyshen nga ana e nënës. Babai Clément është një kontabilist, ndërsa nëna e tij bën punë të vogla shtëpiake për të ndihmuar ekonominë familjare. Paul ka shëndet të dobët që nga fëmijëria e hershme dhe në moshën gjashtëmbëdhjetë vjeç, nëna e tij e shoqëron atë në Zvicër për shkak të disa problemeve të mushkërive. Në dhjetor 1902 ai u pranua në sanatorium pas diagnozës së tuberkulozit.

Periudha e jetuar në sanatorium është thelbësore për Paul Eluard: këtu ai shkruan poezinë e tij të parë dhe gjithashtu këtu u takua me protagonisten që u bë muzë e shumë prej poezive të tij, vajza ruse Helena Dmitrievna Diakinava. Të dy bien në dashuri dhe nuk ndahen asnjë çast për aq kohë sa Pali qëndron në një sanatorium, dmth deri në shkurt 1914. Ai e quan me emrin Gala, dhe me këtë emër e fut atë në poezinë e tij. Më 1913 ai botoi përmbledhejn e tij të parë “Losirs, Pierrot, Les cinq rondels de tuou jeune homme” me nënshkrimin Paul Eugène Eluard.

Pali dhe Gala dëshirojnë të martohen, por prindërit i ndalojnë ata për shkak të moshës së tyre të re dhe vështirësive ekonomike me të cilat do të përballeshin. Gala kthehet në Rusi dhe Paul, tani një infermier, dërgohet në front më 3 gusht 1914.

Eksperienca e Luftës së Parë Botërore dhe masakra e shokëve të tij është e tmerrëshme dhe tronditëse për të. Ndërsa është ende në front publikon edhe një përmbledhje poezish, “Le devoir”, në të cilën ai shpreh horrorin e tij për luftën dhe thjesht nënshkruan si Paul Eluard.

Në shtator të vitit 1916 Gala më në fund u kthye në Francë dhe të dy u martuan menjëherë pas kësaj në vitin 1917. Vetëm një vit më vonë u lind vajza e tyre e parë dhe e vetme, Cécile. Gala ndërkohë bëhet frymëzim i poezisë për Paul Eluard, i cili botoi përmbledhjen “Le devoir et l’inquiétude” (1917). Falë botimit të përmbledhjes “Les poèmes pour la paix” ai u takua me André Breton dhe më vonë ai hyri në lëvizjen surrealiste, duke u bërë një nga animatorët kryesorë. Por para se të bashkohej me surrealistët, poeti francez mori pjesë në grupin e dadaistëve për një periudhë të shkurtër prej rreth tre vjetësh dhe themeloi revistën “Proverbe” (1920).

Pas lrgimit nga lëvizja Dada, nis për Paul një kohë të vështirë: fillojnë përplasjet me babain e tij për shkak të problemeve ekonomike si dhe kriza në marrëdhëniet me Galën. Kështu, pas botimit të përmbledhjes “Mourir pour ne pas mourir”, ai u largua fshehurazi nga Marseja për një udhëtim në mbarë botën. Gala dhe miqtë e tij janë edhe të bindur se Paul është i vdekur, pasi gjatë mungesës së tij ai nuk jep lajme për veten e tij, as nuk do të flasë kurrë për këtë udhëtim misterioz. Pavarësisht nga kjo, Gala i bashkohet atij në një udhëtim në Azi, në verën e vitit 1924. Pasi kthehet në Francë, Eluard bëhet anëtar aktiv i grupit surrealist, dhe u bashkua me Partinë Komuniste. Gjithashtu publikon përmbledhjen “Capitale de la douleur”.

Marrëdhënia e tij me Galën, megjithatë, është përsëri në krizë dhe në vitin 1930 gruaja e la atë për piktorin Salvador Dali. Eluard në të njëjtin vit u takua me dashurinë e dytë të jetës së tij: alsasianën Maria Benz, së cilës ia atribuon pseudonimin Nusch, që shfaqet në shumë poezi. Nga ky moment jeta poetike e Palit Eluard bëhet e pasur me botime: “La vie immédiate” (1932); “La rose publique” (1934), “Donner à voir” (1939).

Gjatë rezistencës pasioni i tij politik e çoi atë të jetë një poet luftarak, i njohur universalisht si i tillë. Ai ishte përgjegjës për publikimin e paligjshëm në vitin 1942 e “Poesie et Verite”, e cila përmban poemën e famshme “Liberte”, të cilët avionët britanikë e shpërndanin nga qielli si nxitje për rezistencë.

Paul gjithashtu nuk i përket më Partisë Komuniste nga e cila u dëbua për disa divergjenca rreth modelit politik sovjetik. Në fund të luftës rrethohet nga dashuria e përgjithshme e francezëve për rolin e luajtur gjatë rezistencës. Për fat të keq, megjithatë, jeta e tij private përsëri është rrënuar nga një tragjedi: Nusch vdes nga një hemorragji cerebrale më 1946.

Paul Eluard është aq i dëshpëruar se ai madje mendon për vetëvrasje, por arrin të bëjë homazh për Nuschin e tij dhe ia kushton shumë nga poezitë në përmbledhjen “Le Temps deborde” (1947).

Takimi me Dominique, tre vjet pas vdekjes së partneres të tij, arrin të shëruar plagët e Paulit, i cili u martua në vitin 1951. Dominique do të jetë frymëzuese e poezive të dashurisë “Le Phenix”. Një vit pas festimit të martesës, shëndeti i tij i dobët i shkaktoi një sulmi në zemër: Paul Eluard vdiq më 18 nëntor 1952 pasi kishte publikuar përmbledhjen e fundit të poezive: “Les sentiers et le routes de la poésie”.

MUAJT E VITIT – Poezi nga Alen Boske ( Alain Bosquet, 1919 – 1998) – Përktheu FASLLI HALITI

 

 

Anatole Bisk, i quajtur Alain Bosquet, lindi në  Odesë (Ukrainë) më 28 mars 1919 dhe vdiq në Paris,  më 8 mars 1998, është  një shkrimtar francez me origjinë

ruse.

 

 MUAJT E VITIT

 

Janari për t’i thënë vitit «tungjatjeta»
Shkurti për t’i thenë dëborës «duhet të shkrish»
Marsi për t’i thënë zogut shtegtar «mirardhsh»
Prilli për t’i thënë lules « çil »
Maji për t’i  thënë «punëtorëve, miqtë tanë»

Qershori për t’i thënë detit «çona shumë larg»
Korriku për t’i thënë diellit «ky është sezoni yt»
Gushti për të thënë : «njeriu është i lumtur të jetë njeri»
Shtatori për t’i thënë grurit për të thënë «kthehu – në ar»
Tetori për të thënë «shokë, liria»
Nëntori për të thënë pemëve «zhvishuni»
Dhjetori për t’i thënë vitit «lamtumirë, paç fat»
Dhe dymbëdhjetë muaj plus një
Djali im
Për të të thënë se unë të dua.

 

Përktheu: Faslli Haliti

FEÇKA E ELEFANTIT – Poezi nga Alen Boske ( Alain Bosquet, 1919 – 1998) – Përktheu FASLLI HALITI

 

 

Anatole Bisk, i quajtur Alain Bosquet, lindi në  Odesë (Ukrainë) më 28 mars 1919 dhe vdiq në Paris,  më 8 mars 1998, është  një shkrimtar francez me origjinë

ruse.

 

 FEÇKA E ELEFANTIT

Feçka e elefantit
kjo është për të mbledhur fëstëkë
pa pasur nevojë të përkulet.

 

 Qafa e gjirafës
është për të ushqyer yjet
pa pasur nevojë të fluturojë.

Lëkura e kameleonit
e gjelbër, blu, vjollcë, e bardhë
sipas tij nuk ka nevojë të largohet.

 

Zhgualli i breshkës,
është duke fjetur brenda
edhe në dimër:
pa pasur nevojë për shtëpi.

 

Poezia e vogël
kjo do të thotë se
dhe mijëra e mijëra dhe mijëra gjëra të tjera:
nuk kanë nevojë të kuptohen.

 

Përktheu: Faslli Halit