VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

BOSI I DROGËS KRYETAR PARLAMENTI – E PASTAJ?

By | May 22, 2015

Komentet

“Blloku”, Isuf Kalo: Raportet intime mes Enverit dhe Nexhmies

Isuf Kalo, mjeku personal i Enver Hoxhës ka publikuar librin e tij ku ka rrëfyer sekret e “Blloku”. Kalo ka sjell kujtimet e tij personale në një libër, ku rrëfen raportet me personazhet e kohës, nga diktatori Hoxha tek bashkëshortja e tij Nexhmija Hoxhën, Ramiz Alinë dhe shumë të tjerë që jetonin në zonën e Bllokut.

Pjesë nga LIBRI “Blloku”

Nexhmija, përtej pamjes së jashtme

Nuk ishte e lehtë ta njihje Nexhmijen në të gjitha dimensionet dhe veçoritë e saj origjinale, as së jashtmi dhe as së brendshmi, madje kjo e dyta njohja e mendimeve dhe ndjenjave të saj qe edhe më e vështirë. Edhe pse pata rastin të kisha kontakte si mjek me të, për më shumë se 15 vjet, nuk mund të pretendoj se e njoha dot atë në tërësi dhe hollësi. Aq më pak e patën njohur shqiptarët sa kohë ishte gjallë Enveri. Ata, me sytë të mbërthyera gjatë 40 viteve tek lideri i madh, pak vëmendje dhe interes treguan për të shoqen, si person. Për shumicën e tyre ajo ishte thjesht gruaja e Enverit. Dhe vetëm kaq.

Edhe ajo vetë rrinte disi e tërhequr, duke qëndruar kryesisht në zyrë e në shtëpi. Kishte zgjedhur vullnetarisht të rrinte në hije. Ajo as arriti, por as u përpoq që të fitonte zemrat e shqiptarëve. Ndoshta, sepse i mjaftonte simpatia dhe adhurimi që një numër i madh i njerëzve shprehnin për të shoqin. Por, kur së bashku me të vdiq edhe regjimi i tij, Nexhmijes iu desh që të dilte nga guaska, të bëhej e dukshme dhe aktive, duke u përpjekur t’i bënte njerëzit të besonin se gjithçka e Enverit ruhej e gjallë tek ajo. Mirëpo ishte e vonuar. Pa autoritetin, famën, zërin dhe karizmën e të shoqit ajo vetë nuk ishte as tërheqëse, as e besueshme dhe as bindëse për ta.

Përkundrazi, siç nuk e priste, ajo u bë për pjesën e pakënaqur të popullsisë “tabelë qitjeje”, pasi iu faturuan asaj gabimet dhe padrejtësitë e pushtetit që u përmbys. A e meritonte? A i takonte asaj të paguante, të gjithë ose pjesën kryesore të haraçit të të këqijave që bëri regjimi i kaluar? Në ç’masë, pa qenë personalisht anëtare e organeve të larta partiake e shtetërore, pati realisht gisht ajo në vendimet e marra prej tyre?

Askush tjetër përveç asaj vetë, nuk ka mundësi të dijë të vërtetën. Ajo mund të hamendësohet ose të vlerësohet bazuar në fakte, perceptime ose sipas intuitës së gjithsecilit.

Fajësitë e saj janë bazuar kryesisht mbi faktin e statusit si gruaja e Enverit dhe sidomos në vitet e fundit të jetës, kur ai ishte më i sëmurë.

Me hamendësimin se ajo, edhe pa qenë anëtare e forumeve e strukturave të larta vendimmarrëse, mund të ketë influencuar ose edhe drejtuar vetë në emër të tij. Askush, as unë, nuk e vë dorën në zjarr se kjo absolutisht apo në një masë të caktuar nuk ka ndodhur.

Nexhmija vetë në deklaratat publike dhe në librat me kujtime që ka botuar, i ka mohuar të tilla akuza apo hamendësime, ndërsa fakte ose konfirmime të dokumentuara për to nuk di të jenë dhënë.

Ndërkohë, ish anëtarë të Byrosë Politike, Sekretarë të Parë të partisë në rrethe, ministrat të qeverisë, kryetarë dhe shefa të sigurimit, hetuesisë dhe prokurorisë, fajtorë të sigurtë dhe të njohur me emër dhe mbiemër, si iniciatorë dhe firmëtarë dokumentesh dhe aktesh mizore, çuditërisht përmenden nga media, madje dhe nga vetë viktimat, përciptazi ose shkarazi.

Ata, meqenëse i shoqi nuk është më gjallë, e derdhin thuajse të gjithë urrejtjen, mllefin dhe fajet për bëmat e mbrapshta të atij regjimi kryesisht e personalisht tek ajo.

Historia di me fakte, me emër dhe mbiemër, se cili person i udhëheqjes së lartë urdhëroi me kokën e tij pushkatimin mizor të 67 ballistëve që u zunë rob në Lushnjë.

Cili propozoi pushkatimin e 22 intelektualëve të pafajshëm në Tiranë për bombën në Ambasadën Ruse, cili propozoi dhe nguli këmbë për kolektivizimin e detyruar të bujqësisë dhe heqjen e tre dynymshit fshatarëve, cili propozoi tufëzimin e bagëtive, cili ndërmori hapin e parë për ndalimin e fesë dhe prishjen e kishave dhe xhamive, cili urdhëroi ndërtimin e 173 mijë bunkerëve, anembanë vendit, cili si kryetar i Komisionit të Internimeve sygjyrnosi me firmën e tij 12500 qytetarë shqiptarë dhe shumë akte të tjera si këto të dënueshme? Disa nga këta autorë thuajse janë ricikluar dhe pasardhësit e tyre vazhdojnë të emërohen në poste qeveritare. Ramizi, i cili pati firmosur ato vendime dhe që i indoktrinoi, me propagandën që drejtoi, mendjet dhe shpirtin e disa brezave radhazi me utopinë e “njeriut të ri”, ishte njëri prej tyre.

Ai, fillimisht, nuk u përmend si fajtor për ato, përkundrazi u promovua për disa kohë në postin më të lartë dhe mandej, u konsiderua si shpëtimtar dhe misionar i frymës së re. Ndërkohë, në sa apo në cilën nga ato keqbërje ka qenë personalisht Nexhmija iniciatore, propozuese ose autore e faktuar? Pa dyshim, ajo i ka pas ditur në mos të gjitha, shumë nga ato padrejtësi që ndodhnin, por nuk u kundërvu direkt, as indirekt për të ndikuar t’i parandalonte a zbuste ato tek i shoqi. Përkundrazi, i pat miratuar me zell prej militanteje, mjafton që ato i pat miratuar më parë Byroja Politike dhe Enveri. Ajo, pa dyshim, ka personalisht pjesën e saj të përgjegjësisë, por jo të gjithë përgjegjësinë, as pjesën më të madhe të saj. Ramizi e dinte mirë këtë, por nuk e tha. Përkundrazi, thuhej se fshehtas pati dhe ai vetë gisht në to, fajësime dhe demonizime që u gjeneruan dhe u përhapën për Nexhmijen.

Në periudhën e ndërrimit të sistemit, mbase atij iu desh që në opinionin e njerëzve të bëhej Nexhmija kurban në vend të tij, si kryefajtore, pavarësisht se ishte ai që pati pozitë më të lartë dhe përgjegjësi më të mëdha sesa ajo në hierarkinë vendimmarrëse të regjimit që u shemb.

U desh që fajet e regjimit dhe ish-titullarëve të tij të shkriheshin si skrap në zjarrin e urrejtjes popullore për të krijuar me to “kuçedrën Nexhmije”, si simboli i të gjitha të këqijave të diktaturës dhe fajtorja kryesore, në mos e vetme e saj.

Në mungesë të Enverit, përqendrimi dhe personalizimi i gabimeve dhe fajeve të regjimit komunist tek e veja e tij, sikur ajo qenkej njësoj përgjegjëse sa ai, apo dhe më shumë se sa ai, ndoshta u desh për t’i ruajtur dhe shpëtuar përkohësisht imazhin e Ramizit, si “e keqe e nevojshme dhe shpresuese”, në atë periudhë ndryshimesh vështira.

Në fakt, Enveri nuk e pat njësuar ndonjëherë të shoqen me veten. Ai ishte autoritar. Hijerëndë. Por nuk ishte “burrë grash” as “lolo” lehtësisht i influencueshëm. Ai imponohej me një shikim. Me një mbledhje të vetullave dhe rrudhave në ballë. Ndonjëherë me buzëqeshje, pa fjalë. Me heshtje. “Burrëria tradicionale” e meshkujve shqiptarë me nuanca mazohizmi ishin të shfaqura krenarisht dukshëm në mënyrën e tij të sjelljes.

Gjatë viteve në kontakt direkt, as unë, si mjek personal i tij, nuk u çlirova dot nga ndjenja e ndrojtjes dhe e përgjegjësisë që më pushtonte në çdo takim me të. Ai rrezatonte autoritet, prandaj as guxova të ndaja me iniciativën time me të ndonjë mendim, shqetësim apo ta ndikoja në ndonjë drejtim, jashtë kuadrit të detyrës sime profesionale.

Nexhmija dhe të gjithë vartësit e tjerë e kishin pranuar me përulje supremacinë e tij të plotfuqishme. Mendimet, sugjerimet, dëshirat dhe vendimet e Enverit ishin për të gjithë ata, përfshi edhe Nexhmijen ose, më saktë, në radhë të parë për Nexhmijen, tabu. Diferenca e moshës prej 13 vjetësh me Enverin, brishtësia fizike e karakteriale e saj pati vulosur që në ditën e parë të njohjes së tyre kompleksin e adhurimit dhe nënshtrimit të përhershëm të saj ndaj burrërisë, vendosmërisë dhe guximit të Enverit, si vendimmarrës i pakundërshtueshëm, që imponohej me bindjen se kishte gjithmonë të drejtë. Kjo nuk përjashton të ketë pasur sukses edhe ajo, si të gjitha gratë, në rolin e “zogut të natës”, për t’i vënë në vesh dhe marrë prej të shoqit miratime për nevoja, çështje apo plane të jetës familjare apo personale të saj. Por me shumë pak mundësi për çështje shtetërore.

Sipas Zhaklinë Kenedit, “gratë e pushtetshme” ndahen në dy kategori: ato “me pushtet në shtet” dhe ato “me pushtet në shtrat”.
Nexhmije Hoxha Dhe Enver Hoxha

Gjykuar nga aparenca e jashtme, nga gjestet, mënyra e shikimit, timbri i zërit apo “gjuha e trupit”, Nexhmija nuk ishte lozonjare apo tip gruaje shtrati. Përkundrazi, dukej e “akullt”, serioze si e superblinduar me parime. Në marrëdhëniet me të shoqin, jo nazet e feminiteti, por devotshmëria ishte pika e fortë e saj. Madje, në vitet pasi Enveri pati pësuar infarktin në zemër, ata flinin të ndarë. Nexhmija ia pat “dhuruar” Enverit edhe pjesën e saj të shtratit bashkëshortor. Ai flinte i vetëm në shtratin e gjerë dopio. Vendin e saj herë pas here mund ta zinte një “femër” tjetër. Ajo ishte Guxi. Kështu quhej macja më “mendjemadhe” që kam parë e njohur unë. Ajo ishte e bukur, i shkëlqenin qimet nga shëndeti dhe gjezdiste krenare nëpër dhomat e korridoret e brendshme, me hap të sigurt dhe shpërfillëse ndaj njerëzve të shtëpisë. Në takt, ishte macja e dashur e Pranverës, por Guxit, sa herë që i mbushej koka, shkonte pa pyetur askënd te dhoma e Enverit. Nëse e gjente të mbyllur portën e dhomës së gjumit të tij, Guxi ishte e zonja që ta hapte vetë atë. Ajo kërcente deri te doreza dhe e hapte pa problem. Pasi hynte, shtrihej në të njëjtin shtrat me Enverin dhe përgjumej plot kënaqësi pranë tij. Ai nuk bezdisej, e pranonte dhe e përkëdhelte. Dukej që mes tyre ishin miq. Ndërkohë Nexhmija “vigjilonte” gjatë natës gjysmë e zgjuar, përballë, mbi një divan të ngushtë brenda së njëjtës dhomë, për ta ndihmuar të shoqin në rast të ndonjë shqetësimi eventual.

Marrëdhëniet e shtratit, nëse patën të tilla në ato vite, ata i ruajtën rreptësishtë si intime dhe private. As njëri as tjetri nuk më pyetën, as morën këshilla mjekësore, në konfidencialitet, për rreziqet dhe implikimet e mundshme në marrëdhëniet seksuale në kuadrin e infarktit të zemrës dhe sëmundjes së diabetit, prej së cilës Enveri vuante prej vitesh. Por në literaturën mjekësore, si edhe nga përvoja jetësore njiheshin raste atakesh, aksidentesh, deri edhe vdekje të befta te meshkujt me sëmundje të tilla të zemrës, gjatë marrëdhënieve në shtrat.

Kështu i pat ndodhur në vitet e monarkisë një ish-ministri shqiptar, i cili vdiq papritur gjatë aktit në një prej hoteleve të Romës. E njëjta tragjedi ndodhi jashtë Tiranës në vitet kur kujdesesha për Enverin, me vëllain e njërit prej ish-udhëheqësve të shquar të Byrosë Politike. Edhe ai, fatkeqi, vuante njësoj nga zemra e diabeti dhe ishte më i ri se vëllai i tij dhe Enveri. Vdekja e tij e beftë, e njëjtë me atë të dikurshme të ish-ministrit monarkist, pat ndodhur jashtë shtëpisë, në rrethana që, për arsye të kuptueshme, nuk u bë publike.

Ngjarja e tronditi së tepërmi emocionalisht vëllain e tij byroist, por ndoshta dhe e vuri në vështirësi e para dilemës nëse duhet ta nderonte, duke marrë pjesë në ceremoninë e tij mortore, apo ta dënonte, duke mos shkuar në të. Besoj që për këtë ai e kish pyetur dhe kish marrë miratimin e Enverit, sepse ky më thirri dhe më dha porosi të shkoja të qëndroja edhe unë pranë kolegut dhe mikut të tij, ndonëse atë e shoqëronin edhe mjekë të Klinikës Speciale. Kjo mbase si qokë a shenjë solidariteti me të.

Kur shkova nuk e dija pse dhe si kishte ndodhur ngjarja. Enveri nuk më tha asgjë. Mbase priti që pasi të kthehesha kjo temë të hapej nga unë. Ndërkohë unë prisja ta hapte ai, por më kot. Sidoqoftë, atëherë, për herë të parë, u kujtova që këtë faktor rreziku eventual ne si ekip mjekësor e patëm harruar dhe neglizhuar.

Po sikur t’i ndodhte diçka e ngjashme edhe Enverit? Ne mjekët do të gjendeshim krejt të zbuluar dhe do të viheshim me siguri para përgjegjësisë. Asnjë këshillë, shqetësim, as diskutim, as shënim për një eventualitet të tillë nuk ishte përmendur në kontaktet tona me të, as shënuar si dokument në kartelën e tij klinike dhe as në protokollet e ekipit tonë mjekësor. E kishim quajtur thjesht çështje intime, private të tij. E keqja ishte se, për arsye që kuptohen, ky problem nuk mund të diskutohej me Nexhmijen. As me djemtë. Kush do të guxonte t’ia cenonte Enverit privatësinë pa kërkesën dhe lejen e atij vetë? Atëherë me droje dhe në konfidencialitet e diskutova me mësuesin tim Fejzi Hoxha. Ai ishte gjirokastrite, kishte thuajse të njëjtën moshë të Enverit dhe kish qenë shokë shkolle dhe fëmijërie me të. “Mos e nga këtë temë, më tha ai. – Asnjë mashkull, as ai nuk do që të flasë e tregojë për këto gjëra. Dhe as nuk do i ndjekë këshillat që do japim ne. Përkundrazi, i zemëruar që futemi pa na ftuar në gjërat intime të tij, mund të na sikterisë. Lëre si të jetë shkruar, më këshilloi ai. Dhe kështu u bë. Nga droja, por edhe në respekt të privatësisë dhe intimitetit të tyre, nuk e zura asnjëherë në gojë këtë subjekt delikat, edhe pse me interes mjekësor. Iu luta qiellit dhe Zotit që e keqja të mos ndodhte dhe ndoshta ai më dëgjoi. Kështu, mbeti enigmë edhe masa e supozuar e “pushtetit” të Nexhmijes ndaj të shoqit me ndikimin e saj në shtrat. Sa për “pushtetin në shtet”, në rastin e Nexhmijes do të tingëllonte si teprim. Ajo, nën hijen e të shoqit, nuk krijoi dot “klorofilin”e një personaliteti individual. Nuk pati dhe as tentoi të krijonte ndonjë rrymë, “Nexhmijëzimi” me platformë origjinale ideore, pushtetare e politike si alternative e dizajnuar dhe e imponuar personalisht prej saj. Ajo ishte dhe mbeti deri në fund “krijesë” e Enverit, shtojcë e tij.

Mbeti zbatuese shembullore e përkushtuar ndaj tij si udhëheqës dhe bashkëshort.

Ndryshe nga Çhian Çhini, Elena e Çausheskut, Jovanka e Titos dhe Mira Markoviçi e Sllobodan Millosheviçit, ajo nuk tregoi ambicie për të bashkëqeverisur në poste të larta zyrtare përkrah të shoqit. Ishte e interesuar të informohej për gjithçka ndodhte politikisht, por jo me synim që të udhëhiqte ajo vetë. Ndoshta, sepse ishte e ndërgjegjshme që i mungonin vetitë e duhura për të udhëhequr, i mungonin pasioni, karizma, guximi dhe energjia për të krijuar pasardhës dhe dishepuj personalë të saj.

Nexhmija ndryshonte në qëndrim dhe karakter prej Nadjezhda Allilujevës, gruas së dytë të Stalinit, e cila ishte shprehur edhe kritike ndaj metodave dhe sjelljeve brutale të të shoqit. Kjo ishte 20 vite me e re se Stalini.

Bazhanov, njëri prej sekretarëve të Stalinit, njohës nga afër i marrëdhënieve të Nadjas me të shoqin, ka dëshmuar në kujtimet e tij një episod domethënës për ndjeshmërinë e saj ndaj vështirësive të jetesës së popullatës. “Ishte viti 1932, tregon ai, kur Stalini iu përvesh kolektivizimit me dhunë në bujqësi. Kuadrot e bazës e kishin parë me sytë e tyre rrënimin e fshatarësisë. Por kur dëgjonin që ajo ishte gruaja e Stalinit ata bëheshin memecë. Mirëpo dalëngadalë kuptuan dhe u bindën se ajo ishte e dhembshur, e mrekullueshme, që mund t’i besoje. Gjuhët u zgjidhën dhe nisën të rrëfenin çfarë po ndodhte. Nadja e rrëqethur u tmerrua. Ajo nuk mund të rrinte pa ia treguar të shoqit gjithçka kishte dëgjuar. Mirëpo Stalini iu hakërrye asaj duke i thënë se ‘informacioni që i dha nuk ishte gjë tjetër veçse pjesë e propagandës kundërrevolurionare’”.

Pak kohë më vonë, pas një debati dhe ofeze që i bëri asaj Stalini në publik, Nadjezhda u mbyll në dhomën e saj dhe u vetëvra me revolver. Ishte vajzë e re 18-vjeçare kur u martua me Stalinin dhe vetëm 30 vjeçe kur e zhgënjyer u nda prej tij dhe nga jeta. Shkaku i vdekjes së papritur të saj u mbajt aso kohe i fshehur nga publiku dhe u manipulua sikur kishte ndodhur pas një “apendiciti akut”. Stalini, në vend të keqardhjes dhe pendesës, përkundrazi, u ndie i tradhtuar prej saj dhe u zemërua me të. Ai e quajti aktin e së shoqes armiqësor dhe të qëllimshëm kundër tij. Trupi i saj nuk u dogj në kremator dhe hiri nuk u vendos siç e kërkonte protokolli në muret e Kremlinit. Me urdhër të Stalinit u çua në varrezën dikur aristokrate Novodevichi të Moskës.

Në njërën nga vizitat e mia të punës në Moskë në vitet që isha konsulent i Organizatës Botërore të Shëndetësisë për Diabetin, pata rastin ta shoh me emocion varrin e saj, pranë atij të Hrushovit, i shndërruar tashmë në objekt kurioziteti me interes turistik.

E vërteta është se debatet dhe “karshillëku” i ruses së re, emocionalisht delikate, me të shoqin e plotfuqishëm buronin edhe prej sjelljes së vrazhdë të Stalinit ndaj saj, si dhe ndaj prindërve dhe pjesëtarëve të tjerë të familjes Allilujeva, por edhe ndaj fëmijëve të tij. Kurse Enveri, përkundrazi, me aq sa e njoha unë, ishte i ngrohtë e korrekt në sjellje ndaj Nexhmijes, por edhe ndaj nënës, vëllait dhe mbesave të saj.

Ai njihet si Stalinisti i fundit në stilin e qeverisjes dhe ndoshta dhe në ideologji, por nuk ishte kurrsesi Stalin në marrëdhëniet në shtëpi brenda familjes dhe me fëmijët, nipat e mbesat e tij. Vjehrra e Enverit, Naxhija, ishte dibrane e moshuar, mjaft inteligjente. Ajo banonte dhe jetonte së fundmi në të njëjtën shtëpi me familjarët e tjerë të tij. Në orët e lira, në respekt të Nexhmijes, Enveri e vizitonte, bisedonte dhe pinte kafen herë pas here me nënën e saj.

Dhe kur i vëllai i Nexhmijes, Fehmiu, u shtrua për një problem shëndetësor serioz në Spitalin Ushtarak, Enveri, si asnjëherë tjetër, i vajti për ta takuar dhe vizituar. Natyrisht, bashkë me Nexhmijen.

I shoqërova edhe unë. Atje i priti drejtori i spitalit dhe disa nga mjekët që e kuronin të sëmurin. Fehmiu ishte shtruar në një dhomë më vete si më komode, posaçërisht të adaptuar për të. Me aq sa di në vitet që isha mjek i tij, kjo ishte vizita e parë dhe e vetmja që bëri në ato vite Enveri në një ambient spitalor të vendit. Kurioz pyeta Sulon në konfidencë nëse ishte parashikuar që ai, me këtë rast të mund të shihte edhe kushtet dhe ambientet e tjera të spitalit, ose të takonte të sëmurë të panjohur të shtruar atje! “Jo ore çne, — tha Sulua menjëherë, — apo të na marrë ndonjë infeksion?”

Që kur ishte gjallë Enveri, Nexhmija pat siguruar me përparësi libra biografikë për personalitete të famshme, të cilat, siç kuptohej, do i shërbenin më pas për të shkruar për Enverin. Në këtë aspekt ajo i ngjante Nadjezhda Krupskajës, gruas së Leninit, sepse edhe ajo ishte marrë kryesisht me dokumentimin e jetës dhe veprimtarisë së të shoqit. Në raftet e bibliotekës së Nexhmijes kishte një libër biografik të Krupskajës për Leninin.

Krupskaja, siç pati treguar ajo vetë, i lexonte Leninit të sëmurë teksa ai e dëgjonte, i shtrirë në shtrat, duke vështruar si romantik, lashtë dritares diellin që perëndonte”. Edhe Nexhmija, kur Enveri së fundmi pati probleme me shikimin, ndodhte që i lexonte pranë shtratit, ose kur ai ishte në studio, korrespondencën apo libra që asaj i pëlqenin. Në të tilla raste Nexhmija bëhej si mamaja apo “dadoja e një djali të vogël kurioz”, i cili dëgjonte me vëmendje deri në fund përrallën të lexuar me zërin e saj të hollë./Marrë nga libri “Blloku”

Isuf Kalo rrëfen për bijtë e prapë të “Bllokut”: Djali i udhëheqësit të lartë histori rozë me gruan e artistit të njohur

Isuf Kalo, mjeku personal i Enver Hoxhës, në librin “Blloku”, botim i “UET PRESS”, hedh dritë në mjaft nga misteret e familjeve të liderëve komunistë. Njëherazi, me raportet e veçanta prindër-fëmijë ai zbulon episode të panjohura nga sjelljet e këtyre të fundit jashtë mureve të hekurta të rezidencave qeveritare. Pavarësisht privilegjeve të përftuara nga pozicioni i prindërve në hierarkinë politike, jo pak syresh, siç tregon Kalo, shfaqnin herë pas here pakënaqësinë e tyre për mosndryshimin e gjendjes dhe kufizimin e të drejtave njerëzore. Sakaq, mjeku personal i diktatorit ka ruajtur në kujtesë edhe mjaft nga flirtet dhe dashuritë rozë të fëmijëve të Bllokut. Njëra ndër to, që i ka bërë më shumë përshtypje, ka qenë lidhja intime e djalit të njërit prej udhëheqësve të lartë me gruan e një artisti të njohur, asokohe me dy fëmijë…

 

FËMIJËT E PRAPË TË BLLOKUT Nuk dihet se si, as kur, por pëshpëshe lidhur me pakënaqësitë për mosndryshimin e gjendjes u shfaqën edhe brenda familjeve më elitare të Bllokut, sidomos në debatet mes brezave, ku të rinjtë ishin ata që shtronin nevojën e ndryshimit para prindërve.

“Sepse meritat, jo doemos pjellin merita. Më së shumti pjellin favore”. Siç shkruan një poete e jona, “jeta dembeloset në paqe”. Në Bllok dembelizmi vinte prej rehatisë, hiperproteksionit, privilegjeve, mërzisë, por edhe nga pakënaqësitë. “Fëmijët e idealistëve nuk lindin domosdo idealistë. “Në gjuhën e asaj kohe, ata përkundrazi, mund të quheshin të “borgjezuar”. Nga ana tjetër (sado e çuditshme që tingëllon, por është e vërtetë), disa nga të rinjtë e Bllokut, edhe pse lindnin dhe rriteshin aty në rehati, ndiheshin të pakënaqur. Mbase sepse besonin se “vajzë a djalë i mirë është ai që revoltohet”. Ata i mërziste e i revoltonte presioni dhe kontrolli i rreptë etik i sjelljes, i cili i pengonte të krijonin identitetin individual, personalitetin e tyre dhe të shpreheshin e të kontestonin hapur.

Ata i irritonte bartja mbi shpinë gjatë jetës së tyre personale i prestigjit, imazhit, emrit dhe i meritave të baballarëve, pjesë e nomenklaturës së lartë, të cilët “nuk duhej t’i turpëronin”, nuk duhej t’i “njollosnin” me sjelljet dhe mendimet e tyre jokonformiste në sytë e opinionit, publikut dhe sidomos të udhëheqjes së lartë.

Erik Segali, në librin e tij “Akte besimi”, përmend një fenomen mjaft të ngjashëm i quajtur SFP (Sindroma e Fëmijëve të Predikuesve), i shkaktuar nga presioni i pazakontë moral që ushtrohej mbi fëmijët e klerikëve të lartë për të zbatuar parime, zakone, sjellje dhe dogma të vjetruara të predikuara prej tyre, çka i çoi dy personazhet kryesore të librit, fëmijë të një rabini të shquar ultrakonservator, që si revoltë ndaj predikimeve të të atit të tyre fanatik, të krijonin në jetën personale bindje dhe mënyrë jetese krejt të ndryshme nga ato të predikuara prej tij dhe kjo pa i humbur ndjenjat e dashurisë dhe respektin e natyrës familjare njerëzore ndaj të atit.

Pavarësisht nga favoret, ashtu si Deborah dhe Danieli, dy personazhet e Segalit, disa të rinj, bijë dhe bija të titullarëve të Bllokut, të informuar e dyshues ndaj predikimeve që dëgjonin, u rebeluan brenda vetes ndaj realitetit që përjetonin. Të gjitha shkëndijat që ndezin më pas zjarre ndryshimesh kështu lindin. Shkreptijnë së pari brenda ndërgjegjes njerëzore, por prej shkëndijëzave ëndërrimtare nuk shpërthejnë dot revolucione. Revolucioni është zjarr a uragan i madh. Ëndërrimtarët vetëm e ëndërrojnë ndryshimin. Kaq. Edhe djemtë e Bllokut nuk kishin plane, as platforma veprimi për të ndryshuar vendin e aq më pak botën.

Ishin kundër, por jo kundërshtarë veprimtarë. Ata ishin në gjendje të turbullt shqetësimi për rrugën që po ndiqej e në ç’drejtim po shkonte vendi. Ndërkohë ishin të armatosur me njohuri dhe merrnin mesazhet e ndryshimeve, mendësitë dhe vizionet e reja bashkëkohore nga bota perëndimore. Sepse mosdija mund të mos jetë shqetësuese, por kur di shumëçka, mund të ndiesh dhimbje e vuajtje.

Dhimbja dhe vuajtja për ta ishte mungesa e lirisë. Jo rastësisht, kontestimet e heshtura ndaj sistemit lindën në Bllok, kryesisht te brezi i fëmijëve të lindur e të rritur aty në vitet e pasluftës, të cilët në vitet 1960, kur Shqipëria u shkëput nga tutela e kampit socialist (por jo nga ideologjia komuniste) ishin ose sapo e kishin kaluar moshën e adoleshencës apo të rinisë së hershme.

Në atë periudhë, edhe vetë udhëheqja e lartë sapo kishte filluar t’i hidhte sytë ose edhe të krijonte kontakte (ndonëse të ndrojtura) tregtare dhe ekonomike me vendet europiane perëndimore, sidomos me Francën dhe me Italinë. Kapitalizmi në to dukej më joshës dhe jo aq i padrejtë dhe mizor nga ç’ishte propaganduar. Fatos Lubonja, Spartak Ngjela, Vladimir dhe Bashkim Shehu, Ardian Klosi, Vera Bekteshi, Arben Theodhosi, Agim Myftiu e shoqja e tij, Lida Çarçani, Gramoz Pashko etj., ishin disa nga personazhet e njohura të Bllokut që përfliteshin si persona “që shprehnin kundërshti dhe pakënaqësi” për sistemin dhe qeverisjen tonë, si dhe për rrugën që po ndiqte vendi. Ata nuk donin të ishin thjesht bij apo bija të bindur të baballarëve apo të prindërve. Donin të ishin vetvetja, me stil jete dhe mendime ndryshe për zhvillimin e vendit, më të hapura dhe moderniste, të ndryshme nga ato që propagandoheshin zyrtarisht. Ata mundën të ndanin ideologjinë, botëkuptimin dhe pikëpamjet vetjake nga ndjenjat obliguese të respektit ndaj prindërve. Kështu, me ose pa vetëdije, përsërisnin një cikël të ri të fenomenit të njohur “bijtë kundër etërve”, duke imituar “tradhtinë” e bërë nga disa prej udhëheqësve komunistë banorë të Bllokut, dikur djem “plëngprishës” ndaj prindërve pasanikë, kur në moshën rinore përqafuan me entuziazëm idetë marksiste, jo në përputhje me ato të ish-etërve të tyre bejlerë, latifondistë apo borgjezë të paraçlirimit. Kjo që ndodhte ishte fenomen që kish ndodhur edhe gjetkë, në vende të tjera ish-komuniste të Europës. Në Bullgari, Ludmilla Zhivkova, e bija e Teodor Zhivkovit, udhëheqësit nr. 1 të vendit, ndryshe nga i ati, servil i Kremlinit, u vu në krye të Ministrisë së Kulturës dhe u bë iniciatore dhe protagoniste e fuqishme e reformave liberale në art, kulturë dhe në praktikën religjioze të vendit. Ose Viktor Çaushesku, djali i madh i diktatorit rumun, i cili iu dedikua shkencës dhe akademizmit dhe qe kritik i hapur ndaj metodave udhëheqëse të të atit, të cilit ia kishte parashikuar me saktësi edhe fundin tragjik.

“Edhe po të mos ishte pushkatuar, do të përfundonte i tërhequr zvarrë nëpër rrugët e Bukureshtit”, kish thënë ai për të. E motra e Fidel Kastros, Juanita Kastro, ishte gjithashtu kontestuese ndaj të vëllait për përqafimin e Marksit dhe instalimin e komunizmit, çka sipas saj “e shndërroi Kubën në një burg të madh të rrethuar me ujë”. Ajo u arratis në Meksikë, pastaj në SHBA dhe nuk u kthye më në atdhe.

Ideologjia komuniste, ose më saktë dialektika marksiste, e njihte këtë fenomen si ligji i “mohimit të mohimit”. Ai përfaqëson braktisjen apo mohimin e vazhdueshëm, si zinxhirin e pandërprerë të asaj që ekziston, me synimin e zëvendësimit me një tjetër më të re, më progresiste e më të suksesshme. Ndjenja e mendime të tilla kritike ndaj regjimit dhe aspirata liridashëse nuk ishin monopol vetëm i disa prej të rinjve të Bllokut.

Të tilla kishin edhe një numër të madh të rinjsh jashtë Bllokut, sidomos ata që kishin pasur mundësi të lexonin libra të ndaluar apo kishin pasur kontakte direkte apo të tërthorta me aspekte të jetës së vendeve perëndimore. Edhe në vendet me demokraci të vërtetë dhe efektive, kjo diskordancë e mospërputhje konceptuale e objektivave të brezave të ndryshëm, përfshirë edhe mes fëmijëve e prindërve, konsiderohet e natyrshme. Danezi Petër Marti i ka sintetizuar pozicionet brenda familjes me aforizmin: “Burri është populli, gruaja është qeveria, fëmijët janë opozita”. Pushtetit i interesonte si më vitale status quo-ja, mosdevijimi, pandryshueshmëria dhe besnikëria deri në fanatizëm ndaj ekzistueses.

Fillimisht fëmijët e Bllokut e shfaqnin “opozitën” në diskutimet me prindërit ofiqarë brenda familjes. Këta mundoheshin t’i sqaronin të rinjtë për “keqkuptimet apo keqinterpretimet nga papjekuria”. Kështu, debati mes tyre mbetej brenda shtëpisë. Më pas, disa nga prindërit pushtetarë, siç kanë dëshmuar Spartak Ngjela për të atin, Kiço Ngjela, ish-ministri i Tregtisë më afatgjatë dhe më i zoti profesionalisht, dhe Arben Theodhosi, për të atin Koço Theodhosi, ish-anëtar i Byrosë Politike dhe intelektual i kalibrit të lartë, patën shfaqur qëndrime disi liberale, të avancuara për kohën. Koçoja nuk u zemërua me të birin kur i shkoi në një barakë, në kopshtin e vilës ku banonin brenda Bllokut dhe e gjeti duke pikturuar fshehurazi në stil modernist.

“Në një moment të vështirë, kur pedagogët më konstatuan në studio piktura të ndaluara, im atë u mjaftua të më këshillonte thjesht: ‘Bëj kujdes’”, tregon Arbeni në një intervistë. Po ashtu, edhe Fatos Lubonja për të dy prindërit, Todin e Lirinë, të shquar për vizione liberale, apo Vera Bekteshi për të atin Sadik Bekteshi, gjeneral me prestigj të lartë, ish-komunist i orëve të para në Shkodër, tregojnë se ata vetëm i këshillonin të ishin të kujdesshëm, të mos i diskutonin këto tema jashtë me të tjerët. Ndrojtja nga spiunimi dhe fryma e fshehtësisë përbënin tiparet më karakteristike që sundonin marrëdhëniet në mjediset brenda Bllokut.

Në krijimin e pakënaqësive për mënyrën se si ushtrohej pushteti nga organet e udhëheqjes më të lartë, fillimisht mund të kenë ndikuar pa vetëdije “gjuha e heshtur e trupit”, mimika, gjestet, apo me ndonjë batutë spontane edhe e vetë prindërve të tyre mbajtës të pushtetit në instanca dhe poste relativisht më të ulëta.

Disa prej tyre ishin të pakënaqur me pozitën që kishin, e cila shpesh nuk ishte proporcionale dhe nuk reflektonte kontributet, vjetërsinë dhe meritat e tyre, në krahasim me disa kuadro të rinj, pak ose aspak të njohur, pa ndonjë meritë, që befas promovoheshin në pozita më të larta dhe jo rrallë si drejtues të tyre. Politika e zhvillimit logjik vertikal të karrierës, shkallë-shkallë me rregullsi nga posti më i ulët deri tek ai më i larti bazuar në përvojën, meritat dhe vjetërsinë nuk zbatohej. Kjo sigurisht krijonte njëherësh habi e zhgënjim.

Mirëpo, këto ndjenja duheshin fshehur brenda vetes, përndryshe mund të dënoheshe për karrierizëm ose egoizëm. Ndryshe nga baballarët, bijtë e bijat e Bllokut, në shoqëri të ngushtë diskutonin më hapur me njëri-tjetrin. Shumica e tyre flisnin gjuhë të huaja perëndimore, ndiqnin programe televizive italiane, sepse brenda territorit të Bllokut, siç u tha më lart, falë një antene të posaçme mund të shikoheshin stacione të huaja televizive, në kuadrin e privilegjeve.

Ata kishin pasur mundësi të lexonin ose të njiheshin me libra të ndaluar te ne, si ato të filozofëve dhe ekonomistëve modernë perëndimorë si Alexis Tokvilli, për filozofinë dhe principet e demokracisë amerikane; modelin për lidershipin modern të Karl Popper; të ekonomistit reformator Adam Smith; të predikuesit të tregut të lirë, nobelistit Milton Friedman; të psikanalistit Zigmund Froid apo të ekzistencialistëve si Sartri e Kamy.

Ata, si rrallëkush nga të rinjtë e asaj kohe, dispononin magnetofona dhe kaseta me këngë të Bitëllsave, Elvis Preslit, Adriano Çelentanos, Elton Xhonit etj., ishin të njohur me pikturën moderniste të Pikasos, të Salvador Dali, Van Gog, të impresionistëve e kubistëve etj.. Për më tepër, ata kishin pasur rastin të udhëtonin ose të specializoheshin në metropolet e Europës. Kjo u kishte dhënë mundësinë të njihnin e shijonin edhe disa nga anët joshëse të realitetit në “vendet kapitaliste” dhe të shihnin me sytë e tyre mënyrën dhe standardet e atjeshme të jetesës e demokracisë, të cilat dukeshin kryekëput ndryshe nga sa predikonte propaganda e Partisë së Punës.

Ata nuk ishin armiq, në kuptimin klasik të armiqësisë apo tradhtisë ndaj vendit. Përkundrazi, synonin një jetë më të mirë, për brezin të cilit i përkitnin, por edhe për popullin. Luis Pauels, në librin “Letër e hapur për njerëzit e lumtur”, pat paralajmëruar që në vitin 1971 se “Shoqëritë që kanë dashur të ndryshojnë njeriun” kanë dështuar të gjitha; ato nuk kanë mundur të ndryshojnë asgjë, por vetëm kanë krijuar dhembje të mëdha dhe kanë përdorur në maksimum egërsi barbare.

Njeriu pa pronë e pa interesa vetjake, pa fe, i përkushtuar vetëm ndaj atdheut, ndaj socializmit e internacionalizmit proletar, rezultoi një utopi. Ky objektiv dështoi së pari brenda Bllokut të udhëheqësve të lartë. Asnjëri nga fëmijët e tyre nuk u bë njeri i tillë i ri, as vetë fëmijët e Enverit, as ne që ishim me detyrë pranë tij; as ata, as ne nuk ishim kundër Enverit person, por kundër ishin mënyrat, rrethanat dhe kërkesat e reja të jetës. Kundër tij ishte vetë koha në dimensionet e shumanshme të saj.

Disa nga të rinjtë e Bllokut, falë kontakteve më të shpeshta me jetën perëndimore, e njohën më thellë sistemin kapitalist lidhur me iniciativën e lirë, konkurrencën, rolin e sindikatave, nivelin e universiteteve, mënyrën e funksionimit dhe të financimit të shëndetësisë, të cilat baballarët e tyre i kritikonin ideologjikisht, ose i mohonin me slogane shablloniste dhe sipërfaqësore, pa i njohur thellësisht. Ata mendonin se në rrugëtimet e gjata “karroca ecën më shpejt po të ndërrohen kuajt”.

Shumë vite më pas, Moikom Zeqo, një nga iniciatorët e reformimit të ish-Partisë së Punës, në librin e tij “Universi së prapthi” do e përcillte në formë alegorike, të letrarizuar këtë mendësi, ku shkruan: “Pasi kalon shumë kohë dhe banorët binden se forca mbijetuese e prijësit të vjetër (që Moikomi në libër e quan Mrutn) duhet të zëvendësohet në mënyrë ripërtëritëse, me një më të ri.

Ata e nxjerrin atë nga “rrethi mbrojtës” dhe e copëtojnë duke marrë diçka nga fuqia misterioze e tij, ndërkohë që edhe “Ai i futur në ta shndërrohet në Ata”. Analisti ynë Mustafa Nano ka thënë diçka që vlen edhe për ata: “Është zotësi e madhe (dhe fat duhet thënë) të jesh syhapur, në një kohë që kjo përbënte krim të madh”. BLLOK-LAKMIA Ekzaltimi për Bllokun hasej kryesisht jashtë territorit të tij. Djemtë dhe vajzat e lindura e të rritura aty nga prindër të fuqishëm të elitës udhëheqëse përgjithësisht ishin “fëmijë të mbarë”, korrektë e modestë në shoqëri e mjaft prej tyre edhe të dalluar në mësime. Ata ishin rritur në atë mjedis së bashku, si shokë e shoqe fëmijërie, ose siç thuhet, si motra e vëllezër, por silleshin modestë, miqësorë e pa diskriminim me shokët e shoqet e shkollës, bashkëmoshatarë me ta. Vajzat adoleshente dhe të reja të Bllokut binin në sy si të ishin një “racë” tjetër, me tipare të ëmbla, lëkurë të freskët.

Ato ishin të mirushqyera, me veshje ndryshe, më të hijshme, më të bukura dhe mirësjellje të rafinuar, që reflektonte edukatë dhe kulturë. Teuta Çarçani, Teuta Nesho, Shpresa Ngjela, Mimoza Spahiu dhe Natasha Konica ishin pesë bukuroshe të Bllokut, që zakonisht shkonin dhe vinin nga shkolla e Vila e Enver Hoxhës në Bllok Fiqret Shehu, Enver Hoxha, Mehmet Shehu dhe Nexhmije Hoxha dalë në vilën e tyre. 1980 shëtisnin bashkë të buzëqeshura, duke tërhequr vëmendjen dhe admirimin e kalimtarëve, sidomos të të rinjve beqarë. Djemtë dhe vajzat single të popullit e ëndërronin lidhjen martesore, bashkëshortore të Bllokut si “kulm i fatit”, që jo vetëm do u krijonte kushtet maksimale jetësore, por edhe rritje të statusit e të prestigjit shoqëror të atyre e të familjeve respektive.

E thënë ndryshe, Blloku perceptohej nga jashtë jo vetëm nga të rinjtë beqarë jashtë atij territori, por edhe nga prindërit dhe të afërmit e tyre si “parajsë apo një lloj oborri mbretëror”, ku atyre po të hynin aty si nuse apo dhëndurë, do t’u qeshte fati, do t’u thoshin “lamtumirë halleve” e do të shndërroheshin në “princesha e princër” elegantë, pjesëtarë “të aristokracisë së re”, të pasur, të fuqishëm e të famshëm, me emër të madh. Trendi i ri i martesave të të rinjve të Bllokut me partnerë “outsiders” (jashtë Bllokut), mbi baza kryesisht pragmatike, shtoi dhe nepotizmin si fenomen shoqëror. Edhe pse pas martesës rishtarët e ardhur në Bllok, duke jetuar aty e kuptonin që imazhi “princëror” dhe gama e favoreve që patën ëndërruar qenë të ekzagjeruara e disi utopike, përsëri statusi social i tyre gëzonte jo pak favore e privilegje.

Djemtë e martuar me vajzat e udhëheqësve ngriheshin më shpejt në karrierë dhe emëroheshin shefa, drejtorë, ambasadorë apo diplomatë jashtë shtetit, drejtues në organet ekzekutive apo ato partiake, kurse vajzat e martuara me djemtë e Bllokut, pasi lindnin një a dy fëmijë dhe merrnin frenat e familjes së tyre në dorë, shndërroheshin në “Dama influenciale, autoritare”, të punësuara në poste të rehatshme të institucioneve dhe të administratës. Ndonjëra nga “Hirushet” e martuara në Bllok shndërrohej madje në “princeshë” dhe nuk ngjante më me të përvuajturën e përrallës. Ato bëheshin lakmitare, ambicioze e pretencioze për më shumë favore e privilegje dhe e humbnin thjeshtësinë e përunjësinë e tyre të dikurshme.

Ato kalonin orë të tëra të ditës e mbrëmjes të ulura këmbë mbi këmbë në kafenenë luksoze të hotel “Dajtit”, e rezervuar për të huajt dhe e ndaluar për qytetarët e thjeshtë. Brenda pak kohe jetese në Bllok, “Hirushet” ndryshonin rrënjësisht modën, visheshin firmato, modernizonin paraqitjen e jashtme, krehjen, mobilimin, aksesorët muzikorë, tonin e zërit, përdredhjet dhe gjestet, “gjuhën” e trupit, stilin e jetës dhe gamën e kërkesave e të favoreve, madje jo vetëm për vete, por edhe për anëtarët e familjeve të tyre vajzërore. Në një atmosferë të tillë hedoniste nuk mungonin flirtet dhe “historitë rozë” të fshehta, ndonëse jo aq skandaloze si ato të tipit Ana Karenina, Madamë Bovari apo Ledi Chaterli.

Ato nuk shpëtonin pa u pikasur nga rrjeti i informatorëve të Sigurimit, por mbuloheshin me kujdes në mbrojtje të privatësisë familjare të udhëheqjes së lartë dhe realisht nuk krijuan megaskandale. Më së shumti, ishin flirte, lodra dashurie rastësore nga ato që plotësonin buqetën e kënaqësive dhe privilegjeve që u pat dhuruar fati me aroma dhe ëmbëlsi suplementare të jetës. Nuk ishin dashuri pasionante nga ato që krijojnë zhurmë, skandal, sakrifica dhe fund tragjik deri vetëflijim. Sepse, pushteti i madh është toksik dhe rrallë lë vend për ndjenjat sublime vetëmohuese.

Nuk pati ndër ta asnjë të vendosur për të sakrifikuar pozitën dhe privilegjet për hir të dashurisë së vërtetë, siç e la vullnetarisht fronin mbretëror të Anglisë, Eduarti VIII. Një histori pasionante rozë, por disi naive, që më ka mbetur në mendje dhe që nuk e di pse më pat prekur, ishte ajo e njërit prej djelmoshave të mirë të rinj beqarë të Bllokut, bir i njërit prej udhëheqësve të lartë, me gruan sharmante, nënë e dy fëmijëve të një artisti të njohur, të cilët nuk dihet sesi u dashuruan “marrëzisht”.

Ndodhi t’i shihja edhe unë njëherë rastësisht, gjatë një shëtitjeje në orët e para mëngjesore buzë detit në plazhin e Durrësit, jashtë territorit të Bllokut, teksa ishin të ulur të dy në bisht pranë njëri-tjetrit, si për t’u fshehur dhe rrëmonin heshturazi në rërën e lagur sikur shpresonin të gjenin aty çelësin a zgjidhjen e rrugëdaljes së mistershme për ndjenjën e tyre magjepsëse, rreptësishtë të ndaluar.

M’u dukën si fëmijët, që bënin “kështjella” me rërën e lagur me forma e arkitekturë të çuditshme, të cilat dallga nervoze ua gëlltiste me arrogancë e shpërfillje, duke e marrë me vete në thellësitë e detit, kështjellën prej rëre së bashku me ëndrrën e tyre marroke. Ata të dy bënë sikur nuk më panë. Ashtu bëra dhe unë. Megjithatë, ishte prekëse, thuajse mallëngjyese hutimi dhe pamja e trullosur e tyre, në kërkim të së pamundurës së mallkuar. Ajo histori u krijoi kokëdhembje dhe pagjumësi prindërve të djaloshit të mirë zemërdëlirë, të cilët plot stres u përpoqën ta ruanin të fshehtë brenda familjes problemin dhe situatën që përjetonin.

Gjithçka në atë “love story” romantik u zgjidh forcërisht në mënyrë jo proporcionale, “allashqiptarçe”. Faji iu ngarkua i tëri gruas “magjistare”, të cilën e shpërngulën, madje e degdisën dhunshëm me gjithë familjen e saj diku jashtë Tiranës. Kurse djaloshi i brishtë ende adoleshent, për fat të mirë, nuk u vetëvra si “Vertheri i ri” i Gëtes. Ai me kohë u rikthye dhe u përshtat me rregullat e zakonta tradicionale të disiplinës familjare.

Henri Çili i përgjigjet Sadik Bejkos: Pse e botuam “Bllokun” e Isuf Kalos

Poeti Sadik Bejko reagoi për librin “Blloku” të profesor Isuf Kalos, ish-mjeku personal i Enver Hoxhës, në të cilin ai tregon jetën në ishBllokun e udhëheqjes komuniste, marrëdhëniet mes banorëve në të, por dhe portretizime të mjaft drejtuesve kryesorë të asaj kohe.

 

Poeti Bejko e cilëson ishmjekun personal të Enver Hoxhës nëpunës besnik ndaj shefit të tij. “Lexova një fragment, që qarkullon në rrjetet sociale nga libri ‘Blloku’ i doktor Isuf Kalos dhe po jap përshtypjen time: Ky fragment më ngjan me shkrimin e një nëpunësi besnik ndaj shefit/shefes së vet… edhe kur atë e kanë liruar nga shërbimi.

Të mbetesh besnik është një virtyt i rrallë në këto kohë. Për më tepër kur ishshefin tënd, të rënë nga fiku me turp, më e pakta e përçmojnë.

Kjo shkon dhe me përtej të qenurit besnik. Ky është shërbim devotshmërie”, shkruan Bejko në reagimin e tij. Por ai ka dhe një mesazh për botuesin e këtij libri, Henri Çili, i cili është autor i parathënies së këtij libri.

“Shqipëria prapë na del sui generis. Askush në botën e sotme nuk boton libra/shkrime rehabilitues për të vejat e diktatorëve komunistë. Kjo është dhe ‘energji pozitive’ e Shqipërisë, sipas botuesit, reklamuesit Henri Cili. Janë të mjerë popujt që vuajnë sindromin e viktimës: adhurojnë dhunuesit e vet”, përfundon reagimin e tij shkrimtari dhe poeti i njohur Sadik Bejko.

Në fakt, autori i librit, Isuf Kalo, duke e pritur debatin dhe polemikat që do të shkaktonte libri i tij, ka vendosur në parathënien e tij një thënie të shkrimtarit Bashkim Shehu, ish-djalit të Kryeministrit Mehmet Shehu. “Nëse lexuesi mendjen e ka tek autori, jo te libri, gabohet që lexon”, shkruan Bashkim Shehu.

Ky libër nuk është për Enver Hoxhën. Është për Bllokun, është për një territor, mendësi, e mënyrë e konceptimit të rolit të tyre dhe marrëdhënieve me publikut. Figura e Enver Hoxhës del qoftë si pacient, qytetar apo si udhëheqës”, u shpreh Isuf Kalo ditën e promovimit të librit.

Henri Çili: Pse “UET PRESS” e botoi librin “Blloku” të Isuf Kalos

Në një status në “Facebook”, Sadik Bejko, një personazh gjithsesi prezent në jetën letrare për të cilin kam pasur një konsideratë miqësore dhe korrekte, edhe sepse e kam ndeshur në rrethin miqësor të Ismail Kadaresë, më përmend duke më keqvendosur edhe mua si botues i librit të Isuf Kalos, “Blloku”.

Është në të drejtën e z. Bejko ta shohë përmbajtjen e një libri në një shoqëri të lirë, sipas mënyrës së tij, por dy gjëra duhen saktësuar ndërsa moralizon libra, autorë, botues, diktaturën dhe totalitarizmin shqiptar. Së pari, është paragjykim të shkruash për një libër, qoftë edhe një impresion, pa e lexuar të tërin dhe të gjykosh librin, autorin me kaq pak, është aprofesionale.

Së dyti, ky qëndrim moral për diktatorin, diktaturën, të venë e diktatorit, bllokun që përfaqësojnë totalitarizmin shqiptar bëhen duke rënë mbi një totalitarizëm tjetër, praktikisht mbi pretendimin për të mos botuar këso librash me këso përmbajtjeje. Ndaj, si botues i “UET PRESS” gjej rastin të shpjegoj pse e botova me shumë kënaqësi, duke e shoqëruar me një parathënie librin “Blloku” të profesor Isuf Kalos.

Arsyeja e parë, koncepti demokratik i botuesit nuk presupozon, madje përjashton çdo formë të censurimit, mosbotimit apo mbajtjes qëndrim përmes mosbotimit të librave me një përmbajtje të caktuar, këndvështrim të caktuar, pikëpamje e mendim të caktuar, edhe mbi temat më të ndjeshme të një shoqërie, siç ka qenë e do të mbetet tema e diktaturës komuniste shqiptare.

Liria e botimit është një premisë themelore e kohës së re demokratike dhe askush nuk ka të drejtë të identifikojë apo të pretendojë se identifikon një këndvështrim dhe të ketë monopolin e tij, qoftë ky edhe këndvështrimi mbi një regjim mizor, siç ishte diktatura komuniste apo një diktator të urryer si Enver Hoxha dhe derivatet e familjes apo sistemit.

Ndaj, propozimit për një botues të totalitarizmit të ri totalitar i themi apriori ‘Jo’ si “UET PRESS”. Arsyeja e dytë është fakti që platforma e një shtëpie botuese universitare, aq më tepër është universale.

Ajo parasheh të gjitha këndvështrimet, të gjitha pikëpamjet, të gjitha idetë, të gjitha këndgjykimet, pa privilegjuar askënd, pa përjashtuar askënd, derisa kjo i shërben kujtesës dhe nuk përbën thjesht liri botimi. Arsyeja e tretë është fakti që libri “Blloku” i profesor Kalos kompleton një projekt më shumë se 10-vjeçar të “UET PRESS”-it mbi Kujtesën, në të cilën janë botuar më shumë se 25 tituj.

Kujtime, refleksione, dokumente, ese, studime mbi diktaturën e tranzicionin shqiptar, ku spikasin autorë dhe vepra të shkëlqyera si Vera Bekteshi, Spartak Ngjela, Aleksandër Meksi, Preç Zogaj, Kurt Kola, Eugjen Merlika, dokumentet e Dashnor Kaloçit për Kadarenë etj.. Të gjitha këto vepra përbëjnë një kolanë të jashtëzakonshme, të dobishme për studentët e studiuesit tanë si burime parësore apo dytësore, në ndihmë të funksionit shkencor të Universitetit Europian të Tiranës.

Arsyeja e katërt është funksioni i roleve në një shoqëri, i mirëkuptimit Pse “UET PRESS” e botoi librin “Blloku” të Isuf Kalos HENRI ÇILI për rolin e secilit në jetën e tij, apo rolit social. Si botues, unë jam totalisht i detyruar by definition të botoj këndvështrimin e mjekut të diktatorit shqiptar mbi Bllokun, regjimin komunist, postkomunizmin apo tranzicionin shqiptar. Po të shkruaja vetë si autor një libër për Bllokun, diktaturën, Enverin apo Nexhmijen, kjo do të ishte një gjë e rol krejt tjetër.

Por ne duhet të kemi mirëkuptimin që mjeku i Enver Hoxhës është brenda rolit të tij si mjek dhe ai do të ketë këndvështrimin e mjekut mbi ngjarjet, regjimin, fenomenet. Një këndvështrim tjetër ka i burgosuri politik X, i internuari Y, një këndvështrim tjetër ka një funksionar i diktaturës apo një studiues i huaj. Kjo është minimalja. Arsyeja e pestë është fakti që, duke bashkëpunuar me profesorin e nderuar Kalo për ndërtimin e Fakultetit të Shkencave Teknike Mjekësore në UET në tri vitet e fundit, kam krijuar një simpati e miqësi personale të veçantë, jo thjesht për këtë profesionist të shkencave mjekësore, por për këtë intelektual, figurë publike, e njeri me energji pozitive.

Dhe po ashtu, duke qenë nga lexuesit e parë, në dorëshkrim të librit mes më shumë se 50 njerëzve që doktor Kalo ua dha dorëshkrimin dhe u mirëpriti vërejtjet, më duket se prof. Kalo ia ka dalë me sukses misionit për të shkruar nga pozicioni e këndvështrimi i tij për një temë kaq delikate, që siç e ndeshim edhe në shënimet e fundlibrit edhe nga të tretë si prof. Fatos Tarifa, Luçiano Boçi apo çifti Ismail e Helena Kadare.

“Libri është shkruar shumë bukur, me shumë kujdes, çka nuk ka qenë e lehtë për një temë delikate”, është citimi i tyre. Personalisht, mendoj se prof. Isufi ia ka dalë e s’mund të paragjykohet, aq më pak pa u lexuar libri. P.S. Keqpërdorimi i termit “energji pozitive”, i përdorur nga unë në parathënien e librit, për personin e Isuf Kalos dhe për asgjë tjetër, të cilin e njohin të gjithë për natyrën e tij dhe kjo e imja nuk është veçse një konfirmim, është një nga spekulimet e statusit të Sadik Bejkos, i cili duket një spekulim i tipit old school, së cilës Bejko siç duket s’mund t’i ikë dot.

Më 15 korrik 1606 lindi piktori i shquar hollandez dhe botëror Rembrandt

VOAL – Rembrandt Harmenszoon van Rijn lindi më 15 korrik 1606 në Leiden (Holandë), i teti i nëntë vëllezërve. Babai i tij, një mullis i pasur, zotëronte një mulli në brigjet e Rinit dhe për këtë arsye quhej “Van Rijn” (nga Rini).

I etur që djali i tij të bëjë një karrierë të rëndësishme, dhe për t’u shkëputur nga klasa artizanale, ai e regjistroi atë, në vitin 1620, në fakultetin e letrave të qytetit të tij.

I riu qëndroi atje për disa muaj, duke preferuar të merrte pjesë në studion e piktorit Isaaksz van Swanenburg i cili e njohur atë me artin italian dhe kryeveprat e tij, studiuar me pasion nga piktori i ardhshëm.

Përveç kësaj, duhet theksuar se në piktura e viteve 1920 në gjithë Evropën u trondit nga arti revolucionar i Caravaggio, i cili mori efekte të habitshme realiste falë përdorimit personal të dritave. Një mësim që Rembrandti do të mbajë në mendje.

Për më tepër, ekonomia shpërtheu në Holandë (në sajë të pavarësisë nga spanjollët dhe bashkimi i Holandës), qyteti i piktorit u bë një qendër e rëndësishme humaniste dhe artistike, madje edhe nën shtysën e universitetit. Një shkollë e rëndësishme piktoriale u zhvillua vetëm në Utrehtit, artisti kryesor i të cilit ishte Luca da Leida; një pikë reference e rëndësishme për përvojat e para piktoriale të Rembrandit.

Pas këtij formimi, Rembrandt bashkohet me bashkëmoshatarin Jan Lievens, i cili është gjithashtu një piktor i madh: fama e tyre përhapet gradualisht në mjediset e borgjezisë së arsimuar, e cila i pëlqen temat e portretizuara nga dy artistët në një mënyrë realiste dhe të njohur. Por mundësia e vërtetë për karrierën e piktorit holandez vjen në vitin 1631, pak pas vdekjes së babait të tij. Në fakt, Rembrandt vendos të largohet nga Leiden për në Amsterdam. Në këtë qytet, formimi piktural i Rembrandt përfundon, në veçanti falë mësimeve të Pieter Lastman, një artist i njohur lokal. Rembrandti studion me kujdes pikturat e Lastman dhe mëson saktësinë dhe përdorimin e ngjyrës tipike italiane, duke ri-propozuar disa nga lëndët historike të profesorit. Falë aftësisë ekstreme, megjithatë, nxënësi shpejt e tejkalon mjeshtrin. Edhe blerësit janë të vetëdijshëm për këtë dhe në një kohë të shkurtër zgjedhin Rembrandin për tregun e tyre. Për më tepër, ai ka mundësinë për të hyrë në mjediset e kulturuara të shoqërisë së lartë dhe, falë këtyre “hyrjeve”, të angazhohet te Saskia, mbesë e një tregtari të pasur arti; të dy më vonë u martuan më 1634. Dhe në këtë periudhë, nga viti 1634 deri në vitin 1642, Rembrandt inauguroi kryeveprat e tij, duke filluar nga “Leksioni i Anatomisë nga Dr Tulp” dhe “Pasioni i Krishtit”.

Nga ky moment Rembrandt van Rijn u rrethua edhe me një grup të madh dishepujsh, për të cilët ai vendosi të ndërtonte një shkollë “nga e para”. Por duke filluar nga vitet shtatëdhjetë nisi edhe kolapsi i tij ekonomik dhe familjar, për shkak, nga njëra anë, të menaxhimit të pamjaftueshëm të financave dhe, nga ana tjetër, prej dramave të vërteta emocionale. Në vitin 1640, nëna e tij vdiq dhe shpejt më pas gruaja e tij e dashur. Vetëm dhe i pavetëdijshëm ai tërhiqet në pikturë derisa takon Geertge Dirck, kujdestare e djalit të tij Tito, me të cilën ai ndërmerr një marrëdhënie intensive. Sidoqoftë, kjo e fundit, për shkak të sjelljes së saj skandaloze, i nënshtrohet një procesi që rezulton me një dënim në një shtëpi korrektuese. Jo çuditërisht, në këtë periudhë prodhimi i Rembrandit zbulon vuajtje ekstreme: në autoportrete ai duket të jetë një njeri i moshuar dhe i mungon vitaliteti.

Pas kësaj historie dashurie, ai ka një lidhje të re me Hendrickje Stoffels, me të cilën jeton dhe martohet më vonë. Së bashku ata do të kenë dy fëmijë.

Një nga pikturat e tij më të famshme daton në 1654: “Betsabea me letrën e Davidit”.

Më vonë, në vitin 1657 Rembrandti humbi të gjitha pasuritë e tij dhe u detyrua të shkonte në një shtëpi modeste. Pas 1660, megjithatë, ai arriti të rivendosë veten në skenën evropiane: ai pikturonte “Kryetarët e draperëve” dhe “Juria e Batavianëve”, vepra të karakterizuara nga një zotërim ekstrem i ngjyrave dhe brushave.

Një rreze drite kthehet për të ndriçuar jetën e artistit kur djali i tij Tito martohet me një të afërm të largët të Saskisë: tregimet personale hyjnë në veprat e piktorit dhe u japin një humanizëm të shquar. Nuk është rastësi që Rembrandti në «Prezantimin në tempull» i jep Simeonit të vjetër ëmbëlsinë ekstreme të dikujt që, si ai, tani është bërë gjysh.

Në vitet e fundit Rembrandti vendosi të pikturojë vetëm për vete, duke arritur rezultate shumë të larta. Ai vdiq më 4 tetor 1669 në Amsterdam në moshën 63 vjeç.

Siç shkruan Silvia Biagi: “Në të ekziston një zhvillim i ndryshëm i dritës së Caravaggio dhe një koncept tjetër i” vërtetë “. Shija teatrale, tipike e Rembrandit, gjithashtu shoqërohet nga një studim i kujdesshëm i realitetit njerëzor, si në” Portret  i plakës” në Ermitage Një vepër e përsosur e dritës dhe e materies realizohet në veprat e artistit holandez, ku në pikat shumë të ndriçuara Rembrandt ngarkon goditjen e furçave, për të arritur efektet tridimensionale, duke shfrytëzuar thyerjen e dritës mbi shenjat e stërvitjet e tij për të krijuar efekte multiforme dhe të ylbertë. “

BISEDIMET E KSHILLIT KOMBTAR LEGJISLATURA E PARË – Mbledhja e XXXXIX – Nga MUSTAFA KRUJA

 

Mbledhja e XXXXIX. E shtunë, me 17 shtatuer 1921, ora 3 e 15 mbas dreke

 

  1. M. Kruja: Mbasi çâshtja u shoshit mjaft, s’due me folë gjatë. Shqipníja e fitoi lirinë politike, u ba shtet më vedi e shqiptari me nji gjysmëshekulli mâ tepër me mund e me djersë të vet, e i ndihmuem prej rasavet politike, mund të quhet sot i lirë. E dini se lirija politike, nuk mund të ngjasë e nuk mund të qëndrojë po qe se ay popull, nuk përmbledh në vedvedi elementat qi janë bazat e kësaj lirije. Këta elementa janë naltësimi shpirtnuer, ekonomik e moral. Nji popull duhet të përpiqet vetë me inisiativa private qi t’arrinjë n’atë shkallë, n’atë ekonomike e morale e nji popullit shpirtnuer. Detyra e Qeverisë, në këtë fushatë âsht me i ndihmue për sa t’i vijë për dore institucioneve private qi ka për qëllim naltësimin shpirtnuer, moral e ekonomik të nji populli. Inisiativat duhet të vijnë prej popullit, se ndër vênde mâ të qytetnueme të botës, janë shoqninat qi përkujdesen për naltësimin shpirtnuer e Qeverija nuk përzîhet aspak në ksi çâshtje. Si kanë me j’u sigurue popullit këto mjete q’i lypsen për me u naltësue ? Tue veprue gjithsecili në kokë të vet vërtet nuk mund të bâhet gjâ, por tue i bashkue forcat energjike për bashkë-veprim. Qysh se Shqipníja âsht bâ shtet më vetëhe, janë formue pak a shumë shoqnína me qëllime të ndryshme për me i shërbye qëllimit të naltpërmêndun. Këto shoqní janë muzikale, teatrale etj. të cilat, tue mos pasë marrëveshtje ndërmjet të shoqi-shoqt, vepra e tyne mbet e kufizueme. Këto shoqni sot janë bashkue nënë emnin e Federatës së madhe “Atdheu” e kanë bashkue forcat e veta me veprue me nji program e me nji mêndim. Âsht e ditun se gjallníja e shoqnive, duhet të vijë prej ndihmavet të popullit e jo të Qeverisë, por me nji popull si ky joni i cili nuk kupton halà mirsinat e këtyne shoqninave, po nuk u ba udhëheqëse Qeveríja, âsht shum e vështirë, d.m.th. në qoftë se pa ndihmën e Qeverisë, mund të bâhet nji punë për dhetë ditë, me ndihmën e saj, mund të kryhet për pesë. Prandaj Federata “Atdheu” ju drejtue Shtetit e n’emën të Shtetit K. Kombtar, kështu qi ky të ndërmjetësojë qi ndihma e kërkueme të mos i mohohet. Shka lyp kjo shoqni ?

Nji ndihmë të hollash sa me fillue punën. Mandêj s’ka me pasë mâ nevojë për ndihmë të Qeverísë pse Shqiptari nep të holla për me i ndihmue naltësimit të vet, por deri sot âsht i pa besshëm e se kur të shofë se po bâhet diçka do të ndihmojë e nuk do të kursejë kurrgjâ ; për këtë arësye “Federata Atdheu” për me mujtë me nisë veprimin e vet, po kërkon nji ndihmë prej Qeverísë. Besoj, se mbas shumë shpenzimeve qi ka bâ Shteti Shqiptar, mbas shumë shpenzimeve qi në vedvedi janë të kota, pse janë shkaktue për shkaqe qi rrjedhin nga padija e popullit Shqiptar, të cilën padije “Federata Atdheu” po don me e largue. Pas nispetit të shpenzimeve të kota qi ka bâ Shteti i jonë, kjo shumë nuk âsht kurrgjâ. 1) 50 mijë franga besoj se nuk ka shqiptar qi t’i shohë të shuma, e këtê po e marr vesht mbas fjalëvet qi po flasin shokët e mij. 2) Kërkesa e dytë e “Federatës Atdheu”, âsht qi Qeveríja t’i napë lejën me bâ nji llotari. Lejën me  hap nji llotari e ka prej ligjit, vetëm Federata kërkon t’a monopolizojë për vetëhen e saj. 3) Pika e tretë âsht përdorimi i nji kartës të monopolizueme prej Federatës Atdheu. Me gjithë shpjegimet qi dha Z. L. Gurakuqi, due t’a shpjegoj edhe vetë nji çikë mâ tepër. Mjerisht K. i Financave, solli konfuzion në mes të shokëvet mbasi “Federata Atdheu” nuk kërkonte pullë, por qi për ç’do akt privat të taksuem prej Shtetit të përdoret nji kartë e posaçme. Për këtë kartë Shoqníja “Federata Atdheu” të kishte të drejtë shitjeje me anën të kartë-shitësit d.m.th. se un kur kam me shkrue nji lutje më duhet me i vûe pullë kësaj, e në vênd qi me shkrue letër çfarëdo do të përdori kartën e Federatës “Atdheu”. Ç’ka do të bjerri unë mbasi karta qi do t’a blej jashtë ke tregëtari kushton 10 santim e karta e Federatës kushton edhe ajo 10 santim. Ç’farë konfuzionit do të ketë Shteti?!!!! Këtu do të kishin të drejtë me u qa vetëm disa tregëtarë qi shesin kartë ; ky âsht i vetmi kundrështim apo kufizim i tregëtís. Në tregëtínë e përgjithëshme âsht edhe nji tregëtí shkresurinash : kartë, lapsa, melan etj…. Mbrênda kësaj tregtíje âsht edhe tregtíja e kartës së përgjithëshme ; po mbrênda tregëtís së kartës së përgjithëshme âsht edhe tregtíja e nji kartës qi konsumohet për aktet e taksueme. Ky âsht nji kufizim kaqë i paktë si me i hedhë nji pikë ujë në det ; nji gjâ kaq e vogël sa kurkush nuk ka me u qá. Në qoftë se në Shqipní ka nji mijë tregëtarë qi shesin karta, 1000 do të bjerrin nga 10 franga në vjet, por Shoqënija “Federata Atdheu” fiton 10.000. Kujtoj se këto 10.000 franga nuk i fiton nji njeri, por po i fiton populli e po i përdor për të mirën e Atdheut. Me dhjetë frânga dâm qi mund të ketë nji tregëtar në vjet me kufizimin e kartës e tregëtís së kartës do të fitojë naltësimin kultural e moral të popullit. Besoj se mbas këtyne shpjegimevet me këtë kartë nuk do të cënohen aspak të drejtat e Shtetit e prandaj proponoj qi përmêndorja “Federata Atdheu” të pranohet integralisht, e cila në kërkesën e saj për t’i arrirë qëllimit të vet âsht bazue mbi lehtësinat qi do t’i bâjë populli dhe Qeverija.

 

  1. L. Gurakuqi : Kërkon këndimin e Art. 2 të Traktatit.
  2. M. i P. të Jashtme : Këndon Art. 2 të Traktatit, i cili âsht ky :

Art.2.  Qeveríja italjane për të dhânë provë të ndjenjave të saj për respektimin e sovranitetit shqiptar përmbi Vlonën, si edhe për tansín toksore të Shqipnís, ka me çue në vêndin e vet ushtrín italiane, tani për tani të ndodhun në litoralin e saj, si dhe në gjithë Shqipnínë, përveç Sazanit.   

  1. M. Kruja: Mbi çâshtjen’ e kufinit prendimo-veriorelindor bashkohem pikë për pikë me Z. Gurakuqin. Sa për masat qi përmênd Z. M. P. Jashtme qi ka marrë mbi sigurimin e këtyne kufîjve megjithë qi jam i kënaqun deri diku, kujtoj se do të kishte bâ dhe mâ tepër e meqi s’ka kalue koha të marrim masa mâ të forta. Ministri i P. Jashtme thotë se i kanë dhanë të gjitha instruksionet e nevojshme delegacivet t’ona në Paris e në Gjenevë. Kur ka vênde me strategjí ekonomike të gjithë shtetet e botës u shoqnojnë delegatvet të vet edhe eksperta mbi asoj çâshtjesh t’ímta e këto rregullisht oficera të Shtetit Madhnuer. Na nuk kemi kësí njerëz por ndofta do të gjindet nonji qi sado qi nuk do t’ishte i Shtetit Madhnuer do t’i dinte ato kufîj e do të kërkonte ato vênde strategjike e ekonomike të visevet të Gorës, Veleçikut etj. Në qoftë se jemi në kohë edhe kisha me thânë me çue nji a dy prej këtyne vetëve për me ndihmue delegacionet t’ona në kësí çâshtjesh. Un çâshtjen e Veleçikut e të Gorës nuk e quej çâshtje lokale po çâshtje vitale, po në qoftë se nuk duem të shtrëngojmë malësorët t’onë ekonomikisht të bâhen veglat e të huejve kundra Atdheut, mbasi i hueji nuk mungon për këto mjete shumë të ndyra. Sa për çâshtjen e kufîjvet të jugës bashkohem me Z. Omari e dëshëroj qi Z. Ministri t’na japë shpjegime mbi ato vise qi gjinden në dorë të Grekut. Shumë gazeta italiane qi kemi këndue mbi Ishullin e Sazanit thonë se zaptimi i këtij nuk e prish integritetin e Shqipnís, bile Tribuna thotë se nuk âsht Ishull shqiptar. Mbasi Z. Ministri thotë se Sazanin e konsideron si nji pjesë të pandashme të Shqipnís e gëzohemi shumë qi Qeverija e ka në program integritetin e Shqipnís e s’do të lejë asnji masë pa marrë për me i sigurue Sazanin Shqipnisë. Për ç’i përket regjistrimit të traktatit me Lidhjen e Kombeve Qeverija ka bâ shumë liksht tue regjistrue pa e paraqitë në parlament për pëlqim. Sa për çâshtjen e Emzot Nolit nuk mund të bashkohem me z. Ministër. Zotni e tij thotë kemi bâ nji telegraf e i kemi kërkue qi deklaratën në qoftë se e ka bâ t’a përgënjeshtrojë, tue thânë se s’e ka bâ nga ana e Qeverís. Ndofta do të thotë ndokush se tue hekun Fan Nolin prej atij vêndi do të kishim nji dâm, por unë them se do të ishte shumë mâ i madh qi ai të rrijë atje. Ajo punë mbyllet vetëm me nji rrugë : tue hjekë delegatin Emzot Fan Nolin prej andej, mbasi e ndênjmja e tij atje âsht shum’ e dâmshme për Shqipní.

 

Marrë nga vëllimi : Mustafa Kruja  “Gjysmë shekulli me pendë në dorë”

URDHËRI FRANÇESKAN I MINORËVE NË SHQIPËRI 1295 – FRA DOMENICUS ALBANESE OFM (FRA DEDA) – Nga Lutfi ALIA

 

Dy historianë Anastasi L. M, Bartolini R., në vepren “Breve storia della famiglia Francescana”, botim i vitit 2013 (f. 80), shkruajnë se Urdhëri i Minorëve Françeskanë, hyri në Allbania në vitin 1240. [1] Këtë mendim ata e bazojnë në të dhënat e disa historianëve dhe kronistave të mesjetës të vonshëme, të cilët duke u bazuar në mbishkrimin e gdhendur në arkitraun e portës të Kuvendit të Shën Maria në Lezhë: “Hoc templum fratrum Minorum aedificatum est anno MCCXL – Ky tempull i fratënve minor është ndërtuar në vitin 1240”, e lidhin fillimin e misionit françeskan në trojet arberore, me vitin e rindërtimi të këtij Kuvendi, ndërsa ne fakt prania e urdhërit te minorëve ishte dhe më i hershëm.

Marcellino da Civezza, në vepren “Storia universale delle missioni francescani”, botuar në Romë në vitin 1861, tregon se françeskanët e nisën ungjillizimin e arbërorëve, që në fillimet e themelimit të urdhërit të tyre, madje me vetë Françeskun, i cili gjatë kthimit nga Siria, në shtator 1220 u ndal në Kuvendin e Shën Maria në Lezhë, ku dhe vuri themelet e Urdhërit të pagëzuar me emrin e tij. Gjatë shetitjeve në Lezhë, Françesku me shkopin e tij, gërrmoi dhe nxorri me rrënjë një fidan pishe të egër, të cilën e mori me vehte dhe kur arrijti në Venecia, e mbolli në oborrin e kishës në ishullin Dezertino. Populli e quajti Pisha e Shën Françeskut dhe besimtarët, shpesh merrnin copa të levores së pishës, si relikue në kujtim të Atit Serafik. [2, 3, 4, 5. 6]

 

                                                        

 

Shën Françesku në Lezhë, me fidanin e pishës. Afreskt në Kishën e Don Lleshit në Lezhë,

vepër e piktorit Pashk Pervathi – Mjeshtër i Madh.

 

At Bonaventura Da Akuaviva – Marke, në vitin 1861 ishte misionar në Albania dhe duke treguar për vizitën në selinë e Prefektit Apostolik të Urdhërit të Fratenve Minorë në Lezhë, dëshmon se kishte lexuar një dorëshkrim të vjeter, ku theksohej: La detta Chiesa è stata edificata per i Frati Minori, pochi anni dopo la morte del nostro Santo fondatore, che segui anno 1226, addi 3 di ottobre – kjo kishë ishte ndërtuar per fratenit minorë,  pak vite pas vdekjes të Shenjtit tonë Themelues, që ndodhi në 3 tetor 1226”. [2, 3, 6]  

Kjo deshmi, verteton se françeskanët ishin të pranishëm ne Albania para vitit 1240.

Sipas një doreshkrimi të vitit 1720 të At Lorencos, dëshmohet se Kuvendi i Shën Maries në Lezhë ishte më e vjetër, i themeluar nga urdhëri Benedektin dhe fillimisht mbishkrimi ishte i gdhendur në greqishte të vjetër, por më vonë u përkthye dhe u gdhend në latinisht në arkitraun e portës të kishës së rindërtuar. [2, 6]

Aktiviteti i minoriteve françeskanë në trojet albaneze para vitit 1240, vërtetohet me një dokument tjetër, me bulën e vitit 1236 të Papa Gregori IX, ku thekson: “Disa pjestarë të urdhërit françeskan, kanë shkuar në Albania me dëshirën e tyre”. [2, 6, 7]

Viti 1236 i bulës, sugjeron qartësisht se urdhëri i minorëve, ishte aktiv në trojet tona para vitit 1240.

Për praninë urdhërit françeskan para vitit 1240, dëshmojnë dhe shumë autorë të tjerë si Wadding (Annales 1366, nr. 15 e 16), De Gubernatis (Orbis Seraphicus, 1682, lib. I , f 109 dhe libri V, f. 414); D. Fabianich (Storia dei frati minori, 1863, v. II, f. 337); Sirdani (Françeskanët, f. 12). [8, 9, 10, 11, 12]

Shumë fratën OFM italianë dhe albanezë, në shekujt XIII – XV shërbenin në kishat dhe manastiret albaneze, si shkruan Wading: “Në Albania u përhapën në mënyrë të mrekullueshme dhe i bindën shumë albanezë, të veshin rrobën e murgjërve françeskanë”. [11]

Sipas Gubernatis, Urdhërat Françeskanë u zgjeruan vazhdimisht, aq sa në dekadat e para të shekullit të XVII, misionarët minor përbënin numërin më të madh të klerikëve në trojet albaneze. Shumica e murgjërve minorë, ishin përhapur në zonat malore, sidomos në Dardani, ku u formua Prefektura Apostolike e Maqedonisë dhe me pas u formuan Prefekturat e Serbisë, të Pultit dhe të Kastratit. [12]    

Sipas dokumentave të Kongregacionit të Shenjtë të Propogandës Fide, në vitet 1283 – 1288, në trojet arbërore u ngritën disa kuvende të fretërve minorë në dioqezat shufragane të ipeshkëvive të Tivarit, Ulqinit, Shkodrës, Durrësit, Ohrit, Shkupit.

Përhapja e tre urdherave Françeskanë në trojet e banuara nga albanezët, u favorizua dhe nga rrethanat politike dhe fetare të Albanisë në shekujt XIII – XIV. Në Shtetin e Arbërit (1190 – 1255), princat e dinastisë Progoni u lidhën me kishën katolike. Dhimitër Progoni, Arkondi i Madh, u lidh me Papën Inoçenti III, të cilit i premtoi se Ai vetë, familja e tij, fisnikët, bujarët dhe banorët e principatës, do të ktheheshin në fenë katolike, andaj për ta nderuar për këtë nisëm, Papa e shpalli “Judex Magnum”.

Gjate Regnum Albaniae me mbretin kaltolik Karlin e I Anzhu (1267 – 1368), kisha katolike u fuqizua dhe e shtriu gjërësisht aktivitetin në trojet arbërore, ku përparësi kishin të tre urdhërat françeskanë. Si kuptohet, Mbretëria e Albanisë formonte një komunitet politik dhe fetar katolik.

Fuqizimi i kishës katolike vazhdoi dhe me Princin Karl Topia (1368 – 1388), të cilin Papa e nderoi duke i dhënë titullin e Kontit.

Rikujtojmë se në shekullin e XIII, Kryeipeshkevia e Tivarit ishte e ekspozuar ndaj rreziqeve, që i kanoseshin si nga kryeipëshkevia e Raguzës, ashtu dhe nga interesat e Serbëve, që ishin teper aktiva, madje agresiva në përhapjen e ortodoksisë. [13]

Qendra e parë e urdhërit françeskan në trojet arbërore ishte Tivari, ku ndodhej dhe Arkipeshkëvia nga rrezatonin të gjitha aktivitetet misionare në trojet tona dhe nga këtu e shtrinë aktivitetin misionar në Bosnie, Kroaci, Dardani dhe Serbi. [2]

Në vitin 1248 Papa Inoçenti IV emëroi arkipeshkëv metropolitan te Tivarit, Fra Giovanni nga Pian Karpino OFM. Imzot Gjoni u impenjua për të ripërtëritur ndjenjat katolike ndër arbërorët, andaj luftoi me vendosmëri kundër ortodoksizimit serb, kundër sllavizimit dhe kundër bizantizmit të arbërorëve, kësisoj Ai u bë pengesa serjoze e shizmës. Gjatë aktiviteteve apostolike, Imzot Gjoni nxorri rregulla dhe urdhëra, për të cilat Papa Inoçenti IV e vlerësoi dhe e lavderoi. [2, 6, 10]

Sipas historianës Etleva Lala, Kur At Gjon Plan-Karpino OFM u emërua kryeipeshkëv i Tivarit, ishte koha kur pas përpjekjeve të shumta për autonomi nga Raguza, Veriu i Albanisë po piketonte ndjenjat e shqetësimit jo vetëm kundër Raguzës, por dhe kundër papatit, i cili kishte shkishëruar disa ipeshkëv

të Tivarit, vetem sepse ato nuk i ishin nënshtruar kryeipeshkvisë së Raguzës”. [9]

Problemi serjoz i atyre viteve ishte se benedektinët dhe domenikanët nuk po i rezistonin presioneve të ortodoksise serbe e për këtë arsye, Imzot Gjon Plan-Karpino, dërgoi fratë minoritë italianë dhe albanezë nëpër famullitë e ndryshme albaneze, ku ata morën ne dorezim shume kisha dhe manastire  benedektine dhe domenikane. Ky ishte veprim i mençur i Imzot Gjon Plan-Karpino, pasi kishat dhe manastiret të braktisura, rrezikonin te merreshin nga kleriket ortodokse, që bridhnin nëpër trojet arbërore. [2, 6, 9, 12]

 

Fragment nga libri i M. Da Civezza, ku përshkruan figurën e Imzot Gjon Pian Karpino OFM

dhe vleresimet e Papa Inoçenti IV, kur e emëroi arkipeshkëv metropilitan i Tivarit në Albania.

 

Vlen te theksojme se ne fillimet e aktivitetit te misioneve françeskane në trojet albaneze, ishin te pranishem dhe shume freter minorë albaneze, ndër të cilët rendisim disa më të shquarit: [2, 6, 16, 17, 18]

– At Nikolla Abacia nga Velia,

– Dy misionarë OFM me emrin Françesk nga Shkodra,

– Dy misionarë OFM Andrea dhe Tomasi nga Durrësi,

– Nicolaus Durrachio OFM (Nikolla Durrsaku). Në bulën e Papa Inocennti IV të 2 shtatorit 1254,

drejtuar John d’Aversa, ministrit Provincial të Fratënve Minorë të Kalabrisë, e njoftonte për emëri-

min ipeshkvi i Krotone të Nikolla Durrsakut OFM, per të cilin shprehet: “I shquar për cilësi të

shkëlqyera kulturale, politike dhe ekspert i gjuhës latine dhe greke: Dilectum filium magistrum

  Nicolaum de Durrachio, camerae nostrae clericum, in latina e et grecum lingua peritum”.

Imzot Nikolla Durrsaku, përmendet dhe në një letër të viti 1263 të Michael VIII Paleologu, i cili ia

dёrgonte Papёs Urbani IV, ku i shkruan me konsiderata per aktivitetin apostolik tё imzot Nikolles.

– At Cipriani nga Tivari në vitin 1288, te cilin Papa Nikolla IV e dërgoj ne takim me mbretereshen

Helena, gruan e Car Urosh Milutinit.

– Fra Domenicus Albanensis OFM 1295, kishte lidhje gjaku me princa të Albanise së mesme.

– At Shtjefni nga Shkodra në vitin 1300, ishte vikar i kuvendit Male Braçe në Dubrovnik. etj, etj.

Pak vite më vonë urdheri i Minoritëve Françeskanë u vendos dhe në Ipeshkevinë e Durresit, e cila mbulonte Arberinë qendrore, Skampen, Ohrin, Shkupin. [6, 8, 9]

Tre urdhërat françeskanë u mirëpritën dhe u përqafuan shpejt nga arberorët. Nga gjysma e dytë e shekullit XIII dhe në vazhdim, françeskanët përbënin numërin më të madh të klerikëve në trojet tona, madje u hynë në thellësi të zonave malore, ku zevendesuan benedektinet dhe domenikanet, qe i kishin braktisur kishat dhe manastiret. Françeskanet fituan admirimin dhe përkushtimin e besimtarëve, të cilët tregonin rrëfenja dhe legjenda për Shen Françeskun, për devotshmërinë e Shën Antonio i Padova dhe të shumë klerikëve françeskanë.

Papa Bonifaci VIII me bulën “Cupientes Cultum” të shpallur  më 11 korrik 1295, i lejoi të Tretët Rregulltarë, të krijojnë vendet e kultit, si dhe të intensifikojnë misionet me udhëtimet apostolike, për propogandimin e ungjillit ndër besimtarët. [12]  Aktiviteti i Urdhërit të Rregulltarëve u shtri dhe në Albania, si e dëshmon një figurë e shquar e të Tretëve Minoritë, Galvanus di Levanto Januensis, që ishte mjeku personal i Papës Bonifaci VIII (Al Santissimo Pontifice, Galvano di Levanto, di Genova, una volta medico). [12]

Galvanus di Levanto Januensis OF, është autori i disa doreshkrimeve, te permbledhura ne vellimin: Manuscritum Latin N. 3181 Biblioteque Nacionale Paris, fol. 28 r. [12]

  1. Dorëshkrimi i parë është “Liber doctrinae agni immaculati Ih. Christi, ad reverendum magistrum

     sum, fratem Benedictum de Alba, Ordine Fratum Minorum”, i cili i bën lutje sublime Jezu Krishtit:

“Ergo bone Iesu Christe, agnus immaculatus, te observo reverenter, doce me quod tenear de

doctrina tue humulitatis profunde, ut jam totus in disciplina discipulus, coheres mera gratia valeam

ese tuus”

  1. Dorëshkrimi i dytë: “Liber de amando Deum”, i dedikuar “Fratrem Minorum Ordinis Francisci”
  2. Vepra e tretë është: “Tyriaca mortis spiritualis gradiens super tyriacam medicorum”, i dedikuar

fratit Filip Pynaoli (Philiponum de Pynarolio), Ordinis Fratrum Minorum.

  1. Dorëshkrimi i katërt: “Tractatus alphabeti christifere Marie …” ia ka dedikuar fratit Andrea

Panzannum Ordinis Fratarum Minorum.

  1. Doreshkrimi i pestë: “Ars navigativa spiritualis” ia ka dedikuar Ministrit Provinciale të Tokës së

Shenjtë, fratit Nikola de Sali OFM, me qendrim në Qipro

  1. Dorëshkrimi i gjashte i vitit 1295 eshte traktati “Neophyta doctrina de inferno, Purgatorio et

   Paradiso ad Principes Albaniae – Doktrina e re e ferrit, purgatorit dhe e parajsës, për princat

   Albanezë”. [12]

Galvano di Levante thekson se këtë traktat e shkruajti me kërkesat insistuese te fratit Domenico Albanese OFM, i cili atë kohë ishte shugruar prift i Kishës katolike. Fra Domeniko (Deda) ishte nipi i një princi albaneze. Galvano shkruan se Fra Domeniko i përsëriste shpesh kërkesën: “Impara, o medico cristiano, impara dal medico che è disceso dal Cielo, qui de celo descendit ut sanaret egrotos, ne differas”. [12]

Frati Domeniko jetonte në Genova, ku kishte familjen e tij dhe disa bashkatdhetarë.

Gjatë udhëtimeve apostolike në Albania, Frati Domeniko Albaneze (Deda), u kishte dorëzuar princa-ve dhe klerikeve vendas, kodin e shkruar nga Galvano, i cili në parathënie iu drejtohej: “Agli illustri uomini di onore dell’Albania, ai signori Bardo Matarango, Mauro Duci, Alessio Comiti, Demetrio Olfano, Demetrio Scura, al conte Giovanni, figlio di Zaccaria Scurra, Giovanni Sbramuno, Canestio Blevestio, cavalieri, Michele Cachoraga e a tutti gli altri baroni neofiti della nazione Albanese, per la restaurzione della fede ortodossa e la riconciliazione per il buon proposito verso la Santa Chiesa Romana – te shkelqyerve burrave të nderuar të Albanise, zotërinjeve Bardh Mataranga, Mauro Duçi, Aleks Komiti, Demetrio Olfano, Demetrio Skura, kontit Giovanni (Gjoni), djalit të Zakaria Skura, kalorëseve Giovanni (Gjon) Sbramuno, Kanestio Blevestio (Blinishti ?), Mikel Kakoraga dhe te gjithe baronave rishtar të kombit albanez, që e braktisën besimin ortodoks dhe janë pajtuar përsëri me Kishën e Shenjtë Romane”. [12]

Goluboviç thekson se ky dorëshkrim është një faqe tjetër e panjohur e historisë te apostolatit françes-kan në Albania. Megjithatë, historia e këtij kodi dhe roli i Fra Dedës OFM, përmenden nga historiani Kohler, në veprën e tij “Mélanges pour servir a l’histoire de l’Oriente Latin et des Croisades”, i cili përshkruan dhe disa pjesë të tekstit të këtij kodi. [12, 15]

Ne kete doreshkrim titujt e fisnikerise te princave arberor jane perendimor, çka shpreh qarte konver-timin e tyre ne katolike, ne ndryshim nga nje pjese e fisnikerise arberore qe vazhdonte te mbante tiutjt bizantine, ose te dy se bashku, si rasti i Dhimiter Progonit, qe njihej si Arkondi i Madh dhe “Judex Magnum”

Murgu Deda (Domeniko Albaneze) ishte klirike i njohur, i shquar per zotësí dhe dije, madje Selia e Shenjte e Romës shpesh e kishte ngarkuar të ndërmjetesonte pranë princave albaneze, që te kthehe-shin në kishën katolike, pasi kohë më parë, shumica e tyre kishin përqafuar ortodoksine, për interesa me mbretërinë sllave, ndersa ato të trojeve jugore, vazhdonin t’i shihnin me interes lidhjet me Bizantin dhe Kishën e Kostantinopojës. [6, 8, 12, 15]

Konvertimi i fisnikeve ne katolike, shoqerohej dhe me kthimin e te gjithe banoreve.

  1. Galvano ka dhe një doreshkrim tjeter “Liber Sancti Passagii”, shkruar para vitit 1295, me te cilin i drejtohej mbretit të Francës Filipi i Bukuri, por ky traktat nuk paraqet interesa për ne.

 

 

 

Frontespici i dorëshkrimit me emrin e Galvanus Di Levanto Januensis, autor i kodikut i vitit 1295:

Neophyta doctrina de inferno, Purgatorio et Paradiso ad Principes Albaniae”.

 

Papa Inoçenci i IV, i kenaqur per aktivitetin e misionareve françeskane ne Albania, zgjodhi ndermjet tyre me te shquarit dhe emeroi njërin Kryeipeshkev të Zares, tjetrin Kryepeshkevi i Tivarit (pas vdek-jes te At Gjon Plan-Karpino), si dhe emëroi fraten françeskane, ipeshkëv ne disa dioqezat sufragane.

Ne shekujt XIII – XV, Kryeipeshkevia e Tivarit, mobilizoi shumë fratën minoritë italianë dhe alba-neze, të cilët i dërgoi me misione për të predikuar ungjillin dhe per te mobilizuar popullin kunder heretikëve, shizmatikëve dhe paganëve në Serbi, Bosnie, Kroaaci, Valaki dhe ne Moldavi, duke kontribuar në ripërtritjen besimit katolik dhe ne keto vende. [2, 7]

Literatura:

 

  1. Anastasi L. M, Bartolini R. Breve storia della famiglia Francescana. Convento di Monteripido, Perugia. Epifania 2013. f. 80
  2. Marcellino da Civezza M. O. storia universale delle missioni francescane.

Vol I. Roma Tipografia Tiberina. 1857, f.124 – 125

  1. Golubovich Girolamo OFM. Della Terra Santa e dell’Oriente Francescano. Tom III (dal 1303 – 1332). Firenze. Collegio di San Bonaventura 1919, f, 90 dhe 225
  2. Tommaso Da Celano, 1. Vita prima di San Francesco d’Assisi, 1228.
  3. Alia Lutfi. Urdheri Françeskan ne Shqiperi. I, II Zemrashqiptare 2014.
  4. Primaldo Koko OFM. Miscellanea. I francescani in Albania. Rivista Studi Francescani Nr XXX; 1940, f. 229 – 247
  5. Shalloczy: Illyrisch-Albanische Forchungen II, pag 207. Cituar M. Da Civezza, Roma 1861, pag 395
  6. Daniele Farlati: Illiricum Sacrum. 1751, VII, f. 35.
  7. Etleva Lala: Klerikët shqiptarë të mesjetës në arkivat e Dubrovnikut. Pashtriku.org, 15. 05. 2016:
  8. Donato Fabianich. Storia dei frati minori, 1863, v. II, f. 337
  9. Annales anno 1366, nr. 15 e 16
  10. De Orbis Seraphicus, 1682, lib. I , f 109 dhe libri V, f. 414
  11. Šufflay Emilianus. Acta et Diplomata res Albaniae Medievalae aetatis Illustrantia. Vol I. II. Zagabria 1918, f. 402
  12. Galvanus de Levanto Januensis. Neophyta doctrina de inferno, Purgatorio et Paradiso… ad Principes Albaniae. Biblioteque Nationale de France. Departement de Manuscrite. Latin 3181. Roma 1295, f 89
  13. Charles Alfred Kohler, Revue de l’Orient Latin e des Croissade, Vol. VI (1898), pp. 343-369
  14. Virgilius Greiderer. Storia dei fratti minori, dai primordi dalla loro istituzione 1777. L I,f. 120.
  15. Alexis Alexander: Codex Parisinus Graecus 1115. Ribotim i vitit 1996, faqe 237 – 238
  16. Fra Unghelli N Coleti: Italia sacra; Vol IX. Venice 1721. f. 385

Aforizmi i ditës – 15 korrik 2019

I have no money, no resources, no hopes. I am the happiest man alive.
Henry Miller
Unë nuk kam para, nuk kam pasuri, nuk kam shpresa. Unë jam njeriu më i lumtur i gjallë.
Henry Miller

Gazeta “The Daily Mail” boton kabllograme të reja të ish-ambasadorit të Britanisë

Gazeta britanike “The Daily Mail” botoi të dielën kabllograme të reja të klasifikuara të ish-ambasadorit të Britanisë në Shtetet e Bashkuara Kim Darroch.

Në to zbulohet se ambasadori Darroch besonte se tërheqja e presidentit amerikan Donald Trump nga marrëveshja bërthamore me Iranin ishte një “vandalizëm diplomatik” kundër paraardhësit të tij, Barak Obama.

Javën e kaluar, gazeta publikoi kabllograme të tjera të klasifikuara të zotit Darroch rreth Presidentit Trump, ku diplomati britanik e përshkruante udhëheqësin e Shteteve të Bashkuara si një njeri “të paaftë”, “të pasigurt” dhe “jokompetent” dhe administratën e tij si “jofunksionale”.

Ambasadori Darroch dha dorëheqjen nga funksioni i tij të mërkurën pas rrjedhjes së infromacionit të kabllogrameve, të cilat u botuan në media dhe sulmit të zotit Trump në Twitter për këtë çështje.

Kabllogramet e ambasadorit britanik duhet të shiheshin vetëm nga ministrat kryesorë britanikë dhe nëpunësit civilë. za

Isuf Kalo: Marrëdhënia e vjehrrave dhe nuseve në diktaturë. Roli i dados me origjinë çeke në familjen e Mehmet Shehu. Udhëtimi i papritur i Enverit në Moskë

Mjeku i njohur, Isuf Kalo në librin e tij sekretet e “Bllokut” ka rrëfyer disa nga ngjarjet historike të kohës, sipas këndvështrimit të tij.

Në librin e botuar nga UETPress, Kalo tregon historinë e Maria Saas, e cila ishte dadoja me origjine çeke, e 3 fëmijëve të Mehmet Shehut.

Në këtë libër, Isuf Kalo trajton marrëdhëniet mes nuseve dhe vjehrrave të Bllokut, vizitën e Hrushovit në Tiranë dhe mjaft detaje interesante.

Nga Isuf Kalo

Mjekët e Klinikës Speciale ishin veçanërisht të kërkuar dhe më të preferuar nga nënotë dhe më rrallë nga baballarët e moshuar që banonin në Bllok së bashku me djemtë e tyre tashmë funksionarë të lartë. Në këtë vështrim, Blloku dukej edhe si një pensionat ose si ambient geriatrik. Veçanërisht kur djemtë dhe gratë e udhëheqësve, si edhe fëmijët e rritur të tyre iknin në punë dhe në shkolla, nënotë ndiheshin zonja shtëpie dhe thërrisnin më shpesh për vizita mjekësore. Në vitet e parë kur isha mjek shumë i ri, disa prej tyre i kam vizituar dhe mjekuar edhe unë.

Por një kolegu ynë ishte më i suksesshëm dhe më i preferuar prej tyre, sepse përveç muhabetit të gjatë e të ëmbël dhe komplimenteve që u bënte, të moshuarat i ngopte me vitamina e barna gjithfarësh, me “gjilpëra për fuqi” deri dhe serume me glukozë “për të ushqyer e shtrirë lëkurën”, madje dhe për t’i rinuar sadopak. Nga ana tjetër, belaja ishte se devocioni ynë ndaj “nënove vjehrra” nuk ishte gjithmonë i mirëpritur nga disa prej nuseve të djemve udhëheqës. Raportet e njohura nuse-vjehërr nuk ishin krejt ndryshe as në Bllok.

Në një rast që unë konstatova shfaqjen e ikterit (zverdhjes së sklerave të syrit) te njëra nga të moshuarat, bashkë me kolegët e mi dyshuam për ndonjë tumor kanceroz që shtyp kanalin e tëmthit, por nuk përjashtuam as mundësinë e një infeksioni viral. Asokohe nuk dispononim aparat ekografie ose skaneri, prandaj së pari e mjekuam intensivisht si infeksion me antibiotikun rifocinë, i cili në rast se do të jepte efekt e rrëzonte indirekt diagnozën tumorale. Bëmë injektimin intravenoz brenda në serum disa herë në ditë. Rifocina kishte ngjyrë të kuqe dhe e ngjyroste në të kuq të gjithë serumin. Pas disa ditësh, ndryshe nga diagnoza fatale që u hamendësua, e moshuara u bë mirë. Zverdhja u pakësua dhe po kështu u ul temperatura.

Por Nënoja nuk donte t’ia ndërprisnim kurën. “Atë të kuqen, mor bir, mos ma hiqni, se vetëm ajo më bën mirë!”, na u lut ajo. Por e zonja e shtëpisë, ndoshta e mërzitur edhe nga ecejaket e shumta të farefisit të së sëmurës, pyeti me ironi: “Akoma do të vazhdoni ju me serume?”. Pastaj ajo me gjysmë sarkazme vazhdoi: “Ju lumtë që qenkeni kaq të zotë me plakat. Por a do të bëni dot vallë të njëjta mrekulli edhe me bijtë e tyre!?”. Në fakt nuk e tha keq. Të tilla mrekulli për fat të keq ne jo gjithmonë arrinim t’i bënim. Kjo, pavarësisht dëshirës sonë të mirë.

E moshuara më e çuditshme dhe më misterioze brenda Bllokut të udhëheqësve tanë ishte një grua e huaj vetmitare, beqare, me origjinë çeke e me shtetësi polake, e cila jetoi rreth 50 vite brenda Bllokut dhe vdiq po aty në moshën 85-vjeçare. Quhej Maria Saas, por më pas thirrej edhe Maria Saas Shehu. Ajo pati punuar pak kohë te një familje shqiptare me mbiemrin Libohova, derisa në vitin 1958 një ditë si papritur (sepse askush nuk e di se si, pse dhe kush e rekomandoi apo e ndihmoi) ajo do të hynte në familjen e Mehmet Shehut me detyrën e dados së tre djemve të tij. Prej andej do të dilte pas gati gjysmë shekulli e vdekur.

Misteri i hyrjes dhe i pranimit në familjen e Mehmet Shehut në zemër të Bllokut të kësaj gruaje të re të huaj me origjinë, me biografi personale dhe me të kaluar krejt të panjohur, nuk është sqaruar dhe as hulumtuar thellësisht ndonjëherë. Madje as edhe atëherë kur shumë vite më vonë Mehmeti, fill pas vetëvrasjes, do të akuzohej si “agjent polivalent i KGB- së sovjetike dhe i CIA-s amerikane dhe armik i Shqipërisë”.

Çudinë e shtonte fakti që në vitin 1954, pra katër vite përpara kësaj ngjarjeje, Mehmeti pasi pati qenë shumë vite ministër i Brendshëm, ishte ngritur në detyrë në postin e Kryeministrit të Shqipërisë. Këtë post bashkë me disa poste të tjerë të lartë, atë të Sekretarit të Parë të Partisë, të Komandantit të Përgjithshëm të Ushtrisë, të kryetarit të Frontit Demokratik dhe të ministrit të Jashtëm i pati mbajtur ekskluzivisht të gjitha Enver Hoxha.

Kalimi i postit të kryeministrit nga Enveri te Mehmeti ka shumë të ngjarë të ketë qenë i detyruar në kuadrin e presionit që bënte Hrushovi pas vdekjes së Stalinit në kuadrin e luftës kundër “kultit të individit” dhe për ndryshime në udhëheqjen e lartë të “partive motra” komuniste. Hrushovi nisi t’i pastronte ato nga sekretarët e parë të kohës së Stalinit. Pas fushatës antistaliniste të nisur nga Hrushovi, kriza e marrëdhënieve tona me kampin socialist ndihej edhe në Shqipëri. Pritej që Mehmeti, si më i preferuari i sovjetikëve, të zëvendësonte Enverin në krye të partisë. Ky i fundit mund të përfundonte ministër Bujqësie.

Por Enveri e parandjeu rrezikun dhe në vitin 1955 udhëtoi papritmas, i vetëm për në Moskë. Aty pati bërë vizita dhe takime konfidenciale me disa personalitete VIP. Thuhet se kur u kthye prej andej, Mehmeti tashmë, disi i fryrë dhe i përkëdhelur thuajse hapur prej sovjetikëve hrushovianë, as nuk e priti në aeroport. Madje me pretekstin e luftës ndaj privilegjeve, i pati hequr Enverit në mungesë të tij makinën dhe truprojën personale. Kurse Nexhmijen e pati shkarkuar nga posti i Kryetares së Bashkimit të Grave të Shqipërisë.

Mirëpo ishte nxituar. Me sa rezultoi më pas, Enveri i pati fituar në Moskë postet që donte t’i mbante për vete si dhe ato që do t’i ndante. Ai ruajti për vete postin e Sekretarit të Parë të Partisë dhe ndau pushtetin qeveritar me Mehmetin, duke e emëruar atë kryeministër të Shqipërisë. Njëri do të kryesonte partinë dhe tjetri, si pasardhës potencial i tij, qeverinë. Ky kompromis u ruajt heshturazi, i paprekur nga të dy, deri në vitin tragjik 1981.

Mehmeti ishte prej katër vitesh kryeministër, kur Maria hyri në Bllok dhe në shtëpinë e Mehmet Shehut, si dado e fëmijëve të tij. Duke qenë pa strehë e pa familje, ajo u strehua aty, si njeri i brendshëm i familjes Shehu. Në vitin 1958 fërkimet dhe mospërputhjet e qëndrimeve të Enverit me sovjetikët u bënë të nxehta. Në vitin 1959 Hrushovi erdhi për vizitë dyjavore në Shqipëri për t’i ftohur ato. E gjithë Tirana doli në rrugë për ta pritur me këngë e valle, dhe me pllakata e flamuj në duar.

 

Enveri trupmadh dhe Hrushovi, topolak i shkurtër, u përqafuan fort-fort dhe u puthën në buzë, faqe tërë turmës në aeroport. Unë isha maturant në gjimnazin “Qemal Stafa”, i vetmi gjimnaz në Tiranë në atë kohë dhe ne të gjithë nxënësit e përshëndetëm Hrushovin tullac kur kaloi përpara gjimnazit tonë në Rrugën e Durrësit. Një shoku im i klasës, pasi turma u shpërnda, tha i mërzitur: “Me siguri Hrushovi do ta marrë me vete Enverin në Moskë dhe do ta bëjë anëtar të Byrosë Politike atje, se e vlerëson dhe e do shumë. Ai është kolos dhe i lindur që të drejtojë një vend të madh”. Por një tjetër tha me të qeshur: “Mirë, po mos na e merr për fare e nuk na e kthen më!”, dhe shkeli syrin. Asnjëra nga këto të dyja nuk ndodhi. Sovjetikët dhe shqiptarët u grindën e u zunë dhe Enveri, Mehmeti e Hysniu qëndruan të bashkuar, pa u ndarë. Ndërkohë, Maria misterioze kryente detyrën e dados brenda Bllokut, në shtëpinë e kryeministrit, pa u përzier në politikë.

Fakti që ajo vinte nga një zonë që ndodhej nën influencën sovjetike, pa asnjë dokument me vete, mund të kishte mjaftuar që, për arsye sigurie, ajo të mos lejohej të hynte në Bllok e paverifikuar. Biografia e saj si person nuk njihej fare dhe as që u bë e mundur të njihej më pas. Ndërkohë që në Bllok u bëhej “biografia” edhe shoferëve dhe hidraulikëve, madje edhe zogjve përpara se t’i lejonin të hynin dhe të fluturonin brenda tij, përse për këtë grua u bë një përjashtim kaq i pazakontë!? Nga buronte siguria dhe garancia politike për të?

Maria rezultonte fare pa familjarë apo të afërt, pa adresë banimi të mëparshme dhe pa miq apo fqinjë të njohur. Ishte vetmitare, beqare, pa lidhje sentimentale, pa dëshmi për mirësjelljen apo aftësitë profesionale, pra ishte si një bimë e rrallë, e një lloji të panjohur, që nuk dihej se ku dhe si kishte mbirë. Thuhet se Mehmet Shehu u përpoq intensivisht, me anë të qeverisë së Çekosllovakisë së atëhershme, të gjente rrënjë familjare apo ndonjë të afërm të saj. Asgjë! Përfundimisht, ai e adoptoi atë shpirtërisht. Madje jo vetëm ai, por e gjithë familja Shehu, e njohu si pjesëtare të vet.

Marien unë e kam parë dhe takuar vetëm dy herë brenda vilës së Mehmetit. Nuk e kam vizituar si mjek, as kam bërë bisedë të gjatë me të. Shqipja e saj ishte e natyrshme të kishte theks të huaj, por ishte e kuptueshme. Asokohe ajo ishte relativisht e moshuar dhe çka më ka surprizuar më tepër ishte mënyra plot afeksion sesi u fliste dhe bisedonte me zogjtë e saj në kafaze, sikur ua dinte gjuhën.

Nuk besoj se u kërkonte ose priste prej tyre diçka si në vargjet e këngës mallëngjyese “Ju që shkoni det e male dua t’ju pyes e mjera”. Ajo i ushqente ata në disa kafaze në korridorin para dhomës së saj dhe ndoshta u kishte vënë secilit edhe emër.

Ngjante si një e burgosur pa pranga, pa gardianë, e lirë të shëtiste brenda të gjitha dhomave dhe hapësirave të shtëpisë, të shkonte në qytet, madje të frekuentonte, pa asnjë kompleks, kisha apo tempuj të shenjtë jashtë Tiranës, ku e shpinte me veturë Aliu, komandanti i truprojave të Mehmetit. Kujt dhe për çfarë lutej ajo vallë? Dhe kjo ndodhte në një vend të shpallur ateist dhe kur ajo ishte tashmë pjesëtare e një familjeje muhamedane, të parët e së cilës kishin qenë shehlerë, besimtarë të fesë bektashiane.

Shqipja, mbesa e Mehmetit, bija e vëllait e rritur që në moshën 10-vjeçare te Mehmeti, tregon se në rini Maria ishte një grua e bukur, me sy bojë qielli. Vishej me shije dhe ishte mjaft e lirshme në mënyrën e sjelljes dhe në marrëdhëniet e saj. Ajo parapëlqente të pinte ndonjë krikëll birrë e vetme te hotel “Drini”, të shëtiste e të shkonte në kinema së bashku me djemtë e Mehmetit, që e kishin dado në fëmijëri. Sjellje disi liberale këto për mendësitë e ambientit shoqëror të asaj kohe, por dhe që ndoshta ndriçojnë ndopak misteret e origjinës, mënyrës së jetës dhe sjelljes së saj përpara ardhjes në Shqipëri.

Zonja N. N., historiane serioze, ish-drejtuese e Arkivit tonë Kombëtar, thotë e sigurt se ka gjetur në regjistrimet e sistemit TIMS të viteve 1920 kur ajo realisht pat ardhur në Shqipëri, të ketë hyrë në territorin tonë një grua e quajtur Maria Saas, si dhe motivin e ardhjes së saj! Mos t’i ketë ditur vallë e as zbuluar dot Mehmeti ato? Apo atij ia kanë fshehur?

 

Ndryshe nga personeli tjetër që shërbente në familjen Shehu, Maria gëzonte status të veçantë. Ajo ulej në të njëjtën tavolinë me ta, si anëtare e barabartë e familjes. Peripecitë, vuajtjet dhe mangësitë gjatë jetës ishin shndërruar në avantazhe për të, që i gëzonte tashmë në atë familje. Aq sa as paranojat, manipulimet biografike dhe lufta e klasave që zhvilloheshin, të ashpra dhe pa kompromis, jashtë mureve të shtëpisë ku ajo ishte strehuar, nuk e prekën dot. Askush nuk pati kuriozitetin apo guximin që të hetonte ose të pyeste: Kush je vërtet, moj e panjohura Maria? E mbrojti fati nga këto apo dikush tjetër? Kush tjetër vallë mund të ishte përveç vetë Mehmetit?

Mehmeti asokohe kishte ende gjallë edhe nënën e tij, Sulltanen, e cila banonte në një kat më lart, në të njëjtën vilë me Marien. Ajo dilte më rrallë nga dhoma e saj. Në vitet e mia të para në Klinikën Speciale, unë shkoja tek ajo më shpesh, sepse vuante nga hipertensioni dhe obeziteti. Ishte grua mjaft e zgjuar e bujare edhe ajo, por ndihej një lloj xhelozie për hapësirat dhe vëmendjen që i qenë krijuar çekes së ardhur nga një provincë e humbur diku larg mes Çekosllovakisë, Polonisë dhe Austrisë. Por, edhe pse ishte nëna e vërtetë Sulltanja nuk kishte fuqi, as mundësi që t’i kundërvihej, sepse e huaja eksentrike ua kishte fituar mendjen dhe zbutur zemrën të gjithë anëtarëve të familjes, me mënyrën e sjelljes, por dhe me fatin thuajse biblik të papërsëritshëm të saj.

Pyetja që nuk u shtrua dhe enigma që nuk u zbulua kurrë ndonjëherë ishte nëse fati i rrallë dhe i çuditshëm i Maries ishte rastësi providenciale apo për arsye që nuk dihen fatin asaj ia vuri mbi pjatë vetë Mehmeti, falë një vale dhembshurie episodike, spontane e selektive që e kaplonte befasisht ndonjëherë, në formë mëshire dhe dashamirësie bashkë.

Kjo ndoshta si për të balancuar impulset e egërsisë dhe mizorive që ai pat kryer gjatë luftës, të cilat i ishin shndërruar më pas në kohë paqeje në një duf vrastar, thuajse epshor, të cilin ai e shfrynte gjatë fundjavave maleve në gjah duke vrarë me armë rosa dhe derra të egër.

E kam shoqëruar si mjek gjithsej dy herë në gjah. Ajo që më pat impresionuar ishte mënyra se si ai relaksohej dhe krenohej kur arrinte të vriste. Gëzimi i tij ishte i jashtëzakonshëm. Atë çast tjetërsohej, bëhej si adoleshent, plot ngazëllim. Mbase kështu ndodh me të gjithë gjuetarët. Gjahu më i preferuar i tij ishte ai i derrit të egër. Në rezervuarët e posaçëm të gjuetisë, sidomos në Sazan e Karaburun, të cilat ruheshin vetëm për udhëheqësit e lartë, një skuadër e tërë ushtarësh dhe gjahtarë lokalë detyronin me anë të zhurmave derrat që të dilnin nga strofkat e tyre për t’u ekspozuar përpara vendit ku ai i priste që t’i vriste. Mbi derrat derdheshin plumbat me një duf të egër, meqë ndoshta nuk i derdhte dot gjetkë, apo mbase sepse kështu çlirohej nga një zjarrmi pasionante e brendshme e mbajtur ndoshta kushedi sa kohë fshehur brenda vetes. Mehmeti, si Ernest Heminguej, ishte i dashuruar pas armës dhe siç ndodh me pasionet fatale të tillë, nuk ishte çudi pse edhe vdekja u erdhi të dyve prej saj.

Enveri, i cili banonte jo më larg se 100 metra më tutje, nuk dihet nëse e ka pyetur ose përmendur ndonjëherë fqinjën e huaj misterioze. Futja dhe mbajtja e saj brenda shtëpisë së tij në Bllok ishte vallë vendimi i parë i marrë prej vetë Mehmetit pa e pyetur Enverin? Nëse po, a ishte ky edhe tregues i karakterit të tij që nuk vetëpërmbahej përballë shtysave të dallgëve shpirtërore apo të një ndjenje vetësigurie të tepruar, që e pushtonte dhe e bënte atë të shpërfillte me guxim çmendurak dogmat biografike për bashkëjetesën brenda Bllokut e të merrte vendime paradoksale të ndaluara për staturën dhe postet e tij politike, partiake dhe shtetërore?

A ishte vallë një dallgë e tillë e natyrës sfiduese dhe sentimentale edhe ajo së cilës ai nuk i rezistoi dot në vitin 1981, kur i biri i tij, Skënderi, i kërkoi leje për t’u fejuar me një vajzë me biografi politike familjare jo në përputhje me normat, kriteret dhe kufizimet që i impononte partia dhe ideologjia së cilës ai i përkiste dhe madje i udhëhiqte?

Mehmeti në fakt në ballafaqimet me Enverin do ta quante më pas miratimin e asaj fejese të ndaluar si gabim fatal të tij, prej sentimentalizmit prindëror. Por ky justifikim nuk i piu ujë. Përse vallë? Sepse nuk ia njihnin vërtet ato dallgë emocionale marroke të pakontrolluara kalimtare jo keqdashëse, që herë pas here e pushtonin dhe e tjetërsonin? Apo sepse nuk deshën t’ia dinin për to. Madje as nuk deshën, sepse nuk duhej që ta shpëtonin./ Marrë nga libri “Blloku”

Fan Noli vendosi që porti i Shëngjinit të quhej “Woodrow Wilson” në 1924 Nga Dorian Koçi, Drejtori i Muzeut Historik Kombëtar Tiranë

Të hënën e datës 5 gusht, 1924 revista e njohur TIMES në SH.B.A botonte një lajm të shkurtër telegrafik që përmbante një lajm të shkurtër por shumë të rëndësishëm për Shqipërinë. “Kryeministri Fan Noli i Shqipërisë ka bërë një ndryshim gjithëpërfshirës në vendin që udhëheq. Në nder të ish-presidentit Woodrow Wilson, porti i Shëngjinit, një nga katër portet e Shqipërisë, iu vu emri në Wilson. Kryeministri u shpreh se shqiptarët mendojnë se Presidenti i SHBA-së i pengoi Fuqitë që të ndërhynin në kufijtë e vendit në Konferencën e paqes të vitit 1919”.Në vazhdën e politikës izocionaliste që kishte përfshirë SH.B.A pas presidencës së Wilsonit (1914-1921) ka të ngjarë që ky lajm të ketë pa u vënë re nga politika amerikane. Por edhe për politikën shqiptare të kohës që e  prodhoi këtë lajm ai ishte më tepër  një veprim simbolik  për të shprehur mirënjohjen ndaj SH.B.A sesa veprim për të përfituar politikisht siç ka ndodhur rëndom më vonë në politikat e lobigjenve të politikanëve shqiptarëve. Në Shqipëri në fuqi si Kryeministër i vendit ishte Fan Noli, një nga djemtë e Amerikës. Ai sëbashku me Faik Konicën dhe të tjerë korifej të Vatrës kishin sjellë një erë modernizmi në politikën e kulturën politike shqiptare.

Nga SHBA-ja kishin ardhur idetë në vitet 20’, ku Shqipëria kish eksperimentuar për herë të parë me zgjedhjet e lira dhe demokratike përmes veprimtarisë dhe publicistikës së dy nga korifenjve të ”Vatrës”, Fan Noli dhe Faik Konica, të cilët lanë gjurmë të pashlyeshme në mendimin politik, filozofik dhe kulturor të Shqipërisë.

Por ndihma e SHBA-së nuk kish konsistuar vetëm në transmetimin e ideve, apo dhe më herët në ndihmën e dhënë për përhapjen dhe lëvrimin e gjuhës shqipe nëpërmjet rrjetit të tyre protestant në Korçë e Manastir, por dhe në ndihmë të drejtpërdrejtë si në rastin e Konferencës së Paqes në Paris, më 1919-1920, ku plani prej 14 pikash i Presidentit Thomas Woodroë Wilson (1856-1924) u bë ombrella mbrojtëse për ruajtjen territoriale të Shqipërisë, vazhdimësinë politike dhe stabilitetin e saj.Pikërisht si njohje dhe meritë e këtij kontributi të Presidentit amerikan Wilson u emërua dhe Shëngjini, porti Wilson.

Marrëdhëniet shqiptaro-amerikane për Nolin do të ishin të një rëndësie të veçantë përgjatë gjithë jetës së tij. Ai nuk do të mënonte të ftonte dhe marrëdheniet me qeverinë komuniste të Tiranës në vitet 1946-1950 kur kjo qeveri nuk rivendosi marrëdheniet diplomatike me SH.B.A për shkakun absurd të ms njohjes së traktave të nënshkruara para luftës.

Për këtë arsye, disa herë ai komunikoi me udhëheqjen komuniste shqiptare nëpërmjet disa telegrameve. Noli këmbëngulte se për t’u pranuar në O.K.B dhe përshmangur rrezikun grek, Shqipërisë i duhej patjetër të kishte marrëdhënie të mira me aleatët britanikët dhe amerikanët. Pranimi i Shqipërisë në O.K.B. do siguronte një njohje kolektive të qeverisë shqiptare dhe rrjedhimisht, edhe sigurimin e tërësisë së saj territoriale.

Në këtë kontekst, në mesazhin dërguar Enver Hoxhës, ai sugjeronte “pranimin e menjëhershëm të traktateve, i cili do të sillte automatikisht njohjen amerikane, pranimin në O.K.B. dhe mundësinë për të mbrojtur me sukses integritetin e Shqipërisë.” Mirëpo qeveria shqiptare vazhdonte të shprehte rezervat e veta për sa i përket pranimit të traktateve të nënshkruara para 7 prillit 1939 me SH.B.A.

Këto rezerva, që në thelb, ishin qëndrime izolacionaliste. Ato shprehnin frikën dhe dyshimin ndaj perëndimorëve, por edhe tutelën diplomatike të vendosur nga Jugosllavia. Emigracioni shqiptar në Amerikë, Fan Noli dhe “Vatra”, qenë të pakënaqur nga delegacioni shqiptar i kryesuar nga Tuk Jakova dhe mënyra se si e ushtronte politikën e jashtme të Shqipërisë në kërkesën e saj për t’u anëtarësuar në O.K.B. Noli, duke parë mos reflektimin e qeverisë shqiptare për çështjen e traktateve, i shkroi një letër Enver Hoxhës më 30 shtator 1946. Në letër theksonte: U lodha duke ju përsëritur që duhet t’i pranoni traktatet në parim dhe pa kondita sepse kjo është vetëm një çështje formule, pa rëndësi praktike.

Në fakt, Shqipëria nuk cenohej asgjëkund, nëse pranoheshin traktatet. Duket se ishte një frikë e ekzagjeruar dhe e imponuar prej jugosllavëve dhe sovjetikëve, sesa një realitet që më shumë do të ndikonte keq në ekonominë shqiptare. Vladimir Didejer, historian dhe njeri i afërt i Titos, pas prishjes shqiptaro-jugosllave do të shprehej në librin e vet, “Marrëdhëniet Shqiptaro-jugosllave 1939-1948”, të botuar në Beograd më 1949 se në qoftë se qeveria shqiptare do t’i kishte pranuar kushtet e traktateve, ‘qarqet financiare amerikane do ta kishin skllavëruar ekonomikisht Shqipërinë, përfundimisht.”

Ky përfundim tingëllonte ironik, jo vetëm për faktin se Jugosllavia i kishte pranuar të gjitha traktatet për të rivendosur marrëdhënie diplomatike me SH.B.A, por edhe sepse vetë Enver Hoxha deklaronte në pleniumin VI të PKSH, në prill 1946 se votimi i delegatit amerikan kundër pranimit të Shqipërisë në Kombet e Bashkuara lidhej me mospranimin e disa traktateve dypalëshe dhe sidomos, me atë të vitit 1922, për kombin e favorizuar, i cili praktikisht nuk ka gjetur zbatim”, ndërkohë u bënte të ditur të pranishmëve që të njëjtat traktate ishin pranuar nga Çekosllovakia dhe Jugosllavia.

Pra dukej qartë edhe sipas fjalëve të Hoxhës, që mosmiratimi i traktateve dhe varësia ekonomike e Shqipërisë nga SH.B.A ishte më shumë njëpretekst për të mos normalizuar marrëdhëniet ose në rastin më të mirë, për të imponuar kufizime ndaj Misionit Civil Amerikan. Për 45 vjet më radhë Shqipëria dhe SH.B.A nuk do të kishin marrëdhënie diplomatike dhe kësisoj Shqipëria ishte i vetmi vend në Lindjen komuniste që kish refuzuar vendosjen e marrëdhenieve diplomatike me SH.B.A pa Luftës së Dytë Botërore. Marrëdheniet shqiptaro-amerikane u normalizuan në 25 mars 1991 dhe ambasada amerikane në Shqipëri u hap në datën 2 tetor 1991.

E gjendur në fillimet e veta të normalizimit të jetës demokratike pas aksidentit të dhimbshëm dhe të vështirë historik të mbizotërimit të dogmës komuniste në jetën e vet publike dhe shoqërore, Shqipëria gjeti shumë shpejt në SHBA një vend mik dhe aleat që filloi të kontribuojë shumë në ndërtimin e institucioneve demokratike në vend dhe ushtrimin e drejtpërdrejtë të demokracisë liberale. Ndihma e ofruar nga SHBA-ja konsiston në të njëjtat parime demokratike dhe plane afatgjata për të kontribuar për stabilitetin në rajon, ndaj asnjë faktor politik nuk duhet të mërzitet apo ta quajë të tepërt këshillimin e tyre në problemet e brendshme të demokracisë në Shqipëri.

Mesazhi i tyre ka qenë gjithmonë i hapur dhe i çiltër si në vitet 20’, ku nëpërmjet aktivistëve të “Vatrës” kontribuonin në themelimin e jetës demokratike Shqipëri; në 1946, kur e këshillonin qeverinë komuniste të kohës të organizonte zgjedhje të lira si kusht kryesor për prosperitetin e vendit; sërish në vitet ‘90 për zhvillimin e  zgjedhjeve të lira dhe demokratike e tashmë në dhjetëvjeçarin e shekullit XXI, me respektimin e institucioneve. Kjo qëndrueshmëri e tyre ndaj vendit të vogël dhe aleat, që jo rrallë ka ndezur xhelozira tek fqinjët, duhet përshëndetur dhe jo anatemuar pasi për një vend si Shqipëria, që tridhjet vjet më parë ishte një ishull i vetmuar i marrëzisë komuniste, është një fat politik të ketë këtë mbështetje politike nga SHBA-ja si fuqia e vetme dhe njëkohësisht demokratike në botë.

“Unë, i biri i Bashkim Shehut dhe nipi i Mehmet Shehut, oficer në ushtrinë franceze”

E ka për nder shërbimin në radhët e ushtrisë së Francës dhe ndjehet krenar që është shqiptar. E quajnë Ertgren Shehu dhe është 30 vjeç. Mban gradën e kapitenit dhe bën pjesë prej vitesh në regjimentin “Djajt e Kuq”. Ka lindur në Tiranë dhe është diplomuar në Paris, fillimisht për shkenca politike e më vonë në një nga Akademinë Ushtarake më prestigjioze të Perëndimit. Origjina shqiptare dhe të qenit nip i Mehmet Shehut, ish-kryeministrit të vetëvrarë në kushte të dyshimta në dhjetorin e vitit ‘81, e bëjnë të ndjehet mirë. I rezervuar në komunikimin me median, sidomos kur bie fjala për historinë e familjes, i bie shkurt të djeshmes, duke mbetur te mbresat nga misionet paqeruajtëse në zonat e nxehta të globit. Sidoqoftë, kujtimet për gjyshin e ngacmojnë dhe, siç shprehet, shembulli i tij e ndjek si një legjendë ngado. E ka brengë që ka pak fotografi me të dhe është i prerë në vendimin për mos t’i bërë publike në emër të privatësisë. “Janë thjeshtë foto familjare, ku Mehmeti më mban në krahë me dashuri, shprehet Ertgreni. Kam tre të tilla, se të tjerat u zhdukën nga sigurimi pas vdekjes se gjyshit. I gjeti mamaja në arkiv, kur u kthyem nga internimi”. Më tej, në rrëfimin për  “Panoramë”-n, 30-vjeçari Shehu, që ngazëllehet me tregimet për Mehmetin dhe heziton të flasë për retrospektivën e familjarëve të tjerë dhe marrëdhënieve midis tyre, sjell me çiltërsi jetëshkrimin me fëmijërinë në Shqipëri, shkollimin në Francë dhe shërbimin mes “Djajve të Kuq”. Lumturohet kur i thonë se ngjan shumë me gjyshin e vet…
Mirdita kapiten! Çfarë do të thotë origjina shqiptare për një ushtarak francez?
Kur thuhet origjina shqiptare më duket diçka e përgjithshme. Unë jam shqiptar, me origjinë, me nënë e me babë, me një fis të madh e të dëgjuar në Shqipëri. Madje jam nga Corrushi i Mallakastrës. Ja i biri i Bashikimit dhe i Marjetës. Jam rritur e edukuar në Atdheun tim. Gjysmën e jetës e kam bërë atje. Kam bërë vitet e para të shkollimit. Pastaj kam ardhur në Francë…
Në Francë, me sa kemi dëgjuar u ka buzëqeshur suksesi dhe keni bërë një karrierë relativisht të mirë si ushtarak…
Në Francë kam mbërritur aty nga fillimi i viteve ‘90. Ishte periudha ku shumë shqiptarë mësymën drejt Perëndimit për një jetë më të mirë. Familja ime pati veçoritë e veta në vitet e fundit të diktaturës dhe i priti me etje të madhe zhvillimet demokratike në vend. Integrimi në rrjedhat e reja kërkonte të ringriheshim me dinjitet. Kjo së paku për mua do të thoshte vullnet për t’u shkolluar, për ta përdorur lirinë e fituar në interes të investimit për të nesërmen. Sfida kësisoj u shfaq e tillë qysh ditët e para. I ndërgjegjshëm për të, u përpoqa të bëja më të mirën e mundshme, pa lënë asnjë moment për të kaluar në boshllëk.
Pra, më e mira e mundshme, sipas jush, parakuptonte kualifikimin si oficer…
Profesionin e oficerit e kam ëndërruar qysh herët. Isha ende i vogël kur jam dashuruar me uniformën ushtarake, me shembullin e gjyshit në «background». Ai në përfytyrimin tim mbetet një luftëtar me profilin e një gjenerali historik. Megjithatë desha të them, se studimet në Akademinë Ushtarake, i kam nisur pas diplomimit në Institutin e Shkencave Politike në Aix-en Provence, ku mora edhe Master për Shkëmbime Ndërkombëtare në Bordeaux. Pikërisht në këtë moment pyeta veten: “Cila është rruga që të pasionon më shumë, që ke për zemër dhe mund të të ndihmojë për të plotësuar fatin tënd?” Përgjigjja erdhi aty për aty: Akademia Ushtarake “Saint Cyr”!. Prandaj e kam zgjedhur këtë rrugë. Sidoqoftë, unë kam edhe pasione të tjera që e tejkalojnë ushtrinë, si politika a shkëmbimet ndërkombëtare…
Ju tërhoqi kësisoj Akademia «Saint Cyr», fama e saj…
Është e vërtetë, unë e ëndërrova dhe këmbëngula për t’u diplomuar në Shkollën Speciale Ushtarake “Saint Cyr”. Në Francë, madje edhe përtej saj, ajo njihet si një nga akademitë më prestigjioze. “Saint Cyr” është themeluar nga Napolon Bonaparti në vitin 1802. Aktualisht njihet si Shkolla e Larte e Oficerëve të Forcave Tokësore të Francës.(Ecole Spéciale Militaire de St Cyr). Prej saj kanë dalë personalitete si Gjenerali De Gaulle dhe Pieter I, i Serbisë (1862-1864). Përveç serbëve, që historikisht kanë patur marrëdhënie të mira me Francën, pak ballkanas kanë patur rastin për të studiuar në këtë shkollë…
Nga «Saint Cyr» nisi pastaj udha e karrierës ushtarake…
Unë shkoja për t’u diplomuar si ushtarak, ndërkohë që kisha kryer studimet e tjera universitare. Kështu që me kapërcimin e konkursit të Shkollës Speciale “ST CYR”, nisa direkt vitin e fundit të saj. Në korrik të vit 2003, u gradova toger në këtë shkollë. Për një vit bëra përgatitjen fillimtare ushtarake, një stazh mbijetese në xhunglën e Amerikës së Jugut, një stazh “komando” dhe një stazh parashutisti. Në vitin 2004 zgjodha specializimin për “Këmbësori” dhe shkova në Montpellier, ku për një vit u kualifikova në këtë degë. Në 2005 u bëra pjesë e Regjimentit 152, i quajtur ndryshe streha e “Djajve të Kuq”. Një vit më vonë, përmbusha misionin e parë në TCHAD. Në 2007 përsëri me një mision tjetër paqeruajtës, këtë herë në Liban. Aty mora gradën e kapitenit. Nga prilli i vitit 2008 e deri në fund të tetorit, isha me detyrën e shefit të një ekipi OMLT në Afganistan…
Me se kishte të bënte misioni juaj në Afganistan?
Në Afganistan, bashkë me stafin tim, shërbyem pranë një reparti të ushtrisë afgane, të cilin e shoqëruam në operacione të ndryshme. Unë bëra ndërlidhjen midis mjeteve të kualicionit (avion, helikopterë, artilieri, tanke etj) dhe ushtrisë vendase. Në emërtimin e eprorëve amerikanë cilësoheshim OMLT “Operational mentoring and liaison team”. Nga 6 muaj me shërbim aty, kemi kaluar 5 muaj jashtë, në terren, në male e shkurre. Mbi 10 herë kemi patur ballafaqime të drejtpërdrejta me terroristët dhe nuk pësuam asnjë humbje. Sa për talebanët, ka qenë shumë e vështirë për të përcaktuar humbjet e tyre. Ata shfaqeshin si fantazma dhe ishin të padukshëm, guerile të eksperimentuara që i përgatisnin imtësisht operacionet e tyre.
Ndonjë mbresë të veçantë nga shërbimi në Afganistan…
Afganistani është një vend malor. Afganët me të cilët bashkëpunuam ishin shumë mikpritës, krenarë dhe luftëtarë me përvojë. Ata i japin shumë rëndësi nderit dhe ndjekin një lloj kanuni që quhet “Pashtun wali”. Në disa pika, shoqëria afgane i ngjan shoqërisë tradicionale shqiptare të fillimshekullit 20-të. Në këtë verë trupat e koalicionit patën mjaft humbje. Talibanët nga ana e tyre kanë kryer shume aksione mediatike për të treguar që kërcënohet seriozisht pushteti i Kabulit. Gjithsesi, shteti afgan është i fort, i vendosur dhe nuk ka humbur terren këtë verë. Përkundrazi, ka përparuar në kontrollin e territorit shtetëror. Gjatë shërbimit në Afganistan kam patur rastin të takohem me trupat mjekësore shqiptare që shërbejnë aty. Ato punonin në aeroportin e Kabulit, pranë një spitali çek. Dukeshin ushtarakë serioz e me përvojë dhe vlerësoheshin mjaft për punët e mira që bënin, pa dallim nga trupat e tjera të koalicionit.
Një shqiptar, ushtarak francez, si ndjehet Ertgert Shehu brenda këtij realiteti?
Unë kam vënë shpatën time në shërbim të popullit të Zhan D’Arkës, po kurrë nuk kam fshehur e mohuar origjinën time, për të cilën, e përsëris, ndjehem krenar. Shpresoj që në të ardhmen do të shërbej për Shtetin Francez në lidhje me Shqipërinë. Madje temën e diplomës në shkenca politike e kam bërë mbi Shqipërinë “Qeverisja e Shqipërisë dhe misteri i mosbindjes civile”(në frëngjisht). Po kështu edhe temën e masterit “Integracioni i shteteve ballkanike në Bashkimin Evropian”. Përmbledhtaz do të thosha se ndjehem mirë e njëherazi i obliguar dyfish: Për të nderuar origjinën si shqiptar dhe dinjitetin e uniformës së ushtarakut francez…
A ka një domethënie përzgjedhja e temës mbi mosbindjen civile në Shqipëri?
Përsa i përket temës “Qeverisja e Shqipërisë, misteri i mosbindjes civile”, jam bazuar në fakte historike për të thënë këtë gjë: Shqiptarët nuk i binden lehtë autoritetit shtetëror, se nuk kanë trashëguar një kulturë të zhvilluar të shtetit-komb, pasi para komunizmit, eksperienca e shtetit të pavarur ka qenë tepër e shkurtër për të krijuar këtë koshiencë politike të përbashkët, dhe që mbas rënies së komunizmit, shqiptarët e hodhën poshtë shtetin e plotfuqishëm që i kishte marrë frymën dhe i kishte pushtuar në çdo aspekt të jetës private. Kurse mbas vitit 1992, shteti i është dukur gjithmonë e më shumë si një ”Shtet hajdut” ose “kleptokraci”, që nuk ja vlente të kishe besim në të dhe shërbente vetëm për interesa të veçanta. Kulmi i kësaj situate arriti me kryengritjen e vitit 1997. Përfundimisht, si nga qytetarët e ca më tepër nga politikanët, vazhdon të mungojë koshienca e së mirës publike. Vetëm edukimi dhe koha e gjatë mund ta ndërrojnë këtë situatë e bashkë me të dhe realitetin shqiptar. Në mbrojtje të kësaj teme, profesorët e Institutit të Shkencave Politike më dhanë “Çmimin e temës më të mirë të realizuar nga një student i huaj”.
A e ndiqni jetën politike të Shqipërisë dhe çfarë u tërheq vëmendjen në të?
Unë jam ushtarak dhe si i tillë mundohem të jem indiferent për jetën politike. Sa për zhvillimet në vendin tim, për realitetet sociale, çështje të historisë ato të sigurisë, etj., mundohem të jem në kontakt të vazhdueshëm për aq sa kam mundësi nëpërmjet mjeteve të informimit publik. Teksa gëzohem për përafrimin e Shqipërisë në NATO, brengosem për pjesën konfliktuale me të cilën shfaqet vendi ynë në ekranet e perëndimit. Besoj se i kemi të gjitha forcat, mundësitë dhe resuset për të kapur ritmin që kërkon koha. Tirana mesa duket ka filluar ta korrigjojë shënjestrën e saj. Ne që punojmë e jetojmë jashtë krenohemi kur dëgjojmë një fjalë të mirë për vendin tonë dhe ndjehemi keq kur të tjerët na vënë në dukje ndonjë prapsi që kanë dëgjuar nga Shqipëria…
Zoti kapiten! Mehmet Shehu, kryeministri më jetëgjatë i Shqipërisë komuniste, ka qenë gjyshi juaj. Çfarë ruani në kujtesë prej tij?…
Kam qenë i vogël, fare i vogël, kur Mehmet Shehu ndërroi jetë. Janë fare pak ato që më kujtohen prej tij. Sidoqoftë kam ruajtur e do të ruaj me fanatizëm ndjenjën që i përkas familjes së tij. Ajo që më ngacmon e nuk ka për t’u venitur kurrë është ndjenja që i përkas kësaj familje dhe vendosmëria për t’ju afruar shembullit të gjyshit tim. Mehmeti është për mua një shembull dhe një “pathfinder”! Besoj se ai ka punuar gjithmonë për atë që ai mendonte të ishte interesi i kombit shqiptar dhe jo interesat e tija private. Këtë imazh kam ruajtur unë dhe dua ta ndjek.
Padyshim, historia do bëjë zbardhjet e veta jashtë konteksteve emotive dhe partiake, por ajo që mendoj se do të mbetet është kontributi i tij si një luftëtar i madh dhe si një atdhetar i zjarrtë…
Ju keni vite që jeni në Francë. Gjyshi juaj ka qenë disa herë gjatë periudhës që ka qenë kryeministër. A keni kontaktuar me opinione të vendasve aty për të?
Këtu në Francë emri i Mehmet Shehut dhe i Shqipërisë nuk janë shumë të njohur. Së paku, në komunitetin ku shërbej e jetoj unë. Megjithatë kam patur rastin të takoj ish- senatorë francezë, profesorë të shkencave politike e veteranë të cilët kanë qenë të njohur të Mehmet Shehut dhe më kanë folur me respekt për të.
Në përgjithësi opinionet e tyre janë pozitive, pavarësisht rezervave për sistemin politik të Shqipërisë në gjysmën e dytë të shekullit XX. Konsiderata të veçanta kam dëgjuar sidomos për figurën karizmatike të Mehmet Shehut në vitet e Luftës së Dytë Botërore. Antifashizmi për shoqëritë moderne mbetet gjithnjë një vlerë e dobishme. Protagonistët e tij respektohen në të gjitha kohët…
Do të ishte me interes ndonjë rast konkret…
Isha duke hedhur provimin e fundit në Institutin e Shkencave Politike në Aix-en-Provence. Kur u prezantova përpara profesorit përgjegjës, ish-senatorit Alain Delcamp, më pyeti nëse kisha lidhje me Mehmet Shehun. Po, i thashë, unë jam nipi i tij. Kjo ishte befasuese për të. Mbas provimit, më ftoi për kafe dhe më tha “E kam njohur gjyshin tuaj. Ka qenë burrë i shquar dhe njeri fisnik”. Si ndenji disa çaste pa fol, filloi të citojë një fjalë të urtë franceze “Gjaku i mirë nuk gënjen kurrë”. Të them të drejtën u ndjeva mirë dhe aty për aty e falënderova profesorin e nderuar për mbresat e tij për gjyshin, Mehmet. Isha me fat që provimi kaloi mirë, se përndryshe do ta kisha turpëruar emrin e tij…

Pagëzuesi, Petro Zheji

“Me emrin Ertgren më ka pagëzuar i nderuari Petro Zheji. Kur linda, ishte ndër të parët që uroi prindërit e mi dhe aty për aty rekomandoi për të më thirrur Ertgren. E kishte menduar më parë, madje thoshte se e kishte parë në ëndërr që të mbaja këtë emër. Gjithçka kishte të bënte, sipas tij, me fatin tim dhe të familjes. Ertgren vjen nga gjuha e fenikasve, një gjuhë e lashtë e një populli të lashtë, tashmë e harruar.  Ertgren vjen nga Ertergruel që do të thotë “shkëmb i artë, i vetmuar dhe i rrahur nga dallgët”

Mbijetesa, prova e xhunglës

Të jesh ushtarak, do të thotë të sfidosh vështirësinë më të madhe. Të qenit shqiptar, i një race të fortë, siç është ajo jona, i bën ballë çdo rreziku. U ballafaqova me këtë sfidë gjatë përgatitjes së mbijetesës në xhunglën Amazoni. Plotë 14 ditë aty. Mbijetuam në xhungël duke u stërvitur nga mjeshtrit e Legjionit të Huaj. U mësuam si mund të përshtateshim në atë mjedis të jashtëzakonshëm. Si mund të jetonim pa bukë e pa ujë vetëm me ushqimin nga bimët dhe kafshët e pyllit. U stërvitëm në kushte torturuese me teknika luftimi të specializuar për në xhungël. Ky stazh na egërsoi shumë, po na dha edhe forcë e siguri për misionet e vështira që duhet të kryejmë në rajone të tilla./Kjo intervistë është dhënë në vitin 2008

Rrëfimi për temat tabu në Bllok, vjen reagimi i parë për librin e Isuf Kalos

Në librin e tij, të botuar nga UET Press, Isuf Kalo solli rrëfimin e ish-mjekut personal të Enver Hoxhës, ku për herë të parë tregohet se çfarë ndodhte brenda Bllokut edhe për tema tabu si krushqitë dhe deri marrëdhëniet seksuale.

Shkrimtari Sadik Bejko, ndërsa ka komentuar librin, thotë se fragmenti “ngjanë me shkrimin e një nëpunësi besnik ndaj shefit/shefes së vetë…edhe kur atë e kanë liruar nga shërbimi”.

 

Në facebook, shkrimtari shkruan se Shqipëria na del prapë sui generis, ndërsa shton se askush në botën e sotme nuk boton libra rehabilitues për të vejat e diktatorëve komunistë.

Ja komenti i plotë i shkrimtariet Sadik Bejko:

“Lexova nje fragment, qe qarkullon ne rrjetet sociale nga libri :Blloku” i doktor Isuf Kalos dhe po jap pershtypjen time

Ky fragment më ngjan me shkrimin e një nëpunësi besnik ndaj shefit/shefes së vetë…edhe kur ate e kanë liruar nga shërbimi.

Të mbetesh besnik është një virtyt i rrallë në këto kohë. Për më tepër kur ish-shefin tënd, të rënë nga fiku me turp, më e pakta e përçojnë.

Kjo shkon dhe me përtej të qenit besnik. Ky është shërbim devotshmërie.

Shqipëria prapë na del sui generis. Askush në botën e sotme nuk boton libra/shkrime rehabilitues për të vejat e diktatorëve komunistë.

Kjo është dhe “energji pozitive” e Shqipërisë, sipas botuesit, reklamuesit Henri Cili.

Janë të mjerë popujt që vuajnë sindromin e viktimës: adhurojnë dhunuesit e vetë'”