VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

ÇKA THOTË LIRIA? – Cikël poetik nga ATDHE GECI

By | March 15, 2019

Komentet

Më 22 mars 1941 lindi Billy Collins, poet i shquar amerikan

William James Collins, i njohur si Billy Collins, (i lindur më 22 mars 1941) është një poet amerikan, i emëruar si Poet Laureat i Shteteve të Bashkuara nga 2001 në 2003.  Në vitin 2016, Collins u tërhoq nga pozita e tij si profesor i nderuar në Kolegjin Lehman të Universitetit të Qytetit të Nju Jorkut, pasi dha atje gati 50 vjet.

Jeta personale

Billy Collins lindi në Manhattan nga William dhe Katherine Collins dhe u rrit në Queens dhe White Plains, Nju Jork. William lindi në një familje të madhe nga Irlanda dhe Katherine ishte nga Kanadaja.  Në shtatëdhjetë vitet e fundit, Collins e përshkroi fëmijërinë e tij në The Wall Street Journal. Nëna e tij ishte një infermiere që nuk ushtronte profesionin, sepse merrej fëmijën e tyre të vetëm. Ajo kishte aftësinë të lexonte vargje mbi pothuajse çdo subjekt, të cilin shpesh e bënte, duke kultivuar te djali dashurinë për fjalët. Collins mori pjesë në shkollën e mesme të Archbishop Stepinac në White Plains dhe mori një B.A. në anglisht nga Kolegji i Kryqit të Shenjtë në vitin 1963; ai mori M.A. dhe Ph.D. në poezinë romantike nga Universiteti i Kalifornisë, Riverside. Profesorët e tij në Riverside përfshinin studiues dhe poet Robertian Petersian. Atje ai ra nën ndikimin e poetëve bashkëkohorë si Karl Shapiro, Howard Nemerov dhe Reed Whittemore dhe gjatë adoleshencës së tij ai u ndikua edhe nga poetët e Gjeneratës së Beatit.  Në 1971 Collins u martua me Diane Olbright, një arkitekte, dhe më vonë u vendos në Westchester County, Nju Jork. Çifti është divorcuar. Collins u zhvendos nga Nju Jorku në Winter Park, Florida për të qenë me Suzannah Gilman, tani e fejuara e tij.

Përmbledhjet poetike

  • Collins, Billy (1977). Pokerface. Pasadena: Kenmore Press.
  • Video Poems (1980)
  • The Apple That Astonished Paris. University of Arkansas Press. 1988.
  • The Art of Drowning. University of Pittsburgh Press. 1995.
  • Picnic, Lightning. University of Pittsburgh Press. 1998. 
  • Questions About Angels. University of Pittsburgh Press. 1999. 
  • Taking Off Emily Dickinson’s Clothes. Picador. 2000.
  • Sailing Alone Around the Room: New and Selected Poems. Random House. 2001–2002.
  • The Trouble with Poetry. 2005.; Random House, Inc., 2007,
  • She Was Just Seventeen. Modern Haiku Press. 2006. 
  • Collins, Billy (2008). Ballistics
  • Horoscopes for the Dead. Random House. 2011.
  • Aimless Love. Random House. 2013. 
  • Voyage. Bunker Hill Publishing. 2014.
  • The Rain in Portugal. Random House. 2016. 

“Detyra e shtëpisë” – Tregim nga Përparim Hysi


Kjo qe një ndodhi fare e papritur. U njohën virtualisht dhe, kur nuk e mendonin, u lidhën aq shumë,sa tanimë nuk bënin  dot pa njëri-tjetrin. Deri këtu, nuk ka ndonjë surprizë të pakëndshme. Dhe nuk është se ndodhi veç me këta të dy. E veçanta e kësaj lidhjeje kaq të papritur, është fakti se që të dy: si ai, por dhe ajo, kanë familjet e tyre dhe tek asnjëri nuk egziston qoftë dhe një grimë fare mikroskopike hamendësie për një prishje qoftë hipotetike të familjes.
Unë që i njoh që të dy dhe,veç  njohjes, e njoh këtë lidhje, mund të them se kjo”lidhje e pazgjidhshme”, po ta hedhësh në”hartën e dashurisë”, është e barabartë me atë proverbin çifut që thotë:- Ndihmo, o Zot, dhe ata, por dhe tanët!
Dhe për t’u bërë pak më i përafërt për çdo lexues, kjo lidhje dashurie, është e tillë që në popull shprehet:”Mishi të piqet dhe helli mos digjet”.

                                                    *    *    *
Po boll me sofizma. Le t ‘i hapim “kartat” e kësaj dashurie, sa të fortë dhe,po aq tronditëse. Si ai dhe ajo, këtë “valle sa të vjetër dhe po aq të re”, kanë filluar ta “kërcejnë”, kur që të dy, janë bërë gjyshër. Pak çudi, por përvoja tregon që zemra nuk plaket njësoj me të zotin. Më saktë: zemra, qoftë e burrit dhe qoftë e gruas, shpesh jo vetëm nuk të njeh për zot, por rebelohet dhe i ngjet atij elementit kryengritës që zë e bën anarshira. Në këto rebelimet pa fre të zemrës,  njeriu mbetë fare i pafuqishëm dhe i ngjet asaj anijes në det që nuk ka as busull,por as direk ku të varet vela. E humbet pusullën dhe,nëse do shprehesha me një gjuhë vulgare, do thosha: edhe i”ha”, po edhe i “kruhet”. Dhe ajo që e malcon edhe më këtë”lloj plage”, është fakti shumë dometthënës:- Zemra as i njeh dhe as pyet për ligjet. Peng i kësaj mosnjohjeje ligjesh (e keqja është se as ligji nuk i njeh zemrat), ranë që të dy heronjtë e këtij tregimi modest.
*     *    *
Bëhej promovimi i një libri të  një autori  që kish ndërruar jetë. Një autor lirikash made in ESENIN. Auditori qe mbushur dhe, pothuaj, me pjesëmarrës që jo vetëm njihnin veprën e të ndjerit, por  dhe shumë prej tyre, bashkëvujatës në burgjet e diktaturës të autorit të ndjerë. Folën njerëz për jetën dhe veprën dhe një prej tyre (qe në linjë lineare u takonte të përndjekurëve),broçkulliste duke bërë pohimin më tronditës:”… unë veprën nuk e kam lexuar,por i ndjeri  X.Y. ka vlera…).
Fill pas tij, pa protokoll, u ngrit si  rebelim apo si një britmë lufte, Gazmir Drita. Jam Gazmir Drita,- tha. – Unë vij nga provinca. Po të shprehesha me një gjuhë popullore: vij nga larg e larg mërguar/ tri male kaptuar. Natyrisht, për këtë auditor kaq të nderuar jam krejt i panjohur. Po si mund të jem i njohur, kur, me të vërtetë,jam ai “shterpari” I NAIM FRASHËRIT që kam “fjetur larg nga stani”,për arsye subjektive që nuk është vendi për t’i përmendur. Vërtet nga provinca, po për autorin e ndjerë, mund të nisesha dhe në këmbë,vetëm e vetëm që të shihesha me të. Sot është “ringjallja” e tij dhe ky promovim, në këtë ditë kaq të madhe, më ka bërë mua,ateistin, që të besoj që  qenka ngjallur KRISHTI! Qenka ngjallur se ja tek u  ringjall, ky poet kaq i bukur; i vuajtur si SOKRATI dhe shpirtbrishtë dhe lirik i ëmbël si ESENINI. I ndjeri,sado që luftoi për liri, përfundoi në burgjet e diktaturës dhe,megjithatë, kurrë për asnjë çast,as me gojë dhe qoftë dhe në një varg të vetëm të tij, nuk shprehu kurrë urrejtje. Sa modesti kishte dhe sa lezet i kishte vargu:- Sa të bukur më ke bërë,o ZOT! Ai qe i bukur dhe iku nga kjo botë aq i bukur dhe aq i çiltër si një behar i ngrohtë apo si një blerim i pamortë.
Ai sot u ringjall dhe, për botën letrare,  për shokët e miqtë (mjerisht,nuk arriti të krijonte familje), është një ditë e madhe  sihariqi, por edhe zhgënjimi…
Kur Gazmend Drita bëri pohimin e fundit, auditori sikur u bë më i vëmendshëm dhe ai e zbrazi:- I ndjeri që sot ka DITËN E MADHE TË RINGJALLJES, atje në vendin ku prehet, sa gëzohet që po e kujtojnë, aq do t’i  ftohen shpatullat nga një ndodhi pak e hidhur që unë nuk e kapërdij dot. Në këtë moment (siç i tregoi Drita më vonë), auditori u bë sy e veshë. Gazmir Drita vazhdoi:- Për fatin e mirë të të ndjerit, një nga shokët e tij të burgut, sot është ministër i kulturës dhe,ndërsa bashëvuajtësi ringjallet, ministri, për turpin e madh të tij, nuk gjeti pak kohë të”rishihej” me bashkëshokun; tjetri ca më keq: nuk paska gjetur kohë të lexojë veprën e të ndjerit. Me këto fjalë e mbylli diksutimin e tij,Gazmir  Drita. Sakaq dhe u ngrit zvendës ministri për të”justifikuar” mungesën e ministrit e “tërrci-vërci”.
Sa u ul, dëgjoi Dritën që i tha:- Të lumtë!
                                                               *     *    *
Gazmir Drita u kthye në shtëpi me ndjesinë që ka dikush kur heq një hall nga supet. Shkoi drejt e tek  kompjuteri dhe,sa e hapi, mbrriti një e-mail. Ia dërgonte Drita.
Nuk e di,- i shkruante Drita,- se sa jam e emocionuar nga fjala jote. Tek bëre atë pohim aq tronditës dhe të guximshëm në atë auditor, m’u kujtua thënia e bukur e Bertold Brecht që thotë:” Ai që di të vërtetën dhe nuk e thotë,është kriminel”. Për mendimin tim,- vazhdonte Drita,- ka persona që rriten menjëherë. Dhe ja tek ta them hapur: para syve të mi, jo vetëm u rrite, por “kreshta jote e guximit”, nëse më lejohet të shprehem kështu, më rri varur si një vizion nga i cili nuk dua të ndahem.  Kam një ndjesi përbrenda që sikur më copëton. Dhe ç’ndjej,e kam veç nga ti. Gjaku në damarë sikur më gurgullon dhe ky gurgullim është i lidhur veç me ty, Ndonjëherë, kam nevojë për heshtjen që të mblidhem me veten dhe të hamendësoj… Dhe nga nuk e ngas anijen e hamendësimeve: në detra ku nuk kam lundruar kurrrë.
   Trembem nga një baticë që më sulmon, papritur, dhe kërkoj një liman për t’u mbrojtur. Dhe pse mos ta them? Ai “liman” je veç ti. Guximi yt nuk është hiç i shtirë dhe unë ndjehem mirë,tek të mendoj si”liman” ku mund të ankoroj “anijen” time. Ka ca “lloj sëmundjesh” (kjo imja,  e tillë është) që transmetohen nga një trup tek tjetri, si puna e korentit,zë atë,tjetrin,me kontaktin me ty. Më ka zënë”sëmundja e guximit tuaj”.
Sa do më pëlqente që të takoheshim vetëm për vetëm!

Gazmir Drita,pasi e rilexoj edhe njëherë e-mailin, iu përgjigj:- Takohemi tek holli i Pallatit të Kulturës (ditën dhe orën). U takuan dhe,tani, dukeshin sikur qenë të njohur prej kohësh. Ndërsa flisnin për akcilin autor, Gazmiri vuri re se Drita ishte një lexuese skrupuloze dhe,veç si lexuese, kish  një profil të plotë si krijuese. Nuk mund të thoshe,se përballë kishe një bukuroshe që të merrte mendjen,por kishe një femër të mençme dhe me dinjitet. Pra,qe në shijen e tij se ai, së pari, tek femra vlerësonte mendjen. Koketat me mendjen firi-fiu qenë larg shijes së tij. Nga ana tjetër, ishte tip i tillë që nuk rendte pas marrinave. Ata qendruan bashkë rreth dy orë dhe u nxorën ujë të zi, të gjithë problemeve pa bereqet. Ky takim,si tet  a tete, qe më shumë si një test çmimi për njëri- tjetrin. Kur u ndanë,duarët u shtrënguan fort dhe mend bënë “masë” dhe ai,guximtar siç qe, i tha:- Ah,sikur ta dije se sa të dua! Këtë  e lëshoi ashtu si ai peshkatari që hedh grepin me shpresë  se grepin do ta kafshojë, me siguri,një peshk i  madh apo i vogël. Nuk pati nevojë të priste gjatë,se “peshku” foli:- Po. E di! Ky pohim mend e bëri me krahë dhe, tek kthehej në shtëpi, kish atë ndjesinë e bukur që të jepë një livadh me lule. Se ngjyrat dhe aromat të kënaqin shpirtin. Kishte atë ndjesinë që të jepë britma”urra”,pas një beteje që porsa e fitove.
Ai e dinte mirë se,ndërsa ajo merrte autobuzin ,  ai donte një orë të mbrrinte në shtëpi. Sot do vonohej dhe ca: do ecte, kur thoshte MIGJENI:”… pa i lanë gja mangut zotnisë”. Pritej një pështjellim i madh në jetën e tij,por dhe në të sajën (këtë: të sajën,e shtonte ai). – Do vonohem,- vendosi ai,- se me siguri ajo do më shkruajë. Këto lloj parashikimesh i kish patur dhe më parë,se nuk qe as riosh dhe as pa përvojë. Baticat dhe zbaticat e detit të tij të ndjenjave qenë të pranishme gjatë jetës së tij. Qenë dallgë që herë e zhytën dhe herë, gati e mbytën, por si”marinar” i sprovuar, ia kish dalë. Por tani, kur po i kalonte të gjashtëdhjetat, e ndjente se kish mbi shpinë peshën e një dashurie të madhe. Ishte diçka si një dramë, por dhe si ekstazë. Herë- herë, Drita për të, qe si një ylber që del pas një stuhie ndjenjash; qe si një flakë mbi dëborën e tij të ndjenjave që po flinin dhe kjo flakë,me ngrohtësinë e saj jetësore, i zgjoi këto ndjenja dhe para tij e vetmja pyetje që shtrohej,qe:- Vallë,a më dashuron ajo?
*     *    *
Sa mbrriti në shtëpi dhe drejt e tek kompjuteri. Përmjet e-mailit,shkruar me gërma kapitale, “… ah,sikur ta dish,-shkruante ajo,- se sa të dua! Ne,gratë, jemi të brishta; pak të frikura dhe gjithmonë kemi nevojë për një dorë që të na mbrojë. Këtë “mbrojtje” na i bëjnë burrat dhe unë e kam burrin tim që, pse mos ta them, ma ka dhënë, por sa të njoha ty,m’u duk se nuk qe e mjaftë. Që në atë çast,kur u ballafaqova me guximin tuaj, vetevetiu i thashë vetes:- Ja një burrë që më duhet. Ja një burrë që,veç guximit, është besnik që,për asnjë arsye, nuk të lë pa mbrojtjen dhe ca më shumë: pa dashurinë. Këtë dashuri ma premtove dhe unë,përmjet e-mailit po e pohoj:- Lëre atë burrë që të bëjë “detyrën e shtëpisë”!!!
Ky po. Qe një sihariq që ia mbushi zemrën. I ngritën”ambasadat” dhe,kur trokiti tek dera e saj, tha:- Kam ardhur të kryej “detyrën e shtëpisë”. Gjithçka, më pastaj, qe sa romantike,aq dhe poetike. Atij i dukej sikur kishte një zemër të dytë. Dhe pasioni që të dy sikur po i digjte si një zjarr i madh që ushqehej,reciprokisht, me ndjenjat përvëluese të tyre.
 
                                 Tiranë, 20 mars 2019

Më 22 mars 1832 u nda nga jeta shkrimtari gjenial gjerman Johann Wolfgang Goethe

Johann Wolfgang Goethe (shqiptohet: Johan Volfgang Gëte) lindi më 28 gusht 1749 në Frankfurt am Main dhe vdiq më 22 mars 1832 në Weimar të Gjermanisë. Në vitin 1782 atij ju dha titulli noblesk “Johann Wolfgang von Goethe”. Gëte ishte jo vetëm një penë e zjarrtë e poezisë gjermane, por dhe një dramaturg e publicist i disa veprave letrare me tematikë shkencore. Pas vitit 1776 Gëte mori përsiper edhe detyra politike dhe organizative në oborrin e Weimarit.

Krijimtaria letrare e Gëtes përmban një numër të konsiderueshëm me poezi, drama, tregime e novela. Perveç tyre ai ka publikuar dhe një numër të shumtë dorëshkrimesh autobiografike, estetike, artistiko-letrare, si dhe shkrime me përmbajtje nga fusha e shkencave natyrore. Një rëndësi të konsiderueshme për letërsinë kanë dhe korespondencat apo shkëmbimet e letrave, gjë të cilën ai e bënte me shumë pasion. Ne krijimtaritë fillestare letrare spikasin idetë e tij demokratike të iluminizmit.

Vlerat e tij si shkrimtar i talentuar u thelluan tek romani i shumëlexuar “Stuhi e vrull”, për shkrimin e të cilit Gëte dha kontributin kryesor. Kurse si talent i romantizmit ai u bë gjerësisht i njohur në mbarë Evropën në vitin 1774 me romanin “Vuajtjet e djaloshit Verter”. Më vonë Gëte ndryshoi stilin e shkrimeve të tij duke ju referuar idealeve të antikes. Pas viteve 1790 së bashku me Friedrich Schiller ata u bënë përfaqsuesit më të denjë të epokës klasike të Weimarit. Gëte njihet edhe sot si një nga figurat më të shquara të letërsisë gjermane dhe asaj botërore.

Jeta

Johann Wolfgang von Goethe fëmijërinë e tij e kaloi në shtëpinë “Goethe-Haus”, e cila ndodhet në rrugën “Großer Hirschgraben” në Frankfurt. Gëte ishte njeri i gjithëanshëm, shumë i edukuar e me kulturë të lartë, por njëkohësisht edhe i ashpër e këmbëngulës, tipare dalluese këto që shfaqeshin ndonjeherë pas konflikteve që lindnin brenda rrethit të tij familjar.

Shtëpia e Gëtes në Frankfurt

Babai, Johann Caspar Goethe

Mamaja, Catharina Elisabeth Goethe

Johann Wolfgang Goethe (Kartolinë nga një pikturë)

Monumenti Goethe-Schiller (1857)

E dashura, Frederike Brion von Elsas

Charlotte von Stein, e dashura e oborit Weimar

Charlote Buff, figura e romanit “Vuajtjet e djaloshit Werter”

Mentori i Gëtes nga Strasburgu

(1749 – 1765) Frankfurt. Vitet rinore

Babai i tij, Johann Caspar Goethe (* 1710; † 1782), trashëgimtar i një pasurie të madhe, ishte jurist i dipllomuar që nuk e ushtroi ndonjëherë profesionin e tij. Gjatë udhëtimeve të bëra në Francë dhe Itali ai mblodhi njohuri të gjithëanshme. Si pjestar i Këshillit Mbretëror Perandorak ai ishte një nga qytetarët më të nderuar mes banorëve të Frankfurtit. Më vitin 1748 ai u martua me zonjushën 17-vjeçare Catharina Elisabeth Textor. Pas lindjes së fëmijës së tyre të parë Johann Wolfgang pasuan edhe pesë fëmijë të tjerë, nga të cilët fatkeqsisht vetëm motra e tij një vit më e re Cornelia Schlosser arriti ta mbijetojë moshën e fëmijërisë. Marrëdhëniet mes dy fëmijëve ishin të lidhura shumë ngushtë dhe dalloheshin nga fryma e vetëbesimit te njëri-tjetri. Pasuria e babait i mundësoi atyre një jetë më të lehtë e pa vështirësi financiare.

Edhe nëna e tij, Catharina Elisabeth Goethe (* 1731; † 1808) rridhte nga një familje e pasur dhe e nderuar e Frankfurtit, babai i së cilës me profesion jurist mbante postin më të lartë në organet e drejtësisë së qytetit. Që në moshë të re ajo dallohej për dëshirën dhe pasionin për jetën e bukur, duke mos ju ndrojtur edhe kontakteve me persona të shquar më të vjetër nga mosha, siç ishte dhe rasti i njohjes dhe martesës me 38-vjeçarin Johann Caspar Goethe.

Prindërit e dy fëmijëve i krijuan atyre të gjitha mundësitë për të kryer një shkollim profesional sa më të avancuar. Gëte vizitoi në vitin 1756 një shkollë publike dy-vjeçare. Më pas babai i tij së bashku me një mësues shtëpie, ashtu siç ishte e zakonshme në atë kohë për familjet e pasura, morrën përsipër edukimin dhe shkollimin privat të tij dhe motrës Cornelia. Shkollimi i tyre u përqendrua kryesisht në fushën e gjuhësisë, ku përveç gjermanishtes mësimdhënia kryej edhe në gjuhët e huaja si frengjisht, anglisht, italisht, latinisht e greqisht. Krahas tyre një vend të rëndësishëm i kushtohej mësimit të lëndëve të shkencave të natyrës, edukimit fetar dhe vizatimit. Gëte mësoi të luante veglën muzikore të violinçelës, ai mësoi edhe se si kërcehej nëpër ballo. Kënaqësi i sillte gjithashtu edhe sporti i kalorësimit dhe ai i dyluftimit me shpata.

Gëte pati që në fëmijëri mundësinë të njihet nga afër me letërsinë. Në moshën katër-vjeçare nëna e tij përpara se të flinte i lexonte tekste të marra jo vetëm nga libra për fëmijë, por si besimtare e kishës luteriko-protestante që ishte edhe nga bibla.

Në fundin e vitit 1753 gjyshja i dhuron Gëtes për Festën e Krishtlindjeve një teatër kukllash. I apasionuar pas kësaj ai e mësoi pjesën teatrale në një kohë shumë të shkurtër përmendësh. Ai ndjente një kënaqësi të veçantë kur e shfaqte këtë pjese teatrale para shokëve të tij bashkëmoshatarë. Sipas thënieve të vogëlushit Gëte, shenjat e para tipike dalluese të fantazisë së tij letrare dëshmohen në talentin që vetë ai kishte, për të sajuar përralla të mrekullueshme, pas dëgjimit të së cilave shokët e tij mbeteshin me gojë hapur.

Në shtëpinë e Gëtes ishte krijuar kushtet dhe mundësia që të lexohej shumë, kjo falë bibliotekës së babait të tij, e cila numëronte rreth dymijë libra e vëllime të tematikave të shumta. Kështu midis të tjerave Gëte qysh në moshë të vogël u njoh me përmbajtjen e librit popullor të Dr. Faust.

Në periudhën e luftës shtatë vjeçare që zgjati nga 1759 deri në 1761 në shtëpine e Gëtes ishte strehuar një oficer francez. Është pikërisht njohja me këtë oficer e më pas edhe me trupën e aktorëve që kishin bashkëudhëtuar me të, që bën të mundur përballjen fillestare të Gëtes me literaturën franceze të dramës. Ndërkohë që Frankfurti në atë kohë ndodhej nën pushtimin francez, ai vizitonte rregullisht shfaqjet teatrale.

Studimet dhe krijimet e para poetike

(1765 – 1768) Leipzig

Në moshën 16 vjeçe Gëte nisi studimet e drejtësisë në Leipzig, qytet ky që përkundrejt Frankfurtit të atëhershëm konservativ dallohej për botën më të hapur dhe më elegante të kulturës njerëzore. Përkrah studimeve universitare të juridikut, ai vizitoi me zell e pasion të dukshëm edhe ligjëratat e mbajtura mbi poezinë nga të shumënjohurit Johann Christof Gottsched dhe Christian Fuerchtegott Gellert, i cili prej krijimeve të para poetike të Gëtes nuk mbeti kushedi se sa i kënaqur. Tre vitet studimore në Leipzig ishin nga njëra anë pak emocionale për poetin e ardhshëm, mirëpo nga ana tjetër ato ishin frymëzuese, pasi ai u njoh me piktorin Adam Friedrich Oeser, tek i cili Gëte vazhdoi mësimin e vizatimit të filluar dikur në Frankfurt. Oeser bëri më pas të mundur njohjen e Gëtes me nxënësin e tij të apasionuar pas artit klasik Johann Joachim Winkelmann. Përveç kësaj Oeser inkurajoi tek Gëte dëshirën për njohjen dhe konceptimin e artit. Gëte mësoi tek një bakërçpues teknikën e prerjes së drurit.

I ndodhur larg prindërve të tij, Gëte në moshë adoleshente e shijonte jetën pasi e ndjente vehten më të lirë. Ai vizitonte shpeshherë shfaqje teatrale ose i kalonte mbrëmjet e vona me shoqërinë e tij. Gjatë kohës së tij në Leipzig ai u dashurua për herë të parë në jetën e tij me të bijën e zanatçiut, zonjushën Käthchen Schönkopf. Marrëdhënia mes tyre zgjati rreth dy vjet, më pas ajo nuk do të vazhdonte më dhe u zgjidh me mirëkuptim reciprok. Pikërisht në këtë përjetim emocional bazohet dhe subjekti i dramës së tij të parë “Die Laune des Verliebten” (“Kapriçoja e të dashuruarit”).

Ndjenjat e tronditura të këtyre viteve ndikuan dhe në stilin e të shkruarit të Gëtes. Vjershat e rregullta të stilit Rokoko ja lanë më pas vendin një stili më të lirë dhe të vrullshëm. Libri “Annette” u shkruajt sipas një koleksioni prej nëntëmbëdhjetë vjershash të përzgjedhura dhe të ilustruara nga shoku i tij Ernst Wolfgang Behrisch. Vepra e pare e shtypur e Gëtes ishte një koleksion vjershash i vitit 1769 me titullin “Neue Lieder” (“Këngë të reja”).

Në vitin 1768 Gëte sëmuret shumë rëndë nga rrjedhje të vazhdueshme të gjakut, gjë që e detyroi të kthehej me të shpejtë tek prindërit në Frankfurt për t’u kuruar në shtëpinë e tij.

(1768 – 1771) Frankfurt dhe Strasbourg

Pas vizitave të bëra nga mjeku i tij i shtëpisë Dr. Johann Friedrich Metz atij ju ndez dëshira për të hulumtuar natyrën.

Gjatë Festave të Pashkëve në prill të vitit 1770 Gëte ndryshon për të dytën herë vendbanimin e tij, për të vazhduar studimet e mëtejshme në Strasburg të Francës. Ky qytet ishte për të një fillim krejtësisht i ri. Ai i la mbresa të thella për arkitekturën gotike e cila kishte filluar t’i rrënjosej në shpirt. Ai këtu krahas studimeve të juridikut ndoqi edhe ato të mjekësisë dhe të shkencave të natyrës.

Në Strasburg ai u njoh me njerëz shumë të rëndësishëm për zhvillimin e tij të mëtejshëm. Takimi i tij më i rëndësishëm ishte ai me teologun dhe teoricienin e artit dhe të letërsisë Johann Gottfried Herder. Ishte Herder ai që nxiti te Gëte dëshirën për t’u njohur sa më afër me potencialin e pashtershëm letrar të autorëve më në zë të kohës si Homeri, Shekspiri dhe Ossiani. Ai zgjoi tek Gëte kureshtjen për estetikën e poezisë popullore, duke ndriçuar kështu rrugën e mëtejshme letrare të poetit të ri Gëte. Kohë më vonë Gëte ndërhyri që Herder të thirrej me shërbim në oborrin mbretëror në Weimar. Në Strasburg Gëte u njoh edhe me mjekun dhe shkrimtarin Johann Heinrich Jung-Stilling, si dhe me dramaturgun Jakob Michael Reinhold Lenz.

Gjatë një kalorësimi në zonat përreth Gëte njihet me vajzën e Priftit Frederike Brion, nga Sasenheim dhe pastaj dashurohet me të. Me largimin e Gëtes nga Strasburgu, ngaqë ai ishte i pavendosur per një lidhje të qëndrueshme, merr fund dhe kjo marrëdhënie. Poezitë e thurura enkas për Frederiken janë Abschied (“Lamtumirë”), Mailied (“Këngë maji”) dhe Heidenroslein (“Gonxhja e lëndinave”). Ato më vonë u njohën si “Sesenheimer Lieder” (“Këngët e Sezenheimit”), që për nga forca e shprehjes paralajmeruan “fillimin e një epoke të re lirike”.

Në verën e vitit 1771 Gëte dorëzon dizertacionin e tij për drejtësi, i cili ju refuzua për shkak të disa shprehjeve herezike që në atë kohë binin në kundërshtim me pikëpamjet dhe qëndrimin e kishës. E megjithatë universiteti i ofroi atij mundësinë e marrjes së lejes së mësimdhënies. Më 6 gusht 1771 Gëte mbrojti diplomën në fushën e drejtësisë pas një retorike të shkëlqyer, baza e së cilave ishin pesëdhjetëegjashtë teza në gjuhën latine.

Koha e stuhisë dhe e vrullit

(1771 – 1775) Frankfurt, Wetzler

Monument i Gëtes në qytetin e Vienës

Pas kthimit të Gëtes në qytetin e lindjes në Frankfurt, ai i pajisur ndërkohë dhe me diplomën përkatëse, hap një zyrë avokatie. Por Gëte nuk i kushtoi rëndësinë e duhur këtij profesioni, kështu që pas katër vitesh ai do ta mbyllte aktivitetin e tij si jurist, për tu nisur menjëherë pas kësaj për në Weimar. Ai e kishte përqendruar vemendjen e tij më shumë tek letërsia. Në fundin e vitit 1771 ai shkruajti brenda një kohe të shkurtër gjashtë javore “Geschichte Gottfriedens von Berlichingen mit der eisernen Hand” (“Historia e Gotfridens nga Berlihingeni me dorë të hekurt”). Pas një përpunimi në vitin 1773 u publikua nga shtypshkronja e tij drama “Götz von Berlichingen” (“Gëtz nga Berlihingeni”), e cila ishte konform normave dhe rregullave të dramaturgjisë. Drama, e cila u prit me shumë ngazëllim nga artëdashësit vlejti si dokument bazë tek “Stuhi dhe vrull”.

Në majin e vitit 1792, i nxitur dhe më shumë nga babai i tij, Gëte filloi punë si praktikant në gjykatën e dhomës perandorake në Vetzlar. Kolegu i tij i punës Johann Christian Kestner në përshkrimet e tij për Gëten e çmonte atë si një gjeni me një forcë të jashtëzakonshme të mënyrës së menduarit dhe si një njeri me karakter, që vepronte sipas asaj që i pëlqente atij pa marrë parasysh gjykimet e të tjerëve. Kestner e vlerësonte Gëten si një njeri që i pëlqente jeta e lirë dhe që urrente detyrimet që impononte moda dhe mënyra e atëhershme e të jetuarit.

Edhe në Vetzlar Gëte i kushtoi pak vemendje studimeve, pasi në këtë kohë ai dashurohet me Charlotte Buff, të fejuarën e kolegut të tij të punës Kestner. Kur gjendja shpirtërore pas kësaj situate filloi të ndërlikohej nga dita në ditë ai merr një vendim të prerë dhe e braktis menjëherë qytetin Vetzlar

Përvoja e dhimbshme e një dashurie të paqenë si dhe ngjarje të tjera të përjetuara u bënë më pas dhe subjekti për veprën e tij të dytë me vlera tepër emocionale Vuajtjet e djaloshit Verter, vepër kjo që doli nga shtypi në fillim të vitit 1774 dhe që e bëri Gëten brenda një kohe të shkurtër shumë të njohur në gjithë Evropën.

Vitet e krijimtarisë më frytdhënëse të Gëtes janë ato midis kthimit të tij nga Vetzlar dhe vajtjes së tij në Weimar. Përveç veprës së tij Vuajtjet e djaloshit Verter ai shkruan dhe disa himne si Ganymed, Prometheus dhe Mahomets Gesang, disa drama të shkurtra si Jahrmarktsfest zu Plundersweilern dhe Götter, Helden und Wieland si dhe dramat Clavigo dhe Stella. Ein Schauspiel für Liebende. Në këtë kohë Gëte filloi të shkruante për herë të parë dhe diçka rreth Fauststoff, historisë së Dr. Johannes Faustus dhe paktit të tij me Mephiston (“me dreqin”)

Gjatë Pashkëve në prill të vitit 1775 Gëte u fejua me Lili Schönemann, vajzën gjashtëmbëdhjetë vjeçare të një bankieri nga Frankfurti. Menjëherë pas fejesës marrëdhëniet e çiftit të ri filluan të vuanin mosmarrëveshjet që ishin krijuar nga familjet e tyre, si pasojë e shijeve dhe stileve të ndryshme të të jetuarit. Përveç kësaj poeti kishte një farë pasigurie për lidhjen e një martese me Lilin, pasi ajo mund të bëhej pengesë për realizimin e planeve për jetën e tij në të ardhmen. Për t’ju shmangur kësaj ai ndërmorri një udhëtim për në Zvicër, pas ftesës së bërë më parë nga vëllezërit Friedrich Leopold dhe Christian zu Stolberg-Stolberg. Kohëzgjatja prej disa muajsh bëri që fejesa me Lilin të prishej. Gëte duhej të pranonte pas kësaj ftesën që i bëri Herzogu 18-vjeçar Karl August për një udhëtim në Weimar, ndonëse ai në atë kohë po vuante shpirtërisht ndarjen nga e fejuara e tij.

(1775 – 1786) Weimar, Faza I

Më 7 nëntor 1775 Gëte sërish u kthye në Weimer, ku ai – me ndërprerje të gjatë, nga udhëtimi i tij italian – mbeti për tërë jetën e tij aty. Hercogu Karl August ishte tetëmbëdhjetë vjeçar dhe sapo kishte marrë regjimin përsipër; Rezidenca e tij Weimer ishte një strofull prej rreth 6.000 banorë. Hercogu i ri nuk ishte ndonjë monarkist; Ai kishte interesimin më shumë për ushtrinë dhe për gjueti se sa për letërsinë. Por megjithatë Karl August dhe Gëte u bënë miq shumë të afërt.

Në vitin 1776 për nder të Gëtes në Weimer erdhi dhe mentori i tij nga Strazburgu Johann Gottfried Herder. Në qershor po të këtij viti Gëte hyri formalisht në këshillin legjionar në Weimer, në shtator 1778 u zgjodh këshilltar i qytetit (25 vite më vonë u zgjodh vërtet këshilltar, ekscellent dhe ministër). Ai që në fillim e pat marrë me seriozitet qeverisjen, e që më së paku pritet nga një poet i ri.

Takimi me Charlotte von Stein ishte një nga sprovat më të rëndësishme për zhvillimin e personalitetit të Gëtes. Të dhënat poetike janë në dramën Iphigenie auf Tauris, shkruar në shkurt dhe mars të vitit 1779 – gjegjësisht ishte e vetmja vepër madhore e krijuar gjatë kohës fillestare në Weimer. Më pas, si ndër veprat e tjera të rëndësishme me radhë vijnë drama Die Geschwister si dhe Hymne Harzreise të shkruar në dimër. Po ashtu edhe vjershat si An den Mond dhe Wanderes Nachtlied gjithashtu i takojnë kësaj kohe. Njëherit edhe studimet shkencor natyrore të Gëtes morën një formë serioze dhe në vitin 1784 zbuloi ashtin ndërmjetësor të filqisë së njeriut.

Por shpesh e zinin krizat shpirtërore, ndoshta ngase Gëte e ndjente, se si forcat e tija po kalonin ndërmjet punës dhe jetës sipërfaqësore. Po ashtu edhe mos prezenca e kontaktit me zonjën nga Stein e bënte që qëndrimi i tij të jetë i padurueshëm në oborr. Kështu që e luti Hercogun t`i jepte një pushim për një kohë të pacaktuar dhe shkoi, pa ia besuar Charlottes asnjë fjalë lidhur me planet e tija, më 3 shtator 1786 tinëzisht nisi udhëtimin e tij të gjatë për në Itali.

(1786 – 1788) Itali

Në Itali, ku dhe ai vet shprehet se – për herë të parë dhe vetëm një herë në gjithë jetën e tij është ndjerë vërtet sikur të ishte në shtëpi, para se gjithash e fascinonte Antika; Kurse arti dhe arkitektura e renesancës dhe e barokut nuk i bënte aq përshtypje. Si antike e ndjente edhe të dashurën romake të tij, e që më vonë e shkruan në elegjinë Römischen Elegien, ku e këndon si ‘Faustina’ – takimi me të e përshkruan si një barazim erotik në jetën e tij, asaj kohe ka qenë diku fund viteve të tridhjetat. Në ‘Faustina’ romake, Gëte gjeti për herë të parë në lidhjen e tij një harmoni shpirtërore dhe mendore. Një harmoni e cila më vonë ishte dhe si një rrugë për estetikën e re të tij klasike.

Gëte në Itali vizatonte shumë si dhe kujdesej intensivisht për piktorët gjerman që jetonin atje, ndër tyre ishin Johann Heinrich Wilhelm Tischbein dhe me shumë të njohurën e asaj kohe Angelika Kauffmann. Por studimet shkencor natyrore si dhe letërsinë nuk i anashkaloi

Në Palermo mendonte të kishte zbuluar një bimë shumë të vjetër, dhe në ndërkohë shkruante një përmbledhje të re të Iphigenie in Jamben, përfundoi me Egmont dhe punonte në Tasso, ku dhe i shprehi në mënyrë artistike përjetimet e tija me Charloten von Stein.

(1788 – 1794) Weimar, Faza II

Pas gjysmë viti, të vitit 1788, Gëte kthehej në Weimer. Miqtë e vjetër, dhe Z-nja Stein e pritën ftohtë Gëten. Por megjithatë, ai sërish dashurohet: në Christiane Vulpius, një vajzë 23 vjeçe prej një familje mesatare. Dhe më pas ajo do të bëhej bashkëshortja e tij, pa e bërë Gëte kurorëzimin legal mes vete. »Jam i martuar, por jo përmes mënyrës ceremoniale«, kështu komentonte ai. Pas kthimit të tij si nënpunës shtetëror, Gëte sërish u mor me gjërat artistike si dhe shkencorë. Ai në vitin 1790 shkroi shkrimin Metamorfoza e bimëve, dhe intensivisht merrej me studimet mbi eshtrat. Revolucionin Francez, Gëte e shikonte shumë më ndryshe krahas Wieland, Klopstock, Herder ose Schiller-i, ai që në fillim e shihte me plot skepticizëm situatën.

Krijimtaria letrare

Poezi, këngë dhe balada

  • Geistesgruß (Poezi”Përshëndetje Shpirtit”), 1774 Burg Lahneck
  • In allen guten Stunden (Në të gjitha orët e mira), 1775
  • Der Erlkönig (Baladë “Mbreti ERL”), 1782
  • Xenien (Poezi , së bashku me Friedrich Schiller), 1796
  • Die erste Walpurgisnacht (Baladë, nga Felix Mendelssohn Bartholdy në formë të kantateve për soli, kor dhe orkestër), 1799
  • Vom Sänger hat man viel erzählt (Poezi kushtuar një këngëtarit”Për këngëtar tregojn shumë”), 1815
  • Wenn die Liebste zum Erwidern (Poezi kushtuar heshtjes), 1816
  • West-östlicher Divan (Poezi”Divani lindor-perëndimor), 1819

Drama

  • Die Laune des Verliebten, shkruar më 1768, u shtyp më 1806
  • Die Mitschuldigen , u shkrua më 1769, u shtyp më 1787
  • Götz von Berlichingen mit der eisernen Hand , 1773
  • Prometheus (Poezi), 1774
  • Neueröffnetes moralisch-politisches puppenspiel, 1774
  • Ein Fastnachtsspiel von Pater Brey, 1774
  • Jahrmarktsfest zu Plundersweilern, 1774
  • Götter, Helden und Wieland, 1774
  • Clavigo , 1774
  • Egmont, u shkrua më 1775, në shtyp 1788
  • Erwin und Elmire, 1775
  • Stella, 1776
  • Der Triumph der Empfindsamkeit , 1777
  • Iphigenie auf Tauris, formë proze më 1779, u shtyp më 1787
  • Torquato Tasso, prej 1780, u shtyp më 1790
  • Faust. Një fragment, 1790
  • Der Groß-Cophta , 1792
  • Der Bürgergeneral , 1793
  • Faust. Një tragjedi ( përputhet me pjesën e parë të Faustit), prej 1797, u shtyp nën këtë titull më vitin 1808
  • Mahomet, përkthimi dhe përpunimi i tragjedisë nga Volteri më vitin 1802.
  • Die natürliche Tochter, 1804
  • Pandora (Festspiel), u shkroi më 1807/08, u shtyp më 1817
  • Faust II. (Pjesa e dytë e Faustit), 1833

Romane dhe Novela

  • Die Leiden des jungen Werthers (Roman-letre), 1774, Botimi i dytë 1787
  • Wilhelm Meisters theatralische Sendung (Roman), prej 1776, u shtyp më 1911
  • Unterhaltungen deutscher Ausgewanderten (Kuadër rrëfimi), 1795
  • Wilhelm Meisters Lehrjahre, 1795/96 (Tekst)
  • Novelle, prej 1797
  • Wilhelm Meisters Wanderjahre (Roman), prej 1807, u shtyp më 1821, ribotim më 1829 (Tekst)
  • Die Wahlverwandtschaften, 1809 (Tekst)

Përkthime

  • Das Leben des Benvenuto Cellini (Përkthim), 1797
  • Mahomet, Përkthim dhe përpunim të tragjedisë nga Volteri, 1802

Përkthime në shqip

  • Vuajtjet e djaloshit Verter, (Die Leiden des jungen Werthers) Onufri, 2004
  • Fausti, INFOBOTUES
  • Kënga e udhëtarit në shtërngatë, (The Song of Walker on the Storm), Johan V. Gëte, TOENA

Shënime dhe aforizma

  • Maximen und Reflexionen, 1833

Shkrime estetike

  • Über Kunst und Altertum (6 Vëllime, së bashku me Johann Heinrich Meyer), 1816–32

Shkrime shkencore

  • Über den Zwischenkiefer der Menschen und der Tiere, 1786
  • Beiträge zur Optik (2 Vëllime), 1791/92
  • Zur Farbenlehre , 1810

Fjalime

  • Einleitung zu den Trauerreden (freimaurerische Trauerrede zum Ableben des Meisters vom Stuhl Ridel), 1821
  • Rede zum brüderlichen Andenken Wielands (freimaurerische Trauerrede), von Goethe vorgetragen am 18. Februar 1830
  • Dem würdigen Bruderfeste: „Fünfzig Jahre sind vorüber“ (poetischer Dank für eine Ehrenurkunde seines fünfzigjährigen Maurerjubiläums), 1830

Proza autobiografike

  • Aus meinem Leben. Dichtung und Wahrheit (4 Vëllime), 1811–33
  • Italienische Reise, 1816/17
  • Kampagne in Frankreich (Raport), 1822

Të tjera

  • Römische Elegien, 1788–90
  • Venezianische Epigramme, 1790
  • Die guten Weiber, 1817

Lidhje të jashtme

Zhgënjimi – Poezi nga Ovidi – Shqipëroi Astrit Lulushi

Ishte e shëmtuar, s’ishte as elegante;
Shpesh e padëshiruar në lutjet e mia.
Kur e preka ndjeva mpirje, asgjë nuk ndodhi:
Trupi im shtrirë, peshë e turpshme për shtratin –
Unë doja, edhe ajo; por kënaqësia s’erdhi
Prej trupit që gëzim duhej të sillte.

Më 20 mars të vitit 43 para erës së re lindi poeti romak Ovidi

Publius Ovidius Naso (20 mars 43 pr.e.s – 17/18), i njohur si Ovidi, ishte një poet romak që jetoi gjatë mbretërimit të Augustit. Ai ishte bashkëkohës i Virgilit të vjetër dhe Horacit, me të cilët shpesh renditet si një nga tre poetët kanonikë të letërsisë latine. Studiuesi perandorak Mark Fab Kuintiliani e konsideronte atë si të fundit poet elegjiak latin të dashurisë.[2] Ai gëzonte një popullaritet të jashtëzakonshëm, por, në një nga misteret e historisë letrare, u internua nga Augusti në një krahinë të largët pranë Detit të Zi, ku ai mbeti deri sa vdiq. Ovidi ia atribuon internimin e tij carmen et error, “një poeme dhe një gabimi”, por diskrecioni i tij në diskutimin e shkaqeve ka rezultuar me shumë spekulime mes studiuesve.

Ai njihet si poeti i parë i madh romak që ka filluar karrierën e tij gjatë mbretërimit të Augustit.[3] Ovidi sot njihet më mirë për Metamorfozët, një narrativë mitologjike të vazhdueshme prej 15 librash të shkruar në epokën e epikës dhe për veprat në couplets elegiac si Ars Amatoria (“Arti i Dashurisë”) dhe Fasti. Poezia e tij ishte imituar shumë gjatë Antikitetit të Vonshëm dhe Mesjetës, dhe ndikoi shumë në artin dhe letërsinë perëndimore. Metamorfozat mbeten një nga burimet më të rëndësishme të mitologjisë klasike.

Jeta

Ovidi flet më shumë për jetën e tij se shumica e poetëve të tjerë romakë. Informacioni rreth biografisë së tij merret kryesisht nga poezia e tij, veçanërisht Tristia 4.10, e cila jep një pasqyrë të gjatë autobiografike të jetës së tij. Burime të tjera përfshijnë Seneca Plaku dhe Kuintiliani.

Lindja, jeta e hershme dhe martesa

 

Ovid ka lindur në Sulmo (Sulmona moderne), në një luginë Apennine në lindje të Romës, në një familje të rëndësishme kalorsish, më 20 mars, 43 pes. Ky ishte një vit i rëndësishëm në politikën romake. Ai u arsimua në retorikë në Romë nga mësuesit Arellius Fuscus dhe Porcius Latro me vëllain e tij që shkëlqeu në oratori.[4]

Babai i tij donte që ai të studionte retorikën drejt praktikës së ligjit. Sipas Senecit Plaku, Ovidiu iu kushtua poleve emocionale dhe jo argumentuese të retorikës. Pas vdekjes së vëllait të tij në moshën 20-vjeçare, Ovidi hoqi dorë nga ligji dhe filloi të udhëtojë për në Athinë, Azinë e Vogël dhe Siçili.[5] Ai mbajti poste të vogla publike, si një nga kapitalet e Tresvirit,[6] si anëtare e gjykatës Centumviral[7] dhe si një nga lizianët e lendimit të gjykimit[8], por dha dorëheqjen për të ndjekur poezinë ndoshta rreth 29-25 pes, një vendim që i ati i tij duket se nuk e aprovoi.[9]

Recitimi i parë i Ovidit është datuar në rreth 25 pes, kur ai ishte tetëmbëdhjetë vjeç.[10] Ai ishte pjesë e rrethit të përqendruar te mbrojtësi Marcus Valerius Messalla Corvinus dhe duket se ka qenë mik i poetëve në rrethin e Maçenas. Në Trist. 4.10.41-54, Ovid përmend miqësinë me Macer, Propertius, Horace, Ponticus dhe Bassus (ai mezi takoi Virgilin dhe Tibullusin, një anëtar tjetër i rrethit të Messalla-s, elegjia e të cilit admironte shumë). Ovidi ishte shumë popullor në kohën e veprave të tij të hershme, por më vonë Augusti e përzuri në vitin 8 AD.

Ai u martua tri herë dhe u divorcua dy herë nga koha kur ishte tridhjetë vjeç. Ai kishte një vajzë, e cila mbase i lindi nipërit e mbesat.[11] Gruaja e tij e fundit ishte e lidhur në një farë mënyre me njerëzit me ndikim Fabia dhe do ta ndihmonte gjatë mërgimit të tij në Tomis.[12]

Suksesi letrar

25 vitet e para të karrierës letrare të Ovidit u shpenzuan kryesisht duke shkruar poezi në metër elegiac me tema erotike.[13] Kronologjia e këtyre punimeve të hershme nuk është e sigurtë; datat tentative, megjithatë, janë themeluar nga studiuesit. Puna më e hershme e tij ekzistuese mendohet të jetë Heroidët, letrat e heroinave mitologjike për dashamirësit e tyre të munguar, të cilat mund të jenë botuar në 19 pes, edhe pse data është e pasigurt pasi varet nga një njoftim në Am. 2.18.19-26 që duket se e përshkruan mbledhjen si një vepër të publikuar herët.[14]

Autenticiteti i disa prej këtyre poemave është sfiduar, por kjo edicion i parë ndoshta përmbante 14 poezitë e para të koleksionit. Mbledhja e parë e pesë librave të Amores, një seri poezish erotike të adresuara për një dashnor, Corinna, mendohet të jetë botuar në 16-15 pes; versioni i mbijetuar, redaktuar në tre libra sipas një epigrami të prefiksuar në librin e parë, mendohet të jetë botuar c. 8-3 pes. Midis publikimeve të dy botimeve të Amores mund të datë premiera e tragjedisë së tij Medea, e cila u admirua në antikitet, por nuk ekziston më.

Poema e ardhshme e Ovidit, Medicamina Faciei, një punë fragmentare për trajtimet e bukurisë së grave, paraprinë Ars Amatoria, Artin e Dashurisë, një parodi të poezisë didaktike dhe një manual tre librash për joshje dhe intriga, Librat 1-2 do të ktheheshin në vitin 1 pes [15]). Ovid mund ta identifikojë këtë vepër në poezinë e tij në mërgim, si karmen, ose këngë, e cila ishte një shkak i shpërnguljes së tij. Ars Amatoria u pasua nga Remedia Amoris në të njëjtin vit. Ky korp i poezisë elegiacike dhe erotike e fitoi Ovidin një vend midis shefave të elegancave romake Gallus, Tibullus dhe Propertius, prej të cilëve e pa veten si anëtar i katërt.[14]

Nga e.s 8, ai e kishte përfunduar punën e tij më më ambicioze, Metamorphoses, një poemë epike hexameter në 15 libra. Vepra enciklopedike transformon katalogët në mitologjinë greke dhe romake, që nga dalja e kozmosit në apoteozën e Jul Cezarit. Tregimet ndjekin njëri-tjetrin në thënien e qenieve njerëzore të transformuara në trupa të rinj: pemë, shkëmbinj, kafshë, lule, konstelacione etj. Në të njëjtën kohë, ai punoi në Fasti, një poemë gjashtë librash në couplets elegiac me temën kalendari i festivaleve romake dhe astronomia. Përbërja e kësaj poeme u ndërpre nga mërgimi i Ovidit, dhe mendohet se Ovidiu braktisi punën në copë në Tomis. Ndoshta në këtë periudhë, nëse janë me të vërtetë nga Ovid, janë shkruar letrat e dyfishta (16-21) në Heroidet.

Mërgimi për në Tomis

Në vitin 8 e.s, Ovidi u dëbua në Tomis, në Detin e Zi, me ndërhyrjen ekskluzive të Perandorit August, pa asnjë pjesëmarrje të Senatit apo të ndonjë gjyqtari romak.[16] Kjo ngjarje formoi të gjithë poezinë e tij në vijim. Ovid shkroi se arsyeja për mërgimin e tij ishte carmen et error – “një poemë dhe një gabim”[17] duke pretenduar se krimi i tij ishte më i keq se vrasja[18] më e dëmshme se sa poezia.[19]

Edhe nipat e mbesat e perandorit, Julia i Riu dhe Agrippa Postumus (kjo e fundit e miratuar prej tij), u dëbuan gjithashtu në të njëjtën kohë. Bashkëshorti i Julias, Lucius Aemilius Paullus, u vra për komplot kundër Augustit, një komplot që Ovidi mund të ishte i informuar.[20]

Ligjet Juliane të martesës të 18 para Krishtit, të cilat promovuan martesë monogame për të rritur normën e lindjeve të popullsisë, ishin të freskëta në mendjen romake. Shkrimi i Ovidit në Ars Amatoria kishte të bënte me krimin e rëndë të kurorëshkeljes. Ai mund të ketë qenë i dëbuar për këto vepra, të cilat u dukën subversive ndaj legjislacionit moral të perandorit. Megjithatë, duke marrë parasysh kohën e gjatë që ka kaluar mes botimit të kësaj vepre (1 para Krishtit) dhe mërgimit (e.s 8), disa autorë sugjerojnë se Augusti e përdori poemën si një justifikim të thjeshtë për diçka më personale.[21]

Ovid Banished nga Roma (1838) nga J.M.W. Turner.

Në mërgim, Ovidi shkroi dy koleksione poetike, Tristia dhe Epistulae ex Ponto, që ilustronin trishtimin dhe shkretimin e tij. Duke qenë larg Romës, ai nuk kishte qasje në biblioteka dhe kështu mund të ishte detyruar të braktiste Fastiun e tij, një poemë për kalendarin romak, nga të cilat vetëm gjashtë librat e parë ekzistojnë – Janar deri në qershor.

Të pesë librat e Tristisë elegiac, një seri poezish që shprehin dëshpërimin e poetit në mërgim dhe avokimin e kthimit të tij në Romë, datohen në 9-12 Kris. Ibis, një poezi lakuriqëse elegikane që sulmon një kundërshtar në shtëpi, gjithashtu mund të datojë në këtë periudhë. Epistulae ex Ponto, një seri letrash me miqtë në Romë, duke u kërkuar atyre që të bëjnë kthimin e tij, mendohet të jenë kompozimet e tij të fundit, me tre librat e parë të botuar në vitin 13 e.s dhe librin e katërt ndërmjet 14 dhe 16 pas Krishtit. Poezia në mërgim është veçanërisht emocionale dhe personale. Në epistulat ai pretendon miqësinë me vendasit e Tomis (në Tristia ata janë barbarë të frikshëm) dhe kanë shkruar një poemë në gjuhën e tyre (P.sh. 4.13.19-20).

Megjithatë ai u rreshtua për në Romë – dhe për gruan e tij të tretë, duke iu drejtuar shumë poemave të saj. Disa janë gjithashtu për perandorin August, ndërsa të tjerët janë për vete, për miqtë në Romë, dhe nganjëherë për vetë poezitë, duke shprehur vetminë dhe shpresën për t’u kujtuar nga dëbimi ose dëbimi.[22]

Shkaqet e panjohura të mërgimit të Ovidit kanë shkaktuar shpjegime të pafundme nga dijetarët. Tekstet mesjetare që përmendin mërgimin nuk ofrojnë shpjegime të besueshme: deklaratat e tyre duket të jenë interpretime të pasakta të nxjerra nga veprat e Ovidit.[23] Vetë Ovidi shkroi shumë referenca për veprën e tij, duke dhënë të dhëna të paqarta ose kontradiktore.[24]

Në vitin 1923, studiuesi J. J. Hartman propozoi një teori që është pak e konsideruar në mesin e dijetarëve të civilizimit latine sot: që Ovidi nuk ishte mërguar nga Roma dhe se të gjitha veprat e tij në mërgim janë rezultat i imagjinatës së tij pjellore. Kjo teori u mbështet dhe u refuzua në vitet 1930, veçanërisht nga autorët holandezë.[25]

Në vitin 1985, një punim shkencor nga Fitton Brown nxiti argumente të reja në mbështetje të teorisë.[26] Artikulli u pasua nga një sërë përkrahjesh dhe refuzimesh në një hapësirë të shkurtër prej pesë vjetësh.[27] Ndër arsyet e dhëna nga Brown janë: se mërgimi i Ovidit përmendet vetëm nga vepra e tij, përveç në pasazhe “të dyshimta” nga Plini Plaku[28] dhe Statius[29], por asnjë autor tjetër deri në shekullin e 4;[30] se autori i Heroideve ishte në gjendje të ndante poetikën “unë” të jetës së tij dhe të vërtetë; dhe se informacioni mbi gjeografinë e Tomisit ishte tashmë i njohur nga Virgili, nga Herodoti dhe nga vetë Ovidi në Metamorfozët e tij.[31]

Studiuesit ortodoksë, megjithatë, i kundërvihen këtyre hipotezave.[32] Një nga argumentet kryesore të këtyre dijetarëve është se Ovidi nuk do ta linte Fastiun të mbetet e papërfunduar, kryesisht sepse kjo poemë nënkuptonte shenjtërimin e tij si një poet perandorak.[33]

Në dhjetor 2017, dëbimi i Ovidit u revokua zyrtarisht nga këshilli i qytetit të Romës.[34]

Vdekja

Ovid vdiq në Tomis në vitin 17 ose 18 e.s.[35] Mendohet se Fasti, të cilin e kalonte kohën duke rishikuar, u botua pas vdekjes.[36]
Veprat[redakto | përpunoni burim]
Heroides (“Heroines”)[redakto | përpunoni burim]

Medea në një afresk nga Herculaneum.

Heroidet (“Heroinat”) ose Epistulae Heroidum janë një koleksion prej 21 poezi në couplets elegiac. Heroidët marrin formën e letrave që u drejtohen personazheve të famshme mitologjike partnerëve të tyre që shprehin emocionet e tyre për t’u ndarë prej tyre, lutjet për kthimin e tyre dhe aludimet për veprimet e tyre të ardhshme brenda mitologjisë së tyre. Autenticiteti i koleksionit, pjesërisht ose tërësisht, është vënë në pikëpyetje, megjithëse shumica e studiuesve do të konsideronin letrat e përmendura posaçërisht në përshkrimin e Ovidit për veprën në Am. 2.18.19-26 si të sigurt nga kundërshtimi. Koleksioni përmban një lloj të ri të përbërjes gjenerike pa paralele në literaturën e mëparshme.[37]

14 letrat e para mendohet se përbëjnë koleksionin e parë të botuar dhe janë shkruar nga heroinët Penelopa, Phyllis, Briseis, Phaedra, Oenone, Hypsipyle, Dido, Hermione, Deianeira, Ariadne, Canace, Medea, Laodamia dhe Hypermestra dashuruar. Letra 15, nga Safi historik në Phaon, duket i rremë (ndonëse përmendet në Amen 2.18) për shkak të gjatësisë së saj, mungesës së integrimit në temën mitologjike dhe mungesës së tij nga dorëshkrimet mesjetare.[38] Letrat e fundit (16-21) janë kompozime të çiftëzuara që përfshijnë një letër për një dashnor dhe një përgjigje. Paris dhe Helen, Hero dhe Leander, dhe Acontius dhe Cydippe janë adresat e letrave të çiftëzuara. Këto janë konsideruar si një shtesë e mëvonshme në korpus, sepse ato kurrë nuk përmenden nga Ovidi dhe mund ose nuk mund të jenë të rrejshme.

Heroidet dukshëm zbulojnë ndikimin e deklamimit retorik dhe mund të rrjedhin nga interesi i Ovidit në suasoriae retorike, fjalime bindëse dhe etopoe, praktika e të folurit në një karakter tjetër. Ata gjithashtu luajnë me konventa të përgjithshme; shumica e letrave duket se i referohen punimeve në të cilat këta personazhe ishin të rëndësishëm, siç është Aeneidi në rastin e Dido dhe Catullus 64 për Ariadne, dhe transferimin e karaktereve nga zhanret e epikës dhe tragjedisë në zhanrin elegiac të Heroideve.[39] Letrat janë admiruar për portretizimet e tyre të thella psikologjike të karaktereve mitike, retorikën e tyre dhe qëndrimin e tyre unik ndaj traditës klasike të mitologjisë.
Amores (“E Dashuron”)[redakto | përpunoni burim]

Amores është një koleksion në tre librat e poezisë së dashurisë në metër elegiac, duke ndjekur konventat e zhanrit elegiac të zhvilluar nga Tibullus dhe Propertius. Elegjia fillon me Propertius dhe Tibullus; megjithatë, Ovidi është një novator në zhanër. Ovidi ndryshon udhëheqësin e elegjies së tij nga poeti, tek Amori (dashuria). Ky kalim në fokus nga triumfi i poetit, në triumfin e dashurisë mbi njerëzit është i pari i këtij lloji për këtë zhanër të poezisë. Kjo risi Ovidiane mund të përmblidhet si përdorimi i dashurisë si një metaforë për poezinë.[40] Librat përshkruajnë shumë aspekte të dashurisë dhe përqendrohen në marrëdhënien e poetit me një mësuese të quajtur Corinna. Brenda poezive të ndryshme, disa përshkruajnë ngjarjet në marrëdhënie, duke paraqitur lexuesin me disa vigneta dhe një tregim të lirshëm.

Libri 1 përmban 15 poema. E para tregon për qëllimin e Ovidit për të shkruar poezi epike, e cila është e prishur kur Cupid vjedh një këmbë metrike prej tij, duke ndryshuar punën e tij në dashuri elegjike. Poema 4 është didaktike dhe përshkruan parimet që Ovidi do të zhvillonte në Ars Amatoria. Poema e pestë, që përshkruan një tryë të mesditës, prezanton Corinna me emër. Poezitë 8 dhe 9 merren me Corinna duke shitur dashurinë e saj për dhuratat, ndërsa 11 dhe 12 përshkruajnë përpjekjen e dështuar të poetit për të organizuar një takim. Poema 14 diskuton eksperimentin shkatërrues të Corinnas në ngjyrosjen e flokëve të saj dhe 15 thekson pavdekësinë e Ovidit dhe poetët e dashurisë.

Libri i dytë ka 19 pjesë; poema e hapjes tregon për braktisjen e Ovidit nga një Gigantomachy në favor të smjesit. Poezitë 2 dhe 3 janë lutje për një kujdestar për të lejuar poetin të shohë Korinën, poema 6 është një vajtim për papagallin e vdekur të Corinnas; poezitë 7 dhe 8 merren me çështjen e Ovidit me shërbëtorin e Corinna-s dhe zbulimin e saj, dhe 11 dhe 12 përpiqen të pengojnë Corinna-n që të shkojë në pushime. Poema 13 është një lutje ndaj Isis për sëmundjen e Corinna-s, 14 një poezi kundër abortit dhe një paralajmërim për burrat e pamatur.

Libri 3 ka 15 poema. Pjesa hapëse përshkruan tragjedinë e personifikuar dhe Elegji luftën kundër Ovidit. Poema 2 përshkruan një vizitë në racat, 3 dhe 8 përqendrohen në interesin e Corinna-s për meshkujt e tjerë, 10 është një ankesë për Ceres për shkak të festivalit të saj që kërkon abstinencë, 13 është një poemë në një festival të Junonit dhe 9 një vajtim për Tibullusin . Në poemën 11 Ovid vendos të mos e dashurojë më Corinna dhe i vjen keq për poezitë që ai ka shkruar për të. Poema e fundit është lamtumira e Ovidit ndaj muzeve erotike. Kritikët kanë parë poezitë si mostrat shumë vetë-ndërgjegjshëme dhe jashtëzakonisht të gjalla të zhanrit elegiac.[41]
Medicamina Faciei Femineae (“Gratë e Fytyrës Kozmetike”)[redakto | përpunoni burim]

Rreth njëqind linja elegiacike mbijetojnë nga kjo poemë në trajtimet e bukurisë për fytyrat e grave, gjë që duket se parodi poezinë serioze didaktike. Poema thotë se gratë duhet të bëjnë vetë kujdesin e parë me sjellje dhe pastaj të përshkruajnë disa përbërës për trajtimet e fytyrës para se të prishen. Stili nuk është ndryshe nga veprat më të shkurtra didaktike të Nicander dhe Aratus.
Ars Amatoria (“Arti i Dashurisë”)[redakto | përpunoni burim]

Si quis in hoc artem populo non novit amandi,

hoc legat et lecto carmine doctus amet.[42]

Ars Amatoria është një Lehrgedicht, një poezi elegiacore didaktike në tre libra që përcakton mësimin e arteve të joshjes dhe dashurisë. Libri i parë i drejtohet burrave dhe i mëson se si t’i joshin gratë, e dyta, gjithashtu për burrat, mëson se si të mbash një dashnore. E treta trajton gratë dhe mëson teknikat e joshjes. Libri i parë hapet me një thirrje në Venus, në të cilën Ovidi krijon veten si një amoris praeceptor (1.17), një mësues i dashurisë. Ovidi përshkruan vendet ku mund të shkosh për të gjetur një dashnor, si teatri, një triumf, të cilin ai e përshkruan plotësisht, apo arena dhe mënyrat për ta marrë vajzën për të marrë vesh, duke e joshur atë fshehurazi në një banket. Zgjedhja e kohës së duhur është e rëndësishme, ashtu siç po hyn në besimin e bashkëpunëtorëve të saj.

Ovidi thekson kujdesin e trupit për të dashurin. Daljet mitologjike përfshijnë një pjesë në Përdhunimin e grave Sabine, Pasiphaë dhe Ariadne. Libri 2 thirret në Apollon dhe fillon me një tregim të historisë së Ikarusit. Ovidi këshillon njerëzit që të mos japin shumë dhurata, të mbajnë lart pamjen e tyre, të fshehin punët, të përshëndesin të dashurit e tyre dhe të mashtrojnë veten me skllevërit për të qëndruar në anën e mirë të të dashurit të tyre. Kujdesi i Venus për riprodhim është përshkruar si ndihma e Apollo-s në mbajtjen e një të dashuri; Ovidi pastaj zgjerohet në historinë e kurthit Vulcan për Venus dhe Mars. Libri përfundon me Ovidin duke i kërkuar “studentët” e tij për të përhapur famën e tij. Libri 3 hapet me një shfajësim të aftësive të grave dhe zgjidhjes së Ovidit për t’i grabitur gratë kundër mësimit të tij në dy librat e parë. Ovidi u jep grave udhëzime të hollësishme mbi pamjen duke u thënë atyre që ti shmangin zbukurimet. Ai i këshillon gratë të lexojnë poezitë elegiac, të mësojnë të luajnë lojëra, të flenë me njerëz të moshave të ndryshme, të flirtojnë dhe të përgënjeshtrojnë. Gjatë gjithë librit, Ovidi ndërhyn me shaka, duke e kritikuar veten për zhdukjen e të gjithë punimeve të tij didaktike tek burrat dhe në mënyrë mitologjike në historinë e Procris dhe Cefalus. Libri përfundon me dëshirën e tij që gratë të ndjekin këshillën e tij dhe të përhapin famën e tij duke thënë Naso magister erat, “Ovid ishte mësuesi ynë”.
Remedia Amoris (“Kurë për Dashurinë”)[redakto | përpunoni burim]

Kjo poezi elegiacie propozon një kurë për dashurinë që mëson Ovid në Ars Amatoria dhe u drejtohet kryesisht meshkujve. Poema kritikon vetëvrasjen si një mjet për të ikur nga dashuria dhe, duke thirrur Apollo, vazhdon të tregojë dashuruar të mos shtyj për më vonë dhe të jetë i dobët në trajtimin me dashurinë.Të dashuruarit mësohen të shmangin partnerët e tyre, të mos kryejnë magji, të shohin dashnoren e tyre të papërgatitur, të marrin dashnorë të tjerë dhe të mos jenë kurrë xhelozë. Letrat e vjetra duhet të digjen dhe familja e të dashurit të shmanget. Poema në të gjithë paraqet Ovidin si mjek dhe përdor imazhe mjekësore. Disa e kanë interpretuar këtë poemë si mbylljen e ciklit didaktik të Ovidit të poezisë dashurore dhe fundi i projektit të tij erotik të elegiacit.[43]
Metamorphoses (“Transformimet”)[redakto | përpunoni burim]

Gdhendur frontispiece e Xhorxh Sandyss’1632 Londër edicioni i Ovid e Metamorphoses Englished.

Metamorfozët, vepra më ambicioze dhe e mirënjohur e Ovidit, përbëhen nga një katalog 15 librash të shkruar në hexametër daktilik rreth transformimeve në mitologjinë greke dhe romake të vendosura brenda një kuadri mitologjik të lirshëm. Fjala “metamorfozë” është me origjinë greke dhe nënkupton “transformime”. Në mënyrë të përshtatshme, personazhet në këtë vepër i nënshtrohen transformimeve të ndryshme. Në një masë prej rreth 12,000 vargjeve, përmenden pothuajse 250 mite të ndryshme. Secili mit është vendosur jashtë kur të vdekurit janë shpesh të prekshëm ndaj ndikimeve të jashtme. Poema qëndron në traditën e poezisë së katalogut mitologjik dhe aetiologjik si Katalogu i Grave Hesiod, Aetia e Callimachus, Heteroeumena e Nikanderit dhe Metamorfozitë e Parthenius.

Libri i parë përshkruan formimin e botës, moshën e njeriut, përmbytjen, historinë e përdhunimit të Daphne-it nga Apollo dhe Io nga Jupiter. Libri i dytë hapet me Phaethon dhe vazhdon të përshkruajë dashurinë e Jupiterit me Callisto dhe Europa. Libri i tretë fokusohet në mitologjinë e Thebes me tregimet e Cadmus, Actaeon dhe Pentheus. Libri i katërt përqendrohet në tre çifte të dashuruar: Pyramus, Thisbe, Salmacis dhe Hermaphroditus, Perseus dhe Andromeda. Libri i pestë fokusohet në këngën e Musave, e cila përshkruan përdhunimin e Proserpinës. Libri i gjashtë është një përmbledhje e tregimeve rreth rivalitetit mes perëndive dhe njerëzve, duke filluar me Arachne dhe duke përfunduar me Philomela. Libri i shtatë fokusohet në Medea, si dhe Cephalus dhe Procris. Libri i tetë përqendrohet në fluturimin e Daedalusit, gjuetia e harengonjës së shafrit, dhe dallimi mes Bausit dhe Filemonit të devotshëm dhe Erysichthonit të lig. Libri i nëntë përqendrohet te Herakli dhe Byblisja incestuese. Libri i dhjetë përqendrohet në tregimet e dashurisë së vdekur, siç është Orfeu, i cili këndon për Hyacinthus, si dhe Pygmalion, Myrrha dhe Adonis. Libri i njëmbëdhjetë krahason martesën e Peleus dhe Thetis me dashurinë e Ceyx dhe Alcyone. Libri i dymbëdhjetë lëviz nga miti në histori duke përshkruar shfrytëzimet e Akilit, betejën e centaurëve dhe Ifigjenisë. Libri i trembëdhjetë diskuton mbi garën mbi krahët e Akilit dhe Polifemusin. Lëvizja e katërmbëdhjetë në Itali, duke përshkruar udhëtimin e Eneas, Pomona dhe Vertumnus, dhe Romulus. Libri përfundimtar hapet me një leksion filozofik nga Pitagora dhe me deifrimin e Cezarit. Fundi i poezisë lëvdon Augustin dhe shpreh bindjen e Ovidit se poema e tij i ka fituar pavdekësinë.

Në analizimin e Metamorphoses, studiuesit janë përqendruar në organizimin e trupit të tij të madh të Ovidit. Mënyrat se historitë lidhen me anë të gjeografisë, temave ose kontrasteve krijon efekte interesante dhe detyron vazhdimisht lexuesin të vlerësojë lidhjet. Ovid gjithashtu ndryshon tonin dhe materialin e tij nga zhanre letrare të ndryshme; G. B. Conte e ka quajtur poemën “një lloj galerie të këtyre zhanreve letrare të ndryshme”.[44] Në këtë frymë, OvidI angazhohet kreativisht me paraardhësit e tij, duke aluduar kreativisht në spektrin e plotë të poezisë klasike. Përdorimi i Ovidit nga epike aleksandrinë, ose nga coups elegiac, tregon bashkimin e tij të stilit erotik dhe psikologjik me format tradicionale epike.
Fasti (“Festivale”)[redakto | përpunoni burim]

Gjashtë libra në elegiacs mbijetojnë nga kjo poemë e dytë ambicioze që OvidI po punonte kur ai u dëbua. Të gjashtë librat mbulojnë gjysmën e parë të vitit, me secilin libër të dedikuar për një muaj të ndryshëm të kalendarit romak (janar-qershor). Projekti duket i pashembullt në literaturën romake. Duket se Ovidi planifikoi të mbulonte tërë vitin, por nuk ishte në gjendje të përfundonte për shkak të mërgimit, edhe pse ai i bëri rishikimin e pjesëve të punës në Tomis, dhe ai pretendon në Trist. 2.549-52 se puna e tij ishte ndërprerë pas gjashtë librave. Ashtu si Metamorphoses, Fasti duhej të ishte një poemë e gjatë dhe emuloi poezinë etiologjike nga shkrimtarët si Callimachus dhe, kohët e fundit, Propertius dhe libri i tij i katërt. Poema kalon nëpër kalendarin romak, duke shpjeguar origjinën dhe zakonet e festivaleve të rëndësishme romake, duke u ndarë në tregime mitike dhe duke dhënë informacione astronomike dhe bujqësore të përshtatshme për sezonin. Poezia fillimisht ishte kushtuar Augustit, por ndoshta vdekja e perandorit e detyroi Ovidin të ndryshonte përkushtimin për të nderuar Gemanicusin Ovidi përdor hetimin e drejtpërdrejtë të perëndive dhe hulumtimeve shkencore për të folur për kalendarin dhe e quan rregullisht një vates, një prift. Ai gjithashtu duket se ka theksuar traditat e pashpjegueshme e popullore të festivaleve, duke imituar poemën me një aromë popullore, plebeje, të cilën disa e kanë interpretuar si subversive ndaj legjislacionit moral të Augustanit.[45] Ndërsa kjo poemë ka qenë gjithmonë e paçmueshme për studentët e fesë dhe kulturës romake për pasurinë e materialit antikuar që ruan, kohët e fundit është parë si një nga veprat më të bukura letrare të Ovidit dhe një kontribut unik për poezinë romake elegiac.
Ibis (“Ibis”)[redakto | përpunoni burim]

Ibis është një poezi elegiac në 644 rreshta, ku Ovidi përdor një koleksion verbues të tregimeve mitike për të mallkuar dhe sulmuar një armik që po e dëmton atë në mërgim. Në fillim të poezisë, Ovidi pretendon se poezia e tij deri në atë pikë ishte e padëmshme, por tani ai do të përdorë aftësitë e tij për të lënduar armikun e tij. Ai përmend Ibidimin e Callimakut si frymëzimin e tij dhe i thërret të gjitha perënditë për ta bërë mallkimin e tij të efektshëm. Ovidi përdor shembullin mitik për të dënuar armikun e tij në jetën e përtejme, përmend mrekullitë e këqija që morën pjesë në lindjen e tij dhe pastaj në 300 linjat e ardhshme dëshiron që pikat e karaktereve mitologjike të bien tek armiku i tij. Poema përfundon me një lutje që perënditë e bëjnë mallkimin e tij të efektshëm.
Tristia (“Dhimbjet”)[redakto | përpunoni burim]

Tristia përbëhet nga pesë libra të poezisë elegiac të përbërë nga Ovidi në ekzil në Tomis.

Libri 1 përmban 11 poema; pjesa e parë është një adresë e Ovidit në librin e tij se si duhet të veprojë kur të mbërrijë në Romë. Poema 3 përshkruan natën e tij të fundit në Romë, poezitë 2 dhe 10 udhëtimin e Ovidit në Tomis, tradhtinë e një miku, dhe 5 dhe 6 besnikërinë e miqve dhe gruas së tij. Në poezinë e fundit, Ovidi kërkon ndjesë për cilësinë dhe tonin e librit të tij, një ndjenjë e bëri jehonë gjatë mbledhjes.

Libri 2 përbëhet nga një poemë e gjatë në të cilën Ovidiu mbron veten dhe poezinë e tij, përdor precedentë për të justifikuar punën e tij dhe i lutet perandorit për falje.

Libri 3 në 14 poema fokusohet në jetën e Ovidit në Tomis. Poema e hapjes përshkruan ardhjen e librit të tij në Romë për të gjetur veprat e Ovidit të ndaluara. Poezitë 10, 12 dhe 13 fokusohen në stinët e kaluara në Tomis, 9 në origjinën e vendit, dhe 2, 3, dhe 11 shqetësimin e tij emocional dhe dëshirën për shtëpi. Poema e fundit është përsëri një falje për punën e tij.

Libri i katërt ka dhjetë poema të adresuara kryesisht tek miqtë. Poema 1 shpreh dashurinë e tij për poezinë dhe ngushëllimin që sjell; ndërsa 2 përshkruan një triumf të Tiberit. Poezitë 3-5 janë miq, 7 kërkesë për korrespondencë dhe 10 autobiografi.

Libri i fundit i Tristisë me 14 poema përqendrohet te gruaja dhe miqtë e tij. Poezitë 4, 5, 11 dhe 14 i janë drejtuar gruas së tij, 2 dhe 3 janë lutje Augustit dhe Bacchus, 4 dhe 6 janë miq, 8 për një armik. Poema 13 kërkon letra, ndërsa 1 dhe 12 kërkojnë ndjesë për lexuesit e tij për cilësinë e poezisë së tij.
Epistulae ex Ponto (“Letrat e Detit të Zi”)[redakto | përpunoni burim]

The Epistulae ex Ponto është një koleksion në katër libra të poezisë së mëtejshme nga mërgimi. Epistulat janë drejtuar secili për një mik të ndryshëm dhe përqendrohen më shumë në dëshpërim se Tristia për të siguruar rikthimin e tij nga mërgimi. Poezitë kryesisht kanë të bëjnë me kërkesat e miqve për të folur në emër të tij anëtarëve të familjes perandorake, diskutimeve të shkrimit me miqtë dhe përshkrimet e jetës në mërgim. Libri i parë ka dhjetë pjesë në të cilat Ovidi përshkruan gjendjen e shëndetit të tij (10), shpresat, kujtimet dhe dëshirat e tij për Romën (3, 6, 8) dhe nevojat e tij në mërgim (3). Libri 2 përmban kërkesa të pasionuara për Germanicus (1 dhe 5) dhe miq të ndryshëm për të folur në emër të tij në Romë, ndërsa ai e përshkruan dëshpërimin dhe jetën e tij në mërgim. Libri 3 ka nëntë poezi në të cilat Ovidi i drejtohet bashkëshortes së tij (1) dhe miqve të ndryshëm. Ai përfshin një tregim të historisë së Iphigenia në Tauris (2), një poezi kundër kritikave (9), dhe një ëndërr e Cupid (3). Libri 4, puna përfundimtare e Ovidit, në 16 poezi flet me miqtë dhe përshkruan jetën e tij si mërgim më tej. Poezitë 10 dhe 13 përshkruajnë Dimër dhe Pranverë në Tomis, poema 14 është falënderim gjysmë zemre për Tomis, 7 përshkruan gjeografinë dhe klimën e saj, dhe 4 dhe 9 janë urime për miqtë për konsullatat e tyre dhe kërkesat për ndihmë. Poema 12 i drejtohet një Tuticioni, emri i të cilit, Ovid, ankohet, nuk përshtatet në metër. Poema e fundit i është drejtuar një armiku që Ovidit i kërkon të largohet nga ai. Çifti i fundit elegiac është përkthyer: “Ku është gëzimi për të goditur çelikun tuaj në mishin tim të vdekur? / Nuk ka mbetur asnjë vend ku mund të bëj plagë të freskëta”.[46]
Puna e humbur

Një humbje, e përshkruar vetë Ovidi, është botimi i parë i pesë librave të Amores, nga të cilat asgjë nuk na ka zbritur. Humbja më e madhe është tragjedia e vetme e Ovidit, Medea, nga e cila ruhen vetëm disa rreshta. Quintilian admiroi shumë punën dhe e konsideroi atë si një shembull kryesor të talentit poetik të Ovidit[47] Laktantiu citon nga një përkthim i humbur nga Ovid i Prahenomenës së Aratusit, megjithëse përkujtimi i poemës në Ovid është i pasigurtë sepse nuk përmendet kurrë në veprat e tjera të Ovidit.[48] Një linjë nga një vepër me titull Epigrammata citohet nga Priscian.[49] Edhe pse nuk ka gjasa, nëse gjashtë librat e fundit të Fastit kanë ekzistuar ndonjëherë, ato përbëjnë një humbje të madhe. Ovidi gjithashtu përmend disa poezi të rastësishme (Epithalamium,[50] dirge,[51] madje një renditje në Getic[52]) e cila nuk mbijeton. Gjithashtu e humbur është pjesa e fundit e Medicamina.

Vepra të pavërteta
Consolatio ad Liviam (“Ngushëllim për Livian”)

Consolatio është një poezi e gjatë elegiac e ngushëllimit për gruan Livia të Augustit, me vdekjen e djalit të saj Nero Klaudi Drusus. Poema hapet duke këshilluar Livian të mos përpiqet të fshehë emocionet e saj të trishtuara dhe të krahasojë virtytin ushtarak të Drusus me vdekjen e tij. Funerali i Drususit dhe tributet e familjes perandorake përshkruhen siç janë momentet e tij të fundit dhe vajtimi i Livias mbi trupin, i cili krahasohet me zogjtë. Vajtimet e qytetit të Romës, përderisa përshëndeten në procesionin e tij të varrimit dhe përmenden zotat, dhe Marsi nga tempulli i tij e thyen lumen e Tiberit nga shuarja e pyllit nga pikëllimi.[53]

Hidhërimi shprehet për nderimet e tij të humbura ushtarake, gruan e tij dhe nënën e tij. Poeti i kërkon Livias të kërkojë ngushëllim në Tiberius. Poema përfundon me një adresë nga Drusus për Livia duke e siguruar atë nga fati i tij në Elysium. Edhe pse kjo poezi ishte e lidhur me Elegiae në Maecenatem, tani mendohet se ato janë të palidhura. Data e pjesës është e panjohur, por një datë në sundimin e Tiberit është sugjeruar për shkak të asaj rëndësinë e kësaj perandori në poemë.[53]
Halieutica (“Peshkimi”)[redakto | përpunoni burim]

Halieutica është një poemë fragmentare didaktike në 134 linja hexametri të ruajtura keq dhe konsiderohet e pavërtetë. Poema fillon duke përshkruar se si çdo kafshë posedon aftësinë për të mbrojtur veten dhe se si peshku përdor arsin për të ndihmuar veten. Aftësia e qenve dhe krijesave të tokës për të mbrojtur veten është përshkruar. Poema vazhdon të rendisë vendet më të mira për peshkim dhe cilat lloje peshqish do të kapen. Megjithëse Plini Plaku përmend një Halieuticë nga Ovidi, i cili u kompozua në Tomis afër fundit të jetës së Ovidit, dijetarët modernë besojnë se Plini ishte i gabuar në atributin e tij dhe se poema nuk është e vërtetë.
Nux (“Pema e Walnutit”)[redakto | përpunoni burim]

Kjo poemë e shkurtër në 91 couplets elegiacë është e lidhur me legjendën e “eshtrave të eshtrave” të Aesopit, që ishte subjekt i mosmirënjohjes njerëzore. Në një monolog duke i kërkuar djemve të mos e gëlltisin me gurë për të marrë frytet e saj, pema dallon epokën e artë që dikur ishte e frytshme me kohën e tanishme shterpë, në të cilën fryti i saj është i shqyer dhe degët e tij janë thyer. Gjatë kësaj, pema krahasohet me disa karaktere mitologjike, vlerëson paqen që perandori siguron dhe lutet për t’u shkatërruar dhe jo për të vuajtur. Poema konsiderohet e pavërtetë, sepse përfshin aluzionet e veprave të Ovidit në një mënyrë të pazakontë, edhe pse pjesa mendohet të jetë bashkëkohore me Ovidin.[54]
Somnium (“Ëndrra”)[redakto | përpunoni burim]

Kjo poezi, e vendosur tradicionalisht në Amores 3.5, konsiderohet e pavërtetë. Poeti përshkruan një ëndërr për një përkthyes, duke thënë se ai e sheh ndërsa shpëtoi nga nxehtësia e mesditës një mëshqerrë e bardhë pranë një demi; kur mëshqerra u përhap nga një vargan, lë demin për një livadh me dema të tjerë. Përkthyesi interpreton ëndrrën si një alegori dashurie; demi përfaqëson poetin, mëshqerrën një vajzë dhe gjeli një grua të vjetër. Gruaja e vjetër nxit vajzën që të lërë të dashurin e saj dhe të gjejë dikë tjetër. Poema dihet se ka qarkulluar në mënyrë të pavarur dhe mungesa e angazhimit të saj me Tibullan ose Propertian elegy argumentojnë në favor të falsifikimit të saj; megjithatë, poema duket se daton në perandorinë e hershme.[55]
Stili[redakto | përpunoni burim]

Ovidi tradicionalisht konsiderohet eleganti përfundimtar i dashurisë në evolucionin e zhanrit dhe një nga më të shkathtit në trajtimin e tij të konventave të zhanërve. Ashtu si poetët e tjerë kelacikë kanonikë, Ovidi merr një person në veprat e tij që thekson subjektivitetin dhe emocionin personal mbi qëllimet tradicionale militariste dhe publike, një konventë që disa dijetarë i lidhin me stabilitetin relativ të siguruar nga vendbanimi i Augustanit.[56][57] Megjithatë, ndonëse Catullus, Tibullus dhe Propertius mund të jenë frymëzuar pjesërisht nga përvoja personale, vlefshmëria e leximeve “biografike” të veprave të këtyre poetëve është një pikë serioze e grindjes dijetare.[58]

Ovidi është parë si marrja e një personi në poezinë e tij që është shumë më e ndara emocionalisht nga dashnorja e tij dhe më pak e përfshirë në hartimin e një realizmi unik emocional brenda tekstit se sa elegistët e tjerë.[59] Ky qëndrim, i shoqëruar me mungesën e dëshmisë që identifikon Korinën e Ovidit me një person real[60], ka bërë që studiuesit të konkludojnë se Corinna nuk ishte kurrë një person i vërtetë – dhe se marrëdhënia e Ovidit me të është një shpikje për projektin e tij elegiac.[61] Disa studiues kanë interpretuar edhe Corinna si një simbol metapoetik për vetë zhanrin elegiac.[62]

Ovidi është konsideruar si një elegant, shum i dashur e krijues, i cila luan me konventat tradicionale elegikane dhe përpunon temat e zhanrit;[63] Quintilian madje e quan atë elegist “sportiv”. Në disa poezi, ai përdor konventat tradicionale në mënyra të reja, siç është paraklausitroni i Am. 1.6, ndërkohë që poezitë e tjera duket se nuk kanë precedentë elegik dhe duket se janë risitë e përgjithshme të Ovidit, të tilla si poema në flokët e shkatërruara të Corinna-s (Am 1,14).Ovidit tradicionalisht është parë aq më tepër seksualisht i qartë në poezinë e tij se sa elegistët e tjerë.[64]

Vetia e tij erotike mbulon një spektër të gjerë temash dhe pikpamjesh; Amores përqëndrohet në marrëdhënien e Ovidit me Corinna, dashuria për karakteret mitike është subjekt i Heroideve, dhe Ars Amatoria dhe poemat e tjera të dashurisë didaktike ofrojnë një doracak për marrëdhëniet dhe joshjen nga këndvështrimi (i tallur) “shkencor”. Në trajtimin e tij, studiuesit kanë gjurmuar ndikimin e edukimit retorik në numërimin e tij, në pasojat e tij të habitshme dhe në pajisjet e tij kalimtare[65].

Disa komentues kanë vënë në dukje gjithashtu ndikimin e interesit të Ovidit në dashuri në veprat e tij të tjera, të tilla si Fasti, dhe kanë dalluar stilin e tij “elegiac” nga stili i tij “epik”. Richard Heinze në famën e tij Ovids elegische Erzählung (1919) përvijoi dallimin midis stilit të Ovidit duke krahasuar versionet e Fasti dhe Metamorphoses të të njëjtave legjenda, siç është trajtimi i ngjarjes Ceres-Proserpina në të dyja poezitë. Heinze tregoi se “ndërsa në poezitë elegiaciste mbizotëron një ton sentimental dhe i butë, tregimi i heksametrit karakterizohet nga një theksim në solemnitet dhe frikë …”[66]. Linja e tij e përgjithshme e argumentit është pranuar nga Brooks Otis, i cili ka shkruar :
“ Zotat janë “seriozë” në epikë, pasi ato nuk janë në smjes; fjalimet në epike janë të gjata dhe të rralla krahasuar me fjalimet e shkurtra, të shkurtra dhe të shpeshta të elegionit; shkrimtari epik fsheh veten, ndërsa elegiacja e mbush tregimin e tij me vërejtje të njohura për lexuesin ose personazhet e tij; mbi të gjitha ndoshta, narrativa epike është e vazhdueshme dhe simetrike … ndërsa tregimi elegiac tregon një asimetri të shënuar …[67] ”

Otis shkruante se në poezitë Ovidiane të dashurisë, ai «po e bënte një temë të vjetër, sesa të shpikte një të re».[68] Otis thotë se Heroidet janë më seriozë dhe, ndonëse disa prej tyre janë “krejt të ndryshme nga çdo gjë që Ovidiu kishte bërë para […] ai po ecën gjithashtu në një rrugë shumë të mirë “për të treguar se motivi i femrave të braktisura ose të ndara nga burrat e tyre ishte një” motiv i aksioneve të poezisë helenistike dhe neoterike (shembulli klasik për ne është , sigurisht, Catullus 66). “[68]

Otis gjithashtu pohon se Phaedra dhe Medea, Dido dhe Hermione (gjithashtu të pranishëm në poemë) “janë rishikime të mençura të Euripides dhe Vergilit”. Disa studiues, të tillë si Kenney dhe Clausen, e kanë krahasuar Ovidin me Virgjillin. Sipas tyre, Virgjili ishte i paqartë dhe ambivalent, ndërsa Ovidiu u përcaktua dhe, derisa Ovidiu shkroi vetëm atë që mund të shprehte, Virgili shkroi për përdorimin e gjuhës.[69]
Trashëgimia[redakto | përpunoni burim]
Kritika[redakto | përpunoni burim]

Një figurë e 1484 nga Ovide Moralisé, edicioni i Colard Mansion.

Veprat e Ovidit janë interpretuar në mënyra të ndryshme përgjatë shekujve me qëndrime që vareshin nga konteksti shoqëror, fetar dhe letrar i kohëve të ndryshme. Dihet që nga jeta e tij, ai ishte tashmë i famshëm dhe i kritikuar. Në Remedia Amoris, Ovidi raporton kritika nga njerëzit që i konsideronin librat e tij të paturpshëm.[70] Ovidi u përgjigj me këtë kritikë si më poshtë:

Zhurma e hidhur, ia plas: emri im është tashmë i njohur mirë
do të jetë më shumë, nëse vetëm këmbët e mia do të udhëtojnë në rrugën që kanë filluar.
Por ju jeni shumë në një nxitim: nëse unë jetoj ju do të jetë më shumë se sorry:
shumë poema, në fakt, po formojnë në mendjen time.

Pasi u kritikuan, Ovidi u bë një nga poetët më të njohur dhe më të dashur romakë gjatë Mesjetës dhe Rilindjes.[71]

Shkrimtarët e Mesjetës e përdorën punën e tij si një mënyrë për të lexuar dhe shkruar për seksin dhe dhunën pa «urtësi» që u jepnin rutinë komenteve të Biblës.[72] Në Mesjetë, kompozonte voluminoz Ovide moralisé, një vepër franceze që moralizon 15 libra të Metamorfozës. Kjo punë pastaj ndikoi Chaucer. Poezia e Ovidit dha frymëzim për idenë e Rilindjes të humanizmit, dhe më konkretisht për shumë piktorë dhe shkrimtarë të Rilindjes.

Ngjashëm, Arthur Golding moralizoi përkthimin e tij të plotë të 15 librave dhe e botoi atë në 1567. Ky version ishte i njëjti version i përdorur si një shtojcë në latinishten origjinale në shkollat ​​e ciklit të epokës Tudor, që ndikonte tek autorë të tillë të Rilindjes si Christopher Marlowe dhe William Shakespeare. Shumë autorë jo-anglezë u ndikuan shumë nga veprat e Ovidit. Montaigne, për shembull, i referohet Ovidit disa herë në Essais, veçanërisht në komentet e tij mbi Edukimin e Fëmijëve kur thotë:
“ Shija e parë që kisha për librat më erdhi nga kënaqësia ime në fabulat e Metamorphoses of Ovid. Për rreth shtatë apo tetë vjet të moshës unë do të vidhnin larg nga çdo kënaqësi tjetër për t’i lexuar ato, përderisa kjo gjuhë ishte gjuha ime amtare, dhe ishte libri më i lehtë që njihja dhe më së miri i përshtatshëm nga përmbajtja e saj deri në moshën time të butë.[73] ”

Cervantes gjithashtu përdori Metamorphoses si një platformë frymëzimi për romanin e tij të mrekullueshëm Don Quixote.

Delacroix, Ovid midis Scythians, 1859. Galeria Kombëtare (Londër).

Në shekullin e 16-të, disa shkolla të jezuitëve të Portugalisë hodhën disa pasazhe nga Metamorfozët e Ovidit. Ndërsa jezuitët panë poemat e tij si kompozime elegante të denjë për tu paraqitur studentëve për qëllime edukimi, ata ndien gjithashtu se veprat e tij si një e tërë mund të korruptonin nxënësit.[74] Jezuitët morën shumë nga njohuritë e tyre të Ovidit në kolonitë portugeze. Sipas Serafim Leite (1949), proporcioni studiorum ishte në fuqi në Brazilin Kolonial gjatë shekullit të 17-të, dhe në këtë periudhë studentët brazilian lexonin vepra si Epistulae ex Ponto për të mësuar gramatikën latine.[75]

Në Spanjë, Ovidi vlerësohet dhe kritikohet nga Cervantes në Don Quixote ku ai paralajmëron kundër satrave që mund të largojnë poetët, siç ndodhi me Ovidin.[76] Në shekullin e 16-të, veprat e Ovidit u kritikuan në Angli. Kryepeshkopi i Canterbury dhe peshkopi i Londrës urdhëroi që një përkthim bashkëkohor i poezive dashurie të Ovidit të digjej publikisht në vitin 1599. Puritanët e shekullit pasues e shihnin Ovidin si paganë, pra si një ndikim imoral.[77]

John Dryden përbënte një përkthim të famshëm të Metamorphoses në shtyllat e ndaluara rimuese gjatë shekullit të 17-të, kur Ovidi u “riformua […] në imazhin e vet, një lloj Augustanizmi duke bërë mbi një tjetër.” Lëvizja romantike e Shembulli i 19-të, për dallim, e konsideroi Ovidin dhe poezitë e tij “të zymta, të shurdhëra, të tejformuar dhe të munguar në pasion të vërtetë”. Romantikët mund të kenë preferuar poezinë e tij të mërgimit.

Pamja e Ovidit në mesin e skithëve, të pikturuar nga Delacroix, portretizon vitet e fundit të poetit në mërgim në Scythia dhe u pa nga Baudelaire, Gautier dhe Edgar Degas.[78] Baudelaire mori rastin për të shkruar një ese të gjatë rreth jetës së një poeti të ekziluar si Ovidi.[79] Kjo tregon se mërgimi i Ovidit kishte njëfarë ndikimi në romantizmin e shekullit të 19-të, meqë lidhjet lidhen me konceptet kryesore të tij si egërsia dhe gjeniu i keqkuptuar.[80]

Poezitë e mërgimit dikur ishin parë në mënyrë të pafavorshme në veprën e Ovidit.[81] Ata kanë gëzuar një ringjallje të interesit akademik në vitet e fundit, megjithëse mendimi kritik mbetet i ndarë në disa cilësi të poezive, si për shembull audienca e tyre e synuar dhe nëse Ovidi ishte i sinqertë në “rrëfimin e të gjitha gjërave për të cilat qëndronte përpara”.[82]
Influenca e Ovidit[redakto | përpunoni burim]

Ovid imagjinuar si në Nuremberg, Yahoo, 1493.
Letrare dhe artistike[redakto | përpunoni burim]

(800-810) Moduin, një poet në rrethin e gjykatës së Karlesit, adopton emrin e penë Nano.
(Shekulli i 12-të) Troubaturat dhe literatura mesjetare e oborrit. Në veçanti, pasazhi që përshkruan Grail Shenjtë në Conte du Graal nga Chrétien de Troyes përmban elemente nga Metamorphoses.[83]
(Shekulli i 13-të) The Roman de la Rose, Dante Alighieri
(Shekulli i 14-të) Petrarch, Geoffrey Chaucer, Juan Ruiz
(Shekulli i 15-të) Sandro Botticelli
(Shekulli i 16-të–Shekulli i 17-të) Christopher Marlowe, William Shakespeare, John Marston, Cephalus and Procris; Narcissus
(Shekulli i 17-të) John Milton, Gian Lorenzo Bernini, Miguel de Cervantes’s Don Quixote, 1605 dhe 1615, Luis de Góngora’s La Fábula de Polifemo y Galatea, 1613, Landscape me Pyramus dhe Thisbe nga Nicolas Poussin, 1651, Stormy Landscape me Philemon dhe Baucis nga Peter Paul Rubens, c. 1620, “Divine Narcissus” nga Sor Juana_Inés_de_la_Cruz c. 1689,[84]
(1820s)Gjatë kohës së largimit të tij në Odessa, Alexander Pushkin e krahasoi veten me Ovidin; spikatur memorably në letrën To Ovid (1821). Ovid i mërguar gjithashtu ka karakteristika në romët e tij të gjatë poemë, të vendosur në Moldavi (1824) dhe në Kantën VIII të Eugene Onegin (1825–1832).
(1916) Një portret i artistit të James Joycenga një artist i ri si një i ri ka një citim nga Libri 8 i Metamorphoses dhe prezanton Stephen Dedalus. Referenca Ovidiane për “Daedalus” ishte në Stephen Hero, por pastaj u shndërrua në “Dedalus” në Një Portret të Artistit si Njeri i Ri dhe në Ulysses.
(1920) Titulli i koleksionit të dytë të poezisë nga Osip Mandelstam, Tristia (Berlin, 1922), i referohet librit të Ovidit. Mbledhja e Mandelstam ka të bëjë me vitet e tij të uritura, të dhunshme menjëherë pas Revolucionit të Tetorit.
(1951) Gjashtë metamorfozë pas Ovidit nga Benjamin Britten, për oboe solo, ngjall imazhe të karaktereve të Ovidit nga Metamorphoses.
(1960) Perëndia ishte lindur në mërgim, romani nga shkrimtari rumun Vintila Horia rreth qëndrimit të Ovidit në mërgim (romani mori Prix Goncourt në vitin 1960).
(1960s–2010s) Bob Dylan ka përdorur vazhdimisht formulimin, imazhet dhe temat e Ovidit.
(1978) Një roman i autorit australian David Malouf Një jetë imagjinare është rreth mërgimit të Ovidit në Tomis.
(1998) Në Pandorë, nga Anne Rice, Pandora citon Ovidin si një poet dhe autor të kohës së preferuar, duke e cituar atë me dashnoren e saj Marius de Romanus.
(2000) The Art of Love by Robin Brooks, një komedi, duke theksuar rolin e Ovidit si dashnor. Transmetuar më 23 maj në BBC Radio 4, me Bill Nighy dhe Anne-Marie Duff (të mos ngatërrohet me dramën e radios 2004 me të njëjtin titull në Radio 3).
(2004) The Art of Love nga Andrew Rissik, një dramë, pjesë e një trilogji, e cila spekulon për krimin që dërgoi Ovid në mërgim. Transmetuar më 11 prill në BBC Radio 4, me Stephen Dillane dhe Juliet Aubrey (të mos ngatërrohet me dramën 2000 të radios me të njëjtin titull në Radio 4).[85]
(2006) Albumi i muzikës amerikane Bob Dylan Modern Times përmban këngë me linja të huazuara nga Poezitë e Mërgimit të Ovidit, nga përkthimi i Peter Green. Këngët janë “Bluesi i Punëtorëve # 2”, “Nuk është Talkin”, “Levee’s Gonna Break” dhe “Shpirti në Ujë”.
(2007) Autori russ Alexander Zorich’s është rreth viteve të fundit të jetës së Ovidit.
(2007) shfaqja “Toka e Oblivionit” nga dramaturgja ruse-amerikane Mikhail Berman-Tsikinovsky u botua në rusisht nga Vagrius Plus (Moskë). Shfaqja u bazua në hipotezën e re të autorit që zbuloi misterin e mërgimit të Ovidit tek Tomi nga Augustus.
(2008) “Dashuria e Ovidit”, një dokumentar radio dy-orësh nga Damiano Pietropaolo, i regjistruar në vend në Romë (shtëpia e restauruar kohët e fundit e Augustit në forumin romak), Sulmona (vendlindja e Ovidit) dhe Constanta (dita moderne Tomis , në Rumani). Transmetim në Korporatën Kanadeze të Transmetimeve, CBC Radio One, 18 dhe 19 dhjetor 2008.
(2012) The House Of Rumour, një roman nga autori britanik Jake Arnott, hapet me një pasazh nga Metamorphoses 12.39-63, dhe autori merret me parashikimin e Ovidit të internetit në atë pasazh.
(2013)Një pjesë tjetër letrare nga Mikhail Berman-Tsikinovsky u botua nga Aspekt Publishing (Boston) në gjuhën ruse dhe angleze nën titullin “Për Ovidit, 2000vjeçar më vonë, (Një rrëfim rrugësh). Ishte përshkrim i lë pa frymë i vizitave të autorit të vendeve të Ovidit e lindjes dhe vdekjes së tij.
(2015)Në The Walking Dead Sesona 5, episodi 5 (“Tani”), Deanna fillon të bëjë një plan afatgjatë për ta bërë komunitetin e saj të rrethuar të qëndrueshëm dhe shkruan në projektin e saj një frazë latine të atribuar Ovidit: “Dolor hic tibi proderit olim”.[86] Fraza është një ekstrakt nga fjala më e gjatë, “Perfer et obdura, dolor hic tibi proderit olim” (përkthimi në anglisht: Ji i durueshëm dhe i vështirë, një ditë kjo dhimbje do të jetë e dobishme për ju “).[87]

Dante dy herë e përmend atë në:

De vulgari eloquentia, së bashku me Lucan, Virgil, dhe Statius si një nga katër regulati poetae (ii, iv, 7)
Inferno si renditje së bashku Homer, Horace, Lucan, dhe Virgil (Inferno, IV,88).

Përshtatjet dhe përkthimet e veprave të Ovidit[redakto | përpunoni burim]

(1609) Urtësia e të Parëve, një retelling dhe interpretimin e Ovidian vesh përrallave nga Francis Bacon
(1767) Apollo et Hyacinthus, një fillim opera nga Wolfgang Amadeus Mozart
(1938) Daphne, një opera nga Richard Strauss
(1949) Orphée, një film nga Jean Cocteau, retelling e Orpheus mit nga Metamorphoses
(1978) Ovid e Metamorphoses (Përkthimi në Vargun e Zbrazët), nga Brookes Më shumë
(1978) Ovid e Metamorphoses në të Kulturës Evropiane (Komenti), me Wilmon Brewer
(1991) E Fundit të Botës nga Christoph Ransmayr
(1997) Polaroid Tregime nga Naomi Iizuka, një retelling e Metamorphoses, me urchins dhe narkomanë ashtu si perënditë.
(1994) Pas Ovid: Re Metamorphoses redaktuar nga Michael Hofmann dhe James Lasdun është një antologji e bashkëkohore të poezisë vizionimit Ovid e Metamorphoses
(1997) Tregime nga Ovid nga Ted Hughes është një moderne poetike e përkthimit të njëzet e katër fragmente nga Metamorphoses
(2000) Ovid Metamorphosed redaktuar nga Phil Terry, një histori të shkurtër të mbledhjes retelling disa të Ovid e vesh përrallave.
(2002) Një adaptim i Metamorphoses të njëjtin emër nga Maria Zimmerman është kryer në Rreth në Sheshin e Teatrit[88]
(2006) Patricia Barbers’këngë ciklit, Mythologies
(2008) Tristes Pontiques, të përkthyera nga gjuha latine nga Marie Darrieussecq
(2011), Një fazë përshtatjeje të Metamorphoses nga Peter Bramley, të drejtë Ovid e Metamorphoses është kryer nga Pantallona në Zjarr, të paraqitura nga Carol Tambor Teatrore Fondacioni në Pleshti Teatrit në Nju Jork dhe vizitoi Mbretërinë e Bashkuar
(2012) “Këngën e Phaethon”, një post-rock/musique konkrete këngë e shkruar dhe bërë nga Ian Crause (ish-udhëheqës i Disko Inferno) në greqisht epike stil, bazuar në një Metamorphoses përrallë (siç është treguar në Hughes’ Tregime nga Ovid) dhe duke tërhequr paralele mes mitologjisë dhe çështjet aktuale.

Galeria[redakto | përpunoni burim]

Ovid nga Anton von Werner.

Ovid nga Luca Signorelli.

Scythians në Varrin e Ovidit (c.1640), nga Johann Heinrich Schönfeld.

Referencat[redakto | përpunoni burim]

^ Sognomen Naso do të thotë “ai me hundë” (dmth. “Hunde e madhe”). Ovid zakonisht i referohet vetes me pseudonimin e tij në poezinë e tij, sepse emri latin Ovidius nuk përshtatet me njehsimin elegiac.
^ Quint. Inst. 10.1.93
^ Fergus Millar, “Ovid and the Domus Augusta: Rome Seen from Tomoi,” Journal of Roman Studies 83 (1993), p. 6.
^ Seneca, Cont. 2.2.8 and 9.5.17
^ Trist. 1.2.77
^ Trist. 4.10.33–4
^ Trist. 2.93ff.; Ex P. 5.23ff.
^ Fast. 4.383–4
^ Trist. 4.10.21
^ Trist. 4.10.57–8
^ Hornblower, Simon; Spawforth, Antony; Eidinow, Esther (2014). The Oxford Companion to Classical Civilization. Oxford University Press. p. 562. ISBN 978-0-19-870677-9.
^ Brill’s New Pauly: Encyclopaedia of the Ancient Worlds.v. Ovid
^ Tabela më e fundit që përshkruan datën e veprave të Ovidit është në Knox. P. “Një jetë poetësh” në një shoqërues të Ovidit ed. Peter Knox (Oxford, 2009) pp.xvii-xviii
^ a b Trist. 4.10.53–4
^ Hornblower, Simon; Antony Spawforth (1996). Oxford Classical Dictionary. Oxford University Press. p. 1085.
^ See Trist. II, 131–132
^ Ovid, Tristia 2.207
^ Ovid, Epistulae ex Ponto 2.9.72
^ Ovid, Epistulae ex Ponto 3.3.72
^ Norwood, Frances, “The Riddle of Ovid’s Relegatio”,Classical Philology (1963) p. 158
^ José González Vázquez (trans.), Ov. Tristes e Pónticas(Editorial Gredos, Madrid, 1992), p.10 and Rafael Herrera Montero (trans.), Ov. Tristes; Cartas del Ponto (Alianza Editorial, Madrid, 2002). The scholars also add that it was no more indecent than many publications by Propertius,Tibullus and Horace that circulated freely in that time.
^ Dy linjat e para të Tristisë tregojnë mjerimin e tij: Parve – nec invideo – sine me, liber, ibis në urbem; nuk e di, se çfarë domino nuk është i ri! “Libër i vogël – sepse unë nuk e përgjërohem – shkoj në qytet pa mua, keq për mua, sepse zotit tënd nuk lejohet të shkojë me ty!”
^ J. C. Thibault, The Mystery of Ovid’s Exile (Berkeley-L. A. 1964), p.20–32.
^ Rreth 33 përmend, sipas Thibault (Misteri, f.27-31).
^ A. W. J. Holleman, “Ovid’s exile”, Liverpool Classical Monthly 10.3 (1985), p. 48. H. Hofmann, “The unreality of Ovid’s Tomitan exile once again”, Liverpool Classical Monthly 12.2 (1987), p. 23.
^ A. D. F. Brown, “The unreality of Ovid’s Tomitan exile”,Liverpool Classical Monthly 10.2 (1985), p. 18–22.
^ Cf. the summary provided by A. Alvar Ezquerra, Exilio y elegía latina entre la Antigüedad y el Renacimiento (Huelva, 1997), p. 23–24
^ Naturalis Historia, 32.152: “His adiciemus ab Ovidio posita animalia, quae apud neminem alium reperiuntur, sed fortassis in Ponto nascentia, ubi id volumen supremis suis temporibus inchoavit”.
^ Silvae, 1.2, 254–255: “nec tristis in ipsis Naso Tomis”.
^ Short references in Jerome (Chronicon, 2033, an. Tiberii 4, an. Dom. 17: “Ovidius poeta in exilio diem obiit et iuxta oppidum Tomos sepelitur”) and in Epitome de Caesaribus(I, 24: “Nam [Augustus] poetam Ovidium, qui et Naso, pro eo, quod tres libellos amatoriae artis conscripsit, exilio damnavit”).
^ A. D. F. Brown, “The unreality of Ovid’s Tomitan exile”,Liverpool Classical Monthly 10.2 (1985), p. 20–21.
^ J. M. Claassen, “Error and the imperial household: an angry god and the exiled Ovid’s fate”, Acta classica: proceedings of the Classical Association of South Africa30 (1987), p. 31–47.
^ Megjithëse disa autorë si Martin (Kryeministri Martin, “Apropos de l’exil d’Ovide … et de la succession d’Auguste”, Latomus 45 (1986), f. 609-11.) Dhe Porte (D. Porte, “Un episodi satirique des Fastes et l’exil d’Ovide”, Latomus 43 (1984), f. 284-306) zbuloi në një pasazh të Fasti (2.371-80) një sjellje Ovidiane në kundërshtim me dëshirat e Augustus për suksesin e tij, shumica e studiuesve bien dakord që kjo punë është dëshmia më e qartë e mbështetjes së idealeve Augustan nga Ovid (E. Fantham, Ovid: Fasti Book IV (Cambridge 1998), f.42)
^ Henley, Jon (16 Dhjetor 2017). “Ovid’s exile to the remotest margins of the Roman empire revoked”. The Guardian.
^ Smith, R. Scott (2014-03-15). Ancient Rome: An Anthology of Sources. Hackett Publishing.ISBN 1624661165.
^ Green, Steven J. (2004-01-01). Ovid, Fasti 1: A Commentary. BRILL. p. 22. ISBN 9004139850.
^ Knox, P. Ovid’s Heroides: Select Epistles (Cambridge, 1995) pp.14ff.
^ Knox, P. pp.12–13
^ Knox, P. pp.18ff.
^ Athanassaki, Lucia (1992). “Triumfi i dashurisë së Ovidit në Amores1, 2”. Materiali e discussioni per l’analisi dei testi classici. No. 28: 125–141.JSTOR 40236002.
^ Conte, G. p. 343
^ Libri 1 Vargu 1, 2: “Nëse nuk e njihni artin e dashurisë, lexoni librin tim dhe do të jeni ‘doktor’ i dashurisë në të ardhmen”.
^ Conte, G. Latin Literature a History trans. J. Solodow (Baltimore, 1994) pg.346
^ Conte, G. pg.352
^ Herbert-Brown, G. “Fasti: Poeti, Princi dhe Plebs” në Knox, P. (2009) f. 123ff.
^ PoetryInTranslation.com, një përkthim i të gjithë poezive të mërgimit të Ovidit mund të gjendet këtu nga A. S. Kline, 2003, një përkthim i të gjithë poezive të mërgimit të Ovidit mund të gjendet këtu nga A. S. Kline, 2003
^ Quint. Inst. 10.1.98. Cfr. Tacitus, Dial. Orat. 12.
^ Lact. Div. Inst. 2.5.24. Another quotation by Probusad Verg. Georg. 1, 138
^ Inst. gramm. 5, 13, Gramm. Lat. 2, 149, 13 Keil.
^ Ex P. 1.2.131
^ Ex P. 1.7.30
^ Ex P. 4.13.19>
^ a b Knox, P. “Punët e humbura dhe të pavërteta” në Knox, P. (2009) fq. 214
^ Knox, P. “Lost” in Knox, P. (2009) pg. 212–213
^ Knox, P. “Lost” in Knox, P. (2009) pp. 210–211
^ Ettore Bignone, Historia de la literatura latina (Buenos Aires: Losada, 1952), p.309.
^ A. Guillemin, “L’élement humain dans l’élégie latine”. In:Revue des études Latines (Paris: Les Belles Lettres, 1940), p. 288.
^ In fact, it is generally accepted in most modern classical scholarship on elegy that the poems have little connection to autobiography or external reality. See Wycke, M. “Written Women:Propertius’ Scripta Puella” in JRS 1987 and Davis, J. Fictus Adulter: Poet as Auctor in the Amores(Amsterdam, 1989) and Booth, J. “The Amores: Ovid Making Love” in A Companion to Ovid (Oxford, 2009) pp.70ff.
^ Booth, J. pg.66–68. She explains: “The text of the Amores hints at the narrator’s lack of interest in depicting unique and personal emotion.” pg.67
^ Apuleius Apology 10 provides the real names for every elegist’s mistress except Ovid’s.
^ Barsby, J. Ovid Amores 1 (Oxford, 1973) pp.16ff.
^ Keith, A. “Corpus Eroticum: Elegiac Poetics and Elegiac Puellae in Ovid’s ‘Amores'” in Classical World (1994) 27–40.
^ Barsby, pg.17.
^ Booth, J. pg.65
^ Jean Bayet, Literatura latina (Barcelona: Ariel, 1985), p.278 and Barsby, pg.23ff.
^ Quoted by Theodore F. Brunner, “Deinon vs. eleeinon: Heinze Revisited” In: The American Journal of Philology, Vol. 92, No. 2 (Apr., 1971), pp. 275–284.
^ Brooks Otis, Ovid as an epic poet (CUP Archive, 1970), p.24. ISBN 0-521-07615-3, ISBN 978-0-521-07615-9
^ a b Brooks Otis, Ovid as an epic poet, p.264.
^ KENNEY, E. J. y CLAUSEN, W. V. História de la literatura clásica (Cambridge University), vol. II. Literatura Latina. Madrid: Gredos, w/d, p.502.
^ Ov. Rem. VI, 6.
^ See chapters II and IV in P. Gatti, Ovid in Antike und Mittelalter. Geschichte der philologischen Rezeption, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-515-10375-6; Peter Green (trad.), The poems of exile: Tristia and the Black Sea letters (University of California Press, 2005), p.xiii. ISBN 0-520-24260-2, ISBN 978-0-520-24260-9
^ Robert Levine, “Exploiting Ovid: Medieval Allegorizations of the Metamorphoses,” Medioevo Romanzo XIV (1989), pp. 197–213.
^ Michel de Montaigne, The complete essays of Montaigne (translated by Donald M. Frame), Stanford University Press 1958, p.130. ISBN 0-8047-0486-4 ISBN 978-0-8047-0486-1
^ Agostinho de Jesus Domingues, Os Clássicos Latinos nas Antologias Escolares dos Jesuítas nos Primeiros Ciclos de Estudos Pré-Elementares No Século XVI em Portugal (Faculdade de Letras daUniversidade do Porto, 2002), Porto, p.16–17.
^ Serafim da Silva Leite, História da Companhia de Jesus no Brasil. Rio de Janeiro, Instituto Nacional do Livro, 1949, pp. 151–2 – Tomo VII.
^ Frederick A. De Armas, Ovid in the Age of Cervantes (Toronto: University of Toronto Press, 2010), pp. 11–12.
^ Ovid’s Metamorphoses, Alan H. F. Griffin, Greece & Rome, Second Series, Vol. 24, No. 1 (Apr., 1977), pp. 57–70. Cambridge University Press.
^ “Recent Acquisitions, A Selection: 2007–2008,” in The Metropolitan Museum of Art Bulletin, v. 66, no. 2 (Fall, 2008).
^ Timothy Bell Raser, The simplest of signs: Victor Hugo and the language of images in France, 1850–1950 (University of Delaware Press, 2004), p.127. ISBN 0-87413-867-1, ISBN 978-0-87413-867-2
^ Matt Cartmill, A View to a Death in the Morning: Hunting and Nature Through History, Harvard University Press, 1996, p.118–19. ISBN 0-674-93736-8
^ Ovid (2005). The Poems of Exile: Tristia and the Black Sea Letters. Translated by Green, Peter. University of California Press. p. xxxvi.ISBN 0520931378.
^ Claassen, Jo-Marie (2013). Ovid Revisited: The Poet in Exile. A&C Black. p. 2. ISBN 1472521439.
^ Peron, Goulven. L’influence des Metamorphoses d’Ovide sur la visite de Perceval au chateau du Roi Pecheur, Journal of the International Arthurian Society, Vol. 4, Issue 1, 2016, p. 113-134.
^ Tavard, George H. Juana Ines de la Cruz and the Theology of Beauty: The First Mexican theology, University of Notre Dame Press, Notre Dame, IN, 1991, pp/104-105
^ Reynolds, Gillian (April 13, 2004). “Tune in, and turn back the clock”. The Daily Telegraph. London.
^ Ovid. “ELEGY XI: WEARY AT LENGTH OF HIS MISTRESS’ INFIDELITIES, HE SWEARS THAT HE WILL LOVE HER NO LONGER”. Sacred Texts. Marrë më November 14, 2015.
^ Faherty, Allanah Faherty (November 9, 2015). “5 Things You Might Have Missed in The Walking Dead ‘Now'”. MoviePilot.
^ TalkinBroadway.com, Review: Metamorphoses

Botimet[redakto | përpunoni burim]

McKeown, J. (ed), Ovid: Amores. Teksti, Prolegomena dhe Komente në katër vëllime, Vol. I–III (Liverpool, 1987-1998) (ARCA, 20, 22, 36).
Ryan, M. B.; Perkins, C. A. (ed.), Ovid e Amores e një Libri, Një: Një Koment (Norman: Universiteti i Oklahoma Press, 2011) (Oklahoma Seri në Klasike të Kulturës, 41).
Tarrant, R. J. (ed.), P. Ovidi Nasonis Metamorphoses (Oxford: OUP, 2004) (Oxford Klasike Tekste).
Anderson, W. S., Ovid e Metamorphoses, Libra 1-5 (Norman: Universiteti i Oklahoma Press, 1996).
Anderson, W. S., Ovid e Metamorphoses, Libra 6-10 (Norman: Universiteti i Oklahoma Shtyp, 1972).
Kenney, E. J. (ed.), P. Ovidi Nasonis Amores, Medicamina Faciei Femineae, Ars Amatoria, Remedia Amoris (Oxford: OUP, 19942) (Oxford Klasike Tekste).
Ramirez de Verger, A. (ed.), Ovidius, Carmina Amatoria. Amores. Medicamina faciei femineae. Ars amatoria. Remedia amoris. (München & Leipzig: Saur, 20062) (Bibliotheca Teubneriana).
Dörrie, H. (ed.), Epistulae Heroidum / P. Ovidius Naso (Berlin & New York: de Gruyter, 1971) (Texte und Kommentare ; Bd. 6).
Fornaro, P. (ed.), Publio Ovidio Nasone, Heroides (Alessandria: Edizioni del’Orso, 1999)
Alton, E. H.; Wormell, D. E. W.; Courtney, E. (eds.), P. Ovidi Nasonis Fastorum libri seksi (Stuttgart & Leipzig: Teubner, 19974) (Bibliotheca Teubneriana).
Goold, G. P., et alii (eds.), Ovid, Heroides, Amores; Artin e Dashurisë, Kozmetikë, Mjetet juridike për Dashuri, Ibis, Arre-pemë, Peshkimit në Det, Ngushëllim; Metamorphoses; Fasti; Tristia, Ex Ponto, Vol. I-VI, (Cambridge, Massachusetts/Londër: HUP, 1977-1989, rishikuar ed.) (Loeb Klasike Bibliotekë)
Salla, J. B. (ed.), P. Ovidi Nasonis Tristia (Stuttgart & Leipzig: Teubner 1995) (Bibliotheca Teubneriana).
Richmond, J. A. (ed.), P. Ovidi Nasonis Ex Ponto libri quattuor (Stuttgart & Leipzig: Teubner 1990) (Bibliotheca Teubneriana).

Për lexim të mëtejshëm[redakto | përpunoni burim]

William Turpin (2016). Ovid, Amores (Book 1). Open Book Publishers. A free textbook for download.
Brewer, Wilmon, Ovid’s Metamorphoses in European Culture (Commentary), Marshall Jones Company, Francestown, NH, Revised Edition 1978
More, Brookes, Ovid’s Metamorphoses (Translation in Blank Verse), Marshall Jones Company, Francestown, NH, Revised Edition 1978
Ovid Renewed: Ovidian Influences on Literature and Art from the Middle Ages to the Twentieth Century. Ed. Charles Martindale. Cambridge, 1988.
Richard A. Dwyer “Ovid in the Middle Ages” in Dictionary of the Middle Ages, 1989, pp. 312–14
Federica Bessone. P. Ovidii Nasonis Heroidum Epistula XII: Medea Iasoni. Florence: Felice Le Monnier, 1997. Pp. 324.
Theodor Heinze. P. Ovidius Naso. Der XII. Heroidenbrief: Medea an Jason. Mit einer Beilage: Die Fragmente der Tragödie Medea. Einleitung, Text & Kommentar. Mnemosyne Supplement 170 Leiden: Brill Publishers, 1997. Pp. xi + 288.
R. A. Smith. Poetic Allusion and Poetic Embrace in Ovid and Virgil. Ann Arbor; The University of Michigan Press, 1997. Pp.ix+ 226.
Michael Simpson, The Metamorphoses of Ovid. Amherst: University of Massachusetts Press, 2001. Pp. 498.
Philip Hardie (ed.), The Cambridge Companion to Ovid. Cambridge: Cambridge University Press, 2002. Pp. xvi, 408.
Ovid’s Fasti: Historical Readings at its Bimillennium. Edited by Geraldine Herbert-Brown. Oxford, OUP, 2002, 327 pp.
Susanne Gippert, Joseph Addison’s Ovid: An Adaptation of the Metamorphoses in the Augustan Age of English Literature. Die Antike und ihr Weiterleben, Band 5. Remscheid: Gardez! Verlag, 2003. Pp. 304.
Heather van Tress, Poetic Memory. Allusion in the Poetry of Callimachus and the Metamorphoses of Ovid. Mnemosyne, Supplementa 258. Leiden: Brill Publishers, 2004. Pp. ix, 215.
Ziolkowski, Theodore, Ovid and the Moderns. Ithaca: Cornell University Press, 2005. Pp. 262.
Desmond, Marilynn, Ovid’s Art and the Wife of Bath: The Ethics of Erotic Violence. Ithaca: Cornell University Press, 2006. Pp. 232.
Rimell, Victoria, Ovid’s Lovers: Desire, Difference, and the Poetic Imagination. Cambridge: Cambridge University Press, 2006. Pp. 235.
Pugh, Syrithe, Spenser and Ovid. Burlington: Ashgate, 2005. Pp. 302.
Montuschi, Claudia, Il tempo in Ovidio. Funzioni, meccanismi, strutture. Accademia la colombaria studi, 226. Firenze: Leo S. Olschki, 2005. Pp. 463.
Pasco-Pranger, Molly, Founding the Year: Ovid’s Fasti and the Poetics of the Roman Calendar. Mnemosyne Suppl., 276. Leiden: Brill Publishers, 2006. Pp. 326.
Martin Amann, Komik in den Tristien Ovids. (Schweizerische Beiträge zur Altertumswissenschaft, 31). Basel: Schwabe Verlag, 2006. Pp. 296.
P. J. Davis, Ovid & Augustus: A political reading of Ovid’s erotic poems. London: Duckworth, 2006. Pp. 183.
Lee Fratantuono, Madness Transformed: A Reading of Ovid’s Metamorphoses. Lanham, Maryland: Lexington Books, 2011.
Peter E. Knox (ed.), Oxford Readings in Ovid. Oxford: Oxford University Press, 2006. Pp. 541.
Andreas N. Michalopoulos, Ovid Heroides 16 and 17. Introduction, text and commentary. (ARCA: Classical and Medieval Texts, Papers and Monographs, 47). Cambridge: Francis Cairns, 2006. Pp. x, 409.
R. Gibson, S. Green, S. Sharrock, The Art of Love: Bimillennial Essays on Ovid’s Ars Amatoria and Remedia Amoris. Oxford: Oxford University Press, 2006. Pp. 375.
Johnson, Patricia J. Ovid before Exile: Art and Punishment in the Metamorphoses. (Wisconsin Studies in Classics). Madison, WI: The University of Wisconsin Press, 2008. Pp. x, 184.

Lidhje të jashtme[redakto | përpunoni burim]

Universiteti i Virxhinias, “Ovid Ilustruar: Rilindja Marrjen e Ovid në Imazhit dhe Tekstit”
Nihon Universitetin”, Ovid Metamorphoses: Paris 1651(1619)
Dickinson College Komente: Amores Libri 1
Ovid “Metamorphoses”: Përbashkët Core Ekzemplar
Latine dhe përkthimin anglisht
Perseu/Tufts: P. Ovidius Naso Amores, Ars Amatoria, Heroides (në këtë vend të quajtur Epistulae), Metamorphoses, Remedia Amoris. Zgjeruara brower. Nuk shkarkohen.
Tekstet E Shenjta Arkivi: Ovid Amores, Ars Amatoria, Medicamina Faciei Femineae, Metamorphoses, Remedia Amoris.
Në Metamorphoses i Publius Ovidius Naso; që doli nga një analizë dhe spjegim i vesh përrallave, së bashku me gjuhën angleze shënime, historik, mitologjik dhe kritike, dhe ilustruar nga pikture embellishments: me një fjalor, duke i dhënë kuptimin e të gjitha fjalëve me kritike përpikmëri. Nga Nathan Covington Brooks. Botues: New York, A. S. Barnes & co.; Cincinnati, H. W. Derby & co., 1857 (facsimile e kërkueshme në Universitetin e Gjeorgjisë Bibliotekat; DjVu & shtresa PDF format)
Origjinale latine
Latine Bibliotekë: Ovid Amores, Ars Amatoria, Epistulae ex Ponto, Fasti, Heroides, Ibis, Metamorphoses, Remedia Amoris, Tristia.
Punon me Ovid
Përkthimi në anglisht vetëm
Përkthimeve të reja nga A. S. Kline Amores, Ars Amatoria, Epistulae ex Ponto, Fasti, Heroides, Ibis, Medicamina Faciei Femineae, Metamorphoses, Remedia Amoris, Tristia me zgjerimin e shfletimit të institucionit, mund të shkarkohet në HTML, PDF, ose MS Word DOC formate. Site gjithashtu përfshin përzgjedhje të gjerë të veprave nga autorë të tjerë.
Dy përkthime nga Ovid e Amores nga Jon Corelis.
Përkthime në gjuhën angleze të Ovid e Amores me prezantime dhe ese dhe shënime nga Jon Corelis
Perseu/Tufts: Koment mbi Heroides e Ovid
SORGLL: Ovid, Metamorphoses VIII, 183-235, (Daedalus & Icarus); të lexuar nga Stephen Daitz

SHQIPTARËT QË NA THËRRASIN NË RUMANI. SI NË EUROPË E AMERIKË… – Nga VISAR ZHITI

– Ështe poezia që na bashkon, jo vetëm ajo që shkruhet –

Kam qenë mes disporës shqiptare në SHBA, me histori shekullore, që ka “Vatrën dhe Diellin e saj”, që i bashkohet historisë së dheut amë, bëhet pjesë e qenësishme e saj, e mëvetësisë dhe lidhjeve me botën e përparuar, dhe ndërkaq i bashkon shqiptarët nga Shqipëria e Kosova, nga Maqedonia e Mali i Zi, etj, të besimeve e ideve të ndryshme, gjeneron breza të mrekullueshëm amerikano-shqiptarët dhe mbetet urë, duke u forcuar gjithnjë e duke u bërë më e qendrueshme e më e bukur për ecjen e marrëdhënieve mes dy vendeve tona, miqësi e mbështetje e aleancë mes Shqipërisë së vogël me halle të mëdha dhe të Supershtetit më të fuqishëm të botës, më demokratikun dhe më të pasurin, që i dedikojmë pavarësinë dhe çlirimin e Kosovës…
Aty është dhe “Zëri i Amerikës” që flet shqip, që na ka prirë duke na thënë të vërtetën e rruget e demokracisë, aty janë dhe deri dhe bashkëvujatës të mi, të dalë nga burgjet e diktaturës komuniste që arritën ëndrrën e lirisë e të mirëqenies dhe jo vetëm, por dhe nga ata, të tjerët, kundërshtarë të doktrinuar të sistemi kapitalist, që panë fuqinë e kapitalizmit amerikan, aq sa begatisjellës, po aq dhe social dhe human.
Desha të thosha se kemi një diasporë dinjitoze, dhe në Itali, ku janë dhe ngulimet e hershme arbërshe, që ka shkuar deri në Argjentinë, një diaporë e magjishme plot ngjyra dhe këngë dhe poezi, me libra dhe media të re shqip, por dhe në Greqi me arritje dhe sfida e forcë, kujtojmë arvanitasit dhe çamët autoktonë, shkrimtarët, por dhe arbneshët në Kroaci e arnautët në Turqi, etj, diasporën e re në Zvicër, një pjesë e madhe nga Kosova, që mbushën dhe radhët e luftëtarëve për çlirimin e Kosovës, por në Zvicër është dhe sfida e bukur e kulturës, media e gjerë shqipatre “VOAL” një institucion përbashkues, etj, dhe vazhdojmë me diasporën në Gjermani e Austri, në Francë e Belgjikë, në Vendet Nordike e më tej, në Afrikë, në Egjipt, e më tej në Azi, në Australi, etj, etj, dhe, e lashë për të fundit, në Rumani, në Ballkan, që është shkaku i këtij shkrimi, që do të desha ta ndaj dhe me ju, madje dhe ato që thanë të tjerët…

PARALELE KULTURORE. TRADITË DHE RISI.

Vetë lajmi që zgjedhim të japim, është qëndrim. Përmbajtja e tij, ajo që nxëmë nga lajmi, nxitja që përftohet, nëse nxit për më tej për të bërë diçka më shumë për atë që duhet, qoftë dhe në gjëra që nuk duken të një rëndësie alarmante, që nuk bërtiten në protesta, më shtyjnë të shtjelloj në këto radhë, diçka nga ato që pashë, disa paralele të zbehta rumune.
Isha i ftuar në Bukururesht nga Lidhja e Shqiptarëve në Rumani, “ALAR”, tashmë e shquar për veprimtaritë e saj social-kulturore. Sapo kishin botuar një libër timin dhe do ta përuronim së bashku.
Vizita ime zgjati tre ditë, por ngjante më shumë se sa një veprimtari e zakonshme e shoqatës, kishte dinjitetin e institucionalizuar, jo vetëm sepse në fund të fundit fondet dhe mbështetja jepeshin nga shteti, teksa lajmin e dhanë dhe mediat shtetërore dhe në veprimtari do të merrnin pjesë dhe deputetë e shtetarë. Ka diçka më tej, që lidhet me traditën, me qytetarinë europiane dhe me atë se si duhet vepruar për të qenë ata që duhet.
Te ne po harrohen si shpesh ngjarjet e vërteta kulturore, dmth kultura e lartë dhe përgjegjshmëria shtetare ndaj saj, që s’është thjesht dukje protokollare, por dhe normalitet i së përditshmes së përzgjedhur.
Ja, së bashku me time shoqe, se ishim ftuar të dy, një gjest tjetër europian ky, në shoqëri me koordinatorin kulturor të ALAR-it, Dr. Luan Topçiu, si dhe me Presidentin e kësaj Shoqate, Dr. Radu Cosmin Savulescu, nisëm vizitat. Shkuam në muzeume të artit, të historisë dhe të letërsisë, në librari me shumë kate, duhen vlerësuar këto si bëma njohjeje, të vlerësimit dhe ecjes. U futëm në vende të shenjta, u endëm rrugëve trotuargjëra dhe ndalëm para skulpturave të mrekullueshme të shkrimtarëve kombëtarë si ajo e Karaxhales gjithë gazmend dhe e Emineskut (shtatore nudo siç duhet të jetë poeti para poezisë së vet), apo të grupeve skulpturore, gjithë ngjarje dhe lëvizje si ajo aq gazmore e personazheve të Karaxhales para teatrit dhe ato tronditëset, në sheshet e njohura të revolucionit, ku populli u ngrit kundër diktaturës dhe diktatorit, ku mes përmendoreve dhe kryqeve të shumtë, në njërin prej tyre lexohej se në atë vend nuk do të shkelnin më këmbët e neokomunistëve. Më tej imazhi i një kantautori të vrarë në ato ditë historike dhe kitara e tij e mermertë.
Në Shqipëri përftohen ndjesi të mangëta, të një harrese të qëllimtë dhe shpërdorim e banalizim të qendresës dhe të heroizmit. Edhe heronjtë gati janë të ndarë. Ndërkaq nuk ka një shtëpi të shkrimtarëve dhe të artistëve, jo më muze letërsie, që Bukureshti kishte dy. Kujtoj bustet e vëllezërve Frashëri në Tiranë, etër të Kombit, ku më shumë duket kamerieri i lokalit pranë se ata, që sikur e kanë humbur komunikimin me kohën dhe njerëzit. Aty do të duhej një panteon dhe jo piramida që kalbet përballë. Shtatoret e Abdylit, Naimit, Samiut, e udhëheqsave kombëtarë të veprimit, të shpirtit dhe të mëndjes, duhet të kishin flakën e pashuar te këmbë apo shkëmbin pas shtapullave, me citate të tyre të gdhëndura.
Në Bukuresht, po dhe në qytete të tjera të Rumaninë, ndërkaq ka shenja dhe memoriale për Shqipërinë dhe shqiptarët. Diku do të gjesh bustin e Skënderbeut si Hero europian, por dhe të Ismail Qemalit, si themeleues të shtetit modern shqiptar, ja, një pllakë, e shkruar dhe shqip, ku tregon kishën se ku Fan Noli mbajti meshë në gjuhën shqipe e diku është Naum Veqilharxhi i abetares së parë, etj, dhe kujtoj se gjithë vepra mahnitëse e Naimit tonë është shtypur këtu dhe jo vetëm, ndërsa në parkun e madh “Herastrau”, plot me skulptura të shkrimtarëve e artistëve të njohur nga bota si Viktor Hygo apo Tolstoi, Gogoli, Eminesku, etj, është dhe ai, Naimi ynë. Në piedestalin që kohë më parë, teksa shkulnin Leninët (Stalinët qenë flakur me kohë), u hoq Maksim Gorkij i socrealizmit dhe u vu Naim Frashëri, falë dhe punës dhe zellit të Dr. Topçiut. Shumëçka këtu tani ka dhe ndihmesën e tij.
Po a do ta kishin këtë guxim në Shqipëri?

Në Pallatin e Muzeut Antropologjik të Bukureshtit, në sallën Acvarium, u zhvillua takimi në përurim të librit tim me poezi “Aripa Franta”, (Flatra e mundur/e thyer), botim dy gjyhësh, i shtëpisë botuese “Asdreni”, (i atij që u solli nga Rumnia shqiptarëve Himnin Kombëtar që kanë sot).
Pjesëmarrja në takim m’u duk e gjerë, me miq të Shqipërisë dhe të poezisë së saj, të kulturës, me shkrimtarë e artistë e studentë, dhe ish të burgosur politikë të Rumanisë. U shtrëngova duart me dhimbje dhe më tringëlluan pranga, jo ishin zhurmat e ekspersit të kafesë përtej.
Takimin tonë e hapi një deputeti i Parlamentit të Rumanisë, ai për për shqiptarët, Bogdan Alin Stoica, duke përgëzuar veprimtarët për punët e bukura dhe të pranishmit. Po ne a i kemi vërtet të gjithë deputetët në parlament për shqiptarët dhe jo për interesa partikae e pasurim të vetes? Drejtori ekzekutiv i ALAR, Dr. Radu Cosmin Savulescu, nisi të flasë për jetën dhe veprën time, duke e konsideruar një privilegj leximin e saj në gjuhën rumune, një arritje e shkëlqyer e përkthyesve, – tha ai, – e përgatitësit, studiues dhe kritik arti, Dr. Luan Topçiu, dhe bashkëshortes së tij, Dr. Renata Topçiu – Melonashi. Sa fjalorë e guida gjuhësore kanë botuar së bashku! E sa antologji kanë botuar e vepra nga të dy letërsite. Do t’i bënin dot në atdhe? Githashtu u falenderua dhe Drejtori i Përgjithshëm i Muzeut Antropologjik të Rumanisë, z. Virgil Stefan Niţulescu, “për mundësinë e këtij manifestimi kulturor në këto mjedise, ndër më prestigjiozet në Bukuresht”.
E mori fjalën dhe z. Aledin Amet, sekretari shteti në Departamentin për Marrëdhënie Ndëretnike të Qeverisë Rumune. Ai përgëzoi Shoqatën Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë dhe për të gjitha veprimtaritë që ajo ka zhvilluar në 2 vitet e fundit, përmes të cilave ruhet dhe promovohet identiteti i pakicës shqiptare në Rumani. Dinjitari i lartë rumun kujtoi rolin vendimtar të gjuhës dhe letërsisë në gjuhën amtare për të ruajtur këtë identitet. Dhe ky libër sot, theksoi ai, ndihmon në ringjalljen e ndjenjave identitare, estetike, por edhe interesin për gjuhën amë.
A ka merak të tillë për gjuhën tek ne nga shtetarët? Sa lexojnë ata? Sa përqind u intereson kultura dhe letërsia? Fill mbas viteve ’90 në Parlament, mbaj mend, kishte dhe librari, deputetët blinin nga botimet e reja, ndërsa tani ka mbetur vetëm kafeneja, sherret dhe intringat që ua kalojnë intrigave të romaneve. Janë shtuar telat me gjemba dhe gomat që djegin protestuesit.
E ftuar speciale në takim ishte shkrimtarja Ana Barton, e njohur dhe si prani publike në të gjithë Rumaninë. Ajo foli për kontaktet e para që ka pasur, para më shumë se dy dekadash, me poezinë tonë. Znj Barton theksoi se shkrimtari dhe vepra e tij nuk mund të ndahen, se mes jetës dhe veprës nuk mund të ketë një dallim. Ajo kujtoi bashkëpunimin që ka pasur me Dr. Luan Topciun për përkthimin në botimet rumanisht të veprave të shkrimtarëve të ndryshëm shqiptarë.
Sa bukur tha ajo, që dashuria është atdheu i njeriut.
Folësit theksuan forcën e mbijetesës gjatë viteve të izolimit nga regjimi komunist, e materializuar me dinjitet dhe talent, jo vetëm përmes krijimtarisë, por dhe veprimtarisë sociale, etj.
Më preku shumë Presidenti i shoqatës së ish të burgosurve politikë të Rumansië, z. Mircea Duzineanu, kur tha se përvojat e vuajtjes ngjajnë, poezia juaj është dhe jona, edhe ne kemi bërë poezi në burg. Do të të ftojmë, – shtoi, – në takimet tona, që të tregosh.
Ne do të tregojmë, të fshehësh është gabim dhe mëkat. Në të ardhmen duhet të shkojmë të sinqertë dhe shpirtgjerë. Po kështu foli dhe znj. Dorela Alisar, grua që vinte nga persekutimet dhe ajo. Pashë time shoqe në sallë. Gjyshi i saj e përqafoi atë, kur ishte fëmijë, me pranga në duar në prag të shtëpisë dhe s’u panë më…
Qetësi tjetër. Akorde kitare të Daniel Bertesteanu-t. Ngrihet në këmbë aktori i ftuar. Mik i mirë i shqiptarëve të Rumanisë, – kështu e prezantuan Angel Rababoc-in nga Teatri Kombëtar “Marin Sorescu” i Krajovës, (e kisha takuar Soreskun dikur…), recitoi disa poezi, duke zgjuar emocione të forta. Ky aktor kështu ka befasuar publikun dhe në rastin e recitalit të Ditëve të Kulturës Shqiptare në qytetin e tij në Muzeun e Artit vitit e shkuar, – më treguan,
Në fund, sipas ritualit, fjala e poetit. Unë falenderova duke çmuar mikëpritjen rumune, interesin ndaj vlerave të përbashkëta, përgëzova Shoqatën “Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë”, duke theksuar se shpesh ato bëjnë më shumë se sa një ambasadë e mbyllur apo i një instituti kulturor, (që ne na mungon, jo vetëm në Rumania, e cila ka akademi kulturore në shumë vende të Europës dhe botës, vendi ynë ende s’ka ngritur një të tillë, – mendopva).
Arritjet e Lidhjes së Shqiptarëve të Rumanisë janë të çmuara dhe edukuese. Të ngazëllen kjo mrekulli e dy kahshme, nga njëra anë ajo që bëjnë shqiptarët këtu, mjafton të kujtojmë dy dekadat e fundit, në shpalosjen e vlerave shqiptare, në gjithë spektrin antropologjik, në histori dhe aktualitet, me art, ku mes shkrimtarëve të shquar, artistëve dhe veprimtarëve, vend qenësor zë dhe intelektuali europian, Ambasador i Kombit dhe ky, Dr. Luan Topçiu, ndërsjellës i vlerave të përbashkëta e të qëndrueshme. Ndërsa ana tjetër është populli rumun, intelektualët e tij, politikanët, që mes problemeve të shumta që ka vendi, arrijnë ta pranojnë tjetrin me zemërgjerësi, e lejojnë të shpallet, ia pranojnë programet dhe e mbështesin, në mënyrë që ai jo të humbë apo asimilohet, por ta bëjë vetveten e të integrohet në kontekst europian.
Me Rumaninë rrugën për t’u futur në Europë Shqipëria duhej ta kishte më qartë, që megjithëse i pëlqen të krahësohet herë pas here, prapë është larg.
Takimi përfundoi me një seancë autografesh që dhashë për të pranishmit e vënë në radhë.
Dhe m’u kujtuan radhët tona të dikurshme, aq shumë mjerane për bukë, djathë, vajguri, por dhe radhët e bukura që kisha parë në libraritë e Romës apo në muzeumet dhe teatrot e Uashingtonit.
Gjithsesi ndryshimet dhe tek ne janë të shumta e të rënësishme, të pabesueshme për mirë dhe për keq, por tranziocioni është bërë i lodhshëm tejet dhe korrupsioni e oligarkia kanë formëzuar çrregullime sociale sa akuzohemi si narkovend e varfëri, që mbi jetën rëndojnë si një lloj diktaturë tjetër.
Ndërkaq Televizioni Kombëtar Rumun dhe Radioja Kombëtare po kërkonin intervista. Për poezinë?
Po televizionet te ne, sa politikë e propagandë që kanë, deri dhe mashtrime e shpifje e mediokritet, atë të klanit të pronarëve të tyre, natyrisht jo të gjitha e jo gjithmonë, për fat!
Që poezia të mos duket e tepërt dhe e huaj, poeti do të merret dhe me çështjet kardinale të vendit në mbrojtje të fjalës. Se siç thotë Papa Françesku, cilësia e pemës ashtu siç njihet nga fruti, njihet edhe nga fjalët. “Kush është i mirë, nxjerr nga zemra e goja të mirën. E kush është i keq – të keqen.” Dhe shton plot guxim: “Nga goja nisin edhe luftrat”.
Po edhe paqja. Në kthim u gjendëm në qytetin e Tuzit në Mal të Zi, pikërisht në ditën historike kur shqiptarët fituan qytetin në zgjedhje, sepse u bashkuan. Fitorja ndihej që më parë, edhe në rrugë, te flamujt shqiptarë që valviteshin, të fytyrat e bukura të të rinjve. Ndoqëm meshën në kishën shqiptare, e mbushur plot e përplot, teksa kori këndonte shqip. Të gjithë bashkë. Së pari fitorja është e brendshme, shpirtërore, plot besim…

DASHURIA – ATDHEU I NJERIUT…

nga ANA BARTON
(një nga prozatoret më të njohura dhe më popullore të Rumanisë së sotme. Ka shkruar me qindra artikuj në shtypin letrar dhe ka botuar librat: “Prospekt i një gruaje”, “Mamifer dhe Betimi i humbjes së udhës”, “Parvazi i Zotiti”, “Libri i ndjesive”, vëllimin kolektiv; “I pavdekshmi i zakonshëm”, etj.)

E kam dashur Visar Zhitin qysh para njëzet e pesë vjetësh, ndonëse sot e takoj për herë të parë. Kam takuar poezinë e tij falë Luan Topçiut, i cili më tregoi për shkrimtarin e madh, duke përkthyer ad-hoc disa nga poezitë e tij. Lidhja u bë atëherë, e padukshme, e përjetuar, dhe poezia e Visar Zhitit filloi të jetojë përmes meje dhe nuk u ndal askurrë. Kamaret e zemrës janë të johapësinorta, kësisoj të shumta, mund të hyjnë në to, poezi, vise, poema, kurora pemësh të lulëzuara, dhimbje që buron nga toka, gjaku i shpirtit, hyjnë të gjitha të kashtosura, por pa shkelur këmbët e akëcilit “[…] Edhe trenat flenë në stacionin e fundit./Edhe unë do të vij të rri në buzët e tua,/të shëtisim bashkë nëpër flokët e tua/si në një pyll./Do ta tremb frikën tënde/ si pasqyrimin tënd mbi ujërat që fërgëllojnë,/do ta gëzoj gëzimin tënd/si një hënë pranvere që e mbushim me yje anash,/të gjitha dredhitë e jetës/me dredhi do t’i bëjmë të mira si e qeshura,/ si dhimbja,/ si besnikëria./ Do të vij, patjetër do të vij,/ jo si ankthi i të trokiturave në derë,/as si një letër e futur poshtë saj. Do të vij,/ i butë si zjarri, i egër si zjarri, i ngrohtë si zjarri,/ i marrë dhe i mençur si zjarri,/ tek ty do të vdes si zjarri që s’vdes.
I tillë ka qenë takimi me njeriun që arti i të cilit ka vuajtuar dhe u martirizua për lirinë për të shkruar poezi, për lirinë për t’u shndërruar në dritare nga del në botë poezia, sepse guxoi të ndjejë në mënyrë “të trishtë dhe hermetike”, të cilat u përkthyen në kohën e diktaturës si armiqësi ndaj popullit.
Visar Zhiti nuk bën “pronarin e fjalës’, por të dashurin intim të saj, ai është vena e zgjedhur e gjakut, përmes të cilit fjala i shpërndahet botës në formën e pastër dhe në formën primare të poezisë. Visar Zhiti është vendi prej mishi, gjaku, eshtrash dhe emocionesh në të cilin fjala trupëzohet dhe rritet, rrumbullakësohet, bëhet e plotë, që më pas t’i shpërndahet botës. Visar Zhiti – vendi i kalimit mes botësh dhe ai e di shumë mirë se si është atje, por e di si është dhe përtej, dhe me gazmim dhe përulësi ai shndërrohet në një urë. Ndihet si në poezinë e tij sesi fjala është ekstaza e heshtjes, energjia e fjalës është ajo që hyn tek njeriu pa lënë plagë tek ai, hyn dhe-zë vend, nuk frikëson, nuk zemëron, përkundet duke kënduar me gjakun e personit ku ka hyrë, e zbut dhe e pranon, e krip atë pak dhe e bën më përvëluese, sepse njeriu të mbetet ai që ka qenë që në gjenezë: dashuri, sepse nga dashuria ka ardhur dhe në dashuri do të kthehet. Dashuria është toka e njeriut. Kjo tokë në të cilat Visar Zhiti hedh rrufetë për ta mbjellë përjetësisht dritë.
(Përktheu L. T.)

POEZIA E VISARIT – NDËRGJEGJIA E VRARË E TË GJITHËVE

Nga Dr. LUAN TOPÇIU
(Kritik arti, estet, sociolog dhe veprimtar shqiptar në Rumani. Teksti i mëposhtëm është parathënia e librit “Aripa Franta”/ Flatra e mundur”, me titull Poezia, liria që nuk mund të prangoset)

Pas rrëzimit të komunizmit në Shqipëri, si në çdo vend tjetër të Lindjes, u prit të dilte në dritë “letërsia e sirtarit”, siç është bërë zakon të quhet letërsia e censuruar, e pabotuar, dhe letërsia e burgjeve. Pas shumë dëshmive për dhjetëra dorëshkrime, vepra të pambaruara, drama e romane të shkruara në këtë atelie të ferrit njerëzor – dolën në dritë poezi, romane dhe letërsi që do t’i nënshtroheshin kriterit estetik dhe konkurrencës me letërsinë e botuar.
Një nga shkrimtarët më të talentuar, që kaloi nëpër ferrin komunist do të ishte Visar Zhiti, vepra e të cilit pasuron letërsinë shqipe me një përvojë të panjohur, me një zë që poezia e tejngopur dhe tepër lumtur komuniste nuk e njihte. Visar Zhiti solli në poezinë shqipe pamje nga ferri komunist, përvoja rrëqethëse që do t’i përjetonte vetë si viktimë e komunizmit. Poezia e tij ishte bashkëmoshatare me poezinë e realizmit socialist, e shkruar si në kor e komandë, plot me optimizëm, pa njohur trishtimin, vuajtjen, persekutimin, shtypjen e lirive. Çfarë mund të shënonte një poezi kombëtare që nuk e njihte trishtimin – këtë gjenerator themelor të poezisë-, një poezi që nuk e njihte humbjen, pendimin, brengën, melankolinë, vetminë, që nuk njihte praninë e frikën ndaj Zotit etj. Poezia e Visar Zhitit është pjesë nga e vërteta tragjike, pjesë nga e pathëna dhe e papranuara, është një letërsi që u gatua në errësirën, ku komunizmi u përpoq të mbyllte intelektualët, artistër, zëdhënësit e lirisë. Letërsia e burgjeve ishte një radiografi e shoqërisë shqiptare të kohës, e kryer në pjesën më të dhimbshme e më të turpshme të shoqërisë, në vendin ku shqiptari shtypte shqiptarin që mendonte ndryshe. Me daljen në dritë të kësaj letërsie do të kryej një akt drejtësie në ndërgjegjen kombëtare dhe letërsia shqiptare, aq deficitare ndaj të vërtetës, do të fitonte një përmasë që i mungonte. Me veprën e Visar Zhitit ndërgjegjja e vrarë kombëtare do të rifitonte diçka që e kishte humbur në 50-vjetët e fundit. Zëri që vinte nga kjo “heshtje” ishte tronditës, i rëndë, tragjik – ishte zëri i thellë i ndërgjegjes së lënduar, së shtypur. Ndërgjegjja nacionale kryente një akt pajtimi me vetveten, duke botuar atë pjesë të krijimtarisë kombëtare që ishte mohuar të shihte dritën e botimit.
Visar Zhiti, poeti që u burgos në moshën 27 – vjeçare, pa mundur të afirmohej plotësisht si poet, dënohet për disa poezi të pafajshme dhe detyrohet të kalojë disa nga vitet më të bukura të jetës në burgjet famëkeqe të Spaçit, Qafë Barit etj. Umberto Eco, një nga mendimtarët më të mëdhenj të kohëve tona, do të shprehej kësisoj për nocionin moral, juridik dhe etik të pafajësisë së poetëve të dënuar për shkak të poezisë, duke e ilustruar argumentin e tij me poetin shqiptar Visar Zhiti: Sa e gabuar ishte parathënia e vëllimit të mëparshëm, duke thënë se kishte për qëllim të përkujonte “mbijetesën e shumë shkrimtarëve që u burgosën padrejtësisht gjatë këtyre shtatëdhjetë e pesë vjetëve”. Pse «padrejtësisht»? Me të drejtë, do të thoja unë, të paktën nga pikëpamja e regjimeve që i arrestuan dhe i dënuan ata. Për të justifikuar nevojën e dënimit, nuk është e nevojshme që një shkrimtar të veprojë si subjekt politik, por ashtu si Zenone, ai komploton në mënyrë aktive kundër tiranit.
Shihet qartë në këtë libër rasti i Visar Zhitit: mjaftoi të shkruante poezi të konsideruara nga redaktorët e një shtëpie botuese “të trishtuara dhe hermetike” e pra, kundër regjimit. Pastaj, praktika i kaloi automatikisht Komitetit Qendror të Partisë Komuniste shqiptare e Ministrisë së Brendshme dhe Zhiti fitoi drejtësisht dhjetë vite burg. Kjo poezi i shkakton frikë regjimeve autoritare e diktatoriale edhe nëse flet, si në rastin e Zhitit, edhe për trëndafila.
Por koncepti “letërsia e sirtarit” nuk është aq i vlefshëm për poezinë e Visar Zhitit, sepse krijimi i saj bëhej në rrethana të jashtëzakonshme, ashtu siç do të dëshmonte vetë poeti: Në fillim nuk i shkrova, por i krijova me mend, mes mureve ciklopike të qelisë, në vetmi e ankth, i thosha dhe i thosha me vete që të sfidoja absurdin dhe tmerrin, hetuesinë dhe boshirin. Poezia do t’i bëhet e njohur publikut shqiptar pas viteve ’90. Visar Zhiti boton disa vëllime poetike “Kujtesa e ajrit” 1993, “Hedh një kafkë te këmbët tuaja” 1994, “Mbjellja e vetëtimave’’ 1994 etj. dhe së fundmi, më 2018 në Itali një tjetër përmbledhje në dy gjuhë “Nata është atdheu im”. Poezia e Visar Zhitit – është ajo që krijohet kur njeriu ndodhet në zgrip të jetës, i gjendur atje ku është vështirë të shohësh një pikë dritë (në kuptim të figurshëm dhe te drejtpërperdrejtë), në pikën – limit, ku vdekja është e pranishme, më pranë se kurrë. Poezia shndërrohet në mbrojtësen e tij – mbrojtësja e njeriut të pambrojtur. Nga kjo posturë e skajshme, poezia është shpëtim mendor dhe ekzistencial. Njeriu Visar Zhiti do të ndihej i lidhur ontologjikisht me poezinë, shkaktare e burgosjes së tij, do të shndërrohej në dashuri shpëtimtare. E krijuar si një krijesë e ndaluar, e rrezikshme, kanosëse, e paparashikueshme, tërheqëse deri në aventurë, mikluese deri në mëkat, poezia e Visar Zhitit nuk është një produkt komod profesional, por një përpjekje e mbinatyrshme, një kapërcim, një hop mbi kufijtë e njohur. Kjo poezi nuk është një poezi ludike, e krijuar për të kënaqur e luajtur me fjalët dhe kombinimet e tyre, por poeti do të kryejë këtë lojë të rrezikshme dhe ekzistenciale njëherazi. Krijimi është një problem i rëndë ontologjik. Poezia e Visar Zhitit, kjo parajsë-ferr, kjo liri-robëri, ky dënim dyfish, është një akt sublim. Poeti ka vendosur të flasë, sepse është i dënuar të shprehet, të kuvendojë. Duke folur do të thotë të kalosh përtej – në hapësirën imagjinare – në një çlirues të kohës shkatërruese. Liria duhet të jetë çlirimi nga rreziku i vdekjes dhe dhunës. Poezia, shkaktarja e burgosjes, poezia shtati i vetëm i lirisë, flatra e mundur dhe e vetmja e arratisë. Krijimi – ky mohim i vdekjes – shpëton mentalen dhe shpirtëroren tek poeti. Visar Zhiti, ndonëse pikturon pa e kozmetizuar gjendjen e tij, e sposton lirinë në një terren të papushtueshëm prej askujt, sepse kjo zonë është e dominuar nga subjektiviteti tërësisht i pakontrollueshëm: Duhet shpëtuar fjala/ Duhet shpëtuar kënga deri sa gropat e ditëve të mbillen me mollë/Le të na i pushkatojnë ballet, gjaku im do të hedhë rrënjë/Dhe do të lulëzojë. (Molla e dënimit)
Poezia është liria e paburgosshme. Poeti dëshmon se pikërisht këto zona të shpirtit janë të papushtueshme, ato prodhojnë liri dhe janë liria vetë. As gardianët, as sigurimi nuk mund të burgosin shpirtin e poetit, për fatin e tyre të keq, shpirti i poetit nuk mund të mbyllet. Tekstet, duke qenë se janë të endura (të radhitura, sepse sipas pohimeve të autorit kanë origjinë orale, si vetë gjeneza e vërtetë e letërsisë) në rrethana të skajshme ekzistenciale, nuk kanë shenja artificesh, kërkimesh formale, por burojnë natyrshëm, plot plasticitet, duke u rrekur të thonë të vërteta të mëdha dhe përfundimtare. Kjo lloj poezie nuk ka kohë për poza, modë, trille, gjeste të mistershme e tejet elegante – impaktin ajo e krijon me dëshmitë rrëqethëse, me mesazhin e saj nga “shtëpia e vdekjes”. Të tilla mesazhe do të dërgonin Dostojevski, Lorka, Sollzhenicini, Stainhard, Mitrush Kuteli, Petro Marko etj. Përpjekja për të thënë gjëra përfundimtare, të formuluara në kushte të skajshme jetësore – dëshmon energjinë e fshehtë e mbinatyrore të poetit. Poezia do të jetë rruga e komunikimit me botën – komunikim i ndaluar, poezia do jetë dashuria – dashuri e ndaluar, poezia do të jetë bota – bota e ndaluar. Poeti nuk niset nga ndjesia e formës, por nga vetë ndjenja. Struktura e tij introvertite, e ndjeshme, e trishtuar, zhvillohet përmes një impulsi rrëfyes, si një protestë dhe një thirrje implicite për ndihmë, me një aspekt emocional bruto, duke u gjendur më pranë rrënjëve të lirizmit. Poeti është i joshur të njohë, të përshkruajë me rigorozitet, shumë nga iluzionet, ëndrrat e veta, vuajtjet e veta – për të mos i lënë të vdesin. Zëri i tij është i thellë, tragjik për atë çka dëshmon. Goethe fliste për poezinë se është rregullator i imazheve. Poezia e burgut është vetëm njëra anë e poezisë së Visar Zhitit, por pa dyshim, më relevantja në vëllimin “Flatra e mundur”. Përmes këtyre pamjeve të tmerrshme, rrëqethëse, shokante, poeti krijon poezi, art – ashtu siç do të shprehej Majakovski se poezia zëvendëson bukurinë e thjeshtë të vdekjes në një tjetër bukuri.
Visar Zhiti, vjen përpara lexuesit rumun me librin e tij të tretë Flatra e mundur/Aripa franta. Diçka e re në këtë edicion është se po botojmë poezi të shkruara në Rumani gjatë vizitave të tij në Bukuresht, Konstanca, Curtea de Argeş, Sinaia; shumica e shohin dritën e botimit për herë të parë.

5 POEZI NGA LIBRI I RI I VISAR ZHITIT

 

Struktura e vargut të Paplekës nuk mund të kuptohet pa mendimin e tij metaforik – Kritikë nga Qazim Shehu

Anton Papleka një zë original i poezisë shqipe

 

“Robert Elsie në librin e tij “Historia e letërsisë shqiptare”fq.422 ,do të shprehet përmes një konstatimi se “poezia e Ndoc Paplekës e ka ruajtur të paprekur diçka nga temperametnti individualist gegë i fiseve malësore të ashpra të së shkuarës.”

Poezia e Ndoc Paplekës e zgjon gjithnjë kureshtjen e kritikës letrare. Ai u shfaq si një poet me varg të bardhë e të shtrirë, poet herë i vargut të gjatë alla Uitman po edhe i vargjeve më të kursyera në metër dhe i thyerjeve të ndryshme brenda vargjeve duke ruajtur kështu ritmin e një bisede poetike me sendet, me kohën dhe me ato çfarë i afronin këndvështrimet e tij poetike.
Poeti që vinte nga Lekbibajt e Tropjës, nga një zonë që rri në prehër të alpeve shqiptare, arriti të shkollohet dhe kulturohet brenda një kohe të shoejtë, po edhe të njohë rezultatet e vullnetit dhe këmbënguljes së vet për ta zotëruar siç duhet artin poetik dhe magjinë e fjalës në tërësi.Ai është poeti që Unin e vet e bashkon me kohën, por përthithjet e unit të tij, alkiminë e zërit të vet si forcë shndrruese duket se më së shumti e beson më tepër tek vendlindja, bjeshkët dhe kultura, së cilës nuk i ndahet për ta bërë të tijën e për ta shndrruar në burim frymëzimi që të shkruajë sa më shumë.
Formati i poezisë së tij dhe shtrati i saj nuk përcaktohet në një tematikë e as në disa motive; përkundrazi shtrati i poezisë së Paplekës vjen e zgjerohet me kërkimet e tij, me shqetësimet intelektuale që vijnë nga kërkimet për psenë e gjërave që kërkojnë zbërthimin e domethënieve të tyre. Kështu edhe titulli “Ecim” shpreh një kredo krejtësisht të veçantë që mund të zbërthehet vetëm në rezultante të këtyre kërkimeve të pareshtura të poetit për ta ngjitur emrin e tij në radhën apo grupin më të mirë të poetëve të viteve shtatëdhjetë.
Poezia e tij ka një drejtpeshim ose “një ftohtësi” të arsyetuar, pra, ajo është herë herë intelektualiste dhe merret si tepër e mendimit, sesa e ndjenjës,vargu i Paplekës shtrihet deri në kufijtë e rreshtit të prozës, por shpëtohet nga ritmi që nuk e lë të kthehet në prozë. Madje një vëllim të shumëmëvonshëm ai e ka titulluar “Proema”. Kjo prirje për ta shkrirë prozën me poezinë është një e veçantë stilistikore dhe e dallueshme e poetit që ka ardhë duke u konsoliduar edhe më vonë dhe gjen shprehjen më adekuate tek ky poet.
Edhe vëllimi “Ecim”mbart në vetvete , një simbolikë të hollë.
Ai mund ta kishte titulluar : Eci, por as sesi poeti nuk do t`i shpëtojë njenjtësimit të tij me kohën,me ngjarjet e saj,të cilave ai u merr jehonën e tyre dhe përkundet përmes saj.
Shikuar në aspektin tematik poeti në të shumtën e rasteve është një poet i angazhuar, por duke e parë në çështje të formës , të ndërtimit të vargut ai është një poet i painteresuar me angazhimin e ideve të kohës.”Ky kontradikson”, nëse mund të quhet i tillë është një shprehi e talentit të tij, kulturës dhe formimit të Ndoc Paplekës i cili ,nga dekada në decade, ka arritur ta zgjerojë frymëmarrjen tematike duke mos hequr dorë nga angazhimi për të kapur e trajtuar motive ekzistenciale të kohës dhe individit.
Përjetimet e tij intelektualiste dhe në të paktën e herës konkrete synojnë në konkretësinë e mendimit dhe zhdërvjelltësinë e tij për ta bërë lexuesin të lodhet, mbi dilema apo ekzistenca të ndryshme që ai edhe mund t`u qaste për ta njohur veten më mirë përmes tyre.Kjo mënyrë,koncepsion, e bën atë jo vetëm poet modern,por edhe ta ushtrojë modernitetin në një mënyrë të tillë që menjëherë poezia e tij të shihet duke e dalluar si individualitet.
Ai është poet që nuk e ka tradhtuar asnjëherë poezinë, me gjithë ndonjë sprovë në prozë, por duket se proza ka qenë ëndrra e tij përderisa i ka afruar kufijtë e poezisë drejt prozës.Si i tillë,vëllimi “Ecim”na jep ne mundësi të thellohemi mbi këtë dukuri të natyrës së stilit të tij, duke hetuar jo vetëm vargun,po edhe përshkrimet,tablotë,që vijnë nga shkrimi si akt estetik i poezisë së tij .
Kjo lloj pozie mbart peshën e fortë të mendimit,një peshë që nuk mund të shpërbëhet e që mund të kuptohet si e ngjizur nga përsiatjet dhe meditimet e shumta të poetit.Një poezi meditative ku përcillet trandeshenca dhe fryma e poetit si një kredo e besimit të tij estetik mbi kulturën dhe filozofinë e saj.Dhe këtë, pashmangshëm, ai duket se e kërkon edhe tek të tjerët,është koha e tillë,një kohë e mobilizimit dhe e nxitjes për të ecur përpara,por fatkjeqësiht e frenuar nga kufizimet e ideologjisë së partisë në pushtet, që,gjithë këtë mobilizim dukej se e kishte sa për fasadë.
Por poeti si gjithnjë kryen detyrën e tij,edhe pse ai nuk ka për detyrë të mobilizojë po vetëm mund të shprehë,dhe fatkeqësisht kur gabon këtu tendenca ia ul nivelin e poezisë,me gjithë figurat stilistike apo përpunimin e fjalës.
Poezia trandeshente e mbartur midis dy uneve,atij të poetit dhe njeriut të kohës vjen gjithnjë duke vendosur unin poetic të poetit dhe kjo e ka shpëtuarpoezinë e tij ,duke e bërë atë që të lexohet edhe sot pas kaq vitesh.
Vendosja e unit të poetit në thellësi të përjetimit intelektualist sjell që të shmangen dukshëm çdo levizje patetike dhe të sforcuar të mendimit.Sepse poetin e shpëtonkultura e tij e gjerë…
Robert Elsie në librin e tij “Historia e letërsisë shqiptare”fq.422 ,do të shprehet përmes një konstatimi se “poezia e Ndoc Paplekës e ka ruajtur të paprekur diçka nga temperametnti individualist gegë i fiseve malësore të ashpra të së shkuarës”
Në poezinë e tij kjo do të jepet në një fjalor tipik si :Ajkunë, bjeshkë, gjok ,fiskaje, I mrolët, tanusha etj etj, çka e bën fjalorin e tij tipik, dhe të veçantë,duke pasë parasysh se edhe përshkrimi i peizazheve të Veriut, të jetës së njerëzve të thjeshtë shpesh kryhet në mënyrë e pike dhe të sertë.
Çdo poet ka sistemin e vet të fjalëve dhe shkon nga shkon dhe fjalët i vijnë vetë në nënvetëdije, kjo përbën një pjesë të origjinalitetit të tij. Mund të sillnim shumë raste nga letërsia shqipe dhe e huaj.
Semantika dhe sistemi i saj përbëjnë nxitjen e vetëdijes krijuese për të shprehur ndjenjat dhe mendimet dhe për t`u sjellë drejt domosdosë së realizimit krijues.Si poet i afirmuar , që në fillim, Ndoc Papleka arriti të funksionalizojë metaforën dhe të shtrijë kuptimet e ideve përmes saj.
Veçanërisht të qëndrueshme janë këto ide kur ato sillen përjetimeve dhe zbërthimeve të njerëzores,dhe aq të bezdishme kur siç thotë Elsie”kur mjaft nga poezia industriale dhe euforike e tij është e larguar nga realiteti”.Ky konstatim i Elsie është mjaft i saktë dhe në vëllimin “Ecim”gjejmë mjaft kriijime të ekzaltuara për partinë e veprat e mëdha,duke mos cekur asnjë kritikë për të.
Edhje pse në këto krijime nuk mungojnë metaforat dhe ka një gjuhë të përpunuar poetike larg patetizmit dhe deklarativizmit,sërish në mënyrë të stërholluar,për shkak të aftësisë së tij si poet,në të ndihet kjo fryrje bombastike dhe propagandistike që e ka dëmtuar poezinë e Paplekës në këtë vëllim.
Është për t`u theksuar se lirika meditative dhe filozofike e Paplekës të befason me figurat dhe koncepsionet moderne,përmes një vargu që shtrihet mjaftueshëm në përmasat e vet për ta dhënë të plotë imazhin poetik.Ja si shprehet ai,fq.81,:”Buzë lumit e qeshura jote/buzë të qeshurës sate,/unë…”Metafoa buzë është përsëritur dy herë,dhe nëse vihen dy emra konkretë pranë njëri tjetrit(buza dhe lumi duke përftuar metaforën) në vargun e dytë vihet një emër konkret pranë një emri abstrakt dhe metafora duke u përsëritur e rrit më tepër kuptimin e abstraktit,duke na sjellë metaforën në lojën e të përsëritur aq bukur dhe njëkohësiht me ndjenjë.
Zinxhiri i metaforave në poezinë e Paplekës është i pafundmë,ato lidhen me njëra tjetrën dhe krijojnë atë stil të tij që e bën atë një poet modern që në atë kohë dhe që erdh duke e rritur peshën e fjalës në vëllimin tjetër”Njatjeta diell”,1976. Struktura e vargut të Paplekës gjithnjë nuk mund të kuptohet pa mendimin e tij metaforik.

HERA E PARË QË VDES… – Poezi nga LULZIM LOGU

Hera e parë që vdes…

Vdekja paska ngjyrë gruri
Gjithmonë e kam dashur këtë ngjyrë
Dhe perdet bezhë, të mos e kuptoj muzgun
Ta zbus trishtimin e diellit që na le aq papritur
Duke u rrëzuar honeve të askundit
Në rrotullimin e kthimit…

Të gjithë rrotullohemi me shpresën e kthimit
Teksa përshkruaj, perëndimin ëndërroj
Të lind prapë nesër, më i ri, më i fortë
Peng iluzionesh të gjelbra
Dhe makthit të mirazhit ndjellës
Që gjuan me shuka drite marrëmëndëse
Të përthyera në silueta të dashura trupash
Të mbetura hije të shtrenjta të lojës së muzgut
Malli shlyhet në lotë të mjaltë shprese
Ku po shkoj vallë, duke mbartur dhimbjet e pafundme
Kujtimeve që s’kanë rradhë në sytë e mi
Ndërsa bie në logun e thellë të asgjësë?!…
Hera e parë që vdes…

Nëna akoma gjallë kujton se po luaj
Kur nënqesh ndërsa sytë e mi po fiken
Kam shtërnguar një copë zemër me dorë
Ta shpjegoj dramën e beftë me një akt të vetëm
Finalja e saj shkrep në lutjen e të dashurës sime
Varur si perlë e lagësht në cep të buzës
Dhe në buzagazin e prerë si copra akulli
Të fëmijëve që më përcjellin te porta
Feks një agim i artë papritur
Por dhëmb aq shumë sa shuan vetëdijen time…

Hera e parë që vdes…

Një top llastiku bie mbi xhamin e hapur
Gjethe pafund shoqërojnë rënien e tij
Dhe valë të buta të lumit stërpikin zgjimin
Fëminia shkon përmbi valë si top i shfryrë
Dhe unë, bri saj ta kap patjetër fitimtar
Me brohoritje ekstazie thyhet aparati
Që mat ritmin e shuar të zemrës që rinis
E kaploj të tërën me duar, kur arrij
Bregun e ëndërruar…

Hera e parë që vdes dhe kthehem prapë
Tek loja e pambaruar
Nuk kanë rëndësi portat dhe lojtarët
Por vazhdimi dhe qënia tek ajri
Që harlis perdet e mëndafshta të mëngjesit
Dhe puthjet e zjarrta i bën reale…

Jam kthyer përsëri, kjo zemër nuk është gur
Por lule e brishtë skaj pranvere
Ikur një dimri të mbprapshtë
Duke çarë koren e dheut
Për një stinë tjetër…

Çfarë ëndrre e çuditshme marsi
Nxitoj ta zë trenin e ditës…

MARS 2019

KOSOVA, DASHURIA IME – Esé nga ATDHE GECI

Me serbët ne jemi fqinjë. Në kohë paqeje i japim bukë njëri tjetrit. Mirëpo, në çastin kur serbët mësyjnë tokat dhe shtëpitë tona, shprehet Ali Tahir Aliu, nga Bardhyli ( Bradashi ) i Besianës, ne jemi të shtrënguar t´i ngrejmë pushkët kundër tyre! Toka denbabaden shqiptare, as s´ jepet dhe as nuk falet! Kosova ka një shekull që nuk bën gjumë natën nga pretendimet e Serbisë!../

Ne që trupin e mërguam nëpër botë si pasojë të shtypjes së egër dhe  luftës, jo pak jetën e dhënë nga prëndia po e harxhojmë nëpër vende të huaja, dhe për të huajtë. Unë thotë Ali Tahir Aliu, nga fshati Bardhyl ( Bradashi ) i Podujevës, se është çasti që t´i trokasim vetes, dhe t´ia bashkangjesim trupit, mendjen, shpirtin dhe mençurinë, dhe të kthehemi në atdhé. Republika e Kosovës, apo thënë shkurt, Kosova-Shqipëri, është dhéu ynë, gjuha dhe dashuria jonë. Pa këtë adresë të atdheut, ne jemi të pa emër dhe mbiemër, dhe një popull i shkrirë në një populli tjetër. Z. Atdhe, më thotë Aliu, shqiptarët janë prindër të mirë, ata i duan fëmijët, i duan vëllëzërit dhe motrat, i duan nipërit dhe xhaxhallarët, tetet dhe dajat, fushat dhe malet, krojet dhe lumenjtë, vajzat dhe gratë e bukura, dhe mbi të gjitha e duan gjuhën dhe vendin e tyre ku janë lindur.

Unë nuk jam në mërgim s´e kam dashur të aventuroj këtej, apo s´e më ka thërritur mërgimi, por jam në mërgim se punësimi në Kosovë ishte i pamundur. Mërgimi për të pamërguarin është botë e panjohur, e veshur me para të premtuara, dhe drejtësi të ekzagjeruar. Jeta ime e veshur me mërgim jo gjithëherë është e ëmbël. Mërgimi për atë që është atdhetar, ka shije të thartë dhe gërryese. Ali Tahir Aliu, u lind më 17.03. 1968, në Bardhyl të Besianës. Shkollën fillore e kreu në vendlindje, ndërsa të mesmen, në Besianë. Libri për Kosovën mua më mbeti i pashkruar dhe i papërfunduar. Demonstratat e Kosovës aso kohe qenë të përditshme, më thotë Aliu.

Unë edhe kur bëj gjumë, duart i mbaj grusht, ndërsa ëndrrat e mia janë krejt epike, dhe me beteja të ashpra. Lot më bie në zemër pse s´jam në Kosovë. Nën pushtimin e jugosllavëve, dhe të diktatorit Tito, shqiptarët përjetuam burgun më të rëndë. Të drejtat tona në Jugosllavi, shkileshin vazhdimisht. Në Kosovë, aso kohe vrisnin shumë faktorë. Vriste varfëria, niveli ulët i arsimit, burgosjet dhe arrestimet, ndalimi i festave kombëtare, gjakmarrja, ndalimi i flamurit, pabarazia në punësim, dhe diferencimet e pareshtura të kuadrove, bënin që jeta e shqiptarit nën pushtimin serb të ishte jetë e të shtypurit dhe e të burgosurit. Populli ynë nuk e ka thënë kot; “zullumi këputet prej s´trashi”! Z. Atdhe më thotë Aliu, një patriot i devotshëm, një atdhetar i formuar. Aliu Tahir Aliu tregon se e tërë familja e tij 70 anëtarëshe, me prindër dhe xhaxhallarë, u vunë në radhët e Luftës Çlirimtare të Kosovës.  Që në ditët e para të kryengritjes së madhe, Babai i Alit, Tahir Aliu, rreshtua me vullnetarët e Llapit, për t´i këputur prangat njëshekullore të robërisë. Liria çmimin e ka të lartë na thoshte babai, rrëfen i biri tij, Aliu, por, ne duhet të jemi gati në çdo kohë për çdo sakrificë.

Tahir Aliu, dhe 10 fëmijët e tyre, që në ditët e para të luftës, iu përgjigjën thirrjes së UÇK-së, për çlirimin e Kosovës, duke afruar tërë ekonominë familjare, dhe shpirtin e tyre në shërbim të lirisë dhe të pavarësisë së Kosovës. 

Divorci me Serbinë dhe ish Jugosllavinë, Kosovës do t´i kushtoj një det gjaku. Që nga viti 1945, e deri me shpalljen e Pavarësisë së Kosovës, më 17 shkurt, 2008. Kosova u përgjak s´i asnjë vend tjetër në Evropë. Komunistët e Titos, e veçmas ata serbë, njëherë Rankoviqit, e mëpastaj të Milosheviqit, vranë e prenë rreth 55 mijë shqiptarë. Mirëpo, shtypja serbe nuk ndalon në vitin 1956, as në vitin 1968 e këtej. Politika gjakatare serbe, vullnetin e Kosovës për Republikë të pamvarme, e quanin armiqësore.

Çdo kërkesë të Kosovës në drejtim të Pavarësisë së Kosovës, Serbia i përgjigjej me vrasje dhe burgosje. Ndërsa, dënimet ishin të përditshme. Rreth 800 mijë qytetar të Kosovës ( para se të nis lufta ) u rrahën, u dënuan dhe u persekutuan nga pushtuesi serb. Lufta në Kosovë ishte e pritshme. Zullumi këputet prej s´trashi! Mirëpo, heroi popull, u kryengrit, që lirinë e shkelur, ta fitoj me çdo çmim.

Familja Jashari këtë e dëshmoi më së miri. Thyerja e përgjakshme e Jugosllavisë dhe Lufta me Serbinë, Kosovës i kushtoi me  13 mijë të vrarë, 4500 të zhdukur, 120 mijë shtëpi të djegura, një million të përzënë në 5 kontinentet, 25 mijë gra e vajza të dhunuara, dhe me një ekonomi familjare tërësisht të plaqkitur dhe të shkatërruar. Ky çmim i gjakut dhe i pasurisë, dhënë luftës sonë për liri, bëri që SHBA-të, NATO, dhe e gjithë bota përparimtare t´i vehet në ndihmë Kosovës.

Në atë luftë të pabarabartë Amerika na bëri me shumë duar, dhe fizikisht Kosovën e shpëtoi nga shuarja. Unë dhe familja ime, më thotë Ali Tahir Aliu, një burrë fjalë pak e i guximshëm, lirisë së Kosovës i kemi dhënë mjaft për kohën. Fal organizimit të mirë, dhe përgatitjes për luftë, Llapi dhe Anamorava, nuk lejuam që të ndodhë Tivari dhe Srebërnica. Babai im Tahir Aliu,  ishte i veshur dhe kryente detyrat e UÇK-së, për lirinë.

Tek shqiptarët, rrëfen Aliu, kur babai është në luftë me dike, edhe familjarët atë e ndjekin, dhe janë luftëtarë të tij. Im vëlla Bashkim Aliu, i lindur me 2.01. 1983 në Bardhyl të Llapit. Ai në moshë fare të re (18 vjeç ) u radhit në radhët e UÇK-së. Bashkimi bashkë me prindërit, Mëmën, babain, vëllëzërit, motrat dhe xhaxhallarët dhe familjen e gjerë, qenë pjesëmarrës të drejtpërdrejtë të Luftës për Liri të Kosovës. Ata kontribuan shumë në bartjen e ushqimeve, armatimit, dhe në ndihmë të plagosurve.

Ne jemi fqinjë me serbët, më thotë Aliu Aliu, një biznesmen i sukseshëm në Dortmund të Gjermanisë, dhe aktualisht, Kryeministër i Republikës së Çamërisë, i cili në kohën më të vështirë, Luftën e Kosovës për liri e pavarësi e ndihmoi me 3o mijë marka gjermane. Ne shprehet Aliu, në kohë paqe fqinjëve serbë u kemi dhënë bukë, kur kanë qenë në nevojë. Mirëpo, në çastin kur serbët mësyjnë tokat tona ne ia japim plumbin në lule të ballit.

Toka e gjyshit dhe e stërgjyshit, nuk jepet dhe as nuk falet! Kosova ka një shekull që nuk bën gjumë. Lotët s´kam dëshirë t´i m´i shohin prindërit, vëllëzërit, motrat, miqtë, shprehet Aliu Aliu. Para nënës e babait, nuk kam të drejtë të qajë!..Z. Atdhe, Kosovën e kam zemër, e kam shpirt, e kam xhan! Kosova për mua është kuptimi i jetës sime!..Ora e madhe e lirisë nuk bie për çdo ditë më thotë Bashkim Aliu një patriot i dëshmuar, dhe djali i veteranit të Luftës Çlirimtare të Kosovës, Tahir Aliut.

Bashkimi më thotë, xhaxhi Atdhe, kam lexuar diku, se s´ka duar ma të bukura s´e duart që i thyejnë prangat dhe popullit ia sjellin lirinë. Unë në UÇK-ë kam hyrë me gjithë shpirt. Kam marrë pjesë ( djalosh i ri ) ende pa i mëshu brisk fytyrës. Unë kam  marr pjesë në Luftën e UÇPBM-së, në fshatrat e Bujanocit, dhe të maleve të Tërnocit. Nuk ka patur gëzim ma të madh s´e kur kam veshur uniformën e UÇK-së, dhe kur i fillova ushtrimet ushtarake në fshat, tek Lagja e Spahijave.

Kosova për gjithsecilin ka qenë një mësim lirie. Në Shkollën e lirisë, në fshat,  shpejt  u aftësuam në përdorimin e armëve, në dhënien e ndihmës së parë, në vëzhgimin e terenit, tërheqjen e të plagosurve, dhe furnizimin me ushqim të refugjatëve. Njësiti ynë „LLapi“, nën drejtimin e komandant Arbrit, bënim vëzhgmin e terrenit. Grupi ynë përbëhej nga Bashkim Aliu, Rrahman Rashiti, Driton Hoti, Faton Hoti, Albert Gashi, Arben Visoka, dhe Faruku, një luftëtarë i yni nga Shkupi. Në shtëpinë tonë rrëfen Bashkimi, aso kohe ishte një pjesë e Shtabit të UÇK-së, dhe familja e Komandant Lekës. Xhaxhi Atdhe, në luftë shumë ka rëndësi, guximi, shkathtsia, dhe njohja e terrenit. Falë këtyre elemnteve, dhe Luftës së UÇK-së, ne fituam mbi armikun. Bashkim Aliu aktualisht jeton dhe punon në Dortmund të Gjermanisë. Bashkimi është komunikativ, dhe shqiptar i devotshëm. Stuhitë e jetës nuk na kanë shkundulluar aq sa po thasheshemnohet. Kosova është shpirti im. Unë jam i bimur në Kosovë. Do punoj edhe ca , dhe do kthehem, aty ku më ka përkundur mëma! Lavdi të rënëve!

Atdhe Geci – Dortmund, 2019

Kalorësi i Jerinës – Fragment romani nga GANI MEHMETAJ

Në ëndërr m’u diftue Jerina. E bukur, e brishtë, flurore, me hire tunduese që të linin pa mend. Ajo më grishte me zë përdëllues e urdhërues njëkohësisht. E ndieja veten në trans. Kapërcenim maja e shkrepa, fluturoja pas saj pa flatra. Sa më shumë i afrohesha, aq më shumë më largohej. Dikur u zhduk në tisin e hollë të mjegullës sipër kështjellës. Më mbërtheu pikëllimi. Desha ta grishja në mjegullën që dendësohej, por zëri nuk më dilte. Mbeta gojëhapur. Një shije e athët më pështillej nëpër gojë e buzë. U zgjova trembshëm, shikova anash se mos e pikasja dritaren e ngushtë nga doli vajza e bukur e ëndrrës që m’u diftue. Isha edhe më i dëshpëruar që ajo ishte ëndërr.
– Ju kalorësit të gjithë të njëjtë jeni, -nuk e dija nëse ma kishte thënë në ëndërr derisa fluturonim sipër shkrepave, ose e kisha nga goja e kalorësve vendës dje pasdite. Ajo, më thanë, e la këtë botë nga pikëllimi për të fejuarin kalorës, që nuk iu kthye, ndërsa i kishte premtuar.
Kështjella ku e bëra natën e mbante emrin e saj. Nga këtu u nis në luftë Desarati, i fejuari me kohortën e kalorësve. Legjenda që e dëgjova thoshte se Jerina e bukur e priti kalorësin shtatë vjet, por ai nuk erdhi, as nuk i dërgoi fjalë. Dhe një ditë ajo e humbi durimin, u zhduk, apo shkoi pas kalorësit për të cilin hamendësohej se u vra në Daki. Disa mendonin se ajo e mori malin nga dëshpërimi. Askush nuk e dinte fatin e saj, sikurse nuk e dinin fatin e Desaratit e kalorësve të tij. Ishin treqind kalorës. Nga pikëllimi Jerina u shndërrua në lule. Për kalorësin Desarat u tha se një ditë u ngrit nga të vdekurit, u bë hyjni a gjysmë hyjni, nuk e përcaktonin dot, që t’i mbronte kalorësit e vetmuar nga Iliria deri në Daci e më tute në Skithi. Ai vigjilonte natë e ditë mbi ta.
Pas ëndrrës që ma prishi gjumin mu kujtua se brodhëm shtatë ditë nëpër male e kreshta në kërkim të një grupi dezertorësh sorbianë të shpartalluar. Sa kalonim një kreshtë, na thoshin se i kanë parë në kreshtën tjetër. U dërmuam nga kalërimi. Kuajt mezi ecnin në një terren të vështirë. Natën e bëmë nëpër shpella e prapa lisave, ditën kalëronim nëpër dhiare të rrëpinjta, por cubat e huaj nuk i ndeshëm, as gjurmë të tyre nuk pamë. U kthyem në kështjellën e parë më të afërme, në Kështjellën e Jerinës. Kalorësit që ishin me mua ende flinin: Skerdilaidi me gjumë të rëndë gërhiste, Doriani mbllaçiste, Konstantini e Glauku flinin përmbys me frymëmarrje të zëshme, Dimali bisedonte me dikë jerm, gjithnjë duke iu hakërryer, të tjerët nuk i shihja nga këndi im.
Më vërshuan pyetjet kryeneçe që nxirrnin krye njëra pas tjetrës: Është kjo jeta që e kam kërkuar? Jam i kënaqur me të, apo kam pritur ndryshe? Sikur ta nisje nga e para, ku do t’ia nisje?
Kronistët e moçëm shkruanin se asnjëherë nuk të del ashtu si e pret. Ngjarjet janë të paparashikuara, njerëzit të çuditshëm, kurse fati mbase është paracaktuar më parë. Gjërat përsëriteshin, por asnjëherë në të njëjtën mënyrë. Vetëm kur i raportoja komandantit, gjithnjë më duhej të paraqitesha nga e para: Unë, Daors Daidiani, nga korpusi i dytë i kalorësisë. Edhe raportet e shkurtra që i dërgoja më vonë në qytet me këtë paraqitje në krye të pergamenës i nisja. Karrierën ushtarake e fillova me entuziazëm, isha i etshëm për famë e aventura, isha i gatshëm ta sfidoja veten në kufijtë e durimit njerëzor, sepse që nga dita e parë e marshimeve kontinentale ajo kërkohej nga ushtari e kalorësi, dy epitete për të cilat na thoshin se duhej t’i meritonim. Në jetën tonë prej ushtaraku jeta e vdekja bashkëjetonin.
-Po e humbe durimin, je i mbaruar, – më thoshte komandanti, kur më shihte të lodhur pas betejës.
– Nëse nuk vret, të vrasin!
Këto dy këshilla na ndiqnin kudo. Më vonë të njëjtat fjalë ua thosha ushtarëve që i udhëhiqja drejt vdekjes, gjithnjë me shpresën se armiku do të vdiste e jo ne. Frika nga vdekja na bënte më të vëmendshëm, më të etshëm për jetë, por na shndërronte në ushtarë mizorë. Duhej të vrisnim që të mos na vrisnin.
Pas mëngjesit e përshëndetjes me komandantin e Kështjellës së Jerinës, Justinin, u kthyem në kazermën tonë, tri orë kalërim nga këtu. Raporti që i dhashë komandantit tim ishte i shkurtër dhe i thatë:
– Cubat nuk i hasëm askund. Nuk lamë vend pa i kërkuar. Ata firuan si retë.
Më pa i habitur, por nuk më tha asgjë. Hoqëm parzmoret e përkrenaret, shkundëm pluhurin nga flokët e trupi i mpirë. Të tjerët na shihnin me kërshëri, por nuk nxitonin të na pyesnin. Ishim dymbëdhjetë kalorës të shkalafitur. Pas darkës, e rrëfimeve për bëmat tona, mezi prisnim të harroheshim në gjumë.
Jerina nuk më doli më në ëndrra, rrallë e kujtoja fatin e saj edhe në zhgjëndërr, por kalorësin e saj, që u bë hyu ynë mbrojtës e thërrisja sa herë zihesha ngushtë. Për të thuhej se endej në Dardani e Iliri, kaptonte rrafshnaltat në Daci e Traki. Edhe ata i bënin blatime hyut tonë, por me një emër tjetër. Më shtrëngonte diçka në kraharor, kur e kujtoja fundin e tij tragjik, vrasjen në pritë, vdekjen e treqind kalorësve dhe bredhjen vetmitare si hije me kalin e trembur nëpër natën e trazuar. Ai vuante që nuk i shpëtoi të treqind kalorësit, vuante edhe që nuk e mbajti fjalën se do t’i kthehej Jerinës.

Nga romani “Kalorësit e Dardanisë”

GRUEJA SHQIPTARE – Poezi nga VINÇENS PRENNUSHI

 

Ka ra rrezja nder bajama!
T’ bin e vet kshtu e pvetë e ama:
– Ç’ke, moj bi, qi kjan e fshan?
Kjan e fshan, e vetllat vran? –
– Kjava shum, mori lum nana,
Tuj qindisë e m’ ra gjylpana;
M’ ra gjylpana nen balkue,
E jam ulë tash me e kerkue. –
– Po çka kje qi lodt t’ i xori?

Ku kje dhima, a ku kje zori?
A por, drue, mos m’je harlisë,
Qysh se kjan – o tuj qindisë.
Pasha nanen nuk mund t’ bari,
Qi të me ndezet bija zhari!
Do t’ a dije e zeza nanë,
Pse ti vetllat shpesh m’ i vranë;

Pse c’ kah mot, moj, buza s’ t’ qeshet
E n’ argtime zemra s’ t’ ndeshet. –
– Nuk a’ gja, moj nanë s’ a’ gja;
Por po t’ tham, se as kot s’ jam vra:
Dicka vlon n’ ket çerdhe zanash;
Vlon dashtni, si n’bija nanash!
Nane, dashtnija m’ ka molisë,
Prandej kjaj – o tuj qindisë! –
– T’u thafët goja, bi, ç’ po thue?

A kaq shpejt ti m’ je terbue?
Po shikjo, moj bi kercuna,
Se, po bana ‘i herë e t’ xuna,
Bana e t’ pava tuj m’ dalë n’ derë,
Nuk m’ ke pshtim, jo metsha e mjerë! –
– Jam shqyptare e bi shqyptari,
E ato fjalë, nanë, s’ mund i bari:

S’ ke me m’ pa, jo, tuj dalë n’ derë,
Si kujton, pse m’ ke per nderë;
As, moj nanë, nuk jam harlisë
Veç pse kjaj – o tuj qindisë,
E shka n’ zemer m’ ka pengue,
Asht gja e dejë, o nanë, per mue. –
Fillon nana tash me u vra:
Diçka nakel së mjerës i asht ba;

Don me çilë të ngriten gojë;
Por dro e mjera mos t’ gabojë:
– Fol, moj bi, mos m’ len nder grepa,
Mos më mshef gja, moj, se do djepa
I kam luejtë der tash e m’ ke
Dhelpen t’ vjeter: Ty sot be
T’ paça lshue, tash me m’ diftue,

Se pse zemra peshë t’asht çue. –
– Nanë, dashtnija m’ ka molisë,
Prandej kjaj – o tuj qindisë. –
Bindej nana, gja s’kuptote,
Por, te miren kah i a dote
Muer me t’ amel e i tha e mjera:

– Mori bi, moj si prendvera,
Pash njat diell e pash njat hanë,
Pash njat Zot, qi kthiell e vranë,
M’ difto sot, ç’ sokol ke xanë? –
– Ç’ farë sokolit thue, moj nanë?
T’ thaçë, moj, t’ thaçë se s’ m’ a ban ndera,
S’ m’ a ban shpija, as s’ m’ a ban dera

Me luejtë mendsh, moj nanë, mas kuej:
S’ i kam dhanë, jo, fjalë kurrkuej.
E po t’ tham: Se n’ t’ endun t’ motit,
Po t’ tham, po, me besë të Zotit,
Ty due fjalët me t’ i ndigiue,
As s’ kam mend me t’ u largue.

Zemren dysh un s’ mund e daj:
M’ len t’ qindisi, m’ len të kjaj! –
U ngri nana, lodt i pshtuen;
Para s’ bis fort syt i u xuen.
Kaluen dit e kaluen net,
Vajza ma me gojë s’ po flet:

Me gojë s’ flet edhe na a’ smue,
Rat e mjera a’ tuj lingue:
Lingon keq n’ at shtroje deket
E shpesh paket edhe meket.
Ftyra e sajë porsi flok bore;
Mndash, gjylpanë s’ i hjekë prej dore;

Por punon e tuj punue,
Shef pelhuren se a’ marue:
I lshon syt mi te me mall
Edhe e puthë e e ven në ball.
Nana vajzen tuj dihatë
Shpesh e ndien e: – Mori e ngratë,
A njimend s’don me m’ diftue,
Se pse zemra peshë t’ asht çue? –

– Nanë, dashtnija m’ ka molisë;
Kjava mjaft-o tuj qindisë!
Kjava mjaft… – Ma desht t’ligjrojë,
Por i u kput ksajë fjala n’ gojë.
Si fjalë tjera nuk mund të xori,
Mndash, gjylpanë prap n’ dorë i mori;
Por dy duerët, porsi florini,

Mi pelhurë deka i a ngrini.
– Kuku nana kjan me lot,
Se ç’ me gjet mue t’meren sot!
Se ç’ e gjet të zezen nanë
Nen ket diell e nen ket hanë! –
Merr pelhuren, qi pat enë
Bija e sajë; kishte pasë kenë
Kuq e zi e m’ te qindisë
Gjet dashtnin qi e kisht’ molisë.

N’ krye t’ flamurit kisht’ punue,
Per rreth shqypje, m’ dorë prarue,
Fjalët e hershme, fjalët e të Parve:
Se Shqypnia asht e Shqyptarve;
E nder skaje fjalët “liri”.
Merr nanë-shkreta e pshtiell at bi,
Qi, pa njofët tjeter dashtni,
Ishte shkri veç per Shqypni.

Eni bija, zana malit,
Ju qi kjani n’ dekë t’ njij djalit,
E, permysë mi ket bujare,
N’ te nderoni bin shqyptare;
E tuj puthë e mall e vajë
Njat flamur, qi dora e sajë
Diejti aq bukur me qindisë,
Pse dashtnija e kisht’ molisë;
Lidhniu tok: Per herë dashtnija
Per vend t’ uej t’ u jet stolija;

Pe, po kje qi, si kjo bi,
Rriten vashat në Shqypni,
N’ vend do të shkojë-o fjala e t’ Parve,
Se Shqypnia asht e Shqyptarve.
Lidhniu tok, si bajshin motit
Ato bijat e Kastriotit,
E broh’ritni n’ gzim e n’ vajë:
Rrnoftë Shqypnija e flam’ri i sajë

IMZOT VINÇENS PRENNUSHI – IPESHKËV, POET, MARTIR (4 shtator 1885 – 19 mars 1949)

Nuk është e lehtë ta përmbledhësh me pak rreshta jetën aq të pasur të imzot Vinçenc Prennushit. Lindi në Shkodër më 4 shtator 1885. U Pagëzua me emrin Kolë, së shpejti ndjeu thirrjen e Zotit për jetën rregulltare. Hyr në kuvendin françeskan të vendlindjes më 1900; u shugurua meshtar në Tirol të Austrisë, ku kryente studimet, duke e ndërruar emrin në Vinçenc.

Nisi të botonte rreth 1909-1910-tës. Më 1911 botoi “Kangë popullore gegnishte”; më 1918 fletëpalosjen liturgjike “Fjala e Zotit”; “Java e Madhe”, libër feje, për javën para Pashkëve. më pas dramat “E trathuemja” e “Prej robnie në liri”; studimin “Nder lamije të demokracisë së vërtetë” (1922). Kryeveprën poetike “Gjeth e Lule” e botoi më 1924, për të vijuar me veprat agjiografike “Shën Françesku i Asizit” dhe “Jeta e Shna Ndout prej Padue” (1913) ; “N’Agape”, vjershë (1926); “Vorri i fratit”, 1717-1918. Dy fjalë mbi jetën e A. Anton Soranit, dëshmitar feje françeskan (1918);

Ndër përkthimet e imzot Vinçenc Prennushit kujtojmë: “Quo Vadis” të novelistit polak, Henryk Sienkiewiz; “Burgjet e mia” të italianit Silvio Pellico, poemën “Dreizehnlinden” të gjermanit Friedrich Wilhelm Weber, nga e cila “Hylli i Dritës” u botuan te vetëm tri këngë. Këtu këputet veprimtaria e mbyllet, për të përfunduar kush e di se ku, arkivi i tij jashtëzakonisht i pasur.

Imzot Vinçenc Prennushi, njihet si këngëtar i ëmbëlsisë dhe i trishtimit. Ndër poezitë e tij, kumbon një jehonë e këndshme dhe një ushtimë e trishtë, ashtu siç këndon atdheun me bukuritë e tij, po kështu edhe kur vargëton misteret e besimit. Në poezinë e Prennushit, bota lëndore vështrohet si një ndër arsyet e shkatërrimit të njeriut, për shkak të paaftësisë për t’u vetëpërmbajtur dhe të lakmive të pangopura vetjake.
Shkruan At Justin Rrota: “E n’atë mënyrë qi At Fishta mund të thirret për kah trajta e gjuhës poeti i Gegnìs, pse dijti me i a vjedhë popullit të malit e të fushës bukurìt mà të pikaturat e të shprehunit, kështu Prennushi mund të mbahet si poeti i qytetit të vet, mbassi gjithshka gjeti të hijshëm në fjalë e në frazeologji të këtij dialekti e mblodhi si bleta dhe e vendoi me shije të madhe ndër shkrimet e veta”.

Më 1947 imzot Vinçenc Prennushi u arrestua nga komunistët në Tiranë e më pas u nis për në Burgun e Durrësit, ku edhe vdiq më 19 mars 1949 në një natë të errët e të acartë, duke kërkuar “më shumë dritë e duke mbrojtur deri në frymën e fundit, vlerat, idealet e bindjet e veta. Shkruan mes tjerash Arshi Pipa, që ia mbylli sytë e vdekur “…asht vështirë me pranue se gjithçka mbaron me trupin, kur vërejmë qysh njerëzit vdesin për ideale”.

Procesi i beatifikimit të imzot Vinçenc Prennushit dhe 39 martirëve të tjerë shqiptarë, që tashmë gjenden në Kongregatën përkatëse të Selisë së Shenjtë për Çështjen e Shenjtorëve, ka filluar më 9 nëntor të vitit 2002 në Kishën katedrale të Shkodrës, në pranin e kardinalit Sepe, aso kohe prefekt i Kongregatës së Vatikanit për Ungjillëzimin e Popujve.
*******
Më 19 mars përkujtojmë vdekjen e ipeshkvit shembullor imzot Vinçenc Prennushit, kryeipeshkëv i dioqezës së Durrësit. (4 SHTATOR 1885 – 19 MARS 1949)
“..E ngarkuan me bajtë trungje prej rrugës posht e te kodrina ku gjindëj burgu. Si Krishti n’Udhën e Kalvarit u përpoq tri herë me radhë, por u rrëzue të trija herët pa shprehë ankim.”
Prof. Arshi Pipa

Ka le në Shkodër me 4 shtator 1885, nga prindët Gjon e Drande Prennushi dhe asht pagëzue me emnin Kolë. Mësimet e para i mori në vendlindje, ndërsa, në seminarin e Troshanit iu kushtue Urdhnit françeskan. Mësimet e larta i përfundoi në Tirol të Austrisë. Asht shugurue meshtar me datën 25 mars 1908, dhe si françeskan merr emnin At Vinçenc Prennushi O.F.M.

Asht i formuem jo vetëm nga ana fetare, atdhetare dhe kulturore, por radhitët ndër letrarët ma në za të Rilindjës sonë. Shkruan në revistën “Hylli i Dritës”,”Lajmtari i Zemrës së Krishtit”, “Zani i Shna Ndout” dhe ka vlera të posaçme për artikujt e shkruem në gazetën “Ora e Maleve”, mbasi, aty, Ai shfaqë edhe pikëpamjet e veta atdhetare, politike dhe demokratike. Ban pjesë në veprimët e vazhdueshme të klerit për pavarësinë dhe, si i tillë, me rastin e ngritjës së Flamurit në Kalanë “Rozafat” në Shkodër, me 14 mars 1914, mban fjalimin kryesor ku spikat oratoria e At Vinçencit.
Në librin “Ndër lamijet e demokracisë së vërtetë”, At Vinçenci, jep mendime të sakta për një shtet të andrruem demokratik të tipit Përendimor, mendime që mbetën të gjalla edhe për kohën e sotme. Fusha e përkthimëve asht ndër ma të dashtunat për té, mbasi “Fabiola” dhe “Quo vadis?”, janë kenë si oficet e klerikëve ndër familjet shkodrane. Libri “Gjeth e lule” mbetët ndër veprat e letrarit të nivelëve të larta, mbasi ashtu ishte edhe pena e tij.

At Vinçenci asht kenë Provinçial i Françeskanëve në vitin 1928. Koha e shërbimit si drejtor’i Kolegjit Françeskan dhe si Provinçial, ka provue mendimin se ai dinte me drejtue, prandej në vitin 1936, At Vinçenci, shugurohet Ipeshkëv i Sapës (Dioçezi i Zadrimës). Në vitin 1940, Ai emnohet Argjipeshkëv i Dioçezit të Durrësit. Kur asht Metropolitan i Durresit asht edhe koha kur kryeqyteti i Shqipnisë, Tirana, përfshihej në Dioçezin e Durrësit (ashtu si sot), pra, vetvetiu qendra kryesore e Shqipnisë kalonte nën drejtimin e Imzot Vinçenc

Prennushit. Asht e vërtetë se aso kohe ai ka përkrah tij edhe Imzot Luigj Bumçin, një ndër përsonalitetët ma të njohtuna të Klerit Katolik edhe si politikan, që ka lanë emnin e vet të paharruem në çastët ma delikate të fateve të Shqipnisë. Atë kohë në Tiranë nuk duhet harrue se ishte edhe Don Lazër Shantoja, At Pjetër Meshkalla dhe Don Shtjefën Kurti, përsonalitete që kanë lanë në kujtesën e qytetarëve të Tiranes, një “epokë”, ku spikatën me punën e tyne këta kolosë të atdhetarizmës.

Fatkeqësisht gjendja e keqe shëndetësore e Bumçit, ndoshta, randoi punën e Imzot Prennushit, por fatmirësisht Imzot Prennushi jo vetëm kreu me ndër detyrën e klerikut të divoçëm, por edhe nuk i la kurgja mangut Imzot Bumçit edhe në fushën politike, pikërisht, në fazën ma delikate të historisë përballë pushtimit fashist italian, atij gjerman dhe së fundit, atij sllavo -komunist jugosllav e rus, të vitit 1944.

Asht e vërtetë se Jakomoni i dha një dekoratë Vinçenc Prennushit, po kurrë nuk asht shkrue çfarë ka thanë Jakomoni, për françeskanët e Shqipnisë dhe për shkollat e tyne; kurrë nuk asht botue teksti i plotë i kujtimeve të Kontit Çiano, ku shprehët kjartë pritja që i ka ba Italisë Kleri Katolik dhe Katolikët e Shqipnisë. Pra, këtij Kleri dhe këtyne françeskanëve, i përkiste edhe Imzot Vinçenc Prennushi, i cili deklaron: “Kam marrë një medalje nderi për shka, nuk e dij – Lekë jo. Dekoratës nuk i dij as emnin”. (Dosja 1245 Arkivi i M.M.Tiranë). Kujtimet e Kontit Çiano as nuk kanë me u botue ndonjëherë, mbasi fatkeqësisht aty asht shkrue edhe se kush e priti mirë okupacionin fashist. Për telegramin e dërguem mbas okupacionit fashist shprehët kjartë bashkfirmuesi Imzot Frano Gjini, (atëherë Abat i Mirditës), në letrën origjinale të Tij:
“……..4. se nuk ia kam dhanë kurr aderimin tem okupacionit italian me përjashtim të nji telegrami dërgue mbas 22 ditësh nga okupacioni italian, bashkë me Kolegët të tjerë t’Episkopatit, i cili telegram nuk ka tjetër kuptim veç nji formalitet konvenience, të detyruem nga fataliteti historik të ngjarjeve të kohës të pregatituna prej tjerve; po si kanë veprue të gjithë përfaqsuesit e entëve civile, ushtarake e fetare të vendit tonë.” (Dosja 1302 Arkivi M.M.Tiranë).

Ndërsa, Imzot Prennushi deklaron: “Se shka përmban telegrami nuk me kujtohet, ai asht ba nga Metropoliti i Shkodrës.” (Dosja 1245, Arkivi M.M.Tiranë).

Si Imzot Prennushi, si Imzot Gjini, deklarojnë se, “na kemi firmue para një fakti të kryem dhe, jo, para okupacionit të Shqipnisë nga Italia.”.

“Nuk i kam ba fashizmit asnjë shërbim”, shënon Imzot

Prennushi, dhe i qëndron kësaj fjale deri në fund. Sigurisht, kjo qëndresë bazohej tek e vërteta, mbasi veprimet e tija diheshin.

Në vitin 1945 Enver Hoxha, i kërkon një takim Imzot Prennushit dhe ky e pranon. Në atë takim asht kenë prezent edhe Imzot Gaspër Thaçi. Rezultatin e atij takimi e kujtoj edhe unë….

Kur erdhi Enver Hoxha në Shkodër në vitin 1949, dhe mbajti një fjalim disa orësh në balkonin e pallatit të Prefekturës, ku i rrahu shpatullat “birit të denjë të kllasës puntore të Shkodrës”, “shokut të dashtun” Tuk Jakova, kujtoj si tashti që, kur foli për takimin e tij me Ipeshkvijtë, imitoi tue ferkue duert Imzot

Prennushin dhe shprehu si zakonisht, “konsideratën” e tij për Klerin Katolik si agjenturë e Vatikanit, mbasi aty i kishte ngecë sharra Enver Hoxhës, tek shkëputja nga Papa….

Me datën 19 maj 1947 Imzot Prennushi, arrestohët dhe si të tjerët fillon Kalvarin. Qëndrimi i tij në Hetuesi tregon karakterin burrnor që shihët edhe ndër ata pak dokumenta që ruhën. Imzot Prennushi asht i parapregatitun për rrugën që ka përpara. Ja, si shprehët për té At Gjolaj: “…..Letra që Imzot Frano Gjini, u ka dërgue Misjonëve të hueja i asht dorzue Imzot Prennushit, me ia dhanë atyne. Prezent ka kenë edhe Don Anton Muzaj e Don Shtjefën Kurti. Letra asht përpilue nga At Meshkalla. Arsyeja që e shkruen këte letër asht kenë mospritja e drejtuesve të Klerit nga ana e Enver Hoxhës. Mbasi Imzot Prennushi, e kishte dorzue këte letër erdhi në Shkodër, dhe na tha atyne pak vetëve që ishim në oborrin e Kuvendit të Gjuhadolit:
-Bijt’e mij, ishe tek përfaqsuesi i UNRRES, dhe i shpjegova shka asht tue u ba në Shqipni me Klerin dhe popullin Katolik. I tregova represionet dhe burgjet e mbushuna me né. I tregova se pasiguria shtohet përditë e ma shumë. Ai u përgjigj: -Ecelenza, i dijmë të gjitha shka ke thanë e, shka ké me thanë, bile, dijmë edhe ma shumë se ju, prandej, duhët të dini se kemi ba shka asht e mundun por nuk kemi shka bajmë ma. Ju jeni të përfunduem, se për 40 vjet komunizmi nuk do të hiqet prej Shqipnijet!
Unë ika.
Na që ndigjuem, i thamë: -Ti jé pesimist!
Imzot Prennushi, ashtu i ambël dhe i butë si ishte Ai, na tha: -Jo, nuk jam pesimist, por keni me pa, e ndoshta ma parë tek unë se shka do t’ju gjejnë ju. Ndoshta, asht premtue prej Zotit me e provue unë shumë shpejt”. Prej asaj ditë nuk e pashë ma. Ai me të vërtetë u martirizue.”

Kur, Imzot Prennushi pyetët për shkuemjen e tij në Misionin amerikan, ai përgjigjet: “Në Misionin amerikan kam shkue për kryeshndosh për Rusveltin….Në Tiranë, në një mbledhje të Klerit kemi diskutue për mbylljen e shkollave, të seminarëve dhe shoqnive fetare, si, dhe ndalesat e qeverisë për fenë. (Në janar 1946) Kemi paraqitë në qeveri një memorandum, me të cilin kërkonim të drejtat tona fetare. Nga një kopjo ia kam çue misionëve amerikane e franceze në Tiranë.” (Dosja1245).

Imzot Prennushi shpjegon për një takim me gjeneralin Hudgson, kur vizitoi Zyrën Famullitare, në Tiranë: “Hudgson ka ardhë me dy oficera. Unë nuk dij frengjisht po dinte Don Shtjefën Kurti. Kemi bisedue mbi çeshtje të përgjithshme, por me hollësi nuk më kujtohët se çfarë. Mbas disa ditësh i kam këthye vizitën unë me Don Shtjefnin, në Pallatin e Misionit anglez, ku me kujtohët se më ka pyet për flamurët që mbante populli në rrugët e qytetit, dhe më tha: -Ma mirë do të ishte kenë që të gjithë këto flamuj t’i bënin rrobe me veshë fukaratë!

Nuk u shpreh mirë për qeverinë, por u tregue i ftoftë.”(po në atë dosje).
Për vuejtjet dhe torturat e bame mbi Imzot Prennushin tregon Prof. Arshi Pipa ndërsa, kush ishte Imzot Vinçenci, tregojnë këto rreshta të deponuem në hetuesi prej tij me datën 4 shtator 1947:
“….Unë (Vinçenc Prennushi) i thojshe popullit kur kishe kontakte me té, dhe sidoemos me pjesën Katolike, se qeveria e sotme udhëhiqet nga komunistat të cilët né na luftojnë deri në zhdukje”.
Me datën 18 dhetor 1947, Gjykata Ushtarake e Durrësit e përberë nga: Kryetari, major Gjon Banushi, anëtarë, major Zhule Çiriako, kapiten Halim Ramohito dhe prokuror, kapiten Petrit Hakani, hapin gjyqin kundër të pandehurve:
1.Monsinjor Vinçenc Gjon Prennushi, datlindja 1885, Kryepeshkop i Durrësit, i biri i Gjonit dhe i Drandës, lindë në Shkodër.
2.Don Anton Lekë Zogaj, datlindja 1905, prift katolik, i biri i Lekës dhe i Marijës, lind në Kthellë të Mirditës.
3.Don Pal Martin Gjini, datlindja 1910, prift katolik në Jubë, i biri i Martinit e Terezës, lindë në Shkodër, arrestue me 19 maj 1947.
Vëndimi i gjykatës u dha me datën 20 dhetor 1947 si vijon:
1.Don Anton Zogaj, vjeç 42, me vdekje, me pushkatim.
2.Monsinjor Vinçenc Prennushi, vjeç 63, me 20 vjet burg.
3.Don Pal Gjini, vjeç 37, me 10 vjet burg, heqje lirie.
Vëndimi i Gjykatës së Durrësit përcillet për shqyrtim në Gjykatën e Naltë të Tiranës, bashkë me një relacion të prokurorit të Durrësit, i quejtun Sotir Qiriaqi (data, 1 dhetor 1947), në të cilin kam shkëputë një frazë, lexoni me kujdes:
“……Don Anton Zogaj pranon menjëherë sa thotë katoliku Gjon Vlashi se ka zhvilluar aktivitet të gjerë kundërshtar, sidoemos në pjesën katolike….Mbrend në Kishë ka bërë mbledhje me katolikun Gjon Vlashi e Palush Koka….”. (përforcimi i shkronjave në tekst asht i emi, autori).
Gjykata e Naltë Ushtarake Tiranë e përberë nga: Kryetar, major Niko Ceta, anëtarë, kapiten Nexhat Hyseni, kapiten II Mustafa Iljazi dhe sekretar, aspirant Thoma Rino, me datën 23 shkurt 1948, mbasi shqyrtoi çeshtjën e të pandehurve….”refuzon kërkesën e tyre”….

Arsyeja e refuzimit nuk ka nëvojë për koment, mbasi do të lexoni prap ma poshtë:
“…..Don Anton Zogaj dhe dy shokët e tij të akuzuar mohuan, njëkohësisht edhe pohimët e tyre në proçes-verbalët e hetuesisë në Sigurim, shoqëruar megjithse fjalë për fjalë janë të njëllojta dhe pa asnjë ndryshim me deponimet e të pandehurve….
Don Anton Zogaj thotë se unë kam ba një proçes-verbal dhe nuk e pranoj krejtësisht….por më kanë detyruar….
Janë kundërshtarë koshient të Pushtetit Popullor.
Vinçenc Prennushi deklaron se lufta ime ishte kundër komunistave e Partisë Komuniste, që të mos egzistonte, kur të formohej Pushteti që mendonim me zbarkimin e amerikanëve.” (Dosja 1245, po aty).
Prof. Arshi Pipa, në “In memoriam”, për Imzot Prennushin tregon: “Kur gjyqi ushtarak që u zhvillue në nji dhomë të burgut e dënoi me 20 vjet burgim të randë, fjala e tij e mbrojtjes qe: “Nuk i kam dashtë kujt të keqën. Jam mundue me ba mirë”.
Dosja mbyllët me Proçes-verbalin nr.103/1, datë 10 mars 1948, i mbajtun me datën 9 mars 1948, nr. 51/3 në Seksionin e Sigurimit Durrës:
“Don Anton Zogaj deklaroi dëshirën e fundit para ekzekutimit:
Nuk kam ba aq faj sa Qeverija të më dënojë, por kjo asht vullnesa e saj dhe i bindëm, dhe shtoi – ju lutëm që trupin tem t’ma çoni në Kishë, dhe teshat që kam në burg të mi marri kushrina. Mbasi bani Kryq u ekzekutua dhe u konstatua nga doktori se kishte vdekë.”
Prokurori Publik i qytetit të Durrësit
( Muharrem Rugia) d.v.
Data 9 mars 1948 në Durrës, më kujton datën tjetër në Shkodër, 11 mars 1948, ditën e pushkatimit të Prelatve të Klerit Katolik. Pra, vërehët deshira dhe pangopësia e komunistëve me gjak klerikësh ndër ato ditë në të gjithë Shqipninë.

Po cili nga këta tre klerikë u shpëtoi thonjve të Sigurimit të Shtetit?
Don Anton Zogaj u pushkatue me datën 9 mars 1948.
Imzot Vinçenc Prennushi vdiq në burgun e Durrësit me 19 mars 1949.
Don Pal Gjini “lirohët” i sëmurë nga burgu i Shkodrës, në vitin 1951 dhe vdes në shtëpi.
Kishe me thanë, se Dosja 1245 asht mbyllë formalisht me pushkatimin e Don Anton Zogaj, por me siguri ajo ka vazhdue me kenë e hapun deri me vdekjën e Don Pal Gjinit. Kur vdiq edhe MARTIRI i fundit, vetëm atëherë, ndoshta, nuk asht mendue ma për ata njerëz të pafajshëm nga katilët e Sigurimit komunist shqiptar, tham ndoshta, mbasi komunistët kanë pasë punë nganjëherë, e shpesh, mashumë me të vdekun se me të gjallë.
Kur pashë shprehjën e Imzot Vinçenc Prennushit: “Lufta ime ishte kundër komunistave dhe Partisë Komuniste, që të mos egzistonte..”, mu kujtue Imzot Ernesto Çoba, i cili thotë edhe ai mbas 20 vjetësh: “Jam kenë gjithmonë kundër komunizmit, as nuk kam dashtë me ia ndigjue zanin, kam punue me shpirt me e zhdukë dhe do të vazhdoj me kenë kundër, deri në vdekje….” (Dosja Monsinjor Ernesto Çoba me grupin.). Edhe Imzot Çoba, dha shpirt ndër birucat e Sigurimit të Tiranës.
Tue lexue kujtimet e Imzot Vinçenc Prennushit, në revistën “Zani i Shna Ndout”, kallnuer 1930, me titull “Nji e stigmatizueme e ditve tona”, u ndalova një çast në takimin që Imzot Prennushi kishte pasë me TERESA NEUMANN, në Bavari të Gjermanisë, e cila i kishte thanë:
“Do të keshë nji aksident rrugor,
Do të bahësh Ipeshkëv dhe,
Mbas 13 vjetësh të Ipeshkvisë do të vdesësh MARTIR I FESË”.
Dhe, me të vërtetë, në atë prag pranvere, nësa lulja e Sh’Jozefit shpërthente gonxhët e saja në degët e çveshuna prej acarit të komunizmit, një za ndigjohej në atë errësinë, në të mekun: MEHR LICHT !”….