VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

CIA zbardh të tjera detaje nga gjyqi i agjentëve të saj në Tiranë, 8 persona në pushkatim, rivalët e Hoxhës dhe amerikanët në alarm nga Sigurimi i Shtetit

By | January 19, 2018

Komentet

Le Petit Parisien (Korrik, 1912): “Prishtina është e shqiptarëve” – Nga Aurenc Bebja*, Francë – 16 Shkurt 2018

“Le Petit Parisien” ka botuar, të enjten e 25 korrikut 1912, në faqen n°3, një shkrim mbi çlirimin e Prishtinës nga shqiptarët.

 

Aurenc Bebja, nëpërmjet faqes së tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, ka sjellë, për lexuesin shqiptar, rrëfimin e plotë të gazetës franceze :

 

Konstandinopojë, 24 korrik.

 

Thashethemet mbi ngjarjet serioze, që qarkullonin prej dy apo tre ditësh në Prishtinë, janë konfirmuar zyrtarisht.

 

Të dielën, garnizoni kapitulloi, qyteti ra në duart e shqiptarëve. Në mbrëmje, një ministër, i pyetur pas daljes nga këshilli, tha se ngjarja kishte ndodhur para formimit të kabinetit të ri i cili, pasi u prit mirë nga shqiptarët, mund të kishte qenë në gjendje, nëse do të gjendej në pushtet, që të parandalonte marrjen e qytetit.

 

Shqiptarët dhe oficerët kërkojnë shpërbërjen e Dhomës (Parlamentit), por qeveria shpreson t’i bindë që të kenë durim.

 

Ministri përgënjeshtron faktin se Azia e Vogël është kundra kabinetit.

 

 

“Gëzuar festën e 10 vjetorit të pavarësisë Kosovë, Prishtinë e shqiptari ! – Aurenc Bebja”

Ja si Hoxha sulmonte Hrushovin në takimet me koreanët, akuza BRSS se po mbronte armiqtë

Enver Hoxha më 1961 nuk i ndalte sulmet ndaj Bashkimit Sovjetik. Në një bisedë që ai ka zhvilluar me një delegacion kinez, shihet gjuha e ashpër e tij ndaj Hrushovit dhe BRSS. Madje Hoxha ka deklaruar hapur se Kina ka politika të njëjtë me Shqipërinë.

 

10 shkurt, 1961

Të dhënat e takimit mes Enver Hoxha e Pak Kum Çol

Enver Hoxha e Pak Kum Çol theksojnë solidaritetin e miqësinë mes Koresë së Veriut dhe Shqipërisë në Komitetin qendror të partisë së punës së Shqipërisë

Pjesëmarrës: Enver Hoxha, Hysni Kapo, Piro Bita dhe delegacioni i Partisë së Punës së Koresë, i drejtuar nga Pak Kum Çol.

Pas përshëndetjeve fjalën e merr shoku Enver.

Hoxha: Mirëserdhët shokë të dashur. Jemi të lumtur që ju kemi mes nesh në këto ditë historike për partinë dhe popullin tonë. Përfitoj nga rasti të shpreh falënderimet e ngrohta për popullin korean, komitetin qendror dhe veçanërisht shokun Kim Il Sum. Kam ca kohë që nuk e kam takuar dhe më ka marrë malli.

Pak Kum Çol: Kur delegacioni i partisë sonë u largua për në Shqipëri shoku Kim Il Sung na udhëzoi të përcillnim përshëndetjet më të ngrohta për partinë dhe shokun Enver. Shoku Kim Il Sum gjithashtu udhëzoi delegacionin të ndjekë me vëmendjen më të madhe zhvillimet e kongresit tuaj për të fituar sa më shumë eksperiencë, pasi është skalitur mirë në përpjekjen e gjatë dhe brutale kundër armiqve. Shoku Kim Il Sung gjithashtu na udhëzoi, anëtarët e delegacionit, të sjellim urimet e tij për partinë dhe për shokun Enver Hoxha për linjën korrekte që keni ruajtur.

Hoxha: Ju falënderojmë shumë për vlerësimin e partisë suaj. Partia dhe populli ynë kanë admirim të madh për popullin korean, dhe për shokun Kim Il Sung, dhe ju duan me gjithë zemër. Ne kemi mësuar shumë dhe vazhdojmë të mësojmë nga përpjekja juaj e patundur dhe qëndrimi heroik i partisë suaj, pasi kemi shumë të përbashkëta si në çështjet e brendshme dhe ato ndërkombëtare. Vendi juaj është në krye të luftës për mbrojtjen e socializmit dhe partia koreane i ka rezistuar të gjitha stuhive dhe vazhdon të dalë fitimtare duke ndërtuar me sukses socializmin. Populli dhe partia jonë janë të ndërgjegjshëm për progresin e madh që ka bërë populli korean me në krye partinë koreane. Dhe partia jonë ka njoftuar vazhdimisht popullin për sukseset e mëdha të arritura në vendin tuaj. Ne kujtojmë me krenari vizitën e shokut të dashur Kim Il Sung në Shqipëri, dhe njerëzit ende vazhdojnë të flasin për të në uzina, fabrika, shkolla e kooperativa. Ata flasin për takimet me Kim Il Sung dhe i konsiderojnë si ngjarje të mëdha miqësie mes dy partive dhe popujve tanë. Ditët e fundit në shtypin tonë është publikuar letra e një të riu korean për nënën e tij shqiptare. I riu i shprehte nënës së tij shqiptare ndjenjat më të thella të dashurisë, frymës internacionale dhe lidhjet vëllazërore që ekzistojnë mes dy popujve tanë. I riu korean i tregonte nënës për historinë e jetës së tij. Gjatë luftës çlirimtare djemtë e nënës shqiptare ishin vrarë. Por ajo dërgoi kostumin e një prej djemve të saj të vrarë, si ndihmë për popullin korean, të cilët po luftonin kundër pushtuesve amerikanë. Kostumi i saj iu dha një djali jetim korean, prindërit e të cilit ishin vrarë gjatë luftës, prandaj dhe djali e konsideron veten shqiptar. Personalisht unë vazhdoj të kujtoj me dashuri e nostalgji kohën e shkurtër që kalova në Kore, dhe dashurinë e komunistëve koreanë për partinë tonë. Unë mbaj mend dhe vendet e betejave tuaja heroike, qytetet e reja dhe rindërtimin e fabrikave të shkatërruara nga lufta. Kur të kem fatin të kthehem në Kore, jam i sigurt se ajo do të ketë ndryshuar shumë pas fundit të luftës kundër imperialistëve amerikanë. Kur ne vizituam kooperativën “Miqësia Shqipëri-Kore” mbaj mend drejtuesin e saj që ishte një veteran i luftës, që kishte gjoksin plot me medalje.

Marrëdhëniet

Le të ngremë një dolli të dashur shokë për miqësinë e madhe mes nesh, për popullin mik e vëlla korean, për partinë tuaj heroike dhe për shokun e dashur Kim Il Sung. Tani vetëm dy ditë na ndajnë nga kongresi ynë. Gjatë gjithë kohës që prej kongresit të 3-të partia jonë ka luftuar kundër vështirësive me të cilat jemi përballur. Gjithsesi ne vijmë në kongresin e ri me rezultate të kënaqshme, ose më mirë të themi, me planin e realizuar. Sigurisht që në punën tonë kemi bërë dhe gabime, por sapo i kemi dalluar ne i kemi eliminuar. E rëndësishme është që partia nuk ka bërë gabime që të pengojnë ndërtimin e socializmit në vendin tonë, dhe kjo ka ardhur nga fakti që ka ndjekur përherë rrugën e marksizëm-leninizmit. Rruga që ka ndjekur partia jonë e ka forcuar më shumë unitetin e saj dhe të masave, duke i edukuar me frymën internacionale proletare. Dashuria për Bashkimin Sovjetik dhe partinë e madhe të Leninit nuk do të shuhet kurrë. Kjo bashkë me asistencën ndërkombëtarë i ka dhënë popullit shqiptar suksese historike. Siç e dini partia jonë ka për detyrë mbrojtjen e pastërtisë së marksizëm-leninizmit. Në konferencën e 81 partive komuniste, me gjithë faktin se disa parti motra nuk ishin të kënaqura me qëndrimin për disa çështje, partia përmbushi detyrën e saj internacionale në interes të ruajtjes së unitetit në kampin socialist. Marksizëm-leninizmi na mëson të themi hapur opinionet tona dhe kërkojmë vetëm forcimin e unitetit të lëvizjes ndërkombëtare komuniste, sipas parimeve të marksizëm-leninizmit. Ne jemi një parti e vogël, por ishte detyra jonë të shprehnim opinionin në konferencën e Moskës. Ne dinim se pas kësaj do të kishte vështirësi, por i morëm parasysh ato dhe i pranuam sepse po mbronim marksizëm-leninizmin. Marksizëm-leninizmi na ka shpëtuar nga zinxhirët e robërisë dhe po na çon drejt socializmit, prandaj nëse shkelet ai dëmtohet jo vetëm populli shqiptar por e gjithë lëvizja komuniste internacionale. Por në konferencën e Moskës ne ishim krah për krah me partinë e Kinës, pesha e së cilës në lëvizjen ndërkombëtare komuniste është kolosale. Është e rëndësishme që shokët e partive komuniste kineze, vietnameze, koreane, indoneziane dhe shokë të tjerë të partive të vogla të shprehin opinionin e tyre. Sigurisht që shokët sovjetikë nuk ishin të kënaqur, por opinioni ynë është se ata nuk kanë të drejtë. Ata po ndjekin një linjë të gabuar, veçanërisht në qëndrimin ndaj nesh. Ne nuk do të ndryshojmë qëndrimin tonë ndaj BRSS dhe partisë sovjetike. Ne i kemi dashur dhe do vazhdojmë t’i duam e t’i mbrojmë, por gjithashtu duhet të zgjidhim mosmarrëveshjet tona sipas kursit të drejtë komunist. Partia jonë ka mësuar shumë nga partia juaj për aplikimin e vendosur të marksizëm-leninizmit dhe përforcimin e partisë. Përpjekjet e partisë suaj për ruajtjen e pastërtisë marksiste-leniniste kundër elementëve revizionistë e oportunistë, ka forcuar partinë tuaj heroike.

Akuza ndaj Hrushovit

Problemi është se shoku Hrushov nuk e pëlqen kursin e ndjekur nga partia jonë. Ai ka marrë nën mbrojtjen e tij elementët armiq, dhe ne nuk do të lejojmë veprime të tilla. Ne ia thamë hapur këtë atij dhe shokëve të tjerë por ata nuk e pëlqyen qëndrimin e partisë sonë. Kjo nuk ka shumë rëndësi sepse kursi i partisë u aprovua nga masat, të cilat e panë që kjo është pozita korrekte marksiste-leniniste. Askush nuk përzihet në çështjet e brendshme të shokëve sovjetikë, por ata duan të përzihen në tonat dhe punojnë kundër partisë. Kur ata marrin masa kundër veprimeve tona ne nuk jemi ankuar. Shoku Hrushov nuk e pëlqen luftën që partia jonë po kryen kundër revizionistëve jugosllavë, të cilët janë armiq të betuar të internacionalizimit komunist dhe prej 20 vjetësh po luftojnë për të mundur partinë tonë. Prandaj ne nuk mund të bëjmë gjë tjetër përveçse të kundërshtojmë qëndrimin sovjetik mbi çështjen. Për më tepër, partia jonë nuk mund të pranojë qëndrimin e Hrushov në Konferencën e Bukureshtit në lidhje me partinë kineze. Ai iu drejtua shokëve kinezë të kongresit me fjalët “ne mund të vazhdojmë edhe pa ju”. Nëse do të kishte dashur të kritikonte për diçka partinë kineze ai mund ta kishte bërë në mënyrë më miqësore ose duke ndjekur procedurat e njohura organizative. Prandaj partia jonë nuk është dakord me rrugën e ndjekur nga partia sovjetike në konferencën e Bukureshtit dhe më vonë në konferencën e Moskës. Është natyrale që partitë komuniste të ndjekin një rrugë të unifikuar, bazuar në leksionet e marksizëm-leninizmit, si dhe mbi deklaratën e konferencës së Moskës në lidhje me çështjet e gjera ndërkombëtare. Por meqenëse i përkasim të njëjtit kamp politik ne duhet të shuajmë këndvështrimet e ndryshme dhe të ruajmë unitetin. Çështja e vizitës që shoku Hrushov donte bënte në Kore nuk ishte thjesht nga dëshira por shprehje e pozitës që Bashkimi Sovjetik mban mbi problemin, që është një nga problemet tona ndërkombëtare ku përfshihen të gjitha vendet e kampit komunist. Ne mendojmë se Hrushov duhet të kishte vizituar Korenë shumë kohë më parë për t’i treguar imperializmit amerikan se Koreja është e paprekshme sepse prapa saj qëndroni gjithë kampi socialist. Cila është atëherë arsyeja që Hrushov nuk e kishte vizituar Korenë deri tani? Unë mendoj se ai kishte frikë se nervozonte imperializmin amerikan, i cili kërcënon vazhdimisht vendin tuaj. Ne i kuptojmë korrektësisht arsye e nxitjes së bashkë-ekzistencës paqësore, por mendojmë se kjo duhet bërë duke i treguar imperializmit, veçanërisht atij amerikan, kufijtë që ne do të pranojmë. A mos jemi të detyruar të mos shprehim mendimin tonë para miqve, por t’i pëshpëritim ato nëpër cepa të errët? Jo! Marksizëm-leninizmi na mëson të flasim hapur! Populli dhe partia juaj heroike kanë shumë merita për linjën korrekte që ruajnë, prandaj duhet të marrim mbështetjen e padiskutueshme të Bashkimit Sovjetik. Ishit ju që mundët të parët imperializmit amerikan dhe regjimin kukull të Singman Ri në Korenë e Jugut. Populli i Koresë së Jugut po e sheh çdo ditë se nën udhëheqjen e partisë dhe shokut Kim Il Sung pjesa veriore e vendit po arrin suksese të njëpasnjëshme. Kjo ishte dhe arsyeja që njerëzit në jug u ngritën, sepse qeveria e tradhtarit Singman Ri ra me turp.

Çamëria dënohet me vdekje Nga Enkel DEMI

 

Duhet thënë që Shqipëria ende nuk e ka pranuar të heqë përdorimin e emrit “Çamëri” në tekset shkollore të historisë dhe gjeografisë. Por, ministri i Jashtëm, Ditmir Bushati dhe kryeministri Edi Rama e kanë marrë në konsideratë këtë alternativë që kënaq marrëzinë greke. Në të gjitha qasjet e tyre në publik, ata janë shprehur për “territore shqiptare” në Greqi dhe jo për Çamërinë, duke bërë një matje të opinionit. I vetmi politikan që vuri alarmin për këtë punë ishte Shpëtim Idrizi, i cili tha disa ditë më parë se ta harrojnë ata që duan të sajojnë një gjë të këtillë.

Meqë shqiptarët nuk shquhen për ndjenja të larta patriotike, veç kur luan Kombëtarja, është e mira të bëhet një shpjegim i thjeshtë. Të mos përdorësh emrin “Çamëri”, është të shuash një histori që vjen nga lashtësia. Krahina e ka marrë emrin nga lumi Thiam, i cili në të folmen e shqiptarëve bëhet “çam”. Në këtë krahinë, ku gjendet lumi Thiam (sot lumi Kalama) dhe lumi Akheron (sot lumi i Gliqisë ose lumi i Frarit) janë thurrur mitet e lashtësisë. Atje gjendet Orakulli i Dodonës (shih studimet e profesor Arsim Spahiut) që shihet si paraprirësi i Olimpit. Lumi Akheron është lumi që dërgon shpirtrat në ferr, ndërsa Homeri është lindur dhe rritur pikërisht në këtë krahinë të pellazgëve, ilirëve dhe shqiptarëve. Aty janë thurrur legjendat, përrallat, mitet, këngët dhe vallet.

Sipas Greqisë tani duhet t’u themi fëmijëve që vallja e Osman Takës është e territoreve shqiptare në Greqi. “Tumankuqja” e territoreve shqiptare në Greqi, suljotët janë të territoreve shqiptare në Greqi. Duhet t’u themi që Sami Frashëri në veprën e tij “Fjalor i përgjithshëm i historisë dhe gjeografisë”, botuar në Stamboll në vitin 1889, nuk foli për Thesprotinë/Çamërinë, por për territore shqiptare në Greqi. Hasan Tahsini nuk lindi në Ninat të Çamërisë, por në territore shqiptare në Shqipëri, meqë bashkë me Konispolin gjeneral Telini na e la në Shqipëri. Dhimitër Pasko, ose si e njohim Mitrush Kuteli është shkrimtar me rrënjë nga territoret shqiptare në Greqi, Koli Idromeno, arkitekti, piktori, fotografi i Shkodrës nuk duhet thënë që i ka rrënjët në Çamëri, sepse duhet shpjeguar që ashtu si Princesa Dora D’Istria ose Elena Gjika janë nga territoret shqiptare në Greqi.

I bie sikur nesër mos të themi Dibër e Madhe, por territor shqiptar në Maqedoni ose dje mos të thonim Dardani (Kosovë), por territor shqiptar në Jugosllavi.

E parashtruar kështu të del përpara një çmenduri e çartur, por që në Ballkan përherë mbin dhe merret seriozisht.

Edi Rama dhe Ditmir Bushati e kanë jetike ftesën e negociatave për në Bashkimin Europian për ekzistencën e tyre në pushtet. Si gjithë udhëheqësit shqiptarë të derisotëm që qeverisin keq e mos më keq, edhe ata kanë vetëm një rrugë shpëtimi, ta kërkojnë këtë të drejtë me të lypur. Meqë janë të pazotët të ndërtojnë një sistem të besueshëm demokratik, me rregulla të qarta të tregut të lirë, ata po kërkojnë të avisin me Europën republikën më kriminale të korrupsionit, trafikut të drogës, vrasjes dhe pasigurisë, duke vënë kujën e lypjes. Kaq ia kanë kuptuar dhe fqinjët tanë, grekë, të cilët ua kanë shtrënguar lakun në fyt, ndaj u kanë çelur derën gjithëfarësoj pazareve që për Shqipërinë nuk janë tradhëti, por eleminim kombëtar, ku skuadra e pushkatimit përbëhet nga vetë qeveria e Tiranës.

Sërish nga një letër e zotit Kotzias drejtuar Parlamentit grek mësojmë se Çështja Çame është hapur në tryezën e bisedimeve, por jo për ta zgjidhur, por për ta zhdukur nga faqja e dheut. Këta tanët nuk e kanë pranuar deri tani, por nuk është vështirë të thyhen, përderisa për këtë propozim të frikshëm nuk kanë thënë gjysëm fjale dhe kanë heshtur si hesht i vdekuri në varr, aty ku duan të groposin Çamërinë.

 

6 SHKURTI 1967 DHE SKENDERBEU – Nga Fritz RADOVANI

 

REVOLUCIONI KULTURAL DHE IDEOLOGJIK NË SHQIPNINË “ATEISTE” !

Gjithkjo heshtje sot në Shqipninë e Gjergj Kastriotit dhe Atdheun e Nanë Terezes!?

A thue e meritonte Shqipnia e Martirizueme nder shekuj një shkatrrim si ky !?..

 

15 SHKURT 1967: Mbas “Fjalimit Programatik” të 6 shkurtit të diktatorit Enver Hoxha, “Fletë-rrufetë” që bijtën si kërpurdhat mbushën qytetet e fshatrat e topituna e të frigueme per palc.

Të dielën e parë ato u vëndosën në dyertë e Kishave, asaj të Fretënve në Gjuhadol dhe në Kishën e Shën’Kollit në Rus. Kjo stuhi filloi edhe ndër qytete tjera, në Xhaminë e Durrësit, në Lezhë, Milot, Laç etj. Instituti i Naltë Pedagogjik i Shkodrës, ku strehohej si hije anadollaku i njohun Ramiz Alia, filloi mbledhjet e demaskimit të klerikëve nën lëvozhgën “Organizata të Frontit” me klerikët e parë të 1945: At Gegë Lumën, At Frano Kirin, At Mark Harapin S.J. e At Gjergj Vatën S.J. Kjo nuk ishte rastësi por ishte shfletimi i rregjistrave të parë të Ministrisë së Mbrendshme mbasi pikërisht me At Gegën u pat fillue edhe në vitin 1945, dhe vazhdoi me ata klerikë që kishin mbetë pa u zhdukë nga burgjet, intërrnimet e vuajtjet në kampet e shfarosjes. Me thirrjen e djegëjes së Kanunit Lekë Dukagjinit, rreshtohej per pushkatim edhe Don Frano Illija, i cili aso kohe po merrej me punimin dhe sistemimin e Kanunit të Skenderbeut… Edhe kjo thue ishte “rastësi”!?

Kudo kishte vetem FRIKË! Të gjithëve u dukej se errësina e natës asht ma e përshtatëshme për këtë punë, prandej, edhe dritat fikëshin herët. Fillonte ndër oxhakë tymi shllunga-shllunga në pikën e verës tue djegë revista, fotografi “me shokë reaksionarë”, korespondenca, dokumenta historike, “Lahutën e Malcisë”, libra e figure, etj. Secili mendonte vetëm mos me rrezikue jetën e vet dhe të fëmijëve që mund të lindin edhe mbas 10 vjetësh, se edhe atëherë, do t’i ndiqte “lufta e kllasave”.

Kudo FRIKË dhe vetem FRIKË! Të gjithë mendonin vetëm një gja: Me mëshefë!

Kjo luftë ka vazhdue pandërpremje ashtu si burgimet, interrnimet, pushkatimet apo shfarosjet e sa e sa përsonave e familjëve, që për 45 vjet nuk kanë kenë asnjëherë të lirë, si: Mark Temali, ishoficer; Prof. Guljelm Deda, Don Nikoll Mazrreku, Osman Kazazi apo Don Mikel Koliqi, që kur e kam pyetë se në cilat kampe ke kenë, më asht përgjegjë: “Nuk besoj se e dijnë edhe ata, që më kanë burgosë e interrnue!…” Këtu nuk po shkruej për familjet që e filluen martirizimin në vitin 1945, mbasi do të duhej një volum me ata që lindën, u martuen, u moshuen dhe vdiqën ndër kampe intërrnimi, apo me ata breza të tanë të sakrificës ku u ka kalue jeta pa mujtë me krijue as familje, si Frida Sadedini e sa si Ajo, me të cilët, komunistët vazhdojnë me kenë të pangopun …

Shkatrrimi i Kishës së Jezuitëve dhe i asaj të Zojës së Këshillit të Mirë tek Kalaja, i Katedralës, i kumbonarëve historike, plaçkitjet e tyne deri tek sahatat në çdo skaj të qytetit, tregojnë pikësynimin e komunistëve në Shkodër: “Të bëjmë qytetin si fshatin!”. Një piksynim i vjeter!

Këtij qëllimi do t’i shërbente edhe hudhja në erë me dinamit e Kishës monumentale të Vaut të Dejës, ku mendohej se asht kunorzue Heroi Kombëtar Gjergj Kastrioti-Skënderbeu. Ajo Kishë u shkatërrue nga kandidati i Komitetit Qendror të P.P.Sh., Fadil Ymeri, (me porosi nga naltë), po Fadilit, nuk i mungonte dëshira për shkatërrim e plaçkitje të veprave monumentale. Kjo u provue në Xhaminë e Parrucës ku inventarizuesit (plaçkitësit) paisën shtëpitë e tyne me qylymat e lampadarët e veprave të kultit. Edhe sot gjenë në shtëpitë e këtyne spijunëve aventurirë shalldane të marrun në Kishat e Shkodrës e qylymat e vjedhun nder Xhamija. Ky ishte një nga shpërblimet e Partisë për veglat e Sigurimit. Për servilin Angjelin Kumrija, (agjent që në vitin 1953, me klubin sportiv “Puna” të Shkodrës, rekrutue nga katili Hilmi Seiti), kur ka kontrollue me shokët e tij Argjipeshkvinë, i ndjeri Don Mark Hasi, ka thanë: “Atë që na ka ba atëditë Angjelin Kumrija, nuk na e ka ba as Sigurimi i Shtetit!”, se çfarë ka ba ai llom, me paturpsi, në dhomën e Imzot Çobës, kundrejt Ipeshkvit të nderuem besoj i kujtohët mirë edhe atje në gropë ku asht! …

Mbas mbylljes së Katedralës 100 e sa vjeçare të Shkodrës më 4 mars 1967, me shpejtësi u veprue për mbylljen e të gjitha Kishave e Xhamijave, kështu, më 19 mars 1967 nuk kishte asnjë Kishë të hapun në Shkodër. Çelsat e tyne me të vërtetë i mori “Organizata e Frontit” por, Komiteti i Partisë organizoi menjëherë komisionet e inventarizimëve (të plaçkitjeve) të objekteve të kultit. “Kryetar i Komisionit Përzgjedhjes Leteraturës Fetare Kishtare” u emnue agjenti Jup Kastrati, mbasi ia kishte marrë dorën me kohë hajnisë së veprave të klerikëve.

Kur “Fletë-rrufetë” mbulonin dyert e Kishave dhe veglat servile e hipokrite thërrisnin për zhdukjen e Fesë dhe të klerit, ndër sytë e popullit ngrihëshin monumente të Atyne Martirëve, vazhdë e pashterrëshme e gurrës së HEROJVE TË KISHËS KATOLIKE  si: At Pjetër Meshkalla, At Gegë Luma, At Frano Kiri, At Mark Harapi, Imzot Ernesto Çoba, Don Ndue Soku, Don Injac Gjoka, Don Marin Shkurti, Don Mikel Beltoja, Don Frano Illija, Don Mark Hasi, Don Nikoll Mazrreku, Don Ndoc Ndoja, Don Pjetër Gruda, Don Nikoll Gjini, At Filip Mazrreku etj.

Çdo fushatë politike shoqnohej me pasoja e planëve ekonomike. Mendohej vorfnimi i popullit në mënyrë të tejskajshme si e si me e mbajtë nën zgjedhë gjithmonë me ankthin e frikës dhe të urisë, që kishin pushtue çdo sofër. Nuk mendohej tjetër veç, me kafshatën e fundit në gojë; “kjo iku po, për darkë shka do të hamë!?”… Mendja tek grazhdi i rrin vetëm kafshës, vetëm, ky ishte pikësynimi i këtij “Revolucioni” makabër. Njerëzve iu ndalue me ligjë çdo burim jetese, perveç “kafshatës së gojës” që jepte shteti, mbasi kështu, punohej vetëm për té dhe paguhej sa donte ai. Në çati të shtëpisë punëtori nuk të rregullonte një tjegull se shihëj nga rruga dhe të nesërmën pushohej nga puna, mbasi spijunët e kudondodhun, njoftonin ndërmarrjen se “dje kemi pa punëtorin tuej tue punue punë private”. Askush nuk kërkonte prova, mendimin e dënimit e jepte “klasa” ndërsa, vëndimin e merrte “kllasa”, çpikëse e kësaj lufte, që nuk na u nda për një gjysëm shekulli… jo, pak!

Fshatari u tregue ma i mendëshmi. Ai mendoi: “Pasuni nuk kam, tokën ma keni marrë me kohë, të holla nuk kam, mbasi gjithë familja punon për 30 lekë (të vjetra), merri Parti edhe pulat, sa me i mbajtë unë me parët e bukës së fëmijëve…!” dhe, sa errej nata e deri në të dalun të dritës… shkonte “me vjedhë” mundin e vet në arat, kotecat e magazinat e kooperativës. Ndryshej, si me jetue!?

Asht pikrisht koha kur hajnia nuk konsiderohej ma ves ose turp… Per disa besa edhe “virtyt”!

Ja fjalët e Enver Hoxhës në një buletin special sekret, ku jep këtë porosi për organizatat bazë të Partisë: “… Përsa u përket elementëve të përjashtuar nga Partia, duhët pasur parasyshë se shumica e tyre nuk janë armiqë por patriotë të mirë ose miqë të Partisë. Mjaft prej tyre janë përjashtuar pse janë futur para kohe në Parti ose pse kanë dobësi në punë. Me këta njerëz organizatat bazë të tregohën të kujdesëshëm, ti mbajnë afër dhe ti aktivizojnë, ndërsa ndaj të përjashtuarve për arsye politike organizatat e Partisë duhët të rritin vigjilencën” (E. Hoxha P.P.Sh. Dokumenta Kryesore V- fq. 238, 1974). Pra, llomi i llomit shoqnisë, hajdutët, imoralët, vagabondët, karrieristët, agjentët etj., të urdhnojnë e të vijnë edhe njëherë tek shokët e tyne të “armëve”, mbasi Partia, u tregue “zemërgjerë” ashtusi e porosiste tashti edhe udhëheqësi i saj “i dashur”, miku i Mao Ce Dunit.

Drekat e darkat nuk hapëshin ma me përshëndetjën e zakonëshme kur çohej gota e rakisë për ata që e kishin, por, thohej: “Të na rrojë Partia!”… Kështu, ndër sofra filloi “gjuha e njësuar”. Edhe na Gegët, që kemi pas thanë “na rrnoftë…”, për me kenë ma “në rregull” me Partinë, filluem me shkrepë gotën tue përshëndetë: “Na e rroftë… Partia!”.

“Qarkullimi i kuadrit” ishte një çpikje e re për largimin dhe eleminimin e njerëzve të “pa sigurt”, për ato vepra e punë që i duheshin Partisë, jo, të bazueme ndër faje apo gabime, por në dyshime ose paragjykime të ndonjë spijuni “dashamirës” i Partisë; se ky përson, ka “pikëpamje revizioniste” ose “nuk shprehët i kënaqur nga Revolucioni, por, heshtë…”. U larguen nga “qendra”, u dërguen në zonat e thella malore, u emnuen me detyra “të rëndësishme” ndër kooperativa etj.

Nëse edhe atje nuk jepte prova “përmirësimi” ose nuk tregohej “vigjilent”, Partia mbas gjithë asaj “zemërgjerësie” që kishte tregue me té, e çonte për “riedukim” për 7-8 vjetë në burg dhe, po qëndroi si maparë i përsëritej dënimi. Kështu, u eleminuen shumë ekonomistë, ingjenjerë, profesorë dhe u vazhdue në ushtri e ma vonë edhe në vetë Sigurimin e Shtetit.

Fillohej me ma të madhin “Anëtarin e Byrosë Politike” të parin, e mbas tij, deri ku i shkonte mendja e “ndritur” e Enver Hoxhës: “Se nga ki, nuk më vjen ndonjë e keqe për kolltukun tim!…”. U çpik parulla: “Kursim, kursim, përsëri kursim!” dhe anëtarët e thjeshtë që nuk kishin me shka me ndihmue Partinë materialisht, “i dhuruan” rrathët e martesës. Kjo bahej sëpse “shokët” e naltë të Partisë nuk kishin ndër mend me prekë rëzervat e majme që kishin ndër bankat e hueja, mbasi ata mendonin edhe për kohën e “sotme”, sidukët, i shkonte mendja se nuk ka me kenë gjithmonë “P.P.Sh. fanari ndriçues i marksizëm-leninizmit në botë”…  ia paska ndie zemra!

Mandej shka ju donin rrathët ndër gishta, mos ishin të besës komunistët? Ata nuk e kishin për gja të keqe divorcin. Fëmijët e mbetun rrugëve i edukonte Partia në shtëpitë e fëmijës…

Shumë kuadro “me vlerë” qarkulluen në bazë tue marrë përsipër “edukimin” e brezit të rinj. Shumë oficerë të Sigurimit të Shtetit u banë “mësues të edukatës qytetare ”… ironia dhe fyemja ma e madhe që i asht ba shkollës… Disa të tjerë forcuen pikat e dobëta të agjenturës aty ku i dergoi Partia si: Sadik Rama, Rustem Sykja, Pjetër Hasi, Jovan Vujoshi etj.

Pra, kudo “Punë, vigjilencë, gatishmëri!” që e shprehun ma kjarte e në gjuhë shqipe domethanë:

Me punue si kafshë, me jetue si dhelpën dhe me ngordhë si qen!”.

Me “REVOLUCIONIN KULTURAL” terroristi Enver Hoxha, ka plotësue portretin e vesëve ma të ndyta të tij tue shpallë Shqipninë “Shtet Ateist”, ndërsa, vegla besnike e tij eonuku i oborrit Ramiz Alia, ka dhanë prova në këtë “Revolucion Kultural” se asht i denjë me u ulë më 13 prill 1985, në kolltukun e flligtë të atij tirani gjakatar të Popullit Shqiptar.

Shka kje ky “Revolucion Kultural?” mu në zemër të Evropës?…

(Vazhdon simbas ngjarjeve në Mars 2018)…

Melbourne, Shkurt 2018.

Seks dhe shantazh: Femrat e KGB-së që futën në kurth edhe Ajnshtajnin

Ambasadori britanik në Moskë, sër Xhefri Harison në vitin 1968 u dashurua pas një gruaje të bukur, e cila punonte si shërbyese në ambasadë e quajtur Galja. Por ajo ishte e futur me mision aty nga KGB-ja.

Pasi çifti doli nga dhoma e gjumit në një apartament të Leningradit, Harrisonit iu treguan foto të tij me Galjan gjatë kohës që bënin dashuri.

Harrisonit iu komunikua se në qoftë se nuk i jepte KGB-së informacionet që ajo kërkonte, fotot dhe lidhja e tij me Galjan do të bëheshin publike.

Në vend që të bashkëpunonte, Harrisoni u kthye në Londër ku pohoi lidhjen me Galian te oficeret e MI5, (Kundërzbulimi britanik). Ai u nxor në pension menjëherë.

Megjithëse ky lloj kurthi kësaj radhe dështoi, shumë kurthe përpara Harrisonit ishin të suksesshëm.

Koloneli Lui Gibo, atasheu ajror francez, në vend që të jepte informacion dhe të fshihte lidhjen, vrau veten.

Elizabeth Bentley

Ishte një grua shumë e bukur amerikane, e cila u aktivizua si agjente sekrete për KGB-në në vitin 1940. Ajo u rekrutua nga sovjetikët dhe ra në dashuri me kontrollorin e saj, Jacob Golos. Ajo joshi të paktën 8 zyrtarë amerikanë dhe në biseda intime u nxirrte të dhëna në llogari të sovjetikëve

Lona Cohen

Ishte anëtare e Partisë Komuniste në SHBA. Ajo u rekrutua në spiunazhin sovjetik nga bashkëshorti i saj Morris Cohen. “Lesley”, ky ishte kodi i saj, dërgonte materiale nga projektet e armëve atomike amerikane në konsullatën sovjetike në Nju-Jork.

Maria Konnenkova

Albert Ajnshtajn mund të ketë qenë gjeni, por jo aq i zgjuar sa për të shmangur magjepsjen me agjenten sekrete Maria Konnenkova. Ajo e takonte Ajnshtajnin në vitin 1940, për të mbledhur informacione për përpjekjen e amerikanëve për të shpikur bombën e parë bërthamore

Melita Noruood

Është ende gjallë dhe e thërrasin “gjyshe Hola”. Në vitet ‘30 ajo mbështeti rusët nën udhëheqjen e Stalinit për planet e bombës bërthamore. Agjentja 0087 punonte në një institut të kërkimeve shkencore dhe çonte dokumente sekrete rusëve, pa rënë në sy nga MI5.

Ethel Rosenberg

Aspironte të bëhej këngëtare dhe aktore, por kryesisht punoi si sekretare në një kompani anijesh. U akuzua dhe u dënua me vdekje për dhënien e sekreteve të ushtarakëve amerikanë rusëve. Sipas gjykatësve, Rosenberg kishin sjellë vdekjen e 50 mijë ushtarëve në Kore e gjithashtu kishin shitur edhe sekretet bërthamore te sovjetikët

Maria Knuth

Ishte një gjermane e rekrutuar nga KGB-ja, për shkak të bukurisë së saj dhe për aftësinë e saj për të tërhequr oficerët britanikë dhe amerikanë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ajo kërcente në kabare. Edhe më parë Knuth ishte përdorur për qëllime spiunazhi

Judith Coplon

Punonte në Departamentin e Drejtësisë, në sektorin e agjentëve të huaj. Ajo mblidhte informacione dhe bashkëpunonte me rusin Valentin Gubitchev, një ish-oficer i shërbimeve sekrete. FBI-ja e nuhati situatën dhe i arrestoi të dy në vitin 1949.

Julia Child

Para se të bëhej një kryekuzhiniere e famshme, ajo punonte për OSS-në, që është paraardhësja e CIA-s. Asaj i qe ngarkuar detyra që bashkë me kolegë të saj duhet të vriste peshkaqenët që mund të shkaktonin plasjen e dinamitit poshtë ujit të vënë për gjermanë, dhe mund t’i paralajmëronin ata për eksplozivin

Virginia Hall

E njohur si “zonja e çalë e OSS”, për shkak të këmbës së saj të drunjtë, luajti një rol të rëndësishëm gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ajo punoi për të shkëputur ndërlidhjen gjermane, duke prerë linjat elektrike dhe telegrafike. Mori medalje për zotësinë.

Betty McIntosh

Ka shkruar një libër kujtimesh për pjesëmarrjen e saj në Shërbimet Sekrete Amerikane. Është vlerësuar si një nga spiunet më të afta në OSS. “Nëse njerëzit na pyesin se çfarë po bëni këtu, thojini që jeni një sekretare dhe s’do ju pyesin më” thotë ajo në librin e saj.

Melissa Mahle

Prej 5 vjetësh ka lënë CIA-n. Mbante detyrën e një eksperte spiunazhi kundra terrorizmit dhe ka punuar si klandestine në Lindjen e Mesme deri në vitin 2002. Që kur la punën, ajo ka punuar si këshilltare në Lindjen e Mesme për çështjet e sigurisë.

Lindsay Kegley

Edhe Kegley ka pak kohë që është shkëputur nga CIA. Ishte një nga oficeret më të mira të Agjencisë Qendrore të Inteligjencës nga viti 1998 deri në vitin 2003. “Të gjithë njerëzit që më njihnin më thoshin të mos e merrja këtë hap, por është vërtet bukur të ndihmosh vendin tënd”, ka thënë ajo.

Irene Nelson

Një vajzë e njomë, por shumë e gjallë, ishte një nga spiunet paraardhëse të CIA-s gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ishte 23 vjeçe dhe e sapomartuar kur u fut në shërbimet sekrete. “Edhe ajo mësoi të gatuante vonë, si Julia Child”, shkruhet në librin “Motrat e spiunazhit

Virginia Baynes

Është një nga spiunet amerikane gjatë periudhës së Luftës së Ftohtë. Ajo u rekrutua nga i dashuri i saj, i cili punonte me shërbimet sekrete. Virginia u largua nga CIA, por jo shumë kohë më pas shiti informacione.

Negociatat Shqipëri-Kinë më 1961 për arritjen e bashkëpunimit, ja premtimet e Çu En Lait dhe kushtet për Hoxhën

Zbardhen detajet e negociatave Shqipëri-Kinë më 1961 për vendosjen e bashkëpunimit mes dy vendeve. Sipas dokumenteve të publikuara nga qendra e arkivave “Wilson”, fillimisht ka pasur një bisedë mes Çu En Lait, kryeministrit të Kinës dhe ambasadorit shqiptar. Në bisedën e mëposhtme tregohen të gjitha premtimet që Kina i bëri Shqipërisë për nënshkrimin e një marrëveshje.

 

17 janar 1961

Shoku Çu En Lai dhe ambasadori shqiptar diskutojnë për bashkëpunimin ekonomik e ushtarak mes Kinës e Shqipërisë

Çu En Lai: Faleminderit për fjalët tuaja të ngrohta. Po lexoj shënimet e takimit tuaj me anëtarin e komitetit qendror Li Xianian. Marrëdhëniet mes vendeve tona kanë vazhduar të forcohen që prej çlirimit dhe më shumë vitet e fundit. Megjithëse ju jemi disa mijëra kilometra larg, puna dhe interesat tona koincidojnë, ne ndihmojmë njëri-tjetrin dhe vazhdojmë përpara. Megjithëse vendet tona janë të ndryshme, njëri ka popullsi të vogël dhe tjetri shumë të madhe, fryma e përpjekjes sonë është e njëjtë. Ne ju admirojmë pasi kemi të të përbashkëta; së pari ju jeni të dedikuar në luftën kundër imperializmit dhe revizionizmit, së dyti ne po bëjmë përpjekje të njëjta drejt ndërtimit të socializmit dhe komunizmit në vendet tona, dhe së treti në marrëdhëniet tona i qëndrojmë besnikë internacionalizimit proletar dhe marksizëm-leninizmit, duke treguar unitet të plotë. Ne nuk do të humbasim kurrë nëse mbajmë lart këto tre flamurë. Nëse dhe të tjerë luftojnë për këto parime, ne duhet t’i mbështesim ato. Në kampin socialist ka vende që janë vendosur shumë pranë imperializmit, si Koreja, Vietnami, Shqipëria, Çekosllovakia deh Gjermania Lindore. Gjermania nuk është sjellë mirë me ju por nëse ajo do të hynte në luftë me Gjermaninë Perëndimore ne do t’i ndihmojmë ata. Nesër këtu vjen një delegacion gjermano-lindor. Është mirë që brenda 10 ditëve të arrini një marrëveshje parimor mbi çështjet e vendosura. Desha t’ju jap disa sqarime në lidhje me çështjet e diskutuara me shokun Li Xianian. Në lidhje me bashkëpunimin ekonomik duhet të kemi parasysh tre gjëra: së pari, ju keni të drejtë të kërkoni nga ne dhe ne do t’ju japin gjithçka mundemi. Ju mos na falënderoni, por na kërkoni ato që keni nevojë më shumë. Sot na kërkoni ato që keni më emergjente. Ndërsa për ato që mund të presin na kërkoni më vonë. Ne do t’ju japim ato që mundemi dhe nëse nuk kemi diçka do t’jua themi. Së treti, ju duhet të menaxhoni aktivitetet tuaja bazuar në internacionalizmin proletar, në situatën aktuale dhe në linjën e veprimit.

Çështjet mund të grupohen në atë të tregtisë për vitin 1961, në bashkëpunimin afatgjatë tregtar 1961-1965, dhe në çështjet ushtarake.

Për çështjen e parë, ne do t’ju japim mallra në rreth 20 milionë rubla, ndërsa ju do të paguani 9 milionë rubla, duke lënë një deficit prej 11 milionë. Bashkë me deficitin e vitit të kaluar prej 10 milionë, bëhet një total prej 21 milionë rubla. Ne mendojmë se për këtë vit kjo është e thjeshtë për t’u zgjidhur.

Nga ana tjetër, prej vitit të kaluar deri në qershor të këtij viti ne ju kemi dhënë dhe do t’ju japim 190 000 tonë grurë. Gjatë vitit 1961 ne do t’ju japim gjithashtu 2000 ton oriz, 3000 ton yndyrna dhe 6000 ton sheqer. Të gjitha këto arrijnë në 60 milionë rubla dhe përfshihen në kredinë pa interes që ju kemi dhënë. Ne mendojmë se ju duhet ta paguani kredinë rreth vitit 1971, ashtu siç kemi bërë dhe me vendet e tjera socialiste. Nëse deri atëherë keni vështirësi për ta paguar, mund të këmbejmë letrat dhe ta shtyjmë për më vonë. Nëse edhe në vitin 1981 do të keni vështirësi për ta paguar, me kërkesën tuaj data mund të shtyhet për më vonë. Madje dëshironi ta shtyni që tani afatin e 1971, mund t’i shkruani komitetit qendror, por kjo duhet të mbetet midis nesh. Në kërkesën tuaj përfshihen 85 artikuj të ndryshëm me vlerë prej 70 milionë rubla. Ne e analizuam kërkesën tuaj dhe mund të plotësojmë 60 për qind të artikujve. 40 % të tjerat nuk i kemi, dhe këto do i përfshijmë në huanë e re dhe jo në atë prej 55 milionë rubla, por çështja duhet të diskutohet me zv. ministrin e tregtisë së jashtme. Prandaj për vitin 1961 duhet të përdorni 21 milionë rublat e huasë së mëparshme dhe rreth 100 milion rubla të huasë së re. Kjo mund të publikohet edhe në shtyp.

Në lidhje me tregtinë dhe bashkëpunimin ne kemi çështjet e mëposhtme: 100 milion rubla për mekanizimin e bujqësisë, 350 000 ton grurë drithëra e sheqer për vitin 1961-1962 ose rreth 100 000 milionë rubla, dhe së treti 125 uzina industriale për katër vitet e ardhshme. Ju keni kërkuar gjithashtu zëvendësimin e specialistëve sovjetikë mandati i të cilëve është duke përfunduar, me specialistë kinezë të fushave të ngjashme. Çështjet e mësipërme janë komplekse dhe jo aq të thjeshta sa ato të pikës së parë për vitin 1961. Ne mendojmë se çështja më e thjeshtë për t’u zgjidhur është ajo e grurit. Nëse ju nuk mund të furnizoni popullin me grurë ne do t’ua japim.

Pyetjet për Shqipërinë

Ndërsa për çështjet e tjera që janë më komplekse duhet të kuptojmë pikat e mëposhtme:

Uzinat e përmendura të Bashkimit Sovjetik dhe Çekosllovakisë, do t’ju jepen përfundimisht? Nëse ata nuk jua japin, a do të vazhdoni punën siç e kishit planifikuar më parë? Ne mendojmë se ashtu siç përmendët edhe juve, sovjetikët dhe çekët mund të mos mbajnë premtimet e tyre për dërgesat e ndihmave teknike. Por në të njëjtën kohë mendojmë se do të ishte dëmtuese për ta nëse e njoftonin diçka të tillë së shpejti. Nëse Bashkimi Sovjetik dhe vendet e tjera nuk ju sjellin uzinat, si mund ta kryejmë ne dërgesën për ju? Për momentin ne nuk mund të shprehemi mbi çështjen. Ne besojmë se ju mund të rishikoni planet e uzinave dhe punimeve. Për shembull, për momentin më të rëndësishme për ju janë bujqësia, ujitja, fertilizuesit, mekanizimi etj, ndërsa më dytësore janë industria e procesimit të ushqimit, rritja e standardeve të jetesës, industria nxjerrëse, mineralet, nafta, valuta e huaj, industria e rëndë, shkrirja, komunikimet, industria e ndërtimit, e riparimit të uzinave etj. A mund t’i analizoni me kujdes këto çështje? Opinionet tona mund të jenë të pasakta pasi ju e njihni situatën më mirë. Për bashkëpunimin afatgjatë tregtar ekonomik ne duhet të vendosim për kursin që duhet ndjekur. Për momentin mund të vendosim shumën totale të huave që do t’u japim. Mund të themi se ato do të përdoren për ndërtimin e ekonomisë, mekanizimin e bujqësisë, për grurin, specialistët. Por për momentin nuk mund të japim detaje konkrete sesi huatë do të përdoren. Nëse jeni dakord me ato që u thanë, ne do të njoftojmë komitetin qendror për të vendosur sesa milionë rubla t’ju japim. Aktualisht do nënshkruajmë një marrëveshje jo-specifike. Ju keni kërkuar gjithashtu këshilltarë për ambasadën tonë në Tiranë. Do t’i dërgojmë.

Çështja e ndihmës ushtarake është më e komplikuar. Ju jeni vend anëtar i Paktit të Varshavës dhe ne mendojmë se është e papërshtatshme që të ndërhyjmë në këtë çështje. Por megjithatë kjo nuk do të thotë se BRSS nuk duhet t’ju ndihmojë ose që ne nuk duhet t’ju ndihmojmë. Ne duhet të bëjmë një listë të gjysmës së nevojave të ushtrisë. Nuk i kemi të gjitha ato që kërkoni, si shembull avionët MIG, avionët tip 19 dhe nuk kemi mjaftueshëm tanke. Besojmë se mund të plotësojmë më shumë se gjysmën e kërkesave tuaja, por do t’ju njoftojmë më vonë ato që nuk kemi. Kemi nevojë të dimë formën e modelin e uniformave ushtarake dhe ata që do t’i qepin. Por kjo nuk është kryesorja, e rëndësishme është që ju jeni vend anëtar i Paktit të Varshavës. Ne mendojmë se ju duhet ta diskutoni përsëri çështjen me Bashkimin Sovjetik. Edhe ne do të flasim me ta kështu që marrëdhëniet do të përmirësohen dhe ata do t’ju ndihmojnë për çështjet ushtarake, pasi ata ende e përdorin Shqipërinë si port. Bisedimet tuaja me Bashkimin Sovjetik dhe ato të Kinës me Bashkimin Sovjetik janë në interes të të dyja vendeve. Nëse bisedimet nuk janë të suksesshme, atëherë ne do t’ju ndihmojmë me ato që kemi. Nëse Bashkimi Sovjetik rikthen ndihmën për ju ne do të ndalojmë ndihmën ushtarake, sepse ju jeni një vend anëtar i Paktit të Varshavës . Për bashkëpunimin ekonomik, do të ishte mirë që ju të flisnit me BRSS dhe Çekosllovakinë për të kuptuar nëse ata do të përfundojnë impiantet e premtuara. Ju duhet të zgjidhni fillimisht këto çshtje me ta që më pas puna me ne të vazhdoë e papenguar.

Sqarime

Pala kineze është përfaqësuar nga anëtari i Byrosë Li Xiannian, zv. ministri i jashtëm Tsen Yiu Zhian, zv. ministri i tregtisë Li Chan, zv-President planifikimit Liu Min Fou, zv-President i komisionit ekonomik Chan Kuo Zhian, zv- kreu i ushtrisë Chan Chun Siu dhe ambasadori i KInës në Tiranë, Luo Shigao.

Pala shqiptare: Mihal Prifti, Pupo Shyti e Shenasi Dragoti.

Ja si sulmet e Shqipërisë në Konferencën e Varshavës alarmuan Poloninë, Kina rriti presionet ndaj Hoxhës

Sulmet e Shqipërisë në Konferencën e Varshavës, ku u firmos i ashtuquajturi Pakti i Varshavës, alarmuan Poloninë. Gazeta publikon vijimin e bisedave mes kinezëve dhe Polonisë, ku flitet për situatën në Shqipëri. Polonia është mjaft e shqetësuar për regjimin komunist, ndërsa merr mbështetje nga Kina se qeveria e saj do të rrisë presionet ndaj regjimit komunist të Enver Hoxhës.

29 nëntor 1960

(Vijon nga numri i mëparshëm) Shënime nga biseda mes delegacionit komunist polak e kinez në selinë e ambasadës polake në Moskë

Pala polake: Kreu i partisë Gomulka, Cyrankiewicz, Kliszko dhe Ochab

Pala kineze: anëtarët e Byrosë, Liu Shaoqi e Li Jingchuan

 

Liu Shaoqi: Këtë mëngjes Shoku Hrushov tha gjithashtu se shumë vende të tjera kanë folur budallallëqe për Bashkimin Sovjetik, dhe ndoshta e ka bërë edhe vetë, por në opinionin e tij kjo ishte e justifikuar. Atëherë përse kur flasin shqiptarët ose Kina budallallëqe për BRSS qenka shumë problem?

Gomulka, Cyrankiewicz:Po është problem.

Liu Shaoqi: Në fund të fundit ju e dini prej letrës sonë për propozimin që morëm nga Hrushovi për krijimin e flotës së përbashkët. Kjo është shkelje e sovranitetit kombëtar.

Gomulka: Por ne kemi një flotë tregtare të përbashkët polako-kineze, apo jo?

Liu Shaoqi: Ajo është një flotë tregtare, dhe është atje, po flisja për flotë ushtarake detare. Ata po përpiqen të marrin kontrollin e të gjithë vijës bregdetare në këtë mënyrë. Kjo është thjesht shkelje e sovranitetit tonë.

Cyrankiewicz:Po Pakti i Varshavës?

Liu Shaoqi: Ne nuk jemi dakord me të, kjo gjë shkaktoi menjëherë pakënaqësi. Nuk duam të flasim shumë por nuk është gjithçka aq e pabazë. Nuk jeni vetëm ju që mund të bëni pretendime të justifikuara ndaj BRSS për çështjen e qymyrit. Nuk duam ne të kemi marrëdhënie të mira me BRSS? Mendoni nëse BRSS ushtron presion ndaj jush, ose ndaj një partie të madhe si e Kinës, atëherë ai do të ushtrojë presion edhe ndaj Shqipërisë. A nuk do të ushtronin presion Marshall Malinovski apo kreu i ushtrisë së Paktit të Varshavës, ndaj Shqipërisë? Shokët sovjetikë duhet të binden për të përmirësuar marrëdhëniet me Shqipërinë dhe ne do t’i nxisim. Vetëm në këtë mënyrë situata mund të përmirësohet.

Cyrankiewicz:Po për prononcimet e Mehmet Shehu mbi linjën e Paktit të Vashavës?

Liu Shaoqi: Nuk e njoh fjalimin e Shehut.

Gomulka: Jo vetëm i Shehut, por Hoxha.

Liu Shaoqi: Është e pamendueshme që një parti aq e vogël të…

Gomulka: Këto janë faktet dhe faktet janë shumë këmbëngulëse.

Liu Shaoqi: Sigurisht që ne mund të flasim me shokët shqiptarë dhe t’i këshillojmë. Por nuk duhet të arrijmë në konkluzionin kategorik se shqiptarët janë të gabuar në çdo aspekt dhe të pajustifikuar në prononcimet e tyre. Shumë parti nuk i besojnë atyre dhe ne nuk mund t’i bindi për të kundërtën. Si mundet të mendohet se një parti si e Shqipërisë të ketë synim përmbysjen e autoriteteve në Poloni dhe në BRSS?

Gomulka: Ata sigurisht që nuk janë të aftë dhe për këtë ramë dakord më parë.

Liu Shaoqi:Këtë mëngjes i thashë Hrushovit drejtpërsëdrejti: Kush e ka fajin që vendi yt është i stërmadh dhe që ju duhet të ishit autorët kryesorë të revolucionit? Edhe Kina është një vend shumë i madh. Nëse ju jeni një vend i madh se kryet të parët revolucionin, atëherë është përgjegjësia juaj për vendet më të vogla është më e madhe de duhet të silleni ndaj tyre me më shumë tolerancë dhe mirëkuptim. Po flisja sot edhe për prononcimin e Tsedenbal dhe çështjet në lidhje me Mongolinë. Megjithëse Tsedenbal na ka denoncuar dy erë, ne nuk kemi ndërmarrë hapa kundër tij. Ne i kemi thënë Hrushovt: Prej kritikave të Hoxhës po merrni hapa kundër tij? Ai tha se të gjitha marrëveshjet mes vendeve do të mbeten të vlefshme dhe nuk do të rikthejë në vend specialistët. Unë i thashë se kjo është diçka e mirë. Ne do punojmë drejt përmirësimit të lidhjeve dhe do të këshillojmë shokët shqiptarë.

Gomulka: A nuk d ta konsiderojnë ata këtë si presion nga ana e Kinës?

Liu Shaoqi: Do të jetë brenda kuadrit të dhënies së këshillës.

Kliszko: Tregohuni objektiv dhe pranoni se fjalimet nga Tsedenbal e Hoxha ishin dy gjëra krejt të ndryshme. Ka pasur kritika mbi politikat e Kinës në fjalimin e Tsedebnal, por nga ana tjetër, në fjalimin e Hoxhës kishte vetëm shpifje, akuza e ofendime. Në fjalimin e Tsedenbal nuk kishte asgjë drejtuar Kinës apo partisë së saj. Ishim 200 vetë prezentë në konferencë.

Gomulka: Nuk kishte akuza të tilla si në BRSS grurin e hanë minjtë kurse në Shqipëri njerëzit po vdesin për të ngrënë.

Liu Shaoqi:Si mund të thoni që në fjalim nuk kishte asgjë kundër Kinës apo partisë komuniste të Kinës? A nuk përmendi ai drejtpërdrejt emrin e Zhu Enlai? Ne e kemi këtu të gjithë përmbajtjen e fjalimit të Tsedenbal.

Li Jingchuan:Kur ne themi se mund të këshillojmë shokët shqiptarë, duam të themi se partia shqiptare është një parti marksiste. Kur ne t’u shpjegojmë rrugën drejt uniformitetit ata do të kuptojnë. Në vitin 1956, ne i këshilluan të njëjtën gjë shokëve polakë për përmirësimin e marrëdhënieve me shokët sovjetikë dhe nuk i përçuam asnë nga ofendimet si “branik slov” që Hrushov përdori ndaj shokëve polakë? Dhe as nuk i kaluam atij ofendimet tuaja.

Gomulka:Ne nuk përdorëm shumë ofendime.

Li Jingchuan:Ne ishim vetëm duke këshilluar. Edhe tani do të këshillojmë shokët shqiptarë dhe ata sovjetikë përmirësimin e marrëdhënieve. Ne shpresojmë e dëshirojmë, shoku Gomulka, se edhe ju do të vazhdoni me një politik të tillë të forcimit të unitetit.

Gomulka:Ne kemi opinionin tonë mbi politikat e përdorura nga udhëheqja shqiptare brenda partisë së saj, dhe besojmë se kjo nuk do të sjellë asgjë të mirë. Ju keni influencë mbi ta dhe nëse mund t’i jepni këshilla të tilla është mirë sepse kanë vërtet nevojë. Nuk e di nëse ju dini gjithçka për partinë shqiptare por shikoni sesa njerëz kanë mbetur në të, prej atyre që kanë luftuar vërtet kundër fashizmit dhe hitlerianëve në të kaluarën. Kjo është një shëmbëlltyrë e politikave të Stalinit. Shikoni sesa kanë mbetur prej atyre që prej kongresit XVII-XVIII. Numërojini dhe do të arrini në konkluzionin se ka pasur vrasje pa gjyq, të kryera nga liderët e sotëm, dhe nuk dihet ku janë varrosur trupat. A është kjo politika e partisë komuniste?

Liu Shaoqi:Nuk jemi shumë të informuar për gjendjen e brendshme në Shqipëri.

Gomulka:Do të ishte me vlerë të informoheshit për të, shokë.

Liu Shaoqi:Ne nuk kemi ndërmend të shprehim opinionin për çështjet e tyre të brendshme.

Gomulka:Këto nuk janë çështje të brendshme. Kjo ka të bëjë me të gjithë dhe me lëvizjen ndërkombëtare komuniste. Përse nuk pyesni komunistët në vendet kapitaliste? Edhe ata do t’u thonë për pengesat që kjo krijon për ta.

Liu Shaoqi:Në fund të fundit Shqipëria po lufton kundër imperializmit, ajo o ndërton socializmin dhe kërkon unitet mes vendeve socialiste.

Gomulka:Edhe Stalini ka luftuar kundër imperializmit.

Liu Shaoqi:Ia vlen t’i mbështesim ata duke marrë parasysh këto elemente.

Gomulka:Partinë shqiptare apo njerëzit në udhëheqjen e saj? Ne mendojmë se duhet të mbështesim partinë shqiptare por jo njerëzit individualë në udhëheqjen e saj. Edhe Stalini ka luftuar kundër imperializmit, edhe ai ka ndërtuar socializmin por në të njëjtën kohë i ka shkaktuar shumë dëme lëvizjes ndërkombëtare socialiste. Të gjithë e dinë këtë.

Li Jingchuan:Ne duhet t’i ndihmojmë shqiptarët thjesht për faktin se po luftojnë imperializmin.

Gomulka:Mos do të thotë jo se me pretekstin e mos-ndërhyrjes në çështjet e brendshme të mbyllim sytë ndaj asaj që po bën udhëheqja e saj?

Liu Shaoqi:Këto janë tre konceptet bazë: lufta ndaj imperializmit, ndërtimi i socializmit dhe objektivi drejt unitetit. Çdo parti mund të gabojë përballë këtyre tre koncepteve.

Gomulka:Sigurisht, por përse duhet të jetë e vështirë që të quhet gabim ajo që po bëjnë, kur është diçka më shumë se një gabim?

Liu Shaoqi:Le t’i japim fund kësaj. Me sa duket është e vështirë që ne të arrijmë unitet për këtë çështje. Është mirë që nuk kemi çështje të tilla mes Kinës e Polonisë.

Gomulka:Nuk mohoj se duhet të ketë unitet në kampin tonë socialist. Pro kemi ndryshime opinioni sa i përket asaj që po ndodh atje, aq më tepër për atë që tha shoku Liu Shaoqi se nuk është në dijeni për atë që po ndodh në Shqipëri. Është e mundur që ne të dimë më shumë. Jam i bindur që sikur shoku Liu Shaoqi të dinte më shumë, do të kishte të njëjtin opinion.

Liu Shaoqi:Sidoqoftë, mbi këtë çështje nuk kemi unitet, le ta lëmë mënjanë.

Gomulka:Ashtu e bëjmë. Por askush nuk mendon të heqim dorë nga Shqipëria.

Li Jingchuan:Ne nuk jemi dakord me ju pasi ju keni mbështetur shokët e Mongolisë në kritikat ndaj nesh në fjalimin e tyre.

Gomulka:Ne shprehëm në prononcimin tonë atë që mendonim. Ne nuk e kemi me vete fjalimin e Tsedenbal dhe nuk e mbaj mend saktësisht atë që ai tha. Por mund të them se jemi të kënaqur që gjatë bisedave dhe kompromiseve tona në fund nënshkruam deklaratën. Kjo është më e rëndësishmja. Ne mendojmë se tejkaluam një pengesë të madhe të lëvizjes sonë komuniste. Jemi gjithashtu të lutur që do të ketë më shumë unitet dhe interpretim unanim të deklaratës. Kjo është thelbësore për punën tonë. Me këtë objektiv erdhëm te ju disa ditë më parë. Ishim shumë të shqetësuar për atë që ndodhi në konferencë. Ne mendojmë se asgjë nuk duhet të fshihet kur është fjala për çështje të përgjithshme dhe linjën politike. Ne nuk e përjashtojmë faktin se disa parti kanë opinione të ndryshme por ne duhet të këmbejmë opinionet pasi kjo është e vetmja mënyrë për të arritur në unitetin e veprimit. Për shembull pas Konferencës së Budapest, ne informuam vetëm komitetin tonë qendror të partisë duke e prezantuar çështjen në mënyrë objektive, duke theksuar akuzat e ngritura kundër partisë së Kinës, pra që po ecën drejt rrugës së luftës dhe që kjo është e pabazë, partia kineze ashtu si dhe partitë e tjera qëndrojnë fuqimisht në anën e paqes. Në të njëjtën kohë ne prezantuam atë që ndodhi në sesionin e Këshillit Botëror Tregtar në Pekin. Kjo vërtet shkaktoi njëfarë ankthi brenda partisë sonë. Në vendin tonë ka kushte të tjera. Njerëzit dëgjojnë radion e vendeve kapitaliste dhe mësojnë se çfarë thonë ata për ne. Kështu që ka pasur shumë interes mes anëtarëve të partisë sonë mbi politikat e Kinës. Por ne vendosëm të mos nxitohemi e të presim deri atëherë sa mund të thuhet më shumë. Tani jemi të lumtur që mund të themi vetëm gjëra pozitive. Gjithsesi këtu në konferencë ne kemi thënë atë që mendojmë dhe atë që vlerësojmë. Të them të vërtetën, ne erdhëm me një deklaratë tjetër, dhe vetëm pas fjalimit të shokut Deng Ciaopin vendosëm ta ndryshojmë.

Liu Shaoqi:Para fjalimit të Deng Ciaopin partia kanadeze nisi të kritikonte partinë tuaj, pa përmendur letrën e 5 nëntorit të këtij viti. Nëse duhet t’i rikthehemi kësaj çështjeje, do të duhej të ktheheshim dhe të deklarata e TASS; është e vështirë të përmendësh gjithçka.

Gomulka:Është më mirë të harrojmë.

Liu Shaoqi:Le të shohim përpara. Shpresojmë që të ketë marrëdhënie të mira në të ardhmen. Shpresojmë që pas konferencës, fushata kundër Kinës, e cila është kryer nga disa parti komuniste, të ndalojë.

Li Jingchuan:Sa për letrën polake ndaj partisë dhe Kinës, ne ua kemi treguar vetëm anëtarëve të Byrosë politike dhe askujt tjetër.

Unë personalisht mendoj se rezultati i Konferencës nuk është i keq. Kishte disa momente kur atmosfera ishte anormale, por në fazat finale rezultatet nuk ishin të këqija.

Gomulka:Në fund të fundit përfundoi mirë. Jemi të interesuar sesi e perceptoni ju partinë tonë, a keni ankesa apo pendesa. Nëse kemi, janë të pabaza, pasi ne kërkojmë marrëdhënie të mira mes vendeve dhe partive tona. Ne duam të zhvillojmë tregtinë, të nënshkruajmë një marrëveshje afatgjatë, por e dimë se ju po kalon vështirësi prej katastrofës natyrore në bujqësi. Nga ana tjetër duam të na thoni diçka për specialistët sovjetikë, më mirë të na e thoshit në nivel partiak sesa në nivel qeveritar. Ministri juaj i tregtisë i tha ambasadorit tonë se vështirësitë në Kinë kanë lindur prej largimit të specialistëve sovjetikë. Edhe në aparatin tonë politik ka shumë njerëz që nuk i përkasin partisë ose që nuk e mbështesin socializmin. Ne nuk ju këshillojmë t’i kaloni opinionet tuaja te ata.

Liu Shaoqi:Tërheqja e specialistëve sovjetikë shkaktoi disa vështirësi në palën tonë, por një faktor në vështirësitë ekonomike ishin dhe katastrofat natyrore. Do të ishte e padrejtë të besonim se të gjitha vështirësitë u shkaktuan prej largimit të specialistëve. Dhe gjithashtu nuk do të korrespondonte me realitetin po të thoshim se largimi i specialistëve nuk na ka shkaktuar vështirësi. Sa për marrëdhëniet komerciale mes nesh, i diskutojmë në nivel qeveritar. Marrëdhëniet partiake sigurisht që duhet ë kryhen përmes kanaleve partiake, duke evituar rrugën qeveritare. Nëse ne për shembull do të thoshim se nuk jemi të kënaqur me shokët polakë për arsye të vështirësive mes Kinës e BRSS, dhe shokët polakë po vepron në një mënyrë që nuk nxit unitetin.

Gomulka:Ju nuk e dini si kemi vepruar dhe nuk do të flasim për këtë. Ne nuk vepruam drejt prishjes por drejt unitetit. Gjatë vizitës tonë në Moskë, ambasadori kinez nuk e mori parasysh pozitën tonë në lidhje me disa publikime, dhe nuk duam që kjo të ndodhë herë tjetër.

Liu Shaoqi:Nuk di gjë për këtë por do ta sqaroj me ambasadorin në Varshavë. Nëse nuk i doni broshurat e revistat tonë jemi dakord por me parimin e reciprocitetit.

Gomulka, Kliszko: Nuk thamë se nuk i duam, por ka më shumë informacion për Kinën në shtypin tonë se mbi çdo end tjetër.

Liu Shaoqi:Jma dakord, veprojmë në mënyrë reciproke.

Gomulka: Nëse ka vullnet për uniteti atëherë dhe çështjet e rëndësishme zgjidhen në mënyrë të kënaqshme.

Ja përplasjet mes Kinës dhe Polonisë për Shqipërinë, liderët kinezë kundër sulmeve ndaj Hoxhës dhe regjimit komunist

Viti 1960, përveç krisjes së marrëdhënieve mes Shqipërisë dhe Bashkimit Sovjetik, solli dhe tensione me vende të tjera. Në një dokument të deklasifikuar nga qendra e arkivave “Wilson”, tregohet një bisedë mes liderëve polakë dhe kinezë, ku polakët ankohen për marrëdhëniet me Shqipërinë.

29 nëntor 1960

Shënime nga biseda mes delegacionit komunist polak e kinez në selinë e ambasadës polake në Moskë

Liu Shaoqi e Gomulka debatojnë mbi pozitën e Shqipërisë, gjendjen e bllokut komunist dhe ndërhyrjet në Korenë e Veriut më 1956.

Pala polake: Kreu i partisë Gomulka, Cyrankiewicz, Kliszko dhe Ochab

Pala kineze: anëtarët e Byrosë, Liu Shaoqi e Li Jingchuan

Delegacionet këmbejnë përshëndetje dhe përgëzime për fundin e suksesshëm të konferencës së Moskës.

Gomulka: Jam shumë i kënaqur.

Liu Shaoqi: Edhe unë jam shumë i kënaqur.

Gomulka: Gjithmonë uniteti mund të arrihet nëse ka vullnet.

Liu Shaoqi: Këtë mëngjes pata një bisedë me Hrushovin, jemi pranë arritjes së mirëkuptimit me të. Sa i përket çështjes së Kongresit të 20-të, sovjetikët dhe disa nga palët e tjera besojnë se duhet të dalim me një rezolutë të përbashkët. Në konferencën e vitit 1957, shokët sovjetikë dëshironin ta formalizonin Kongresin e 20-të në “Deklaratën e Moskës”. Ne plotësuam nevojat e shokëve sovjetikëve, pro aktualisht nuk ka nevojë për gjëra të tilla.

Gomulka: Këto janë nevoja të të gjithë lëvizjes komuniste.

Liu Shaoqi: Sot nuk ka nevoja të tilla, por ne shkuan në gjysmë të rrugës për të rënë dakord me sovjetikët. Ne pranuam.

Liu Shaoqi: Kina dhe Rusia ndërhynë në punët e brendshme të Koresë në 1956. Delegacioni sovjetik drejtohej nga Mikoyan, kurse ai kinez nga shoku Peng Dehuai. Të dyja delegacionet ndërhynë në çështjet e brendshme të Koresë prandaj dhe marrëdhëniet mes Koresë dhe BRSS, dhe ato mes Koresë dhe Kinës, nuk kanë qenë në kursin e duhur vitet e fundit.

Gomulka: Ne e dimë sesa u dëmtuar lëvizja ndërkombëtare punëtore nga vendimet e padrejta të gjykatave ndaj njerëzve të pafajshëm në vendet socialiste. Mendoj se të gjitha partitë duhet të konsultohen me partitë e tjera para se të japin vendime të tilla kundër komunistëve, dhe kjo të mos quhet më çështje e brendshme e partisë. Gjykimet e rënda kundër komunistëve kanë pasoja te klasa punëtore dhe te e gjithë lëvizja komuniste, aq më shumë kur janë të pabaza. Partia jonë për shembull do të kishte lejuar ndërhyrjen e një partie tjetër në këtë fushë. Kjo nuk do të na kishte dëmtuar. Kjo nuk është shkelje e sovranitetit apo e të drejtave por trajtimi i duhur i parimeve të internacionalizimit proletar.

Liu Shaoqi: Sikur delegacioni i vitit 1956 në Kore të kishte kundërshtuar vetëm kultin e individit të Kim Il Sung kjo do të ishte në rregull, por ata donin ta përmbysnin. Ka pasur opozicion ndaj Kim Il Sung brenda partisë koreane asokohe. Mikoyan dhe delegatët tanë e mbështetën opozicionin ndaj Kim Il Sung. Ne aktualisht besojmë se gabuam atëherë dhe këtë e pranuam para shokëve koreanë.

Gomulka: Ju e konsideroni gabim?

Liu Shaoqi: Po, sepse nuk duhet të kishim ndërhyrë.

Ochab: Jemi duke folur për grupin që u strehua në Kinë?

Liu Shaoqi: Një grup u strehua në Kinë, dy shokë në BRSS dhe të tjerët qëndruan në Kore.

Gomulka: Mund t’ju jap një shembull shoku Liu Shaoqi, në lidhje me marrëdhëniet polako-shqiptare. Shqiptarët na akuzojnë se kemi tentuar të organizojmë një grusht shteti, me dijeninë, pranimin dhe frymëzimin e qeverisë shqiptare, për të vrarë ambasadorin shqiptar në Varshavë. Unë nuk dua të detajohem shumë te e gjithë historia, vetëm nëse shoku Liu Shaoqi e dëshiron. Sidoqoftë, akuzat e shokëve shqiptarë ishin të rreme dhe të pabaza. Çështja nuk mund të zgjidhej në mënyrë kombëtare apo diplomatike prandaj ne iu drejtuam partisë shqiptare duke prezantuar thelbin e çështjes. Shqipëria vazhdonte të mbronte akuzat e saj në letrën që na thyen. Ambasadori i tyre u largua për në Tiranë, por ne nuk e kthyem ambasadorin tonë në Varshavë. Edhe tani, Shqipëria ka në Poloni vetëm të ngarkuarin me punë. Lind pyetja: Si ta zgjidhim këtë çështje? Kjo nuk mund të bëhet me partinë, pasi shokët shqiptarë kokëshkëmb duke përsëritur budallaqet e tyre.

Kliszko: I kemi dërguar një letër të dytë shqiptarëve dhe nuk na kanë kthyer përgjigje.

Gomulka: (konfirmon) Jam kurioz çfarë do të bënte shoku Liu Shaoqi për të zgjidhur çështje të tilla? A do të quhej ndihma e partive të tjera ndërhyrje në punët e brendshme?

Cyrankieicz: Kjo mund të zgjatë vite të tëra.

Gomulka: A nuk dëshirojnë partitë e tjera marrëdhënie të mira mes Shqipërisë e Polonisë?

Liu Shaoqi: Polonia duhet të ketë marrëdhënie të mira me Shqipërinë, lidhjet duhet të riparohen. Edhe marrëdhëniet tona me BRSS nuk kanë qenë të mira kohët e fundit, por pas konsultimeve mund të përmirësohen. Në bisedën time me shokun Hrushov këtë mëngjes, ai përmendi çështjen e Shqipërisë dhe tha se ata kanë bërë gabime. Hrushov ka thënë të njëjtën gjë dhe në 1956 kur po fliste për vendin tuaj, Poloninë.

Gomulka: Nuk e di çfarë ka thënë dhe nuk më intereson.

Liu Shaoqi: Ju kritikuat shokun Hoxha në sesionin plenar të konferencës, duke thënë se Hoxha ka sulmuar BRSS në mënyrë brutale dhe huligane, dhe thatë se fjalimi i tij ishte i turpshëm.

Gomulka: Është e vërtetë dhe e mbroj këtë.

Liu Shaoqi: Pas bisedës me shokun Zhu Enlai, në janar 1956 ju keni thënë të njëjtën gjë që po thotë Hoxha sot në lidhje me BRSS. Edhe në vitet 1956-1957 keni dëgjuar shumë kritika nga shokët polakë ndaj BRSS, madje edhe më të forta nga ato që tha Hoxha.

Gomulka: Kjo nuk më duket e vërtetë.

Liu Shaoqi: Gjithsesi ne vepruan drejt arritjes së unitetit.

Gomulka: Pikësëpari ne nuk përdorën fjalët që përdori Hoxha. Së dyti ne nuk kemi bërë kurrë prononcime publike në një konferencë të gjerë të partive motra. Së treti ne kishim baza për të folur mbi atë që ndodhi në marrëdhëniet mes BRSS dhe Polonisë.

Cyrankiewicz: Gjatë kohëve staliniste.

Gomulka: Në 1956 Stalini kishte vdekur, por politikat e tij linin e ende pasoja. Ju e dini mirë që Shqipëria ka përfituar nga ndihma e Bashkimit Sovjetik gjatë kësaj kohe, dhe nëse e llogarisin për kokë, ndihma është shumë më e madhe nga ç’kanë marrë vendet e tjera të kampit socialist nga Moska. Edhe ne kemi marrë asistencë nga BRSS dhe vazhdojmë të marrim, por mendojmë se ishte e gabuar të shisnim qymyrin tonë me çmime të ulëta. Stalini e Molotov na detyruam ta bëjmë këtë me një marrëveshje në 1946. Unë nuk isha në Moskë kur kjo u vendos. Më njoftuan të tjerët që kjo u kërkua për mbylljen e marrëveshjes. Unë i kërkova me një mesazh të mos nënshkruajnë, por përfundimisht ata kishin nënshkruar. Prandaj pretendimet tona u justifikuan. Ne menduam se këto ishin marrëdhënie të padrejta. Ndërsa Shqipëria nuk ka pasur nga këto, prandaj baza e dy konflikteve nuk duhet të krahasohet. Kam pasur gjithashtu baza të them atë që kam thënë për shokun Zhu Enlai në dimrin e 1956. Unë e di se kush po e nxiste partinë kineze kundër Polonisë asokohe. Ata njerëz nuk janë më në udhëheqjen e saj, prandaj nuk mund t’i krahasoni rrethanat. Përse nuk e lexoni dhe një herë ju shoku Liu Shaoqi deklaratën e Hoxhës? Atëherë mund të kuptoni se Hoxha ka pasur një ide për eliminimin e njerëzve të arrestuar gjatë kohës së Stalinit, pasi Stalini më kishte ndërmend edhe mua, sepse dhe unë kam qenë i arrestuar atëherë.

Cyrankieëicz: Hoxha në fjalimin e tij përmendi konspiratorë që janë liruar nga burgu dhe janë rehabilituar.

Liu Shaoqi: Shoku Stalin ka bërë disa gabime në periudhën e fundit të jetës së tij, prandaj dhe ne jemi shprehur dakord me kritikat ndaj tij. Por besojmë se mënyra e kritikës nuk ishte më e mira. Gjithsesi nuk mund të thuhet se komentet kritike të bëra nga Hoxha ndaj BRSS janë krejt të pabaza. Këtë mëngjes në takimin me Hrushov, ai tha se marrëdhëniet me Shqipërinë duhen përmirësuar dhe se po punohet në këtë drejtim. Hrushov tha se të gjitha traktatet dhe marrëveshjet mes vendeve janë të vlefshme dhe do të zbatohen. Sa i përket kredive të kërkuara nga shokët shqiptarë, për momentin nuk do të jepen. Për koincidencë mes marrëveshjeve të nënshkruara nga Kina e BRSS ka edhe nga ato të padrejta që janë nënshkruar nën presion. Edhe gjatë udhëheqjes së Hrushov ka pasur tentativa për marrëveshje të tilla, por nuk dua të flas për këtë konkretisht.. aktualisht marrëdhëniet mes BRSS e Kinës po shkojnë drejt përmirësimit dhe mendojmë se ko është diçka e mirë. Për më tepër është çështja e Mongolisë. Ne kemi dhënë kredi dhe shumë asistencë, aty punojnë specialistët tanë. Rreth 10 000 kinezë po punojnë në Mongoli për ndërtime kyçe në industri. Por me gjithë këtë, lideri Tsedenbal dy herë na ka kritikuar në Konferencë. Ai guxoi të thoshte se kur Zhu Enlai ishte në Mongoli u përpoq ta përfshinte në aktivitete përçarëse. Kjo është e pabazë. Ne duam të flasim me Tsedenbal dhe duam të zbatojmë marrëveshjet tona atje. Prandaj si rezultat i kësaj, shokët shqiptarë kanë folur me kritika ndaj BRSS, baza ushtarake është eliminuar, specialistët po rikthehen dhe ndihmat janë ndërprerë. A duhet pra të veprojmë në Mongoli edhe ne si rusët në Shqipëri?

Gomulka: Nuk dua të flas për marrëdhëniet mes Mongolisë e Kinës. Kjo është një çështje krejt tjetër. Linja politike e partisë së Kinës nuk është kritikuar vetëm nga Tsedenbal, por dhe nga shumica e delegacioneve komuniste. Dhe gjithsesi kjo nuk mund të krahasohet me atë që tha Hoxha.

Liu Shaoqi: Përpiquni njëherë, se edhe mund të krahasohen.

Gomulka: Ne mendojmë se nuk e kemi tepruar me asnjë fjalë atë që thamë për shokët shqiptarë. Fjalimi i Hoxhës ishte një prononcimi papërgjegjshëm nga fillimi deri në fund. Në person i përgjegjshëm nuk mund t’i lejojë vetes të sulmojë ministrin e mbrojtjes së BRSS [Roman] Malinovski, apo komandantin e trupave të Paktit të Varshavës, Grechko, apo të sulmojë personalisht Hrushov dhe (Frol) Kozlov? Cili person i përgjegjshëm mund ta bëjë këtë? Ne sigurisht do i rikthehemi fjalimit të Hoxhës në sesionin e Paktit të Varshavës.

Liu Shaoqi: Si do veproni?

Gomulka: Së pari kemi çështjen e marrëdhënieve diplomatike me Shqipërinë. Çfarë do të thoshit ju sikur partia komuniste kineze të akuzohej për tentativë vrasjeje të ambasadorit tonë në Pekin? Këto çështje janë serioze. Në këtë pikë ne nuk mund të bashkëpunojmë pasi ata nuk pranojnë që akuzat janë të rreme dhe gjithashtu ofenduese. Ata duhet të pranojnë që na kanë ofenduar. Ne mund t’i drejtohemi dhe vendeve simotra për zgjidhjen e çështjes shqiptare. Por ata (shqiptarët) nuk lejojnë dëshmitarin kryesor, një shofer, të shkojë në gjykatën polake për të treguar atë që ka parë. Në fund të fundit, një shofer nuk ka imunitet diplomatik, kështu që mund ta detyronim të paraqitej, por nuk deshëm ta bënim. Ne veprojmë si liderë të përgjegjshëm.

Liu Shaoqi: Ne nuk dimë gjë për çështjen e ambasadorit. Jemi të interesuar vetëm që mardhniëeet mes vendeve socialiste të jenë të mira, përfshi këtu dhe Shqipërinë.

Gomulka: Jam dakord me këtë. Por ju sigurisht e dini që prononcimi i Shehut gjatë sesionit të OKB, u përhap në të gjithë botën. A ju duk juve fjalim i përgjegjshëm ai? Nga ana tjetër, ju po mbroni Shqipërinë.

Liu Shaoqi: Nuk e kam lexuar atë prononcim.

Gomulka: Lexojeni dhe do ta kuptoni nëse ia vlen t’i mbroni ata.

Liu Shaoqi: I kam kërkuar shokëve tuaj t’i kalojnë shokëve shqiptarë kritikat në lidhje me sjelljen në OKB. Aktualisht ka marrëdhënie të mira mes nesh dhe shokëve shqiptarë; ne mund t’i këshillojmë ata, mund të bëjmë propozime. Por në të njëjtën kohë do t’i kalojmë dhe te shoku Hrushov, duke këshilluar dhe atë edhe ju.

Gomulka: Për çfarë donit të na këshilloni?

Liu Shaoqi: Të përmirësoni marrëdhëniet me Shqipërinë.

Gomulka: Pra të pranojmë se kemi organizuar tentative vrasjen?

Liu Shaoqi: Ajo që ju thatë një moment më parë, se doni të merrni hapa kundër Shqipërisë në Paktin e Varshavës, është e gabuar.

Gomulka: Por është pikërisht këtu, më shumë se kudo tjetër, ku nevojitet uniteti mes anëtarëve të Paktit të Varshavës. Asnjë vend, në asnjë rrethanë nuk mund të mbetet prapa ose të kalojë radhën përpara.

Liu Shaoqi: Linja politike përcaktohet nga Deklarata e Moskës në 1957 dhe nga deklarata e Konferencës sonë.

Gomulka: Kjo është e vërtetë, por përfaqësuesi shqiptar sulmoi kreun e forcave të armatosura të Paktit të Varshavës para të gjithë përfaqësuesve komunistë. Të gjithë agjencitë e botës do e mësojnë këtë? Është e pakëndueshme që diçka e tillë të mos dalë në shtyp nga një konferencë kaq e madhe.

Liu Shaoqi: Jam i bindur se kreu i forcave të armatosura ashtu si dhe Marshal Malinovski po ushtronin presion, deri në një farë mase ndaj shokëve shqiptarë, dhe presioni ka ardhur nga pala sovjetike. Edhe mbi ne është ushtruar presion, për shembull, si në rastin e specialistëve. Tani kjo po ushtrohet ndaj Shqipërisë. Është një vend i vogël dhe një parti e vogël, dhe e ndjen se po vihet nën presion nga jashtë. Për më tepër, unë e konsideroj të gabuar që ju përdorni Traktatin e Varshavës për të ushtruar presion ndaj Shqipërisë dhe për të marrë hapa kundër saj. Një vend i vogël në detin Mesdhe po i shërben bllokut tonë si bazë ushtarake prandaj ne duhet me çdo kusht të ruajmë marrëdhënie të mira me të dhe me të gjitha vendet socialiste, dhe jo t’i përkeqësojmë.

Gomulka: Partia shqiptare është vërtet e vogël dhe nuk do të kishte veruar kështu sikur të mos kishte pasur mbështetjen e një partie të madhe, domethënë të partisë komuniste të Kinës.

Li Jingchuan: Po.

Liu Shaoqi: Shqipëria është shumë larg Kinës, dhe e veçuar nga vendet socialiste, por mund të luajë një rol shumë të madh, prandaj duhet të kemi simpati ndaj saj.

Gomulka: Nuk e kuptoj, si mund të luajë një rol të tillë Shqipëria?

Li Jingchuan: Të gjitha vendet e tjera socialiste janë territore të lidhura me njëra-tjetrën. Ndërsa Shqipëria është e veçuar dhe e rrethuar nga shtete armike. Ajo po mban lart flamurin revolucionar duke mbrojtur veten dhe duke mbrojtur kampin socialist.

Cyrankieëicz: Dhe pikërisht kjo është arsyeja që BRSS dhe vendet e tjera i kanë dhënë e vazhdojnë t’i japin ndihmë Shqipërisë.

Li Jingchuan:Kjo asistencë duhet të jepet edhe tani. Shokët shqiptarë i thanë hapur shokëve të partive vllazërore në Konferencë atë që i shqetësonte. Kjo ishte korrekte nga ana organizative. Nëse ju mendoni se një pjesë e fjalimit të Hoxhës ishte i gabuar, ju mudn ta kritikoni por jo të kritikoni të gjithë fjalimin.

Gomulka: I gjithë prononcimi ishte i gabuar dhe kjo ishte një kritikë shumë e butë nga ana juaj.

Liu Shaoqi: Kemi dëgjuar shumë fjalë të tilla nga shokët polakë në vitet 1956-1957; kjo nuk është botuar në shtyp.

Gomulka: E folëm një herë këtë.

Liu Shaoqi: Këto fjalë janë përhapur gjerësisht mes komunistëve të vendeve të tjera.

Gomulka: Si ta kuptojmë që kemi folur për këtë me dikë tjetër. Këto janë vetëm insinuata. Për çfarë arsyeje po i riktheheni kësaj?

Liu Shaoqi: Ne menduam asokohe se akuzat tuaja kundër BRSS ishin të justifikuara. Ju ishit vënë nën presion prandaj paraqitët pikëpamjet tuaja, dhe ju menduat se kjo ishte e drejtë. Tani që ata po vënë nën presion shqiptarët edhe ne, ju e nuk mendoni se po sillen në mënyrë të gabuar?

Gomulka: Iu përgjigja njëherë kësaj pyetjeje.

Absurdi më 1982, Shqipëria i kërkon bashkisë së Parisit heqjen e portretit të Skënderbeut

Në “Gazeta Shqiptare” e datës 5 shkurt 2018 publikuam pjesën e parë të historisë së emërtimit të një sheshi në Paris me emrin e Skënderbeut dhe se si rreth kësaj ngjarjeje u vu re mospajtim i thellë mes qeverisë komuniste të Tiranës dhe diasporës anti dhe jokomuniste të emigruar jo vetëm në Francë, por edhe në mjaft vende të tjera të Perëndimit.

Në një farë mënyre do të ndodhte njëra prej betejave patriotike dhe politike më të mëdha të historisë tonë të shekullit të shkuar.

Për ta plotësuar sadopak këtë tablo tepër të veçantë, në dinamikën e të cilës kulmimi i parë qe në 1978, moment kur në 10 korrik u dha nga Këshilli Bashkiak i Parisit leja për ta emërtuar këtë shesh me “Skënderbej” dhe se, nën trysninë shtetërore të ambasadës shqiptare, u pengua përurimi i tij në 28 nëntor të atij viti, po vijojmë pjesën e dytë.

Kjo ka hop motin 1982.
Patën rrjedhur katërmbëdhjetë vite të këtij ballafaqimi, i cili prej çastit të tanishëm, viteve dymijë, mund të konsiderohet një epope e vërtetë. E ka domosdoshmërisht këtë cilësi, sepse ishte një ngjarje e nisur në 1968, në 500-vjetorin e vdekjes së Gjergj Kastriotit dhe se, siç ndodh me vullkanet e fuqishme, ka lënë më pas, deri në ditët e sotme, llavë ende të paftohur mirë. (fa.ni)

Nga Ylli Polovina

Portreti i Skënderbeut në zyrën e nënkryetarit të Bashkisë së Parisit

Në 22 mars 1982 diplomati i lartë dhe mjaft i kualifikuar i ambasadës shqiptare në Paris, Th.H., i raportoi eprorëve në Ministrinë e Punëve të Jashtme në Tiranë se kishte takuar në Bashkinë e kryeqytetit francez këshilltarin për problemet e kulturës, Patrik de Sajevski. Para pak kohësh ky pati qenë edhe nëndrejtor i Institutit të Lartë të Konstruksioneve Mekanike dhe të Materialeve. Ato çaste kur zhvilluan bisedën Patrik qe shkëputur prej kësaj detyre për ta pasur më të lehtë të zhvillonte veprimtari politike. Sipas diplomatit të rëndësishëm shqiptar në Paris, bashkëbiseduesi ishte golist, me pak fjalë bënte pjesë në partinë Bashkimi për Republikën, të cilës i takonte edhe Zhak Shiraku, kryebashkiaku ato çaste i kryeqytetit francez, i cili pati mundësuar realizimin e propozimit të mërgatës shqiptare antikomuniste për emërtimin e sheshit “Skënderbej”.

Sipas raportimit të Th.H., “Mbasi tregoi gatishmërinë e tij në drejtim të mundësive të organizimit të aktiviteteve mbi vendin tonë nga ana e qytetit të Parisit si p.sh. një ekspozite të madhe mbi kulturën shqiptare në Petit Palais në vitin 1984 me rastin e 40-vjetorit të çlirimit të vendit tonë, të ekspozitave të ndryshme mbi artin dhe traditat e popullit tonë, mbi artin bashkëkohor (pikturë dhe skulpturë), ekspozita fotografike mbi qytetet e Beratit dhe të Gjirokastrës, ekspozita mbi etnografinë shqiptare, etj., më tha se në zyrën e Zv. Kryetarit të Bashkisë së Parisit, Pier Bas, ndodhet një pikturë e bukur e Skënderbeut”.
Vijon raportimi: “Me insistimin tim u futëm dhe pamë këtë pikturë. Ishte e vitit 1979 dhe e punuar nga një shqiptar me emrin Shuttié. Në të shkruhej “Dhuratë nga komuniteti shqiptar i qytetit të Parisit”.

Menjëherë më tej: “Sekretarja e Pier Bas na shpjegoi se këtë pikturë e kanë sjellë shqiptarët që banojnë në Paris, me rastin e inagurimit të sheshit Skënderbe. Së shpejti piktura do të vendoset në një nga muzetë e Parisit – tha ajo”.

Ja edhe reagimi i diplomatit të lartë shqiptar, doemos në përputhje me direktivën që u pati dhënë me kohë Tirana: “Unë u thashë se nga sa kam dijeni ne nuk kemi qenë dakord që ju të pranoni propozimin e tyre për të emërtuar atë shesh me emrin e Skënderbeut, mbasi këtu në Francë ka një përfaqësi zyrtare që shpreh dëshirat dhe aspiratat e popullit shqiptar. Ata nuk janë veçse tradhtarët e vendit tonë, shërbëtorët e mbretit Zog, të cilët morën arratinë me çlirimin e Shqipërisë”.
Në mbyllje të informacionit të tij Th.H. shkruan: “Sajevski më tha se janë bërë shumë debate në këshillin e Bashkisë përpara se të vendosej që t’i jepej emri Skënderbe këtij sheshi. Kjo zvarritje u bë për vite me radhë. Nuk është bërë asnjë ceremoni me rastin e emërtimit të këtij sheshi, tha ai.
Sidoqoftë – u thashë unë – ne jemi të pakënaqur nga veprimi juaj për këtë çështje”.

Rindizet çështja e nxehtë e përurimit të sheshit “Skënderbej”, penguar deri ato çaste nga Tirana zyrtare
Kështu në pranverë 1982 u përflak çështja që u duk sadopak e fashitur katër vite më parë. Këtë herë qeveria e Tiranës ishte edhe më e zemëruar. Përveç se nuk donte të ekzistonte në Paris, Francë apo në tërë faqen e dheut me emrin e Skënderbeut, si të propozuar prej mospajtuesve të saj ideologjikë, të mos kishte asnjë shesh apo rrugë, duhej të censurohej edhe një portret i thjeshtë i dhuruar prej të mësipërmëve. Edhe pse e pati krijuar një franko-shqiptar.
Por periudha nga 28 nëntori 1978, kur ia dolën ta pengonin përurimin e sheshit, deri në fundmars 1982 mes Bashkisë së Parisit (dhe Ministrisë së Jashtme Franceze), ambasadës shqiptare (dhe qeverisë së Tiranës), nuk patën rrjedhur ujëra të qeta.
Kur kjo, e drejtë e miratuar që në 10 korrik, as pas mbi pesë muajsh nuk u realizua dot, në 22 dhjetor 1978 përjetoi një zhvillim tjetër. Këtë ditë prej Tiranës u nis një radiogram i shifruar. Njerëzit e tyre në Paris duhej të hidheshin në sulm. Kabllogrami e udhëzonte ambasadën që të merrnin kontakt me Bashkinë e Parisit dhe t’i propozonin emërtimin e një sheshi tjetër me emrin “Skënderbej”. Ambasada e bëri këtë kërkesë menjëherë, veç Bashkia nuk dha asnjë përgjigje jo vetëm brenda dhjetorit 1978, por gjatë tërë vitit 1979.
Mbase ngjarjet nën këtë pezullim të gjatë, gjithsesi të tensionuar, do të vijonin edhe ca kohë kështu, kur papritur gjithçka u trazua edhe më shumë. Në 20 prill 1980 Ambasada Shqiptare me radiogramin e saj Nr. 1032 njoftoi Ministrinë e Punëve të Jashtme në Tiranë se “grupi i të arratisurve që kishte marrë nismën për t’i dhënë emrin një sheshi të Parisit “Skënderbeg” dhe se këtë gjë ata “e njoftonin me anë të një trakti”. Po ashtu radiogrami bënte të ditur se “ceremonia e emërtimit të sheshit do të bëhej në 6 maj 1980, duke u zbuluar pllaka përkujtimore” dhe se “ceremonia do të drejtohej nga gjenerali francez në pension Robert Kasò si përfaqësues i Bashkisë së Parisit”.

Dymbëdhjetë ditë më pas, në 2 maj 1980, nëpërmjet radiogramit Nr. 1534, MPJ e Shqipërisë i dha udhëzime Ambasadës në Paris që të merrte kontakt urgjent me MPJ e Francës dhe të ndërhynte për të realizuar së dyti anulimin e kësaj ceremonie.

Ambasada reagoi me një përgjigje tre ditë më vonë, në 5 maj. Radiogrami i saj me numër 1072 e njoftoi qendrën se kishin marrë takim me zv. drejtorin për Evropën në MPJ, Zhan Pjer Maset, të cilit ia patën shpjeguar edhe njëherë të gjithë historinë e kësaj çështjeje dhe i kërkuan që të ndërhynte tek eprorët e vet për anulimin e kësaj ceremonie. Sipas ambasadës, Zhan Pjer Maset kishte thënë se qe dakord me tezën shqiptare dhe pati pranuar se do të ndërhynte. Ndërkohë kishte nënvizuar se “nuk mund të thoshte asgjë përfundimtare, mbasi ishte Bashkia ajo që do të vendoste definitivisht”.

Ndërkohë pas këtij takimi, brenda po asaj dite të 5 majit 1980, Bashkia e Parisit i dërgoi ambasadorit me korrier të shpejtë një ftesë për të marrë pjesë në ceremoninë e emërtimit e sheshit me emrin “Skënderbeg”, i cili do të përurohej të nesërmen.

Ambasada menjëherë mori në telefon Maset në MPJ, të cilin e njoftoi çfarë sapo i kishte ndodhur dhe i kërkoi të ndërhynte për anulimin e kësaj ceremonie. Maset mori përsipër të ndërhynte dhe më vonë njoftoi se përfaqësuesi i kryetarit të Bashkisë së Parisit Zhak Shirak qe ngarkuar prej tij për të marrë kontakt me ambasadën për ta biseduar këtë çështje. Të njëjtën gjë, brenda kësaj dite të nxehtë të 5 majit 1980, e njoftoi me telefon edhe shefi i shërbimit diplomatik të Bashkisë. Ky madje kërkoi edhe ndjesë pse për këtë çështje nuk ishte këshilluar më përpara me ambasadën shqiptare.

Në 6 maj u bë përurimi i sheshit me emrin e Skënderbeut. Sipas Konsullit të Përgjithshëm në këtë vend, Idajet Hoxha, atë ditë ai u nis për në vendngjarjen problematike. Duke qenë se ishte edhe zbulues dhe në rregullat e rrepta të punës në misione të tilla duhej të ishin dy vetë, i kërkoi ndihmë pranie një truproje të një anëtari të Byrosë Politike, i cili ato ditë kishte ardhur në Paris për një mjekim.

Që të dy e ndoqën përurimin e sheshit “Skënderbej” prej diasporës anti dhe jo komuniste prej një distance dyqindmetërshe. Ishin vendosur në katin e dytë të një kafeje dhe prej dritareve të xhamta të saj panë grumbullimin e njerëzve, fjalimet që u mbajtën dhe më pas shpërndarjen. Edhe gjatë një bisede të dytë me Idajet Hoxhën, bërë pak ditë më parë, ai ngul këmbë se çdo gjë u zhvillua qetësisht dhe se pjesëmarrësit ishin të paktë. Nuk e pranoi as shifrën dyqind. “Nga lart, siç i pamë ne, na tha ai, dalloheshin qartë hapësirat e mëdha bosh mes njerëzve”.

Sipas Kristo Zharkallit, një pjesëmarrësi në përurimin e “Place Skanderbeg”
Abdurahim Ashiku në fund të janarit të këtij viti botoi kujtimin e një pjesëmarrësi në këtë ceremoni. Ai quhet Kristo Zharkalli, prej shumë dekadash shqiptar i mërguar në Greqi. Dëshmia e tij është një ndër më të plotat e të sinqertat, tërësisht pa ngarkesë politike. Kristo, siç pohon vetë, nuk kishte marrë pjesë fare as në fushatën dymbëdhjetëvjeçare për këtë shesh.
“Isha në dijeni nga revista “Koha Jonë” të dibranit Isa Ndreu, rrëfen ai, që më vinte me daljen në dritë të çdo numri, nga shkrime dhe letra të ndryshme se po bëheshin përpjekje të përurohej një shesh në Paris me emrin “Sheshi Skënderbeg” me rastin e 500-vjetorit të vdekjes së Heroit Kombëtar…”
Pak më tej: “Merreni me mend habinë dhe gëzimin tim kur mora një ftesë për të marrë pjesë në përurimin solemn dhe festim të këtij sheshi. Veçse për mua ftesa të tilla merrja përditë nga të gjitha anët e botës, për mbledhje, kongrese, festa etj. Nuk kishte asnjë peshë, kurrë nuk munda të udhëtoj dhe kjo për arsye të thjeshtë ekonomike.
Duket se Isa Ndreu e kishte parasysh këtë “dobësi”. Bashkë me ftesën më dërgonte një letër ku më thoshte: “Bashkangjitur ju dërgoj edhe një çek për shpenzimet tuaja të para, sidomos për biletat e aeroplanit e për do shpenzime të duhuna për udhëtimin në Francë. Atje do të kini të siguruara të gjitha shpenzimet prej meje dhe e quaj nder që të të kemi mes nesh. Miku yt, Isai”.
Më thoshte, gjithashtu, se ceremonia solemne do të bëhej më 6 maj 1980 dhe se aty do të përfaqësohej i tërë emigracioni shqiptar në botë. Kishin ardhur përfaqësues të të gjitha partive, ngjyrave si dhe përfaqësues të klerit shqiptar.

Arbëreshët kishin ardhur me një përfaqësi shumë të madhe.
Unë isha i panjohuri nga të gjithë dhe në aeroport më priste Leci duke ditur orën që do të arrija në Orli. Besoj se për të parën herë në histori zbritën në atë aeroport kaq përfaqësi shqiptare. Atje dëgjoje emra bombastikë të së kaluarës që tashmë ishin shndërruar në skelete dhe pleq. Por shikoje edhe të rejat arbëreshe që përbënin korin kishtar dhe kombëtar, si dhe disa klerikë, si nga arbëreshët ashtu edhe nga mbeturinat e emigracionit. Më bëri përshtypje që shumica njiheshin ndërmjet tyre”.
Kristo Zharkalliu vazhdon: “Fjalën solemne e mbajti inxhinieri Vasil Gërmenji duke pas pranë gjithnjë Isa Ndreun. Domosdo pranë tyre gjendej edhe Leci e shumë të tjerë, sidomos gjatë meshës në kishën madhështore Notre Dame. Vura re se shumica, sidomos të moshuarve të njohur mes tyre, përqafoheshin e putheshin duke u krenuar me të drejtë se po arrinin që në zemër të Kryeqytetit Francez një shesh do të mbante emrin e Heroit Kombëtar Shqiptar.
Në mes të atyre njerëzve dhe të asaj atmosfere festive, unë e ndjeja veten tepër të vetmuar dhe, pse jo, të trishtuar. Të gjithë e dinim se përfaqësonim një të kaluar të perënduar dhe atëherë shpresat tona ishin krejt të paqena se dikur do të mundeshim të ktheheshim në Atdhe. Nga ana tjetër, kushdo nga ne përfaqësonte një tragjedi, cilido prej nesh kishte lënë prapa njerëz të dashur dhe varre të hapura nga dora vëllavrasëse.
Ndërkohë nuk kisha mundur t’i afrohesha Isa Ndreut, i cili ishte gjithnjë i rrethuar nga “burra me rëndësi”, (kur ka torba fiq), vetëm kisha mundur ta përshëndes duke i dhënë dorën ndërsa Leci i thoshte se kush isha. Ai kishte mundur të murmurisë “gëzohem shumë”, sepse dikush tjetër, një burrë i moshuar e tërhiqte tutje që t’i tregonte diçka.
Ishte burrë i pashëm atëherë Isai dhe megjithëse ishte 61 vjeç, akoma nuk ishte thinjur.
Vetëm kur mbaroi ceremonia dhe njerëzit filluan të ndahen me përqafime e premtime, Leci mu afrua dhe më tha se më kërkonte Isai.
Ai më përqafoi me ngrohtësi duke thënë: “Kisha shumë kureshtje me të njoftë! Të lumtë që more mundimin me ardhë. E shikoni, këtu ishte i ftuar edhe ambasadori i Tiranës, por ai nuk e bani kabull me nderu Skënderbeun e me bisedu me emigrantët! Me thanë të vërtetën mirë bani se kishte rrezik me u kriju ndonjë gjendje e pakandëshme…”

E njëjta ngjarje sipas qeverisë së Tiranës
Me radiogramin 1087, datë 8 maj 1980, ambasada shqiptare njoftonte Tiranën se “në 6 maj qenë grumbulluar në sheshin që do të emërtohej me emrin “Skënderbeg” rreth 500 shqiptarë të ardhur nga Belgjika, SHBA, RFGJ, Italia, Anglia dhe Franca dhe pjesa më e madhe e tyre ishin të arratisur. Midis tyre kishte pasur edhe një grup arbëreshësh me në krye dy priftërinj. Të gjithë këta kishin shkuar në orën 9.00 në “Notra Dame”, ku kishin bërë një ceremoni të shkurtër pa pjesëmarrjen e autoriteteve zyrtare franceze. Këtyre u kishte folur një anëtar i komisionit nismëtar, i cili i njoftoi se me vendim të organeve qeveritare franceze nuk do të bëhet ceremonia e parashikuar nga Bashkia e Parisit, sepse kjo është një çështje diplomatike që ka të bëjë me marrëdhëniet midis qeverisë së Tiranës dhe qeverisë franceze dhe në këto kushte, ka shtuar ai, ne jemi të detyruar të zbatojmë ligjet e vendit”.
Brenda të njëjtës datë, 8 maj 1980, një radiogram i dytë i shifruar, i koduar me numrin 1095, e njoftoi MPJ në Tiranë se në ambasadë u kishte vajtur këshilltari diplomatik i Bashkisë së Parisit, i cili “pati shprehur në emër të Shirakut keqardhjen për ngjarjen e papëlqyer lidhur me emërtimin e sheshit me emrin “Skenderbeg”. Ai kishte kërkuar që ambasadori të merrte pjesë në ceremoninë në fjalë dhe t’i përgjigjej fjalimit të gjeneralit në pension Kasò. Në radiogram thuhet se “Përgjigja e shokëve të Ambasadës për këtë çështje ishte e prerë, se ne jemi kundër kësaj dhe se jemi për emërtimin e një sheshi tjetër me emrin “Skënderbeg”, shesh i cili të gjindet nga Bashkia. Këshilltari tha se për sa më sipër do të njoftonte Shirakun dhe përfundimin Ambasadës”.
Pas kësaj ngjarjeje MPJ i dha udhëzime Ambasadës që “ambasadori të kërkonte takim me Shirakun”. Kjo kërkesë u përsërit mbi 5-6 herë, shënohet në Arkivin e Ministrisë së Punëve të Jashtme të Shqipërisë, por takimi nuk u dha asnjëherë, duke u justifikuar se është tepër i zënë me punë, se është me pushime, e justifikime të këtij lloji”.
Në një informacion për tërë këtë histori katërmbëdhjetë vjeçare që ministri i Jashtëm, Reiz Malile në 16 nëntor 1982 i dërgonte Sektorit të Jashtëm të Komitetit Qendror të PPSH-së, thuhet se “Në qershor të vitit 1981 ambasada konstatoi se ishte vënë pllakata me emrin e Skënderbeut në sheshin e caktuar që në fillim, por pa ceremoni zyrtare. Sheshi është një vend i humbur dhe fare i papërshtatshëm për emrin e heroit tonë kombëtar”.
Në Tiranë filloi trysnia diplomatike ndaj ambasadorit francez për ta fajësuar vendin e tij për lejimin e njëanshëm të dhënies së një sheshi në Paris me emrin e Gjergj Kastriotit dhe se ambasadori Dhimitër Lamani dhe ndihmësi i tij i parë Kujtim Hyseni duhej të merrnin një takim në Bashkinë e Parisit dhe të takoheshin me zv. Kryetarin e saj. “Këtij t’i thuhej pikë për pikë: “Nuk na vjen hiç mirë që Bashkia mban lidhje me grupe të tilla elementësh, të cilët kanë tradhtuar popullin shqiptar dhe nuk kanë asgjë të përbashkët me të. Veç kësaj ekspozojmë edhe pseudopiktura të prodhuara prej tyre në sallat e saj kur dihet fare mirë se ata përfaqësojnë llumin dhe reaksionin më të zi shqiptar dhe përpiqen të dëmtojnë marrëdhëniet miqësore që ekzistojnë midis Shqipërisë dhe Francës”.
Po ashtu të deklaronin se “Në interes të zhvillimit dhe të thellimit të marrëdhënieve midis dy vendeve tona është e nevojshme që kjo pikturë të mos ketë vend në Bashkinë e Parisit, por në asnjë vend tjetër publik në Francë”.

Letra për Enverin: Ja çfarë diskutuan aktorët e Teatrit Popullor për ndikimet moderniste

Dashnor Kaloçi – Ky dokument arkivor që po publikojmë në këtë kapitull të këtij libri i përket muajve janar-shkurt të vitit 1973 dhe bën fjalë mbi dy mbledhje të organizatës bazë të partisë të trupës së Teatri Popullor dhe, gjithashtu, kolektivit të saj, apo siç njihej ndryshe para viteve ’90-të, si “organizata e Bashkimeve Profesionale”.

Këto dy mbledhje konçidojnë me përfundimin e Festivalit të 11 Kombëtar të Këngës në Radio Televizionin Shqiptar, (dhjetor 1972-janar 1973), i cili vetëm pas pak ditëve nga mbarimi i tij, do të bëhej “objekt goditje” nga vetë Enver Hoxha, në fjalën që ai mbajti fillimisht në aparatin e Komitetit Qendror të PPSH-së dhe më pas (15-16 Mars 1973), në mbledhjen me aparatin e Presidiumit të Kuvendit Popullor.

Ashtu siç duket dhe nga dokumenti në fjalë, në këtë mbledhje të Teatrit Popullor, që asokohe, por dhe më vonë do të ishte një ndër institucionet qendrore kulturore dhe artistike më me peshë në të gjithë vendin, i deleguar ka qenë, Pipi Mitrojorgji, (asokohe instruktor për Artin e Kulturën në aparatin e Komitetit Qendror të PPSH-së), i cili ka përgatitur edhe raport-informacionin në fjalë, “duke nxjerrë në pah problemet” që kanë dalë nga diskutimet e aktorëve të Teatrit Popullor, emra shumë të njohur, mjeshtra të mëdhenj të skenës dhe ekranit, si në atë kohë dhe më pas, si: Pirro Mani, Naim Frashëri, Sulejman Pitarka, Luan Qerimi, Mimika Luca, etj. Dhe ashtu siç duket dhe nga faksimilja përkatëse, ky raport i instruktorit të Komitetit Qendror, Mitrojorgji, i është dërguar për t’u parë personalisht Enver Hoxhës, i cili ka vënë dhe firmën e tij mbi faqen e parë të dokumentit.

Po kështu, duket se pas Enver Hoxhës, dokumenti në fjalë iu është dërguar për ta parë, edhe disa prej anëtarëve të tjerë të Byrosë Politike, si Hysni Kapos dhe Haki Toskës, të cilët kanë dhe firmat aty, apo dhe Petro Dodes, i cili në atë kohë mbulonte sektorin juridik në aparatin e Komitetit Qendror të PPSH-së. Ajo që vihet re në këtë raport-informacion, është se të gjithë personazhet që janë kritikuar aty, ndonëse dy të parët pa ju përmendur emrat, si p.sh. autori i dramës “Viti 1961”, apo siç ka qenë titulli në variantin origjinal i saj. “Shtëpia nr. 1961, Shpëtim Gina, (asokohe vetëm 22 vjeçar), dhe skenografi i saj, Ali Oseku, pak kohë më vonë do të bëheshin objekt sulmesh e goditjesh edhe në raporte të tjera (do i shohim më pas në dokumentet e kapitujt e tjerë në vijim të këtij libri), dhe do të kishin një fat tragjik. Shpëtim Gina do të humbte jetën në rrethana misterioze vetëm shtatë muaj më vonë, duke “u mbytur” në dy pëllëmbë ujë, në një pellg të lumit Drojë, afër Mamurrasit ku e kishin dërguar për të kryer zborin ushtarak.

Ndërsa Ali Oseku që akuzohej “për modernizëm” do të përfundonte në burgjet politike të regjimit komunist për disa vjet me radhë. Po kështu në burgejte regjimit komunist do të përfundonte dhe kritiku i artit dramatik, Miho Gjini. Një gjë tjetër që vihet re në këtë dokument, gjë të cilën do ta ndeshim edhe më pas në mjaft dokumente të tjera në faqet e këtij libri, është dhe shprehja e Fadil Paçramit për Teatrin Kombëtar. “….është bërë si Teatri Bogdani”, gjë e cila do të ishte një nga akuzat që do i bëheshin atij herë pas here në mjaft mbledhje dhe raporte, deri sa u arrestua dhe u dënua me vite të gjata në burgjet politike të regjimit në fuqi. Ashtu siç do të shohim edhe në dokumente të tjera në kapitujt në vijim të këtij libri, këto mbledhje që filluan nga gjysma e dytë e janarit të vitit 1973, (menjëherë pas Festivalit të 11 të Këngës në Radio-Televizionin Shqiptar) shënuan dhe prologun furtunës së madhe që do të ngrinte Enver Hoxha dhe udhëheqja e lartë e PPSH-së ndaj shkrimtarëve dhe artistëve në të gjitha institucionet kulturore e artistike, si n ë Tiranë ashtu dhe në të gjithë vendin. Gjë e cila do të vazhdonte gjatë gjithë atij viti dhe më pas, duke “dhënë rezultatet” me dënimin e të ashtuquajturit “Grupi liberal në Art e Kulturë” me në krye Todi Lubonjën e Fadil Paçramin. Ashtu si pjesa më e madhe e dokumenteve të këtij libri, edhe ky publikohet i plotë dhe pa asnjë shkurtim.

Raport-informacioni i Pipi Mitrojorgjit për Enver Hoxhën NE TEATRIN POPULLOR
Nga mbledhja e organizatës bazë të partisë më 24.I.1973 dhe kolektivit më 24.II.1973 me rastin e punimit të fjalimeve të shokut Enver kundër ndikimeve të ideologjisë, kulturës, artit të huaj, dualën këto çështje:
Edhe këtu, megjithëse në një masë më të vogël se sa në muzikë e në ndonjë fushë tjetër, janë çfaqur ndikime të huaja moderniste. Edhe këtu ka ekzistuar mendimi se duhet futur “e reja”, duhet “ecur me kohën”. Ndikimet moderniste janë çfaqur në këto fusha:
1. Në mënyrën e interpretimit skenik në pjesët teatrale.

Në vënd të një interpretimi realist ku gërshetohen mendimet dhe ndjenjat, aktorëve iu kërkohet një interpertim racjonalist, pa ndjenjë dhe pa emocione, një lojë e ftohtë dhe racionale. Kjo kërkohet nën atë që të evidentohej mendimi, të luftohet sentimenatalizmi, deklamacjoni, teatralizmi etj. Por në të vërtetë aktorit i kërkohej që të zhvishej nga interpretimi ideo-emocjonal i rolit të vet. Hyri kështu në disa pjesë teatrale një temperament i huaj, nordik, që nuk përputhej me temperamentin e popullit tonë dhe në traditën realiste në teatrin tonë. Naim Frashëri në diskutimin e tij tha: “Tek ne është kërkuar interpretimi i natyrshëm. Në parim, është një kërkesë e drejtë. Por në fakt aktorit i kërkohej që të frenonte emocjonet, ndjenjat. Kjo vinte në kundërshtim me karakterin e popullit tonë, me veçoritë kombëtare, mbi të cilat krijohet edhe fytyra e teatrit shqiptar. Edhe pjesët e huaja ne duhet që t’i trajtojmë në terrenin shqiptar, të dallohet vënia e jonë në skenë, nga ajo e vëndeve të tjera”.

Një aktor tjetër, Luan Qerimi tha se: “Duke luftuar pompozitetin, dekllamacionet etj, flasim ftohtë pa emocjone. S’kemi qenë vigjëlentë ndaj thjeshtëzimeve moderniste. Këto janë quajtur si hap përpatra”. Sulejman Pitarka, tha: “Në mënyrën e vënies në skenë ka shumë kopjime të huaja. Të gjithë aktorët vihen në mënyrë të ngurtë në pyetje nga spektatori pa lëvizur fare duke recituar pjesën ose duke lëshuar batuta”. Kjo tendencë racionaliste justifikohej edhe me teoritë e Brehtit, të cilat u kundërvihen teorive të Stanisllavskit. (Për të dy këta nuk ka ende analiza kritike mbi teoritë teatrale, mbi atë çka duhet pohuar e mohuar prej tyre. Pirro Mani ngriti në diskutimin e tij çështjen se “nuk duhet të jemi robër të kultit të Brehtit apo Stanisllavskit, por të marrim prej tyre atë që na shërben”.
(Siç duket në Teatrin Popullor por edhe në Institutin e Arteve e në ndonjë teatër tjetër, ka partizanë të njërit apo tjetrit teorisjen ose ide konfuze e sempletiste për të dy që në praktikën krijuese regjizorjale e aktoreske krijojnë konflikte).
Nuk duhet përjashtura fakti që tendenca racjonaliste e interpretimit të të pjesëve është ushqyer edhe nga ato drama të huaja ose tonat që kanë pasur prirtje racjonaliste. Mund të ketë edhe burime të tjera siç mund të jetë “teoritë” moderniste mbi teatrin që lulëzojnë në perëndim. Sidoqoftë kjo është çështje që duhet parë më thellë.

2. Në skenografi, e cila kaloj në konvencionalizëm jashtë mase deri në absurditet. Shumë skena e dekore në vënd që të lehtësojnë, pengojnë lojën e aktorit, në vënd që të qartësojnë idenë e çfaqjes, e errësojnë atë. Podiume e shkallë pa kriter e pa funksjon janë përdorur në shumë pjesë aq sa u shëndrua në një mani regjisoriale. Si shëmbull më i freskët u soll skenografia e pjesës “Viti 1961”, në të cilën as merret vesh as vëndi, as koha se ku e kur zhvillohen ngjarjet, kur zhvillohen ato në Shqipëri e kur në perëndim. Pirro Mani tha se mendonin se “skenografia s’ka nevojë të shprehë ambjentin, atë e krijon njeriu, prandaj ajo mund të ishte dosido”. Mirpo ka një kufi edhe në konvencjonalizmëm e aq më tepër të jetë i huaj siç ka pas në vënd në disa çfaqje. Por kur janë kritikuar dekoret e kësaj natyre, janë mbrojtur duke duke i cilësuar si krijime “modern të talentuara” dhe kritikuesit si injorantë.

3. Ndikime të huaja janë manifestuar edhe në përdorimin e efketeve të të ndryshme skenike regjizorjale jashtë çdo uniteti me brendinë e pjesës, të cilat kanë çuar në errësimin e personazheve, të figurave artistike (drita pistoletash, errësime skenash), muzikë e tepruar e në disa raste muzikë konkrete, si një akt të pjesës, “Viti 1961”), etj. Të gjitha këto janë quajtur si gjëra të reja, moderniste.
Sulejman Pitarka tha se: “Ndaj këtyre çfaqjeve të huaja jemi stepur sepse kishim frikë mos na quanin të vjetëruar. Ndërsa Mimika Luca tha se ata që çfaqnin dyshime, quheshin “pa kulturë”.

Veç këtyre u ngritën dhe këto problem të tjera:

1. Dramat historike e ato mbi luftën Nacional-Çlirimtare, praktikisht janë hequr nga repertori mbasi nuk çfaqen më duke u justifikuar me arsye të ndryshme.
2. Ndaj disa aktorëve të moshuar nuk ka respekt dhe quhen të skaduar. Naim Frashëri tha: “Për të denigruar një grup shokësh aktorë të vjetër, pa hapur mirë gojën u është vënë epiteti “Konservator”. Pothuajse të gjithë aktorët e Teatrit Popullor që jepnin mësim në Institutin e Arteve, janë hequr për të mos “infektuar” studentët me dobësitë e tyre. Miho Gjini (inspektor teatri në Ministrinë e Arsim-Kulturës), i ka cilësuar disa aktorë të vjetër si “limona të shtrydhur që duhen hedhur në kosh”. Shoku Fadil Paçrami e ka cilësuar në një diskutim të Teatrin Popullor si “Teatri Bogdani”, për të treguar kështu, shkallën e prapambetjes së tij.
3. Pjesa e fundit, “Orfeu zbret në ferr”, e një dramaturgu amerikan nuk është zgjedhur me kujdes dhe ka mendime pro e kundra çfaqjes së saj. Ajo është pezulluar nga Komiteti Partisë së rrethit. Por justifikimi që u dha nga shoku Fadil nuk u quajt i drejtë. Ai tha se: “nuk është opurtune të çfaqet tani”. Me të drejtë u kërkua të organizohet një diskutim krijues në kolektiv dhe të vendoset në se ka apo s’ka dobësi ideologjike, vlen apo nuk vlen të çfaqet.

 

Disa nga shokët e aparatit tonë që e panë çfaqjen, janë të mëndimit se ajo nuk meriton të çfaqet në publik për idetë e saj filozofike të pa pranueshme.
Lidhur me pjesët e huaja në të gjithë aktorët ndihej shqetësimi se mos tani do të ndalohen vënia e tyre në skenë. Më 1968-ën, u hoqën me urdhër, me listë, pa diskutim e sqarim. S’kanë bindje. Edhe një herë u sqaruar se Partia ndryshon qëndrimin dhe orientimet që ka dhënë në këtë drejtim.
4. Kur flitet për sukseset e dramaturgjisë e të teatrit shpesh thuhet se vetëm pas viteve ’60-të ka suksese të vërteta dhe errësohet puna e zhvilluar para 1960. Nuk shikohen vitet ’60-të si një etapë e lartë e cila ka bazën e vet të kaluarën.
5. Marrëdhëniet e Teatrit Popullor me Ministrinë e Arsim-Kulturës nuk janë të mira. U ankuan me të madhe për mungesë ndihme e konsiderate. Thanë se nuk vinë as për të parë çfaqjet, pa le të zgjidhin problemet krijuese.
6. Puna politike dhe ideologjike-estetike është jashtëzakonisht e dobët. Nuk bëhen në rregull as mbledhjet e formës së edukimit dhe as zhvillohen tema, biseda, debate e diskutime për çështje të ndryshme ideo-estetike. Në këtë kolektiv vazhdojnë thash e themet servilizmat, qëndrimet oportuniste, indifernetizmi, simpathitë, antipathitë në formë grupesh, egozimat etj.
Pipi Mitrojorgji
28.II.1973

KALVARI I NJË POPULLIT TE PËRGJAKUR ÇAMËRIA – Nga Isuf B.Bajrami

 

“Çamët, vendin e tyre e duan me entuziazëm. Kur flasin për të, e vënë mbi vendet e tjera. Vështrimi i tyre vete kurdoherë mbi malet e Epirit”.

PUKËVIL, në “Voyage”, vëll.I, Kap.29

 

 

Vendimi për zhvendosjen e popullsisë çame në Azi

Më 23 janar 1923 u nënshkrua Traktati i Lozanës. Në nenin e fundit të saj, përcaktohej shkëmbimi i popullsisë turke në Greqi, me atë greke në Turqi. Ky angazhim u konfirmua disa herë nga qeveria greke. Por në mënyrë të kundërligjshme u bënë shumë përpjekje të dhunshme nga qeveria greke dhe administrata lokale, që shqiptarët myslimanë me kombësi shqiptare të përfshiheshin në shkëmbim dhe të dërgoheshin në Azinë e Vogël. Tashmë ishte bërë e qartë për të gjithë se ishte planifikuar një strategji e tërë për shpronësimin e kolonizimin e pronave shqiptare, me refugjatët grekë të ardhur nga Azia e Vogël. Në mbështetje të kësaj ideje, Ministria e Bujqësisë Greke, më 1 tetor 1922, me anën e një Qarkoreje urdhëronte administratën e përgjithshme të Epirit, që”… familjet e refugjatëve të stabilizoheshin në pronat e myslimanëve shqiptarë”, (AYE/A/5 (9). (Guvernatori i Përgjithshëm i Epirit, MPJ Greke, Janinë 2 mars 1923). Njëkohësisht, me urdhër, nisi zhvendosja e çamëve nga shtëpitë e trojet e tyre. Ja si shkruan Krapsites:

Më 23 janar 1923 u nënshkrua Traktati i Lozanës. Në nenin e fundit të saj, përcaktohej shkëmbimi i popullsisë turke në Greqi, me atë greke në Turqi. Ky angazhim u konfirmua disa herë nga qeveria greke. Por në mënyrë të kundërligjshme u bënë shumë përpjekje të dhunshme nga qeveria greke dhe administrata lokale, që shqiptarët myslimanë me kombësi shqiptare të përfshiheshin në shkëmbim dhe të dërgoheshin në Azinë e Vogël. Tashmë ishte bërë e qartë për të gjithë se ishte planifikuar një strategji e tërë për shpronësimin e kolonizimin e pronave shqiptare, me refugjatët grekë të ardhur nga Azia e Vogël. Në mbështetje të kësaj ideje, Ministria e Bujqësisë Greke, më 1 tetor 1922, me anën e një Qarkoreje urdhëronte administratën e përgjithshme të Epirit, që”… familjet e refugjatëve të stabilizoheshin në pronat e myslimanëve shqiptarë”, (AYE/A/5 (9). (Guvernatori i Përgjithshëm i Epirit, MPJ Greke, Janinë 2 mars 1923). Njëkohësisht, me urdhër, nisi zhvendosja e çamëve nga shtëpitë e trojet e tyre. Ja si shkruan Krapsites:

“Qeveria greke, kishte planifikuar të vendoste në krahinën e Çamërisë, në pronat e shqiptarëve, 18.000 refugjatë grekë të ardhur nga Azia e Vogël. Ndërkohë, kontigjente kolonësh grekë, kishin nisur të vendoseshin në fshatin Gardhiq, Dhragomi, Karbunarë, Vole, Niste, Arpicë etj. Kështu p.sh., në fshatin Arpicë nga 300 shtëpi që kishte fshati, 250 i kishin zënë refugjatët, ndërsa shqiptarët u detyruan të sistemoheshin 3-4 familje në një shtëpi. (Vas.Krapsites, “Oi Mousolmanoi tsamides tis Thesprotias”, Athina, 1986, f.33). Edhe në fshatrat myslimane të Shkallës (Filat), si në Picar, Muzhakë, Sollopi, Pjadhul dhe Sklav, u zaptuan me forcë nga refugjatët grekë, shtëpitë dhe pronat e myslimanëve.

Më 15 shkurt të vitit 1923 u lëshua një urdhëresë tjetër lidhur me sistemimin e të krishterëve pa tokë, sipas të cilit, tokat publike dhe ato në pronësi të myslimanëve shqiptarë, do të ndaheshin për t’u sistemuar refugjatët . Ligji i shpronësimit u vu në bazë të Kushtetutës Greke të vitit 1911 dhe hyri në fuqi para vitit 1923. Ky ligj nuk ishte gjë tjetër, veçse një grabitje zyrtare dhe ishte i mjaftë për t’i lënë shqiptarët pa bukë dhe t’i shtrëngonte të largoheshin nga Çamëria, (“Oi Mousolmanoi tsamides tis Thesprotias”, Athina, 1986, f.33)…

 

Dhuna mbi popullsinë çame

Në skenarin e dhunës greke, më e goditura ishte popullsia çame e besimit mysliman. Ja si dokumentohet në AQSH: “…Përpara se Komisioni të arrinte në Çamëri (në fillim të vitit 1924), bandat greke të drejtuar nga kretasi Jani Mandi, Kollovci, Nikolla Qamo, Harilla dhe Vasil Mastora, bënin presion mbi popullsinë myslimane që t’i deklaronin Komisionit se ishin turq dhe donin të shkëmbeheshin, (AQSH, Fondi 251, viti 1923, ” Dokumente për Çamërinë”, dok.183, f.285). Kur Komisioni Miks arriti në Prevezë, zyrtarët e administratës lokale greke përdorën të gjitha format, që përfaqësuesit e Çamërisë të mos kontaktonin me anëtarët e Komisionit Miks për të parashtruar kërkesat në emër të popullsisë çame. Qeveria greke, për të realizuar planet e saj, nisi një valë arrestimesh dhe izolimin e përfaqësuesve të Çamërisë. Ja si pasqyrohet ky fakt në AQSH: “Goditja e parë ndaj patriotëve shqiptarë nisi në qendrat kryesore të Çamërisë: në Filat, Margëlliç, Gumenicë, Paramithi e Pargë. Në burgjet e Janinës dhe në kampet e internimit, dergjeshin njerëzit më të ndershëm të Çamërisë, si Musa Demi, Myftiu i Filatit, Mehmet Zeqirjai, Haki Musai, Mazar Dino nga Paramithia, Ymer Çapari nga Luarati, Jasin Sadiku nga Margëlliçi, Ymer Merishi etj.

…Më 2 qershor 1924, një i quajtur Llucaqis, torturonte banorët e fshatrave të Filatit, aq sa nga ulërimat e viktimave ishin traumatizuar gratë dhe fëmijët. Po kjo gazetë publikonte një korrespondencë me gratë dhe fëmijët, (AQSH, po aty).

Dëbimi i çamëve në shifra. Refugjatë grekë në trojet çame Sipas arkivave, në vitin 1925 e në fillim të vitit 1926, nga 3419 shtëpi myslimane në Çamëri, refugjatët grekë u vendosën më 1943 në shtëpi myslimane dhe në asnjë shtëpi të krishterë. Zënia e banesave, ullishtave, vreshtave, tokave prodhuese, kullotave nga refugjatët grekë, mori formën përfundimtare e solli pasoja të rënda në ekonominë e minoritetit çam.

Me ardhjen në fuqi të gjeneral Pangallosit, që e konsideronte Shqipërinë fqinje një aleate të mundshme ndaj rrezikut sllav, u ndërmorën hapa serioze në drejtim të normalizimit të marrëdhënieve me vendin fqinj. Ndër to mund përmendim vendimin për të shpërndarë silogjet vorio-epirote, që vepronin kundër Shqipërisë. Gjithmonë lidhur me problemin e çamëve myslimanë, ai urdhëroi ndalimin e vendosjes së mëtejshme të refugjatëve grekë në tokat e tyre dhe shpalli një amnisti të përgjithshme për të gjithë çamët e burgosur dhe të internuar nga qeveria greke . Me rëndësi të veçantë, ishte vendimi i qeverisë greke të Pangallosit për të lënë të lirë hapjen e shkollave shqipe në fshatrat e Çamërisë.

Qeveria shqiptare e përshëndeti qeverinë e Pangallosit për frymëmarrjen që u dha marrëdhënieve shqiptaro-greke, të cilat prej kohësh ishin të ngrira. Nga ana e tij Pangallosi, në një intervistë dhënë korrespondentit shqiptar në Athinë, më 14 shkurt 1926, theksoi: “Athina është e vendosur të ndëshkojë çdo veprim të keq në Greqi ndaj minoritetit shqiptar prej disa kokave të nxehta të papërgjegjshme”.

Duke marrë në mbrojtje çamët myslimanë në Greqi, Pangallosi shprehu besimin se edhe qeveria shqiptare do të mbante të njëjtin qëndrim ndaj pakicave greke në Shqipëri. “Me pakica greke në Shqipëri, theksoi Pangallosi në deklaratën e tij për shtyp, kuptojmë grekofonët në Shqipërinë e Jugut dhe aspak jo ortodoksët shqiptarë, që nga raca e kombësia janë zotër në shtëpitë e tyre. Jemi kundër asaj teorie të gabuar, vijon ai, që çdo ortodoks ta quajmë grek”, ( AYE, 1926-1927-1928, B/68/6. Guvernatori i Përgjithshëm i Epirit për Ministrinë e Punëve të Jashtme Greke, Nr.41 (sekret), Janinë, 7 dhjetor 1926).

Por, rrëzimi i Pangallosit në verën e vitit 1926 e prishi klimën. Me ardhjen në fuqi të gjeneral Kondilit, çështja çame do të ishte problem kryesor i qeverisë greke. Athina nisi një tjetër kryqëzatë të re, për t’i detyruar myslimanët të largoheshin drejt Turqisë. Kështu, 280 familje çame nga Gardhiqi, Dhragomia, Kurtesi e nga Paramithia kishin kërkuar të linin vatrat e tyre e të vendoseshin në Turqi. Arsyet e vërteta të largimit të popullsisë shqiptare çame: “Ata, për të shpëtuar detyrohen të marrin udhën e mërgimit”, (Arkivat Greke, gazeta “Kiriks”, Janinë, 12 qershor 1921)…

 

Krimineli Metaksa shton reprezaljet ndaj çamëve

Dëshmi të kohës, por dhe dokumente të arkivave konfirmojnë se qeveria e diktatorit Metaksa, në vitin 1936, me politikën nacionaliste që ndoqi i shtoi edhe më tej masat diskriminuese për çamët. Ai e vuri në një survejim të plotë gjithë Çamërinë. Qeveria e diktatorit, duke menduar se kryeqendra e Çamërisë, Filati, gjendej përtej lumit Kalama, afër kufirit shqiptaro-grek, i dha prioritet për kryeqendër të Çamërisë, Gumenicës. Kështu që, Çamëria u bë qark dhe Gumenica qendër e saj. Qeveria e Metaksait i bëri këto ndryshime administrative, sepse nuk i shihte çamët si shtetas të besueshëm të shtetit helen. Opinioni i shëndoshë grek, konstatonte me dëshpërim se revanshi që kishte marrë Metaksai, i njohur për idetë e tij fashiste kundër minoritetit shqiptar çam, do të ishte me pasoja tragjike, jo vetëm për çamët myslimanë, por për të gjithë Greqinë. Në këto rrethana, në skenën politike greke dolën personalitete të njohur politikë si deputetët e Janinës, Jorgios Sp.Sakas dhe Kristo Vasili, të cilët i demaskuan planet djallëzore të Metaksait dhe të kabinetit të tij, për qëndrimet armiqësore dhe sjelljet diskriminuese që mbaheshin ndaj minoritetit shqiptar.

Dy deputetët grekë ishin kundër kufizimit të të drejtave te minoritetit shqiptar, kundër diskriminimit të tij dhe mosbesimit pa të drejtë që mbahej ndaj tij nga qeveria dhe administrata e Epirit. Dy zotërinjtë deputetë janinotë, kishin pasur raste të shumta kontaktesh me çamët e i kishin njohur mirë cilësitë e larta të tyre. Kjo i bënte ata e shumë grekër të tjerë, që të kishin ndaj myslimanëve shqiptarë në Greqi, një qëndrim absolutisht të kundërt me atë të qeverisë greke, që kishte mbjellë në çdo familje shqiptare pasigurinë, urinë dhe mjerimin, siç shprehej deputeti Jorgios Sp.Sakas: “Uria dhe mjerimi ka mbuluar popullsinë e Çamërisë. Ata nënshtetas të qetë, kot ngrenë zërin e tyre në të gjitha drejtimet”. Dhe në vijim, deputeti Sakas sqaron shkakun e vërtetë të këtij mjerimi: “…Arsyeja është: kohë më parë, qeveria greke vuri në zbatim Ligjin e Reformës Agrare duke shpronësuar tokat e tyre. Tokat e tyre u shpronësuan dhe ata mbetën më duarbosh e duke u përballuar me urinë. Kanë të drejtë të protestojnë”, (Arkiva Greke, gazeta “Kravji”, Janinë, 18 korrik 1936).

Z.Sakas, i bindur se nuk ka asnjë mjet në dorë për të ndikuar në ndryshimin e atij realiteti të hidhur, nuk i mbetet gjë tjetër veçse t’i drejtohet qeverisë greke me një lutje prekëse: “…Në emër të popullit të uritur, në emër të drejtësisë dhe të humanizmit njerëzor, i lutem kryetarit të qeverisë t’i ndihmojë këta bashkatdhetarë, vëllezërit tanë me të cilët na ndan vetëm feja, por na bashkojnë po ato zakone të njëjta, e kaluara dhe e njëjta histori”. Ai e përfundon artikullin duke i kujtuar qeveritarëve grekë se, “nuk duhet të harrojmë se edhe ata kanë të drejta në shtetin grek”, ( Arkiva Greke, gazeta “Kravji”, Janinë, po aty).

…Situata tepër e rënduar ndaj minoritetit shqiptar në Greqi vazhdoi deri në pragun e Luftës Italo-Greke. Athina kishte marrë sinjale nga Roma se një konflikt i armatosur do të ishte i paevitueshëm. Qeveria fashiste italiane, nën pretekstin se minoritetin shqiptar në Greqi kishte humbur të gjitha të drejtat e tij politike dhe ekonomike, e kërcënonte Greqinë që të bënte përmirësime, përndryshe ajo merrte përsipër mbrojtjen e të drejtave të tij, (Documenti Diplomatici Italiani “DDI”, Nova Serie, V.5, Dok.429, f.411).

Por, siç do të vërtetohej më vonë, çështja e minoritetit shqiptar në Greqi ishte vetëm pretekst i Romës. Shkaku i vërtetë ishte ekspansioni i saj: pas pushtimit të Shqipërisë, më 7 prill 1939, ajo kërkonte ta shtrinte pushtimin e saj drejt Greqisë.

 

 

Fundviti 1940, përgjakja masive e popullsisë çame

 

Qëndresa dhe pjesëmarrja aktive në luftë kundër pushtuesve grekë në fundvitin 1940 për popullsinë çame, nuk do të ndryshonte skenarin helen për zaptimin e trojeve e shpërnguljen e dhunshme.

Pse Noli s’erdhi kurrë në Shqipëri? – Nga Arshin Xhezo*

 

 “Ti dhe të tjerë pleq do të ngecni,

Tokën e Shenjtë kurrë s’e shkelni,

Skllevër, bij skllevërish s’e meritoni,

Se liri s’doni.”

(Fan S.Noli. “Moisiu në mal”)

Vepra-mal e Fan Nolit, kontributi i tij për pavarësinë e Shqipërisë, themelimin e Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare, kulturën dhe letërsinë shqipe, cilindo do ta bënte të mendonte, se i dëbuari i madh i 1924-s, menjëherë pas luftës së Dytë Botërore dhe çlirimit të Shqipërisë, do të rikthehej në vendin e tij, në piedestale të bëra gati për të dhe me kurora dafinash mbi krye.

Është folur e shkruar shumë për mundësinë dhe pamundësinë e rikthimit të “Moisiut” në “Tokën e Shenjtë”, e, megjithatë, pyetja “përse Noli nuk erdhi kurrë në Shqipëri?”, vazhdon të përsëritet.

Mallin dhe dëshirën e tij për të parë atdheun e vet dhe për të ardhur në Shqipëri e sheh në dhjetëra letërkëmbime të tij me miq, bashkatdhetarë dhe në biseda me miq e shokë.

Po këndej, nga Shqipëria zyrtare, qeveritarët e rinj të pasluftës, a donin vërtetë që Noli të kthehej në Shqipëri?

Fillimi duket tepër idilik.

Në një letër që Sejfulla Malëshova i dërgon Fan Nolit, më 27 gusht të vitit 1945, ndër të tjera, i shkruan: “Hirësi! Enver Hoxha, unë dhe gjithë Shqipëria jemi të mendjes, se ardhja juaj në Shqipëri, do të ishte një fat i madh për Shqipërinë. Kështu, jo vetëm do të kurorëzohej tërë e shkuara Juaj patriotike, por vendi ynë do të kishte në situatën e sotme, një ndihmë të madhe morale dhe politike… Për së afërmi, ndoshta, nga fundi i tetorit do të kemi zgjedhjet për në Kuvendin Themelonjës. Do të ishte shumë mirë të vinit me këtë rast në Shqipëri, qoftë edhe provizorisht…” (Nasho Jorgaqi. Fan S.Noli. Letërkëmbimi i Fan Nolit. Shtëpia Botuese “Erik”, Tiranë, 2012, Faqja 389).

Ndërkaq, vetëm një muaj më vonë më 25 shtator, 1945, është vetë Enver Hoxha, i cili, përmes një letre dërguar Nolit, i propozon të vihet edhe emri i tij në listën e kandidatëve për zgjedhjet në Asamblenë Kushtetuese që u zhvillua më 2 dhjetor, 1945. (Po aty. Faqe 392).

Këtyre letrave, Noli iu përgjigj në 3 tetor, 1945: “Me kënaqësi të madhe mora mesazhin tuaj të nxehtë dhe bujar, si dhe letrën e mikut tim dhe kolegut tuaj, Sejfulla Malëshova.

Kam dëshirë të madhe të jem aty me ju, por, sot për sot nuk munt, pse udhëtimet janë të kufizuara, përveç që ka edhe pengesa të tjera… Mundet t’ju bëj një vizitë pas Pashkëve; kështu, do të takonj përsëri me miqtë e mij të vjetër. Kam shumë arsye që më pengojnë të vë kandidaturën në Shqipëri.” (Po aty. Faqe 175)

Kërkesat dhe ftesat që Noli të vinte në Shqipëri, në vitet e para janë të shumta e nga më të ndryshmet.

Në Konferencën e Parë të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, në 7 tetor të vitit 1945, “Noli u zgjodh me unanimitet “Kryetar Nderi” i Lidhjes, kurse miku i tij, Sejfulla Malëshova u zgjodh Kryetar i Komitetit Drejtues të Lidhjes; Nën-kryetar-Profesor Aleksandër Xhuvani”.

“Sa herë shkoja në Nju Jork, në mbledhjet vjetore të Asamblesë së Kombeve të Bashkuara, Enver Hoxha më porosiste t’i bëja të fala Fan Nolit.”,-shkruan në librin e tij, Behar Shtylla, ish-ministër i Jashtëm në vitet 1956-1965, dhe mik i Nolit. (Behar Shtylla. Fan Noli, siç e kam njohur. Shtëpia Botuese “Dituria”, Tiranë, 1997, Faqe. 157)

Por, komplimentet, urimet, premtimet, sigurisht të shoqëruara gjithmonë me ftesa dhe kërkesa për miqësi e bashkëpunim, Nolit nuk i vinin vetëm nga Shqipëria. I vinin nga Amerika ku jetonte, nga Anglia, Italia, Greqia,- nga gjithë diaspora shqiptare.

Kostë Çekrezi, antikomunist i njohur, në një letër të tij, në 11 janar 1947, dërguar Nolit, “i këshilluar nga disa miq të përbashkët në Nju Jork, i propozon të bashkohen e të bashkëpunojnë në një “iniciativë për çështjen e shpëtimit të Shqipërisë”, tani që “puna e Shqipërisë ka marrë rugën më të keqe”. Nuk njohim ndonjë përgjigje të Nolit, në qoftë se ka pasur, por dihet se ai nuk u bashkua me “iniciativën e Çekrezit” (Behar Shtylla, Fan Noli, siç e kam njohur.  Shtëpia Botuese “Dituria”; Tiranë, 1997. Fq.152)

Një ftesë për bashkëpunim “për një Kuvend Kombëtar me shqiptarët e diasporës, Nolit do t’i vinte edhe nga ai që i rrëmbeu fronin e kryeministrit, e dënoi me vdekje në mungesë dhe e dërgoi syrgjyn, Ahmet Zogu. (Nasho Jorgaqi. Fan S.Noli. Jeta. Shtëpia Botuese OMBRA GVG. Tiranë, 2005. Faqe 178)

Edhe kësaj ftese, Noli nuk iu përgjigj.

Tashmë, siç shkruante me të drejtë gazeta “Dielli”, në një editorial të sajin “Fan Noli nuk është një person, por një institucion kombëtar” (“Dielli”, 1959)

Është tepër e vështirë të jesh “shkrimtar-institucion kombëtar” dhe, njëherësh, – i pavarur.

Edhe në rastet, kur institucionet janë organizma të një shteti, madje, edhe demokratik, nuk e kanë të lehtë të jenë të pavarura.

Merret lehtësisht me mend, se sa të vështirë e ka dhe çfarë sulmesh duhet të përballojë një njeri, një shkrimtar, aq më tepër një “shkrimtar-institucion kombëtar”, për t’i rezistuar politikës dhe pushtetit politik, të ngarkuara me njerëz, para, propagandë, etj., për të mbetur gjithmonë edhe institucion, edhe i pavarur.

Shkrimtarit i kërkojnë veprën për të blerë atë vetë, dhe e kërkojnë atë, për t’i blerë veprën dhe emrin.

Në qoftë se vepra e Nolit është e pasulmueshme dhe e parrëzueshme, kjo nuk e largonte aspak rrezikun; përkundrazi, e shtonte. Por kjo do të thoshte vetëm se, tanimë, tërë pesha e goditjeve, pra, e dyfishtë,- do të binte mbi Nolin – njeri.

I ndodhur i vetëm dhe i pambrojtur brenda rrethit të egër të politikës, ku secili përpiqej të rrëmbente, të zhvaste, të shqyente prej tij ç‘të mundte,- kokën, krahët a këmbët, (-një të vetme, një deklaratë, një foto, një dalje bashkë në publik- një artikull apo një poezi për liderin do ta bënte të lumtur!) – të dukej, sikur në fund të kësaj masakre, nga shkrimtari nuk do të mbetej asgjë.

Për paradoks, pavarësia e Nolit, ishte, ndoshta, më e rrezikuar nga “të tijtë”, nga Shqipëria. “Të sëmurit nga shqipja” mund t’i vinte “vdekja e lirisë”, pikërisht nga andej ku kishte dheun e vet. “Do të luftonj, gjersa të vdesë. Shpërblimi i mjaftë për luftën time dua të jetë një këngë labësh a laleshash, kur të vdesë” (Shpëtim Sala, Letër e Fan Nolit për Thanas Tashkon, 26 shtator, 1906. “Letra të panjohura të Fan Nolit”. Biblioteka Françeskane “At Gjergj Fishta”. Shkodër, 2008, Faqe 44).

Por a mund t’i këndohej kënga një shkrimtari të blerë?

Rreziku ishte i madh. Vetë Noli, me dorën e tij kishte shkruar, e zeza mbi të bardhë, se “guverna e Enver Hoxhës e rrëmben Shqipërinë nga thonjtë e vdekjes me sakrifica heroike në periudhën e luftës”. Madje, edhe, “Guverna e Enver Hoxhës, jo vetëm e shpëtoi Shqipërinë nga vdekja, por tani i vë themele të patundura shtetit me reformat dhe veprat konstruktive… Ballistët tanë janë një grup heterogjen dhe nuk kanë asnjë program fare.” (“Dy fjalë për ballistët” “Dielli”, 26 mars, 1947).

Nuk e parashikoi dot Peshkopi, se “nesër- pasnesër” këto deklarata mund ta “implikonin” me secilën nga palët politike për ta “kapur”? Sigurisht, ai i shkroi me bindje ato që shkroi, por, për “të tijtë”, domethënë, Tiranën zyrtare, këto dolën të mjaftueshme, që, sipas saj, “institucioni kombëtar” të quhej “i tyri”. Prandaj, dhe në letrat e saj të njëpasnjëshme, Tirana këmbëngulte: “Të vini, vetëm të vini në Shqipëri, qoftë edhe përkohësisht, sepse “kemi zgjedhjet”, “në situatën e sotme…”, “ndihmë e madhe morale e politike”.

Më hapur, s’bëhej.

Në vitin 1944, Fan Noli ishte 62 vjeç, burrë i pjekur, me dy-trifishin e moshës së udhëheqësve të Tiranës politike, dhe, kryesorja, me një mal veprash e përvoje politike dhe një emër të madh.

A thua, të mund ta hidhnin kaq lehtë  në grackën politike këto thirrje, letra e artikuj kaq të troçta nëpër rreshta njeriun që tërë jetën ishte mësuar të lexonte midis rreshtash?, stilistin brilant, të aftë edhe “për të hedhur fjalën duke shkelur syrin”?

Mendja e Fan Nolit ishte një mendje e thellë, domethënë, e tillë, që nuk besonte lehtë.

Intrigat e luftës  për pushtet, Noli nuk i kishte mësuar, thjesht, nga përkthimi i dramave të Shekspirit, por nga shpina e tij, dhe veç këtyre, kishte dekada që jetonte në vendin më të madh demokratik të botës, – shkollë më vete.

Sigurisht, edhe nga bota e madhe e librit dhe nga përkthimi dramave të Shekspirit kishte mësuar. Por, Makbethin, Hamletin, Mbretin Lir, dhe kryevepra të tjera të dramaturgut të madh, ai u kishte shkruar shqiptarëve në gjuhën e tyre, me po atë qëllim fisnik, siç kishte bërë 400 e ca vjet para tij, Makiaveli, që i dha vendit të tij dhe botës “Princin” e vet, për t’i mësuar si të mbrohen nga Princat” absolutizmi, pushteti politik, oratatorët e diktaturat kudo.

Krahasuar me “letrat” e vargjet e anglezit të madh, letrat që i vinin nga Tirana politike, Nolit, besoj i ngjanin me hartime fillestarësh.

Fan Noli mund të pranonte të vinte në Shqipëri, vetëm nëse edhe ajo do të ishte e denjë për të dhe për gjithë shqiptarët; e tillë, që ai të ndihej mirë me të trija “veshjet” e tij:  Të qytetarit të lirë, demokratik e patriot;  Të shkrimtarit “institucion kombëtar” dhe i pavarur, dhe;  Të Hirësisë së Tij, Metropolitit, Tehofan Stilian Noli, Themelues i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare.

*Shkrimi është marrë nga libri “Fate shkrimtarësh dhe gazetarësh”