VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

BOSI I DROGËS KRYETAR PARLAMENTI – E PASTAJ?

By | May 22, 2015

Komentet

Vrau 4 punonjës policie, Gjykata e Elbasanit i hap Dritan Dajtit rrugën për lirimin me kusht

Dritan Dajti, njeriu që mbajti peng për më shumë se 10 vite drejtësinë shqiptare, me çështjen e vrasjes së 4 policëve dhe që në fund arriti të rrëzojë burgimin e përjetshëm, duke u dënuar përfundimisht me 25 vite burg, ka kërkuar bashkim dënimesh. Kërkesa është depozituar në gjykatën e Elbasanit dhe siç mësohet në datën 11 maj 2020 gjyqtari Tomor Kullolli, ka vendosur të bashkojë dy dënime të Dritan Dajtit me 23 vite dhe 25 vite burgim, në një dënim të vetëm, duke dënuar përfundimisht Dajtin me 25 vite burgim.

Me bashkimin e dy vendimeve në një vendim përfundimtar të vetëm, gjykata e Elbasanit sqaron se Dritan Dajtit i kanë mbetur për të vuajtur akoma burg dhe 3 mijë 917 ditë ose thënë ndryshe dhe 10 vjet e 8 muaj e 27 ditë. Me këtë përllogaritje që daton që nga periudha e 20 prillit 2001, duke futur këtu dhe uljet e dënimit me 90 ditë që Dritan Dajti do kërkojë në vitet në vijim, automatikisht këtij të dënuari për 6 vrasje, “Mbajtje pa lejë të armëve”, “Falsifik dokumentash” etj, ti hapet rruga për të kërkuar lirimin me kusht. Kjo pasi pjesën dërmuese të dënimit ose thënë ndryshe ¾ e masës së dënimit ai e ka shlyer në burg dhe mund të praktikohet lirimi i tij.

Më kërkesën e depozituar nga Dritan Dajti për bashkim dënimesh, ka qënë dakord dhe drejtuesi i prokurorisë së Elbasanit, Kreshnik Ajazi, që çuditërisht dhe nuk dihet pse, pikërisht ky prokuror ishte ai që përfaqësonte akuzën në këtë proces gjyqësor për bashkim dënimesh, në një kohë kur duhet të paraqiteshin prokurorët e sektorit të ekzekutimeve. Sipas dokumentacionit që disponon “Shqiptarja.com”, thuhet se Dritan Dajti është dënuar tre herë nga drejtësia Shqiptare, dhe ka marë pafajsi një herë për plagosjen e rëndë me dashje në dëm të shtetasve Adnand Derraj dhe Ergys Ferhati ngjarje kjo e ndodhur në vitin 2001. Rezulton se në 29 qershor 2004, Dritan Dajti dënohet në mungesë me 20 vite burgim për akuzën e “Vrasjes me paramendim” në dëm të biznesmenit Agim Beqja, “Vjedhje me Dhunë” në bashkëpunim dhe “Mbajtjes pa lejë të armëve të zjarit”.

Gjithashtu në datë 14 nëntor 2005 Dritan Dajti është dënuar në mungesë me 9 vjet burgim për akuzën e “Largimit të burgosurit nga vendi i qëndrimit” kryer me përdorimin e armës, “Kanosjes për shkak të detyrës” dhe “Mbajtjes pa lejë të armëve”. Rezulton se në 17 mars 2006 gjykata e Tiranës ka kryer bashkimin e dy vendimeve me 20 dhe 9 vite burgim të mara në mungesë nga Dritan Dajti dhe dënuar atë sërisht në mungesë me një vendim të vetëm me plot 23 vite burgim.

Por gjatë qëndrimit në arrati, Dritan Dajti u përfshi në një vrasje të pesëfishtë në 7 gusht në Durrës, ku mbetën të vrarë efektivët e policisë Altin Dizdari 33 vjec, Fatos Xhani 38 vjec, Sajmir Duckollari 32 vjec dhe Kastriot Feska 40 vjec. Mes personave që mbetën të vrarë nga Dritan Dajti, sipas prokurorisë ishte dhe Ledio Mara, shok i Dajtit nga Lushnja dhe u plagos Fatjon Shamku. Për këto 5 vrasje në datën 8 shkurt 2019 Gjykata e Apelit për Krime të Rënda ka dënuar Dritan Dajtin me 25 vite burgim duke i rrëzuar dënimin e shkallës së parë që e kishtë shpallur fajtor dhe dënuar Dajtin me burgim të përjetshëm.

Në dokumentacionin që zotëron “Shqiptarja.com” thuhet se “…deri në datën 27 dhjetor 2019, Dritan Dajti ka vuajtur 19 vjet e 3 muaj e 10 ditë burgim. Kjo duke llogaritur vuajtjen e dënimit sipas dinamikës së paraqitur në gjykatë nga burgu i Peqinit si dhe paraburgimet që ka bërë Dritan Dajti nga dita e arrestimit në 20 prill 2001 dhe deri më datën 17 nëntor 2003 kur u arratis. Pas marjes së dënimit me 25 vite heqje lirie për 5 vrasje dhe një plagosje, Dritan Dajti në Muajin Maj 2020, i është drejtuar me një kërkesë gjykatës së Elbasanit, ku ka kërkuar bashkimin e dy dënimeve me 23 dhe 25 vite burgim, në një të vetëm.

Kërkesa është shqyrtuar nga gjyqtari Tomor Kullolli, i cili së bashku me prokurorin Kreshnik Ajazi kanë vendosur të pranojnë kërkesën e Dajtit, duke e dënuar atë me një vendim të vetëm prej 25 vite burgim. Me bashkimin e dy vendimeve në një vendim përfundimtar të vetëm, gjyqtari i Ebasanit Tomor Kullolli sqaron se Dritan Dajtit, i kanë mbetur për të vuajtur akoma burg dhe 3 mijë e 917 ditë ose thënë ndryshe dhe 10 vjet e 8 muaj e 27 ditë. Me këtë përllogaritje që daton që nga periudha e arrestimit në 20 prill 2001, duke futur këtu dhe uljet e dënimit me 90 ditë që Dritan Dajti do kërkojë në vitet në vijim, automatikisht këtij të dënuari për 6 vrasja, “Mbajtje pa lejë të armëve”, “Falsifik dokumentash” etj, ti hapet rruga për të kërkuar lirimin me kusht.

Koliqi e Camaj agjentë? Reagon Auron Tare që publikoi dokumentet e CIA-s: Nëse mendoni se ka shtrembërim…!

Vijon debati mes studiuesve lidhur me dokumentet e Ish-Sigurimit të Shtetit dhe CIA-s amerikane mbi të shkuarën e shkrimtarëve Ernest Koliqi e Martin Camaj, nëse kanë qenë bashkëpunëtore të agjenturave të huaja.

Studiuesi Auron Tare, i cili publikoi dokumentet duke ngjallur një debat të fortë, tregon përmes një mesazhi në “Facebook” se ku ndodhen Dokumentet e Deklasifikuara të Arkivit Amerikan, ndërsa tregon edhe rrugën si mund të gjenden ato.

“Per autenticitetin e materialit te botuar jam pergjegjes publik. Ne se ndokush pretendon se ne keto materiale ka shtremberimi apo material jo te vertete pergjegjesia bie mbi mua”, shkruan mes të tjerash studiuesi.

Mesazhi i studiuesit Auron Tare:

Ne interesim te te gjithe gazetareve apo studiuesve qe ditet e fundit jane perfshire ne debatin mbi shkrimin tim “Dritehije ne Histori” botuar ne Pejsazhet e Fjaleve, ku flitet per disa te panjohura ne lidhje me shkrimtaret Martin Camaj dhe Ernest Koliqi mund tju them se:

Dokumentat e Deklasifikuara te Arkivit Amerikan ndodhen ne
700 Pennsylvania Avenue, NW. Washington, DC 20408-0001 Dosjet mbi Operacionet BGFiend/Valuable. Nje numer i kufizuar eshte online pjesa me e madhe jo.

Per te interesuarit mund te shtoj se do te ishte me ekonomike marja e autobuzit nga Smithonia Museum apo nga qendra nepermjet Bulevardit Pennsylvania. Duhet te aplikoni paraprakisht te merni miratimin dhe pasi te paraqiteni me karten e duhut mund te kerkoni Dosjet. Rekomandimi nga nje Institucion shkencor eshte i rekomandueshem per akses me te menjehershem.

Per Dosjet e Arkivit Britanik ato ndodhen ne Arkivin Kombetar Britanik ne adresen The National Archives
Kew, Richmond, Surrey, TW9 4DU

Dosjet e periudhes se Luftes jane te Deklasifikuara. Disa Dosje per Operacionet kunder Shqiperise ne periudhen 48-59 ende nuk jane hapur.

Per Dosjet e Sigurimit te Shtetit te Deklasifikuara deshiroj tju bej me dije se ndodhen ne Fondin e AIDSSH. Duke pare reagimin e madh mbi Dosjet e Martin Camaj dhe Koliqit do te doja tju bej me dije se
me interesimin e nje studiuesi qe ka shkruar per nje kohe te gjate per ceshtjet e historise se Luftes se Dyte Boterore dhe te Pas Luftes jam paraqitur ne Autoritetin AIDSSH shpesh here ku me nje korrektesi me jane vene ne dispozicion per njohje nje seri Dosjesh per te cilat kam qene i interesuar, nder te tjera Dosja e Teme Sejkos, “Grupit Cam” Komiteti Shqiperia e Lire, Dosja Camaj e keshtu me rradhe.

I kam pare i kam konsoltuar dhe kam mbajtur shenime per ceshtjet me interes. Per Dosjen Camaj sipas rregullit kam paraqitur kerkesen per tu informuar per kete Dosje por edhe per Dosjen e Ernest Koliqit, Komitetit te Prizrenit, Blloku Indipendent Kombetar qe ne daten 26.05.2020. AIDSH ka ndjekur te gjithe proceduren ligjore per keto kerkesa per tu me vene ne dispozicion. Dosja e Martin Camajt eshte miratuar ndersa Dosja e Koliqit ende eshte ne perpunim. Ne shkrimin tim te botuar para disa ditesh kam shfrytezuar te gjithe materialin e konsultuar paraprakisht ne keto Dosje dhe materiali i Dosjes sipas rregullit eshte hedhur ne CD per tu terhequr prej meje.

Nga AIDSSH sipas rregullit jam njoftuar perpara 10 ditesh per tu paraqitur per marjen e materialit. Jam paraqitur sot per ta marre dhe per ta pasur ne koleksionin tim ku ndodhet edhe materiali i mbledhur me pare. Per cdo informacion te metejshem mund te me kontaktoni direkt. Per autenticitetin e materialit te botuar jam pergjegjes publik. Ne se ndokush pretendon se ne keto materiale ka shtremberimi apo material jo te vertete pergjegjesia bie mbi mua. Ju faleminderit.

Shkrimi i ’61 te “Shejzat”, ku Enveri akuzon Koliqin- “Pas 30 vitesh takova Çabejn, ja dhashë dorën edhe pse ai s’ishte me ne, por s’ka bërë krime si Ernest Koliqi”

Dashnor Kaloçi

Memorie.al publikon një shkrim të botuar në vitin 1963 në revistën “Shejzat’ që nxirrte në Romë studjuesi, poeti, shkrimtari dhe eksponenti i famshëm i mërgatës politike shqiptare në Perëndim, Ernest Koliqi, i cili merr shkas dhe i referohet një shkrimi të revistës “Nëntori” të gushtit të vitit 1961, ku i bëhet një jehonë e madhe takimit të Enver Hoxhës me shkrimtarët dhe artistët shqiptarë të zhvilluar asokohe në Tiranë. Analiza e shkrimit të botuar te “Shejzat” me pseudonimin “Kosovari”, ku autori përmënd disa nga artistët dhe shkrimtarët shqiptarë, duke cituar edhe thëniet e tyre “për Partinë dhe Enverin”, duke veçuar vetëm Fatos Arapin, poetin e njohur “që nuk bën dallkauklliqe me regjimin”. Në atë shkrim autori ka pasqyruar edhe fjalën e Enver Hoxhës, ku udhëheqësi komunist tregon se si e kishte takuar mikun e tij të vjetër Eqerem Çabejn, pas 30 vitesh, duke i’a dhënë dorën atij, “pasi ai, nuk kishte bërë krime si Ernest Koliqi”, etj. Në atë shkrim, ku aotori “Kosovari” ka akuzuar hapur udhëheqësin komunist shqiptar, Enver Hoxhën për krime dhe eleminimin e disa prej personaliteteve të kulturës shqiptare, si: Vinçens Prenushin, Et’hem Haxhiademin, Hamit Kokalarin, Musine Kokalarin, etj.

Krahas zhvillimeve politike në Shqipëri, për 45 vitesh me rradhë krerët dhe eksponenët kryesorë të emigracionit antikomunist shqiptar në Perëndim, ndiqnin me vëmëndje të madhe edhe zhvillimin e arteve e kulturës në atdheun e tyre. Kjo gjë shihet qartë në një artikull të gjatë të botuar në vitin 1963 në revistën “Shëjzat” të Ernest Koliqit që dilte në Romë, në të cilin merret në analizë i gjithë bashkëbisedimi i shkrimtarëve dhe artistëve shqiptarë me Enver Hoxhën, në një mbledhje të mbajtur në gushtin e vitit 1961. Artikulli i revistës së drejtuar prej Koliqit, është bazuar tek revista “Nëntori”, organ i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, e cila në atë periudhë i kishtë kushtuar një pjesë të madhe të faqeve të saj bisedës së udhëheqësit komunist të Tiranës me shkrimtarët e artistët. Krahas citimeve të fjalës së disa prej artistëve dhe shkrimtarëve pjesëmarrës së asaj mbledhje, në artikullin e revistës “Shëjzat” me titull: “Vështrim i thjeshtë krahasues”, jepet edhe fjala e Enver Hoxhës, ku ai është ndalur dhe ka folur edhe për shkencëtarin e madh shqiptar, gjuhëtarin dhe akademikun e shquar, Prof. Eqerem Çabej. Sa më sipër në këtë shkrim, ku autori “Kosovari” ka akuzuar hapur udhëheqësin komunist shqiptar, për krime dhe eleminimin e disa prej personaliteteve të kulturës shqiptare, si: Vinçens Prenushin, Et’hem Haxhiademin, Hamit Kokalarin, Musine Kokalarin, etj., por edhe nga e gjithë veprimtaria politike e gjithashtu ajo letraro-artistike e studimore e Ernest Koliqit gjatë gjithë jetës së tij në mërgim, ku ai është deklaruar haptazi si kundërshtar i vendosur i regjimit komunist të Enver Hoxhës, s’është vështirë të kuptohet se: në asnjë moment të jetës së tij, Koliqi nuk ka qenë kurrë peng i atij regjimi. Në këtë shkrim, Memorie.al ka përzgjedhur disa pjesë nga ai artikull i botuar te “Shëjzat” në vitin 1963, të cilat po i botojmë më poshtë.

Fjala e shkrimtarëve dhe artistëve në takimin me Enver Hoxhën

Shefqet Musaraj (poet, shkrimtar) “…Në çfarë epoke jetojmë ne? Epokën më të shkëlqyer të historisë njerzore, atë të triumfit të socializmit dhe të komunizmit mbi kapitalizmin që po vdes …” (faqe 40, “Nëntori”, Gusht 1961)

Odise Paskali (skupltor) “…Duhet adaptuar çdo formë edukukimi ideopolitik me qëllim që të bëhet shprehi për të gjithë, e natyrshme si gjuha që flasim. (fq. 44)

Albert Paparisto (muzikant) “…Prandaj ne të gjithë e pritëm këtë vëndim të Komitetit Qendror të Partisë sonë me gëzim të madh. S’ka kënaqësi më të madhe për ne kur shohim që puna jonë çmohet dhe vlersohet, kur lexojmë që ‘Në punën e madhe që bën Partia për edukimin komunist të masave, shkrimtarët dhe artistët kanë qenë një mbështetje e fortë me veprat e tyre, kanë ushtruar një influencë të shëndoshë në formimin e njeriut të ri’. (fq. 45)

Sterjo Spasse (shkrimtar) auktori i përmëndun i “Botës së Hiçit”, mbasi e nisi fjalën e tij me një përbuzje cinike për kohën që i dha mundësitë e lejen e plotë për me u-ba i njoftun në letrat shqipe, vijon në fq. 48 “Ne i falemi Partisë sonë e Udhëheqësit tonë, ne i falemi me mish e me shpirt sepse nën udhëheqjen e tyre të urtë e largëpamëse u përtëri e u forcua krenarija jonë kombëtare, sepse anëembanë botës ndihet e nderohet personaliteti i popullit tonë, madje nderohet edhe prej atyre që na urrejnë për vdekje!…”

Foto Stamo (piktor) “…Shokë, Vendimi i Komitetit Qëndror të Partisë së Punës së Shqipërisë hap në krijimtarinë tonë një horizont mjaft të gjerë, ne si kurdoherë, me një unitet të çelniktë, me dashuri respekt dhe mirënjohje të madhe për partinë tonë të lavdishme, për udhëheqësin tonë të dashur Enver Hoxha, për popullin tonë, do të vemë të gjitha forcat për të zbatuar me nder të gjitha detyrat që na ngarkon vendimi i Komitetit Qendror të PPSH. “Mbi zhvillimin e mëtejshëm të letërsisë dhe arteve”.

Andrea Varfi (shkrimtar) fillon: “Vendimi i Komitetit Qendror të P.P. të Shqipërisë ‘Mbi zhvillimin e mëtejshëm, etj’ dhe fjala e shokut Ramiz (Alija) na mbushin zemrat me gëzim, sepse janë edhe një tjetër dëshmi e gjallë që shpallë edhe njëherë botërisht se ne punëtorët e artit dhe letërsisë kemi qëndruar dhe qëndrojmë gjithnjë të vëndosur, në të gjitha situatat, të bashkuar rreth Partisë së Punës, se ne “ u kemi bërë një luftë parimore të vendosur gjithë pikpamjeve të ideologjisë borgjeze dhe revizioniste”, se ne…” etj., etj.

Vilson Kilica (profesor n’ Institutin e Naltë t’Arteve Figurative) “…Për edukimin artistik të rinisë Partija dhe qeverija tregojnë një kujdes të veçantë sepse nga edukimi ideologjik dhe estetik të saj varet rruga e zhvillimit të mëtejshëm të artit nacional…”

Mustafa Krantja (muzikant, dirigjent) “…Nuk maten dot kufijtë e gëzimit tonë sa herë që puna dhe arti ynë , sukseset dhe problemet tona bëhen çështje Partije. Sa i ngushtë duhet të jetë diapazoni shpirtëror si dhe botëkuptimi i estetetëve t’artit për art, i revizionistëve të çdo kallëpi për ta ndarë artin nga Partija, për t’i hequr atij elementin e partisë…”

Konstantin Trako (kompozitor) “…Krijimet tona duhet të përshkohen nga mësimet e marksizëm-leninizmit, nga idetë e internacionalizmit proletar, të kontribuojnë për vëllazërimin e popujve në luftë kundër imperializmit amerikan, kundër ideologjisë s’artit borgjez dhe revisionist, për mbrojtjen e paqes dhe të kulturës…”

Llazar Siliqi (shkrimtar) “…Vendimin e pritëm në një kohë kur më shumë se kurrë ndonjëherë na shkrimtarët dhe artistët e ndjejmë vehten të lidhun me Partinë e marksizëm-leninizmit”.

Nonda Bulka (shkrimtar, poet) “…Këtij populli të mrekulueshëm të udhëhequr nga Partija e tij e lavdishme me në krye birin ma të dashur dhe besnik, Enverin, artistët dhe shkrimtarët t’ja kushtojnë të gjithë talentin që u ka dhuruar natyra”.

Po kështu vijojnë skulptorja Kristina Hoshi, skulptori Kristaq Rama, poeti Luan Qafëzezi, kritiku Ali Abdihoxha, i cili i bie veçanërisht ideologjisë së revizionizmit modern jugosllav. Vehbi Bala, shkrimtar dhe kritik, e nis me titullin: “Partija udhëheq krijimtarinë artistike në majat ma të nalta”. E mos e pyet ma gjatë, se të kallxon vetë, kurse Ismail Kadare-ja (poet) trajton temën e vet me titullin “Nëqoftëse arti është në shërbim të popullit, çfardo forme që të ketë, ai është art i vërtetë”, dhe qysh në fillim ua hedh të vjetërvet, e veçanërisht Andrea Varfit, me këtë hymje: “Kur shokët tanë më të vjetër folën këtu dhe falenderuan partinë për kujdeset e saj për artet, neve më të rinjëve në moshë, na përket të falenderojmë edhe më tepër, sepse në këtë kujdes e kemi ndjerë edhe më konkretisht që në fillim të veprimtarisë”.

Mark Gurakuqi (shkrimtar) flet dhe për kritikën letrare dhe përfundon kështu: “Prandaj tue zbatue porositë e vendimet e Komitetit Qendror të Partisë sonë, do të dijmë ta nxjerrim nga prapambetja kritikën tonë letrare, tue bamë ma të gjallë, ma dinamike, ma të shpejtë e ma të guximëshme në pasqyrimin e jetës sonë të pasun letrare”.

Ivetmi që nuk ban dallkauklleqe të teprueme e qi rreh ma fort çashtjet teknike t’artit, asht Fatos Arapi. Folsi i fundit asht Fatmir Gjata, shkrimtar e kryeredaktor i revistës Nëndori. Ai trajton temën me titullin “Për ne, fjala ma e bukur, më krenare, më e shtrejtë dhe më e madhërishme është fjala Parti”

“Shënjza”: Jo, jo, lene Ernest Koliqin qi u ze diellin edhe sod e për shpirt do ta pijshi në gotë të rakisë, po çka u pat ba aradha e shkrimtarëve shkodranë me Vinçens Prendushin në krye,

Në artikullin e revistës “Shëjzat” autori i shkrimit “Vështrim i thjeshtë krahasues”, me pseudonimin “Kosovari”, ndalet edhe tek fjala e Enver Hoxhës për shkencëtarin e njohur shqiptar, Eqerem Çabej. Lidhur me këtë, midis të tjerash aty shkruhet: “Le të kthehemi tash përsëri te fjalimi i Enverit dhe të shofim se si ai po i përkëdhel shkrimtaro-artistët për ta quejt “mrekullibarës”, por m’anën tjetër, zhdrejtasi sa me thanë, edhe i kërcënon (fq. 10): “Durim të madh ka patur Partija me njerzit. Pas 30 ose 35 vjetësh unë i dhashë dorën një mikut tim të vjetër, Eqerem Çabejt, Këtë nuk e kam pasur rast ta bëj më përpara. Eqeremi mori një kulturë gjermane kur ishte i ri dhe mori rrugën e tij në jetë ashtu si e gjykonte ai, rrugë e ndryshme nga ajo e jona. Është fakt se ai nuk ka qenë në rradhë me ne, por krime ai nuk ka bërë dhe kur u çlirua Atdheu, nuk mori baltën e Atdheut në thundrën e këpucëve, sikur bëri Ernest Koliqi, Eqeremi nuk tradhëtoi si ai. Ishte fare e lehtë që ne të merrnim masa kundër tij, por partija këtë nuk e bëri…” Shumë mirë qi Dr. Çabej asht kursye si shkencëtar, por Enveri nuk e tregon të vërtetën e plotë se ai asht hakmarrë kundër Çabejt tue i vra vëllanë (1944) qi e kishte gjykatës në Tropojë. Tash le të bajmë një pyetje. Jo, jo, lene Ernest Koliqin qi u ze diellin edhe sod e për shpirt do ta pijshi në gotë të rakisë, po çka u pat ba aradha e shkrimtarëve shkodranë me Vinçens Prendushin në krye, e pra si Dr. Çabej, as ata “nuk e morën baltën e atdheut në thundrën e këpucëve”. Po dramaturgu shqiptar Et’hem Haxhiademi, po Musine Kokalari, po Hamit Kokalari me shokë e shoqe të tjera, qi s’e kanë pasë pozitën e Koliqit, ç’u banë? Apo Kokolari u zhduk se shkroi librin “Kosova djep i Shqiptarizmit”. Mandej pse Dr. Çabejt nuk ia bani zemra me çelë gojën botnisht e me falenderue Partinë (Enverin) qi i paska falë jetën? Ardhtë dita qi përgjigjet e këtyre pyetjeve t’i japi vetë Enveri”./Memorie.al

(Video) Pjetër Arbnori hyri në grevën e urisë për lirinë e shtypit duke detyruar

Voal.ch – Ai është cilësuar si “Mandela i Ballkanit”, pasi kaloi mbi 28 vite të jetës së tij në burgjet komuniste.

Greva e urisë e Pjetër Arbnorit në vitin 1997 qe një protestë ndaj ligjit të miratuar nga mazhoranca e re për mediat vizive. Arbnori u ngujua në zyrën e Komisionit për Liritë e të Drejtat e Njeriut në kryesinë e Kuvendit. Mazhoranca u tërhoq duke ndryshuar ligjin e aprovuar të famshmin ”Amendamenti Arbnori”.

“Shpall grevën e urisë pa afat, grevë urie të vërtetë dhe jo gënjeshtra sikurse janë bërë më parë kur njerëzit lidhnin kokën me shami, paraqiteshin si të vdekur dhe kalonin në dhomën tjetër ku hanin sikur të kishin dasmë. Unë e kam provuar veten me greva të ndryshme urie dhe mendoj se jam i zoti të bëj një grevë urie të vërtetë. Kjo grevë ka për qëllim ti thotë pushtetarëve  t’i vënë gishtin kokës se demokracia nuk shtypet me kartonë, por është e përjetshme. Ka vështirësitë e veta, por do të triumfojë sepse e ka provuar mungesën e urisë për një kohë të gjatë. Nuk e bëj këtë grevë për bujë, do të doja të kisha sa më pak kontakte me njerëzit. Unë s’kam bërë grevë për të dhënë shfaqje”, u shpreh Arbnori.

Greva e urisë zgjati 21 ditë dhe Arbnori rrezikoi jetën.

Ja si tregon bashkëshortja e Pjetër Arbnorit, Suzana për grevën e urisë : “Kur Pjetri hyri në grevë urie për të drejtat e njeriut, më njoftoi edhe mua. Unë vetëm e pyeta nëse mund ta çonte deri në fund këtë grevë, e më pas i thashë nëse do të mund ta përballonte dhe nëse ishte i aftë për ta realizuar këtë. M’u përgjigj që këtë grevë urie e kishte bërë edhe në burg, dhe ai e përballoi këtë sfidë me sukses. Greva ishte e gjatë, 21 ditë. Ajo ka qenë shumë shqetësuese për familjen tonë, për mua si bashkëshorte, por edhe për fëmijët. Jeta e kishte lodhur së shumti, por ai më tha se donte ta çonte deri në fund dhe e bëri. Shkoja ta takoja çdo ditë dhe më vinte keq sepse ai kishte vuajtur mjaftueshëm në burgje, nuk i duhej edhe ajo, por ai deshi ta bënte. Një herë i shkova bashkë me fëmijët dhe nuk më lanë të hyja. Kjo ka qenë periudha më e vështirë në jetën time me të. Ai shpalli grevën e urisë në 19 gusht 1997 dhe u ngujua në një nga zyrat e parlamentit, e pikërisht në zyrën e komisionit për Liritë dhe të Drejtat e Njeriut. Ai protestoi ndaj ligjit të miratuar nga Kuvendi për mediat vizive në vend. Asokohe u ndryshua ligji dhe u aprovua “Amendamenti Arbnori”. Ajo kohë qe periudha më e vështirë e jetës me të. E them këtë sepse takoja çdo ditë një njeri që po “tretej”. Pas 29 vitesh burg për fjalën e lirë, ai bëri edhe 21 ditë po për të njëjtën gjë, e të mendosh se kjo ishte në demokraci, në pluralizëm.”

 

Camaj, Koliqi dhe shërbimet sekrete – Nga Blerim Latifi

E lexova shkrimin “Mite të rreme” të Auron Tares. Duke sjellë fragmente nga dosje të CIA-s, Tare përpiqet të na bindë se dy shkrimtarë të njohur të letërsisë shqipe, Martin Camaj dhe Ernest Koliqi, na paskan punuar për shërbime sekrete, të cilat gjatë kohës së Luftës së Ftohtë kishin qëndrime armiqësore ndaj Shqipërisë komuniste. Camajn madje e paraqet si një intelektual në shërbim të UDB-së jugosllave. Duhet theksuar që në fillim : fragmentet që publikon Tare nuk provojnë ndonjë gjë thelbësore. Fragmentet, në përgjithësi, kanë vlerën e problematizimit të gjërave, por jo edhe të dhënies së përgjigjeve përfundimtare në çështjet që ato ngritin.

Për të ditur nëse Camaj ishte në shërbim të UDB-së, gjëja e parë dhe e fundit që duhet bërë është hyrja në arkivat e saj që ndodhen në Beograd, e të cilat Tare kurrë nuk i ka parë me sy. E vërteta ndodhet në ato arkiva. Derisa nuk kemi qasje në to, ne, ose duhet të heshtim, ose nëse nuk mund të heshtim, detyrohemi të futemi në botën e spekulimeve, të cilat i ushqejmë me burime informacioni të tërthorta ose të dorës së dytë e të tretë.

Është ditur qysh në krye të herës se Koliqi dhe Camaj kanë qenë armiq të regjimit komunist në Shqipëri. Jo vetëm të deklaruar, por edhe armiq të angazhuar. Camaj kishte ikur nga Shqipëria në kohën e prishjes së saj me Jugosllavinë, e cila ishte pasojë e prishjes midis Titos dhe Stalinit. Secili shqiptar që kalonte kufirin dhe futej në Jugosllavi përfundonte në duar e sigurimit jugosllav dhe për Camajn nuk mund të kishte tjetër fat. Dihet gjithashtu se UDB-ja planifikonte që të arratisurit nga Shqipëria t’i fuste në përdorim për qëllimet e luftës së saj propagandistike kundër regjimit të Enver Hoxhës. Se a përfundoi Camaj si një agjent i UDB-së, fragmentet e Tares nuk e provojnë një gjë të tillë. Karriera akademike e Camajt në Beograd nuk mund të merret si dëshmi të punësimit të tij në UDB. Për një arsye themelore : regjimi i Titos, në dallim nga regjimi i Hoxhës, mundësonte që dikush të bënte karrierë akademike edhe pa qenë pjesë e strukturave politiko-shtetërore të Partisë Komuniste Jugosllave. Një gjë e tillë ka qenë e shprehur sidomos pas prishjes së Titos me Stalinin, kur në Jugosllavi u krijua një klimë më liberale, sidomos në fushën e kulturës dhe shkencës. Liberalizmi shkencor, kulturor e letrar i duhej Titos si instrument për të fituar mbështetje nga Perëndimi në kushtet e bllokadës prej blloku sovjetik. Nëse dikush përpiqej që këtë liberalizim ta shtrinte edhe në fushën e institucioneve politike, përfundonte prapa hekurave. Shembulli më i famshëm në këtë rast është ai i Milovan Gjilasit, njëri prej njerëzve më të afërt të Titos, i cili u përjashtua nga partia dhe më pas edhe u burgos për shkak të qëndrimeve të tij liberale dhe kritikës publike që i bënte ideologjisë komuniste.

Sa i përket rekrutimit në shërbimet sekrete, në shumë raste regjimi jugosllav nuk ka vepruar përmes rekrutimit të drejtpërdrejtë, por përmes rekrutimit indoktrinues. Ky do të thotë se një person fillimisht është indoktrinuar me besimet e regjimit dhe pastaj ai në mënyrë vullnetare është vënë në shërbim të tij. Mbase me Camajn kanë vepruar në këtë mënyrë, por largimi i tij në Itali dhe më pas në Gjermani na lë të kuptojmë se jugosllavizimi i ushtruar mbi të nuk ka pasur sukses. Martesa e Camajt me një studente serbe është një dëshmi më shumë se Camaj ishte vënë në ingranazhin e jugosllavizimit. Studentja Nina, me të cilën Camaj u martua, ishte motra e Dimitrije Bogdanoviçit, një historian serb i periudhës mesjetare të Ballkanit. Pas vitit 1966, kur ndodhi rënia e Rankoviçit, përfaqësuesi më lartë serb në kupolën e pushtetit jugosllav, Bogdanoviçi, sëbashku me shumë intelektualë serbë, u kthye në pozicione të nacionalizmit serb. Nga viti 1966 e tutje Dimitrije Bogdanoviçi u shndërrua në njërin nga zërat më të njohur të nacionalizmit historiografik serb. Ai së bashku me shumë të tjerë rigjallëruan mitet serbe mbi Kosovën, Mitin e Betejës së Kosovës të vitit 1389, Mitin e Kosovës mesjetare pa shqiptarë, Mitin e ardhjes së shqiptarëve në Kosovë pas vitit 1689 me ndihmën e Perandorisë Osmane dhe kryemitin e viktimizimit shekullor të popullit serb nga shqiptarët e Kosovës. Për kontributin e tij Bogdanoviçi, në moshë relativisht të re, arriti të bëhej pjesë e Akademisë Serbe të Shkencave, e cila një pjesë të kontributit të tij e përfshiu në Memorandumin e saj të vitit 1986, një pamflet pseudoshkencor, që shërbeu si bazë teorike për regjimin e Milosheviçit. Ndarja e Camajt nga gruaja e tij serbe ndodhi pikërisht në kohën kur vëllai i saj u radikalizua. Kjo mund të ketë ndodhur edhe për shkaqet që lidhen me këtë zhvillim. Sidoqoftë, fjalën përfundimtare për këtë duhet ta thonë ata që do të marrin mundimin për të shkruar biografinë dokumentare të Camajt.

Jugosllavizimi i shqiptarëve që iknin nga Shqipëria ka qenë vetëm njëra nga metodat e përdorura nga UDB-ja. Ka ekzistuar edhe një plan më i gjërë për infiltrimin e shërbimeve sekrete jugosllave në të gjithë emigracionin shqiptar antikomunist. E gjithë kjo përpjekje bëhej me qëllim që në rast të një konflikti midis Shqipërisë dhe Jugosllavisë, të nxitur nga Moska, të krijohej një forcë shqiptare e cila do të rreshtohej në frontin kundër regjimit enverist. Në fillim të viteve 60 të shekullit XX, kur rreziku i një agresioni sovjetik mbi Jugosllavinë kishte kaluar dhe vetë Shqipëria ishte prishur me Moskën, Tito hoqi dorë nga aktivitetet e infiltrimit të shërbimeve sekrete në emigracionin shqiptar. Se cila ka qenë shkalla e efektshmërisë së këtij infiltrimi dhe cilët kanë qenë personalitetet që kanë rënë në rrjetin e tij, këtë mund ta dimë vetëm atë ditë kur arkivat e UDB-së do të jenë në dispozicionin e hulumtuesve profesionistë. Një gjë dihet me siguri, emigracioni shqiptar antikomunist në masën dërmuese të tij përbëhej nga nacionalistë, të cilët nuk ishin vetëm antienveristë, por gjithashtu edhe antijugosllavë. Nacionalistët shqiptarë që pas fitores së komunizmit në Shqipëri u larguan nga vendi, në kritikën e tyre ndaj komunizmit shqiptar e theksonin vazhdimisht idenë se ky komunizëm ishte pjellë e komunizmit jugosllav. Camaj dhe Koliqi natyrshëm i takonin kësaj pikëpamjeje. Pra, logjikisht, ata nuk mund të vepronin kundër regjimit komunist të Tiranës duke qenë në shërbim të regjimit komunist të Beogradit. Në këtë kontekst nuk mund të përjashtohet mundësia që ata ishin në shërbim të agjencive të inteligjencës të vendeve perëndimore, të cilat krahas aktiviteteve diversante kundër regjimeve komuniste, angazhoheshin edhe në atë që njihet si “Lufta e ftohtë në fushën e kulturës”. Përplasja midis Perëndimit kapitalist dhe Lindjes komuniste, në thelbin e saj, e kishte edhe komponentën ideologjike. Kjo gjë nënkuptonte që mekanizmat e të dy kampeve ideologjike përpiqeshin t’i përfshinin në radhët e tyre intelektualët, shkrimtarët, artistët, njerëzit e letrave në përgjithësi.

Në vitin 2013 Universiteti i Princeton-it kishte botuar një seri raportesh të CIA-s në të cilat shihet se si tre filozofë të njohur të Shkollës së Frankfurtit, Franz Neumann, Herbert Marcuse dhe Otto Kirchheimer, gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj, kishin punuar në shërbimet e inteligjencës amerikane, në funksion të luftës së tyre kundër nazizmit dhe më pastaj edhe kundër komunizmit. Të tre këta filozofë i përkisnin rrymës filozofike të njohur si marksizmi perëndimor.

Ekziston edhe një rast tjetër edhe më i njohur. Në vitin 1950 në Berlinin perëndimor u krijua Kongresi i Lirisë Kulturore. Ky forum tubonte emra të njohur të filozofisë dhe shkencave sociale, të cilët mbanin konferenca, simpoziume dhe publikonin artikuj e vepra, përmes të cilave zhvillonin një kritikë sistematike ndaj ideologjisë komuniste të bllokut sovjetik. Ndër emrat që u angazhuan në aktivitetin e këtij forumi ishin filozofët e njohur Karl Jaspers, Raymond Aron, Bertrant Russell, John Dewey Benedetto Croce, Sidney Hook,  Alfred Ayer, Richard Lowenthal, pastaj historiani Arthur  Schlesinger, e shumë të tjerë. Vite më vonë u morr vesh se ky forum ishte themeluar dhe financohej nga CIA. Ka pasur edhe forma të tjera përmes të cilave CIA dhe shërbimet tjera të inteligjencës perëndimore përpiqeshin që intelektualët t’i hidhnin në luftën e ideve kundër ideologjisë komuniste. Camaj dhe Koliqi mund të kenë qenë pjesë e këtyre përpjekjeve. Kjo nuk përbën njollë në biografinë e tyre. Njollë do të përbënte nëse ata do të angazhoheshin në shërbime që kishin qëllime antishqiptare. Deri me tani nuk kemi dëshmi të kësaj natyre. Dëshmitë që kemi na tregojnë se Camaj dhe Koliqi, derisa vdiqën, punuan vazhdimisht për afirmimin e vlerave kulturore të kombit të tyre. Ky fakt dëshmon se ata nuk mund të ishin pjesë e lojërave të fshehta të luheshin në kurriz të kombit shqiptar, edhe pse regjimi komunist i Tiranës secilin shqiptar që fliste kundër tij përpiqej ta damkoste si tradhtar të kombit. E njëra nga format më të shpeshta të damkosjes ka qenë pikërisht etiketimi i tyre si bashkëpunëtor të UDB-së.

Ridënimi i simboleve të katolicizmit shqiptar – Nga Ermal Mulosmani

Në esenë e tij “Ra ky mort e u pamë”, Ismail Kadare, vë në dukje një fenomen mjaft të çuditshëm, vetëm 2 muaj pas lirisë së Kosovës. Më 25 Gusht 1999, një shkrim i një intelektuali shqiptar (të cilit Kadare nuk ia përmend emrin por nuk e fsheh vlerësimin për të) titullohej “Fashizmi kosovar, turp i shqiptarëve”. Artikulli në fjalë, siç kuptohet nga titulli, merrte në mbrojtje serbët e Kosovës ndaj sulmeve të shqiptarëve. Kadare kritikon pakujdesinë me të cilën po trajtohet ky fenomen duke e quajtur “të palejueshëm sidomos titullin e shkrimit”.

Ndër të tjera ai shkruan:

“Edhe më dëshpërues është zelli i një tufe djemsh e vajzash të reja, që punojnë siç duket, pranë organizatave ndërkombëtare për ta shpërndarë me entuziasëm shkrimin. Shtrohet pyetja “çfarë i ndezi kaq shumë këta të rinj në këtë artikull? Si është e mundur që kaq shpejt harruan martirizimin e Kosovës për të klithur për “fashizmin kosovar”? Shpjegimi nuk është i ndërlikuar po të kihet parasysh ajo sëmundje e rëndë i ra një zhgani intelektualësh në Shqipëri për t’u ngritur kundër popullit të tyre. U ngritën në emër të paanësisë, “të mungesës së nacionalizmit”, të një vizioni kinse të emancipuar modern të politikës etj etj, kurse në fakt u ngritën të shtyrë nga interesat më meskine: të fitojmë simpatinë e zyrave sterile ndërkombëtare e bashkë me simpatinë të fitojmë edhe bursat, udhëtimet, stazhet etj”….

Po ju prisni pak he burra. Lëreni pak “fashizmin kosovar” se dy muaj kanë kaluar nga “kanibalizmi serb”.

Kujdes me titullin sidomos – thoshte Kadareja atëherë.

Ku dua të dal me këtë. Po te Auroni pra, te Auroni. Edhe mua më shumë se asgjë më bëri përshtypje titulli:  “Mite të rremë”! Qysh të rremë Auron? Dmth janë falso? Nuk janë gjuhëtarë e letrarë të devotshëm? Ku është baza e mitit të tyre?

Mirëpo ai kastile bën sikur fama e tyre është nga jeta dhe jo nga vepra. Të merresh me autorin e mendimit dhe jo me mendimin është një praktikë e njohur, sidomos në politikë. Demagogët e njohin dhe e përdorin rëndom.

Ai e din shumë mirë se populli ynë më shumë merret me telenovelën dhe tymnajën se me letërsinë. E ushqen me konspiracion, spiunazh, dyshime, aludime dhe ja u bë. Martin Camaj u njollos. A thua nuk i mjaftoi njolla dhe mohimi 42 vjeçar por duhet një i ri tani, për brezat që do vijnë.

Sigurisht mu kujtua Kadareja me përcaktimin e zhganit të intelektualëve që në emër të vërtetës historike, në emër të paanësisë, të mungesës së nacionalitetit, të shpirtit global a universal, bëjnë zbulime kundër popullit të tyre.

Si ka mundësi që harxhojmë kaq energji për të zhbërë figura që kanë reputacion dhe janë përfaqësuese dinjitoze të vlerave të katolicizmit dhe veriut, dy  identiteve më të përbuzura dhe të ndëshkuara nga sistemi komunist? Përse ky kërkim kaq i zellshëm, shumëvjeçar, për të përmbysur me të vërteta të debatueshme, disa figura që dolën në dritë vetëm pasi ai sistem ra? Përse quhet e besueshme arkiva e Sigurimit kur dihet që gjithë karriera e Martin Camajt, e mëvonshme nuk ka asnjë gjurmë bashkëpunimi me armën e dashur të Partisë? Po sikur atë dokumentacion ta ketë falsifikuar kundërzbulimi për të dëmtuar figurën e Camajt në komunitetin shqiptar të diasporës apo edhe në vendet fqinjë?

Por jo, Tarja mendon se Sigurimi nuk vihet në dyshim, në dyshim vihet autori katolik i veriut. Pasi është sharë mbarë e prapë, për 42 vjet komunizëm me epitetet tradhtar e agjent i imerializmo-revizionizmit, duket se figura e tij mori një farë vlerësimi sporadik në postkomunizëm. Deri sa Tarja merr vesh që qenka bërë një veprimtari nga Ministria e Kulturës!

Po ky është kulmi!

Atëherë i hyn kërkimeve të dokumenteve të Fadil Kapisyzit, arkivave të deklasifikuara, ulet picërron sytë, harron të hajë, i përpirë në gjetjen e të vërtetës së madhe. Në fund bërtet: Eureka! : Janë agjentë të Sigurimit, UDB-së, fashizmit, nazizmit, japonezëve, CIA-s…

Si shoku Enver dikur…

Ua dëmtova edhe mitin e tyre katolikëve të veriut. Armiqtë e komunizmit do i diskreditoj të gjithë. Përtej dilemave që e shoqërojnë atë tekst keqdashës e të anshëm, në fund fare kam një pyetje “Kujt i shërbeu kjo e vërtetë nëse do ishte vërtetë e tillë”? Në fund fare vepra dhe jo jeta e tyre ka rëndësi për trashëgiminë kulturore.

Tani Auroni do merret pak me mitin e Zef Pëllumbit, Pjetër Arbnorit, Gjergj Elez Alisë, Lek Dukagjinit, Lekë Zaharisë e kompani.

“Marshi i Paqes”, të mbijetuarit e gjenocidit në Srebrenicë nderojnë viktimat

Zvornik

Të mbijetuarit e Srebrenicës ishin në fillim të kolonës së Marshit të Paqes që filloi mëngjesin e sotëm nga Maja e Zezë, afër Zvornikut, për të nderuar ata që u vranë në gjenocidin e kryer në vitin 1995 në Srebrenicë, raporton Anadolu Agency (AA).

“Marshi i Paqes 2020”, i cili në aspektin e organizimit u mbajt në kushte të vështira për shkak të pandemisë së koronavirusit të ri (COVID-19), filloi nga Maja e Zezë në vend të Nezukut, siç ishte traditë në vitet e kaluara.

Për dallim nga vitet e kaluara, kur mijëra njerëz nga e gjithë bota morën pjesë në “Marshin e Paqes”, këtë herë dhjetëra persona u nisën nga Maja e Zezë, ndërsa pjesëmarrësit e tjerë do të bashkohen me ta në kampin Liplje.

“Marshi i Paqes” i këtij viti do të mbahet në tre faza, kështu që pjesëmarrësit do të kalojnë natën në Gllodi, ku dhe do të vendoset kampi. Natën e dytë (9 korrik) kampi do të vendoset në Mravnjaci. Mbërritja e pjesëmarrësve të “Marshit të Paqes” në Qendrën Përkujtimore Srebrenica-Potoçari pritet pasditen e 10 korrikut.

Kreu i Nënkomitetit të “Marshit të Paqes 2020”, Munir Habiboviq, tha se numri i pjesëmarrësve në Marshin e Paqes është kufizuar për shkak të pandemisë së koronavirusit.

“Ne duhet t’u përmbahemi masave epidemiologjike. Të mbijetuarit do të udhëheqin Marshin e Paqes. Të gjithë ata që u shfaqën mbrëmë deri në mëngjesin e sotëm në kampin e Lipljes do të jenë të akredituar dhe pjesëmarrës në Marshin e Paqes. Nuk do të kthejmë askënd. Unë nuk mund t’ju them numrin e saktë të pjesëmarrësve sepse kemi të akredituar këtu dhe në Liplje. Tani nuk mund të flasim për numrin e pjesëmarrësve, mund të ketë 500 pjesëmarrës. Secili pjesëmarrës duhet të plotësojë broshurën epidemiologjike, t’i matet temperatura”, tha Habiboviq.

Siç tha ai, kanë vendosur, nëse shfaqet një numër pak më i madh i njerëzve, do të vendosin radhë në vende të caktuar dhe në çdo 10-15 minuta do të lëshojnë nga dhjetë persona. Habiboviq njoftoi se ata po ashtu kanë numër më të madh të mjekëve dhe spitaleve mobile.

Në kolonë ishte edhe Almedin Beqiroviq, njëri nga të mbijetuarit e gjenocidit të vitit 1995.

“Fatkeqësisht, në këtë rrugë humba dy vëllezër. E kam kaluar tërë luftën në Srebrenicë. Në vitin 1995 u nisëm në Kodrën e Gurit për depërtim. Jam plagosur këtu. Vëllezërit më mbajtën. Në fund iu luta të më linin. Pas 48 ditëve mbërrita në territorin e lirë afër Kladanjit”, tha Beqiroviq.

Edhe sot, siç tha ai, ku kalon një pjesë të rrugës ku ka udhëtuar në vitin 1995, ai ndalet dhe thotë se ky është vendi i tij i ri i lindjes.

“U bëj thirrje të gjithë njerëzve që e dinë ku ndodhen varret masive, të na tregojnë atë”, tha Beqiroviq për AA.

Salih Mulaliq filloi sot nga Maja e Zezë në rrugën për në Potoçari.

“Unë jam nga të mbijetuarit e kolonës së vdekjes së muajit korrik 1995. Marshi i Paqes, për mua, mbi të gjitha, është një kujtesë e rrugës së vdekjes dhe shpëtimit, si dhe të të gjithë atyre që u vranë në këtë depërtim. Ne shënojmë Marshin e Paqes në mënyrë që të mos harrojmë atë që na ndodhi në vitin 1995. Le t’ua kalojmë brezave tanë dhe kurrë askujt të mos i përsëritet Srebrenica”, tha Mulaliq.

Në mesin e pjesëmarrësve ishte edhe Muharem Mujçinoviq, i cili po ashtu i mbijetoi “rrugës së vdekjes”.

“Kam kaluar këtë rrugë 25 vite më parë. Është një ndjenjë e veçantë të jesh përsëri në këtë rrugë. Është një përsëritje e skenave të vdekjes dhe të jetuarit. Është e vështirë të kalohet kjo rrugë”, tha Mujçinoviq.

“Marshi i Paqes”, një ecje tre-ditore e organizuar që nga viti 2004 për të shënuar përvjetorin e gjenocidit të Srebrenicës, simbolizon ruajtjen e kujtesës dhe parandalimin e mohimit të asaj që ndodhi në verën e vitit 1995 dhe përreth Srebrenicës.

Nga gjenocidi ndaj boshnjakëve në Srebrenicë në vitin 1995 i kryer nga ushtria e Republika Srpska, e cila mori ndihmë nga formacionet logjistike serbe, u vranë të paktën 8.372 civilë.

Në Varrezat në Qendrën Përkujtimore Srebrenica-Potoçari deri më tani janë varrosur 6.643 viktima të gjenocidit, ndërkohë në kërkim janë edhe mbi 1 mijë të zhdukur të Srebrenicës.

432 të mitur dhe 26 gra u varrosën në Qendrën Përkujtimore në Potoçari. Nga kjo shifër, 19 gra ishin viktima të gjenocidit, ndërsa të tjerët vuajtën gjatë vitit 1992.

Mbetje të viktimave të gjenocidit janë zbuluar në rreth 570 lokacione të ndryshme.

Viktima më e re e varrosur deri më tani në Potoçari është Fatima Muhiq, një vajzë e posalindur, ndërsa më e moshuara është Shaha Izmirliq, e lindur në vitin 1902.

Weber: Qëllimet e dialogut Kosovë – Serbi të thuhen qartë dhe publikisht

Franca mbetet e përkushtuar për të ndihmuar Kosovën në mbështetjen e procesit të dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, është thënë nga Zyra e Kryeministrit të Kosovës, Avdullah Hoti.

Hoti, në vizitën e tij të parë në Francë si kryeministër, të martën është pritur në Pallatin Elise në Paris nga presidenti francez Emmanuel Macron.

Në një komunikatë për medie nga Zyra e kryeministrit të Kosovës, është thënë se kryeministri Hoti e siguroi presidentin Macron se Kosova është e vendosur të ndërmarrë të gjitha veprimet e nevojshme për të treguar vendosmërinë për perspektivën e saj euro-integruese, si e vetmja mundësi për paqe, stabilitet dhe prosperitet të kësaj pjese të Evropës.

Hoti dhe Macron kanë biseduar edhe për dialogun Kosovë-Serbi, i cili pas një ndërprerje prej afër 2 vjetësh do të rinisë më​ 12 korrik në Bruksel.

“Kryeministri Hoti theksoi se Kosova është e përkushtuar për këtë proces të rëndësishëm, i cili duhet të përfshijë njohjen reciproke dhe normalizimin e marrëdhënieve në mes të dy vendeve”, thuhet në njoftimin e Zyrës së Kryeministrit të Kosovës.

Gjithashtu, në njoftim thuhet se, në këtë takim u bisedua edhe për çështjen e liberalizimit të vizave për qytetarët e Kosovës.

Hoti gjendet për vizitë në Paris, tre ditë para samitit virtual nën përkujdesjen e Francës, Gjermanisë dhe Bashkimit Evropian, si dhe pesë ditë para rinisjes së dialogut në Bruksel, ku janë të ftuar kryeministri Hoti dhe presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq.

Nga ambasada e Francës në Prishtinë është thënë që pas samitit të fundit në Berlin, vitin e kaluar, samiti virtual në Paris, ditën e premte, shënon vazhdimin e dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, me ndërmjetësimin e BE-së.

Weber: Të​ caktohet korniza e dialogut në​ Samitin e Parisit

Bodo Weber, bashkëpunëtor i lartë i Këshillit për politikë të demokratizimit nga Berlini, pret që samiti nën përkujdesjen e Francës, Gjermanisë dhe Bashkimit Evropian, të premten, do të sqarojë qëllimin dhe kornizën e dialogut, të cilin e ndërmjetëson Bashkimi Evropian.

Sipas tij, korniza fillestare dhe parimet e dialogut politik të viteve 2012 – 2013, i cili në mënyrë të qartë ndërlidhte perspektivën e Serbisë dhe anëtarësimin e saj në BE, me pranimin e realitetit për humbjen e Kosovës, heqjes dorë nga bllokimi i anëtarësimit të Kosovës në organizatat ndërkombëtare, “tashmë kanë humbur më krizën shumëvjeçare”.

“Do të duhej të vinte deri te një lloj i rivendosjes (të dialogut), gjë që shpresoj se do të ndodhë të premten në Paris. Kjo kërkon pozicion të qartë politik nga ana e të dy kryetarëve, gjegjësisht të presidentit Macron dhe të zonjës Merkel, se cili është qëllimi i dialogut dhe cila është korniza brenda së cilës bisedohet. Kjo duhet t’i bëhet me dije në mënyrë të qartë presidentit (Aleksandar) Vuçiq në Beograd dhe pastaj kjo duhet të jetë kornizë, përmes së cilës do të bisedonin përfaqësuesit e BE-së, zotëri Borrel dhe zotëri Lajçak”, thotë Weber.

Siç theksoi ai, është e rëndësishme që qëllimet e dialogut duhet të thuhen qartë dhe publikisht, “në mënyrë që të mos kemi të bëjmë me një lloj, siç thotë Serbia, të kompromisit, në të cilin gjithçka është e hapur kur bëhet fjalë për Kosovën”.

Gjithashtu, Weber thotë që tashmë është krejtësisht e logjikshme që bisedimet nën përkujdesjen e Bashkimit Evropian, të udhëhiqen nga presidenti i Serbisë, Vuçiq dhe nga kryeministri i Kosovës, Avdullah Hoti.

“Këtu kemi të bëjmë me kombinim të faktorëve dhe një prej tyre është shpallja e aktpadisë kundër presidentit (të Kosovës, Hashim) Thaçi”, ka thënë Weber.

“Duhet të përkujtojmë se që nga viti i kaluar kemi vendimin e Gjykatës Kushtetuese të Kosovës, të cilën BE-ja që nga fillimi e ka marrë seriozisht, dhe kjo ka të bëjë me atë që dialogun, nga ana e Kosovës duhet ta udhëheqë kryeministri. Duhet përkujtuar edhe që në samitin e Berlinit, në muajin prill të vitit të kaluar, fjalën kryesore e ka pasur kryeministri i atëhershëm, (Ramush) Haradinaj dhe jo zotëri Thaçi”, theksoi Weber.

Duke komentuar edhe takimin ndërmjet përfaqësuesve të Kosovës dhe të Serbisë në Shtëpinë e Bardhë, i cili takim është dashur të mbahej me nismën e të dërguarit të posaçëm të presidentit amerikan, Richard Grenell, Weber thotë që mbetet të shihet nëse nga ai proces do të ketë diçka fare.

“Zotëri Grenell ka llogaritur në dy presidentët dhe nga vet ky fakt, pozicioni i tij është dobësuar pas publikimit të aktakuzës ndaj presidentit Thaçi”, theksoi Weber.

Takimi në Shtëpinë e Bardhë, më 27 qershor, është anuluar pasi është publikuar që në Dhomat e Specializuara në Hagë është dorëzuar për shqyrtim aktpadia për krime të luftës ndaj Thaçit. Gjykatësi i procedurës paraprake ka gjashtë muaj kohë që të konfirmojë ose të hedhë poshtë aktakuzën, e cila është dorëzuar në muajin prill.

Ndërkaq, më 12 korrik, kryeministri i Kosovës, Avdullah Hoti do të takohet në Bruksel me presidentin e Serbisë, Aleksandar Vuçiq. Ky takim ndërmjet Hotit dhe Vuçiqit do të shënojë rinisjen e dialogut, nën ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian.

Dialogu, me ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian, ka nisur më 2011. Ky proces u ndërpre në fund të vitit 2018, për shkak të një takse të vendosur nga autoritetet kosovare ndaj mallrave të Serbisë. Kjo masë më pas u zëvendësua me reciprocitet.

Por Qeveria e Kosovës në muajin qershor vendosi që të heqë masat e reciprocitetit, me qëllim që, siç u tha, t’i jepet shans rinisjes së dialogut. rel

Dëshmia e rrallë e Gani Ratkocerit: Si u zbatua marrëveshja e UDB-së me Sigurimin, për dënimin e ne kosovarëve

Dashnor Kaloçi

Publikohet historia e panjohur e tragjike të emigrantëve kosovarë në Shqipëri, e cila vjen nëpërmjet intervistës me studjuesin, shkrimtarin dhe historianin, Gani Ratkoceri, me origjinë nga fshati Llugaxhi afër Prishtinës. Memorie. al shkruan se Ratkoceri për t’i shpëtuar përndjekjeve të regjimit serb, më 21 tetor të viti 1951, kaloi kufirin shtetëror në zonën e malit të Pashtrikut dhe u dorzua në postën shqiptare të kufirit. Dëshmia e tij për kontaktet e para me oficerët e Sigurimit në Kukës e Tiranë, sistemimin e tij në Berat, provokimet e tre shtetasve jugosllavë në dhomën e tij në Hotel “Tomorri”, letrën që i bëri kryeministrit Mehmet Shehu, makinacionet e oficerëve të Sigurimit që mbulonin emigracionin kosovar në Shqipëri, takimin me Manush Myftiun, marrëveshjen e fshehtë të Sigurimit të Shtetit me UDB-në, arrestimet në masë të kosovarëve, si dhe dënimin e tij me akuza të montuara si agjent i UDB-së, etj.

“Prishja e mardhënieve me Bashkimin Sovjetik me të cilin Shqipëria kishte pasur një miqësi të madhe që nga viti 1948 kur ishte ndarë me Jugosllavinë, e trembi shumë Enver Hoxhën dhe ai nxitoi menjëherë që ta shpallte Hrushovin renegat të marksizëm-leninizmit. Në ato rrethana dhe për të ruajtur veten e tij, Enver Hoxha u detyrua ta zbuste luftën e klasave dhe të bënte disa lëshime. Pikërisht në atë kohë, unë shfrytëzova situatën që u krijua, dhe vendosa që t’i bëja një letër kryeministrit Mehmet Shehu, në lidhje me shtypjen dhe diskriminimin që i bëhej emigrantëve kosovarë në Shqipëri”.

Kështu shprehej mes të tjerash, intelektuali i njohur, Gani Ratkoceri (Demiri), studjues, historian dhe autor i shumë librave me temë historike, i cili kishte ardhur si emigrant në Shqipëri në vitin 1951. Në rrëfimin ekskluziv për Memorie.al, ai na tregonte historinë e jetës së tij, që fillonte me origjinën e familjes, arratisjen nga Kosova, kontaktet me oficerët e Sigurimit të Shtetit në Kukës e Tiranë, sistemimin e tij në Berat, provokimet e tre shtetasve jugosllavë në dhomën e tij në Hotel “Tomorri”, letrën që i bëri kryeministrit Mehmet Shehu, makinacionet e oficerëve të Sigurimit që mbulonin emigracionin kosovar në Shqipëri, takimin me Manush Myftiun, marrëveshjen e fshehtë të Sigurimit të Shtetit me UDB-në, arrestimet në masë të kosovarëve, si dhe dënimin e tij me akuza të montuara si agjent i UDB-së, etj.

 Z. Ratkoceri, a mund të na tregoni shkurtimisht për prejardhjen e familjes suaj dhe arsyet pse erdhët në Shqipëri?

Unë kam lindur në vitin 1930-të në fshatin Llugaxhi të rrethit të Lipjanit që ndodhet afër Prishtinës, ku familja ime ishte një nga më të njohur të asaj krahine. Pas mbarimit të gjimnazit, në moshën 17-vjeçare, u emërova mësues në fshatrat e Kosovës. Duke e pasur pasion të madh mësimin e gjuhës shqipe fëmijëve të vegjël të atyre zonave, shërbeva për disa vite në ato fshatra të thella të kësaj krahine, ku dhe u vlerësova nga drejtori i Arsimit të Kosovës të asaj kohe. Por me gjithë dëshirën dhe pasionin e madh që kisha për të punuar në ato zona, u ndesha me padrejtësitë që i bëheshin shqipëtarëve nga politika që ndiqte rregjimi i Beogradit. I ndrydhur shpirtërisht me ato padrejtësi që na bëheshin ne kosovarëve, vendosa që të arratisesha nga Kosova dhe të vija në Shqipëri, gjë e cila asokohe ishte një ëndërr për të gjithë ne kosovarët. Në atë kohë në krahinën tonë u emërua si mësues një nga shokët e mi më të ngushtë, i quajtur Halil Bujçnica, i cili ishte nga fshati Davidovc. Në atë kohë, unë kisha shoqëri të ngushtë me një polic rrugor nga Juniku të quajtur Idriz, i cili ishte një djalë shumë simpatik dhe shumë i sjellshëm. Idrizi kishte shumë besim tek unë dhe më tregonte shumë sekrete të policisë. Kështu unë, Idrizi dhe Halili, zumë një miqësi të ngushtë dhe filluam të flisnim hapur me njëri tjetrin, për padrejtësitë e sistemit sllavo-komunist dhe kryesisht për krimet që bëheshin ndaj shqiptarëve. Halili dhe unë pasi u bindëm se Idrizi ishte patriot dhe i gatshëm për të sakrifikuar për çdo gjë që kishte të bënte me çlirimin e Kosovës nga zgjedha e Beogradit, vendosëm që t’i propozonim të kryenim një atentat dhe pastaj të tre të arratiseshim për në Shqipëri.

Ndaj kujt do e kryenit atentatin dhe përse?

Idrizi vinte dy-tre herë në javë tek unë dhe duke shfrytëzuar rastin për t’i matur pulsin, i thashë: Aman Idriz, ne vetëm në kuadrin e llafeve kemi mbetur dhe nuk po na e mban të bëjmë ndonjë gjë konkrete për lirinë e Kosovës. Pa mbaruar mirë fjalën unë, Idrizi më tha: ”Dëgjo Gani, unë jam gati të sakrifikohem për çështjen e Kosovës, qoftë edhe me jetën time”. Pas kësaj unë i fola hapur duke i thënë: Kam menduar që unë, ti dhe Halili, të vrasim me atentat shefin e UDB-së dhe dy kryetarët e pushtetit, e të arratisemi për në Shqipëri. Unë e njoh mirë kufirin, sepse kam qenë mësues në ato anë dhe nuk do të kemi asnjë problem që të arratisemi.

Si reagoi Idrizi, e pranoi planin tuaj?

Idrizi pranoi që ta kryenim atentatin dhe pasi u takuam edhe me Halilin, vendosëm që atë gjë ta kryenim në Lipjan ose në shkollën tonë në Godonc. Në atë kohë u shpallën zgjedhjet për pushtetin vendor dhe nisi fushata elektorale. Kjo gjë na dha krahë, sepse atë që ne kishim planifikuar për t’i vrarë me atentat, do të vinin patjetër në fshatin tone. Ato ditë që ne prisnim për të realizuar atentatin me armët që kisha marrë unë në shtëpinë time, unë u takova me Profesor Zekeria Rexhën, të cilin e kisha mik dhe i’a parashtrova atij të gjithë planin tonë.

Si reagoi profesor Zekria?

Profesori më tha, që ajo gjë nuk duhej bërë në asnjë mënyrë, pasi UDB-ja do të gjente shkak dhe do të godiste pa mëshirë, duke bërë raprezalje e arrestime dhe dëmi do të ishte i pallogaritshëm. Pas kësaj ne u bindëm dhe nuk e kryem aksionin që kishim menduar prej disa kohësh. Pasi vendosëm që nuk do ta bënim atentatin u ktheva në shtëpi bashkë me armët që kisha marrë, në mbarim të vitit shkollor. Por nga pakujdesia ime në vënd që të shkoja drejt e në shtëpi, ashtu siç isha me pushkë në krah, u nisa për te shkolla ku më duhej të dorzoja çelësat korrieres së shkollës. Dikush më kishte parë dhe më kishte raportuar në polici, të cilët më bënë padinë dhe më nxorrën në gjyq ku më dënuan me një vit burg. Unë duke përfituar nga pesëmbëdhjet ditëshi që më lanë për të apeluar, vendosa që të arratisesha për në Shqipëri. Kur u ktheva në shtëpi i tregova babës për dënimin tim dhe njëkohësisht dhe planin për t’u arratisur. Babai pasi më dëgjoi më tha: “Rrugë të mbarë bir, mendo vetëm për veten, se unë do t’i përballoj të gjitha vështirësitë që do të më dalin me qeverinë, e që nuk do të jenë të pakta. Nga t’i kërkoj që të më nderosh atje ku të shkosh. Këtë ta kërkoj jo vetëm për familjen, por për gjithë Kosovën”.

Cilat janë peripecitë që hasët rrugës për kalimin e kufirit për në Shqipëri?

Lidhur me këtë pyetje, në parantezë po ju tregoj se: zona nga Prizreni në drejtim të Shqipërisë ishte shpallur zonë kufitare dhe po të kapnin pa leje të Seksionit të Punëve të Brendëshme, të akuzonin për tentativë arratisje dhe të dënonin shumë rëndë. Më 21 tetor të vitit 1951, unë u nisa me një valixhe me rroba në dorë, u ngjita drejt malit të Pikëllimës, i cili ishte i mbuluar me dëborë. Me vete kisha pallton e madhe dhe një valixhe me ndërresa, e një palë këpucë. Nga shiu që filloi të binte, palltoja e madhe u bë shumë e rëndë dhe pasi nxorra nga valixhja një këmishë, e hodha pallton dhe valixhen në greminë. Me shumë vështirësi kalova kufirin dhe sapo u afrova tek piramida shqiptare, u ula dhe putha tokën e lirë të Shqipërisë. Kur zbrita poshtë majës së Pikëllimës, kishte gdhirë dhe dukej maja e Pashtrikut. Nga ajo unë kuptova se kisha lënë prapa Korritnikun dhe u binda se kisha hyrë në territorin e Shqipërisë.

Ku shkuat më pas?

Zbrita poshtë Korritnikut për në fshatin Morinë dhe aty pashë një parrullë të madhe ku shkruhej, “Rroftë miqësia me Bashkimin Sovjetik”. Ishte mëngjez herët dhe fshatarët sapo kishin filluar të lëshonin bagëtitë për kullotë. Pyeta një bari delesh, se ku e kishte shtëpinë kryetari i këshillit dhe shkova drejt e atje. Sapo trokita, u hap dera dhe doli një mesoburrë, i cili me shumë dashamirësi më ftoi të hyja brenda. Unë i thashë se kërkoja kryetarin dhe ai mu përgjigj, se ai vetë ishte kryetari. Dashje pa dashje, hyra brënda dhe sapo nisi biseda, unë i tregova se nuk vija nga Kukësi, ashtu siç më pandehu ai, por vija nga Kososva, pasi kisha kaluar kufirin. Ai brofi në këmbë dhe më përqafoi, duke më thënë se: shyqyr që kisha shpëtuar, pa më hyrë ferrë në këmbë. Pasi më dha ushqim, ai më tha se do të më ndihmonte për gjithçka që do të kisha nevojë si në Kukës, ashtu dhe në Tiranë. Pas kësaj dolëm jashtë dhe u nisëm për në postën kufitare së bashku me një mikun e tij të quajtur Haziz.

Ku shkuat me ata?

Në drejtim të postës dhe kur u afruam aty, kufitarët sapo panë dy njerëzit që më shoqëronin, na lejuan të hynim brenda menjëherë. Aty komandanti i postës pasi më vështroi nga koka tek këmbët, u bë kurioz të dinte se ku e kisha kaluar kufirin. Kur i tregova vëndin ku kisha kaluar në malin e Pikëllimës, ai më përqafoi dhe më uroi që kisha shpëtuar gjallë, pasi atje i gjithë vëndi ishte i minuar dhe nuk kishte mundësi që të ruhej me ushtarë, as në verë dhe as në dimër. Pastaj ai filloi të më pyeste për disa problem ushtarake dhe mbajti shënime, ai më tha: “A e di ti, se je njeriu i parë që nga korriku i vitit 1948, të ketë kaluar kufirin në këtë zonë”?! Më pas ai më shpjegoi se nga Vërmica deri në Brezne, territori ishte shumë i ngushtë. Ndërsa Korritniku konsiderohej i pakalueshëm nga jugosllavët. Aty nga ora 13.00 ai më dha një ushtar për të më shoqëruar dhe më nisi në këmbë për në Degën e Brendëshme të Kukësit.

Si ju pritën në Degën e Punëve të Brendëshme të Kukësit dhe çfar ju kërkua nga oficerët e Sigurimit?

Ardhja ime për në Degën e Brendëshme të Kukësit, ishte lajmëruar më parë dhe kur shkova atje, më priti një oficer i ri dhe i sjellshëm. Ai më çoi në hotel, ku ishte porositur dhoma që më parë dhe në prezencën time, i tha përgjegjësit: “Shoku Gani është emigrant jugosllav. Do të flejë në hotel, e do të hajë në restorant. Paratë do t’i paguajmë ne”. Mua më erdhi keq nga prezantimi që më bëri oficeri dhe i thashë: Shoku oficer, unë nuk jam emigrant jugosllav, por shqiptar. Oficeri m’u përgjigj: “Se çfarë je ti, e di partia”, dhe u largua pa më përshëndetur”. Atë natë fjeta në hotel dhe të nesërmen në mëngjes erdhi dhe më mori një polic, i cili më dërgoi tek ai oficeri që më kishte quajtur emigrant jugosllav. Unë e përshëndeta ftohtë, ndërsa ai u çua në këmbë dhe më përqafoi. Pasi më ftoi të ulesha, më vuri përpara paketën me cigare “Diamant” dhe më buzëqeshi, sikur të mos kishte ndodhur asgjë. Pas kësaj ai më tha: “Quhem Kapllan Sako. Oficer i Sigurimit të Shtetit dhe me origjinë jam nga Gjirokastra. Do të kemi punë bashkë. Dua që me hollësi e me përgjegjësi, të më përgjigjesh për gjithçka që do të pyes unë. Keni kujdes, se këto përgjigje do të ndjekin pas gjithë jetën. Edhe një gjë duhet të dini, se ne kemi mundësi të verifikojmë ato që do na thuash dhe sikur një gjë të mos jetë e vërtetë, do të përgjigjesh penalisht”.

Si u përgjigjët ju?

Pas fjalëve të tij, unë u përgjigja: Unë do t’ju them vetëm të vërtetën dhe do të mbaj përgjegjësi penale ashtu siç doni ju. Pas përgjigjes sime, ai ma ktheu: “Jo ne, por Partia”. Pas kësaj për tre ditë fillova të jepja të dhëna për gjëndjen ekonomike dhe ushtarake në Jugosllavi dhe Kosovë. Pasi më mbajtën për tre katër ditë në Kukës, më sollën në Tiranë, ku më caktuan për të banuar në qytetin e Beratit, ku që ditën e parë, pata një incident me disa agjentë të UDB-së, të cilët ishin futur nga Sigurimi i Shtetit për të më provokuar.

Ku iu sistemuan në Berat dhe ç’ishin ata që i’u provokuan, që ju i quani agjentë të UDB-së?

Në qytetin e Beratit më sistemuan në hotel-turizmin “Tomorri”, ku sportelisti kishte hapur menjëherë fjalë, se aty kishte ardhur një emigrant jugosllav. Që ditën e parë në mëngjes, më trokiti dera dhe pa i ftuar, më hynë brenda tre malazezë të gjatë si lisa, të cilët në gjuhën e tyre më uruan mirëseardhjen. Ata quheshin Bashko Ivanoviq, Zhivko Dashoviq dhe Stevan Peroviq. Stevani ishte shqiptar katolik nga Tuzi dhe ai e fliste shqipen shumë mirë, kurse dy të tjerët nuk e dinin fare.

Ç’farë ju thanë ata dhe kush i kishte dërguar?

I pari e mori fjalën Stevani, i cili m’u drejtua: “Ju shoku Gani jeni i ri si unë. Natyrisht ne si të rinj që jemi, edhe gabojmë se nuk e njohim Shqipërinë. Pikërisht ne prandaj kemi ardhur që t’ju ndihmojmë juve, sidomos shoku Bashko me shokun Zhivko. Në rradhë të parë duhet të dini, se këtu në Shqipëri, me urdhër të Komitetit Qëndror të PPSH-së, është krijuar organizata e emigracionit jugosllav, me kryetar shokun e nderuar e revolucionarin e madh, Jolo Markoviq. Kjo organizatë ka anëtarët e këshillit kudo ku ka emigrant jugosllavë. Për rrethin e Beratit, janë këta shokë këtu. Këshilli i organizatës, nxjerrë dhe një gazetë në gjuhën serbo-kroate, ku trajton ngjarjet në Jugosllavi dhe në kampin socialist me në krye Bashkimin Sovjetik, të udhëhequr nga shoku Stalin. Ky këshill bashkëpunon me Komitetin Qëndror dhe Sigurimin e Qeverinë, e ka kopetenca të plota tek ata. Prandaj edhe ti, na fol hapur për jetën tënde, për punën tënde dhe mbi të gjitha se kush të ka dërguar, se ndoshta nga frika, s’ke guxuar t’ia thoje Sigurimit të Shtetit. Prandaj na thuaj neve, që t’ia themi Sigurimit dhe ty s’ka për të ndodhur gjë. Ti mos e merr për ofendim, sepse kështu më ka ndodhur mua, që më kishte dërguar UDB-ja dhe pata frikë t’ia thoja Sigurimit të Shtetit.

Si reaguat ju ndaj atij provokacioni, apo më saktë akuze të hapur që ju bënë ata duke u quajtur si njeri që ju kishte dërguar UDB-ja

Provokimi i tyre nuk mbeti me aq, pasi kulmi ishte kur Stefani më tha, që të rrëfehesha para tyre, se UDB-ja, më kishte dërguar me mision. Në atë çast, unë nuk e kontrollova më veten, dhe u çova në këmbë, duke e goditur fort me pëllëmbë në fytyrë, saqë ai u shemb menjëherë përdhe. Pas kësaj unë, dola menjëherë nga dhoma dhe u nisa në drejtim të Degës së Brëndshme, për t’u paraqitur atje, sipas udhëzimeve që më kishin dhënë në Kukës. Aty kërkova takim me Kryetarin e Degës, Zylfi Sali Lamin, të cilit i’a tregova të gjithë skenën se çkishte ngjarë me tre shtetasit malazezë.

Si u përgjigj Kryetari i Degës?

Kryetari i Degës, Zylfiu më priti shumë mirë dhe më tha: “Përse nuk e qëllove në kokë”?! Më pas ai më tha se i donte dhe i respektonte shumë kosovarët. Ai më ndihmoi, duke më emëruar si mësues në Berat, sipas porosive që kishte marrë nga Vilson Pecani, njeriu që ishte i ngarkuar nga Byroja Politike për emigracionin kosovar në Shqipëri.

Në atë kohë që ju erdhët në Shqipëri, si trajtoheshin emigrantatë kosovarë që kishin ardhur para jush nga ana e regjimit komunist?

Në parantezë të pyetjes suaj, desha t’ju tregoj se në atë kohë, me urdhër të Enver Hoxhës, filloi që të bëhej një propagandë për ç’ështjen kombëtare, dhe filluan që të vlerësoheshin figurat e Rilindjes Kombëtare shqiptare. Duke përfituar nga ajo situatë, unë vendosa që t’i shkruaj një letër kryeministrit Mehmet Shehu, lidhur me emigracionin kosovar në Shqipëri, që dergjeshin nëpër kampet e internimit.

Nga i kishit ju ato informacione, pra me realitetin ku ndodhej emigracioni Kosovar në Shqipëri?

Në atë kohë unë kisha takuar disa bashkëpatriotë nga Kosova apo dhe të tjerë dhe në bisedat me ta kisha krijuar një ide të qartë se në ç’kushte ndodhej emigracioni Kosovar në Shqipëri. Po kështu para se të shkruaja atë letër, unë kisha parasysh vendimin e qeverisë shqiptare për të mos u dhënë bursa studentëve kosovarë, sepse do t’i nxirreshin telashe nga ambasada jugosllave në Tiranë.

Para se të shkruanit atë letër, a u konsultuat me njeri, apo vendosët vetë për gjithçka?

Idenë time për letrën i’a tregova Ajet Haxhiut dhe i kërkova që t’ia shkruanim të dy dhe t’ia adresonim Komitetit Qëndror të të PPSH-së. Ajeti, jo vetëm që nuk ma përkrahu idenë, por më këshilloi dhe mua që të mos bëj gjëra të tilla se do të kisha pasoja të rënda. Edhe pse ai nuk pranoi, unë i’a shkruajta letrën kryeministrit Shehu, ku i kërkova dhe një takim, për të diskutuar për çështjen kombëtare.

A ju ktheu përgjigjie kryeministri?

Ai më ktheu përgjigje, duke më thënë: “Shoku Gani, letrën tuaj e mora, por jam shumë i zënë me punë. Më shkruani sepse do t’ju përgjigjem”. I frymëzuar nga kjo përgjigje, unë i shkruajta edhe një letër tjetër, ku i parashtrova disa pika, në lidhje me emigracionin kosovar në Shqipëri, dhe i kërkova që atyre, t’i jepej e drejta e studimit dhe ajo e punës. Po kështu i shkruajta që: Instituti i Historisë, duhej t’a rishkruante historinë e Shqipërisë, jo sipas burimeve serbo-ruse, problemin e orientimit të Lidhjes së Shkrimtarëve drejt Kosovës, shtypin dhe Radio-Televizionin Shqiptar që duhej të transmetonin këngë dhe emisione të Kosovës, etj. Këtë ia nisa me postë, pa i thënë asnjë njeriu. Pas dy javësh, më thirrën në Ministrinë e Arsimit, ku më priti, ministri Manush Myftiu.

Ç’far diskutuat në takimin me ministrin Myftiu?

Në zyrën e tij ne diskutuam shumë gjëra, dhe një ndër të cilat ishte ajo që ai më tha, që unë të shkoja personalisht në kampet e internimit, dhe të regjistroja të gjithë kosovarët që ndodheshin atje. Unë ju përgjigja se nuk e bëja dot, duke i thënë se për këtë gjë kishte një organ kompetent (për Ministrinë e Punëve të Brendëshme), pasi do të prishja “status-quonë” që më kishte dhënë ajo. Ai u nxeh nga përgjigja ime dhe më tha se për këtë punë më autorizon vetë ai, si ministër dhe zv-kryeministër. Unë i thashë gjithashtu se: emigrantët jugosllavë anti-titistë, që nga viti 1948, nxirrnin gazetën e tyre “Za Slobodu” e cila, nuk trajtonte pothuajse fare temën e Kosovës. Parndaaj ne kosovarët duhet të nxirrnim gazetën tone, të titulluar “Kosova”.

Si u përgjigj ministri Myftiu idesë suaj për nxjerrjen e një gazete me emrin Kosova?

Ai më tha se: kjo gjë tani për tani nuk mund të bëhej, pasi Kosova do të trajtohej fillimisht si temë në shtypin dhe radion shqiptare.

Në fundin e viteve ’60 dhe fillimin e viteve ’70, dihet tashmë se pati një zbutje të marrdhënive zyrtare të Tiranës me Beogradin, prej së cilës, po themi se “përfitoi” edhe Kosova. Si do ta komentonit këtë periudhë kohe?

Në këtë periudhë që thoni ju, politika e Enver Hoxhës ishte në unison me atë të Serbisë, pasi Tirana zyrtare bëri disa lëshime, duke lejuar ardhjen e grupeve dhe individëve kosovarë si turistë në Shqipëri. Po kështu u arrit shkëmbimi i intelektualëve dhe pedagogëve të dy universiteteve, të Tiranës dhe të Prishtinës. Në kulmin e kësaj situate politike, në një mbledhje të Komitetit Qendror të PPSH-së, sekretari për marrdhëniet me jashtë, Pirro Bita, tha se: “Megjithëse do të vazhdojnë të vijnë individë dhe grupe kosovarësh në Shqipëri, të mos harrojmë se ata jetojnë në një vënd revisionist dhe se janë edukuar me atë ideologji. Po kështu, dhe kosovarët që kanë ardhur në Shqipëri pas vitit 1948, janë molepsur me ideologji revizioniste. Këta të fundit janë shumë të rrezikshëm, sepse jetojnë në mes të popullit dhe të shoqërisë sonë, e cila është e predispozuar që të ndikohet nga ideologjia e huaj. Prandaj duhet që të jemi sa më shumë vigjilentë, dhe për çdo gjë të informonin organet kompetente dhe ato të Partisë. Ju e dini se ne hedhim valle në gojën e ujkut”. Pas kësaj mbledhjeje, Komiteti Qëndror i PPSH-së, dha urdhër që të fillonin arrestimet e të gjithë kosovarët e dyshimtë që ishin në Shqipëri, dhe ata që do të tentonin që të vinin këtu, të mos takoheshin me patriotët e tyre, dhe sidomos me vëndasit, ndërsa kontaktet e tyre të kufizoheshin shumë. Gjatë kësaj periudhe kohe, dy funksionarë të lartë të Ministrisë së Punëve të Brëndshme, që kishin punuar për emigracionin Kosovar, u shkarkuan nga posti,

A mund të na thoni se kush ishin ata dhe përse u shkarkuan nga ato detyra?

Ata ishin Skënder Backa, (një njeri i shkëlqyer dhe me një familje gjithashtu shumë të mirë, me origjinë nga fshati Backë i rrethit të Skraparit) dhe Vilson Pecani. Shkarkimi i këtyre të dyve dhe sidomos i Skënderit, ishte një dramë për ne kosovarët e Shqipërisë, pasi ai, nuk kishte lejuar arrestimin dhe internimin e këtyre emigrantëve.

Kush u emëruan në vënd të tyre?

Në vënd të tyre, me urdhër të Kadri Hazbiut, u emërua Shaban Braha, të cilit i’u dhanë kompetenca politike dhe ekonomike në këtë sektor. Ai kishte të drejtë që të arrestonte, burgoste, apo internonte, çdo kosovar, si dhe të lejonte apo jo marrjen e bursave e të drejtave të studimit për ta. Gjithashtu ai merrte vendime për të dhënë ose jo ambjente banimi, etj.

Cilat ishin arsyet e shkarkimit të Skënder Backës dhe Vilson Pecanit?

Shkarkimi i Skënder Backës erdhi si rezultat i një përmirësimi të marrdhënieve midis Tiranës dhe Beogradit. Vetë UDB-ja, kishte vënë si kusht largimin e Skënderit nga ai post, pasi gazeta “Borba” e Beogradit, botoi dy artikuj të Backës, në të cilat e cilësonte armik të Jugosllavisë. Kështu të gjithë kosovarët që ishin arrestuar pas 1970-ës, janë kapur me urdhër të UDB-së, dhe për këtë gjë unë disponoj mjaft dokumenta dhe do t’i bëj publike në një kohë të dytë.

Si u zbatua marrëveshja midis Shqipërisë dhe Jugosllavisë?

Në kuadër të kushteve që Jugosllavia i kishte vënë Shqipërisë, u hoqën nga qarkullimi të gjitha librat e autorëve kosovarë që godisnin politikën kriminale të Beogradit ndaj Kosovës. Një ndër këto romane, ishte dhe “Tradhëtia” e Kapllan Resulit, i cili në atë kohë bëri një bujë të madhe tek lexuesit shqiptarë. Ky roman duhej hequr, sepse ai godiste tradhëtinë e madhe të Partisë Komuniste të Jugosllavisë, dhe se ai libër ishte botuar me urdhër dhe miratimin e Skënder Backës. Por që të hiqej romani “Tradhëtia”, duhej që të arrestohej edhe autori i saj, Kapllan Resuli, dhe për këtë gjë, që të paraqitej përpara Ministrisë së Punëve të Brendëshme sa më i zellshëm dhe sa më besnik, Shaban Braha, inskenoi një “grup tepër të rrezikshëm armiqësor” të kryesuar gjoja nga vetë Kapllani.

Kush bënte pjesë tjetër në këtë “Grup armiqësor”?!

Ky “grup anti-parti”, përbëhej nga Myrteza Bajraktari, (një patriot i vërtetë nga Gostivari), Fazlli Ramadani (nga Gjilani), si dhe piktorin e talentuar, Sadri Ahmeti. Ky grup u arrestua me bujë të madhe dhe Sigurimi i Shhtetit, hapi fjalë se: ishte arretsuar një grup shumë i rrezikshëm agjenturor jugosllav, që po përpiqeshin që të rrëzonin Pushtetin Popullor. Po kështu, Sigurimi i Shtetit, qarkulloi fjalë, se gjoja romanin “Tradhëtia” të Kapllan Resulit, në të vërtetë e kishte bërë UDB-ja, dhe se ai kishte vënë vetëm firmën. Shaban Braha dhe bashkëpuntorët e tij, Sali Shatri, dhe Omer Mekuli, filluan që të fabrikonin dëshmitarët e këtij grupi, antarët e të cilit u dënuan me burgime të rënda.

Pas dënimit të këtij “grupi”, a pati më dënime të tjera ndaj emigrantëve kosovarë në Shqipëri?

Pas këtij “grupi”, filloi furia e arrestimeve të patriotëve kosovarë në Shqipëri. Në atë kohë u arretsuan dhe u dënuan, Shefqet Kaçaniku dhe Esat Myftari në Lezhë, Nuro Hoti dhe Arben Çeta, (i vëllai i Anton Çetës), mjek në Durrës, Qazim Kreka, Jetulla Gashi, Shefqet Rexha, Riza Marevci, Isuf Visoka, dhe Zeqir Rashti në Elbasan, Hysen Bukoshi dhe Idriz Zeqiraj në Berat, Ibish Kelmendi dhe Rexhep Llazana në Fier, Ymer Llugaliu, Rexhep Ahmeti e Kolë Nikshiqi në Mirditë, e dhjetra e dhjetra kosovarë të tjerë, të cilët do të binin pre e marrëveshjes së fshehtë midis Sigurimit të Shtetit dhe UDB-së. Kuptohet se kjo marrëveshje nuk ishte e nënshkruar dhe me protokoll siç bëhen marrëveshjet zyrtyare, por ishte një marrëveshje e heshtur në mes Tiranës zyrtare dhe Beogradit, ashtu siç dinin të bënin komunistët dhe qeveritë totalitare e diktatoriale, kur u’a lypte nevoja.

Z. Gani, pak vite më pas ndodhi dhe arrestimi e dënimi juaj. A mund të na thoni si dhe përse u arrestuat ju?

Aty nga viti 1972, Ministria e Brëndshme, thirri urgjent në Tiranë, operativin Myfit Maliqi, i cili në atë kohë punonte në rerthin e Sarandës. Vetë Myfiti, më ka treguar se Drejtori i Drejtorisë së Brëndshme të Tiranës, Pilo Shanto, i tha atij: “Myfit ke tre vjet që nuk na ke sjellë asnjë material për grupin anti-parti të Gani Ratkocerit”? Më pas ai e urdhëroi Myfitin që të përgatiste urdhër-arrestin tim, por Myfiti e kundërshtoi, duke i thënë se: Ganiu nuk duhet arrestuar, pasi ai punon me ndershmëri dhe nuk kemi asnjë fakt kompromentues për të. Më vonë, i këtij mendimi kishte qënë dhe vetë Pilo Shanto. Mua më ka treguar Myfiti, se dhe vetë Kadri Hazbiu i kishte thënë se: bëre shumë mirë që nuk e firmose urdhër-arrestin për Gani Ratkocerin, se edhe unë i atij mendimi isha. Por ajo gjë ishte me urdhër nga lart. Duke e ditur se isha nën survejimin e Sigurimit të Shtetit, unë dola vullnetar për t’u larguar nga Tirana dhe për të shkuar në veri. Mirëpo atje, ajo që nuk u bë në 1972, u bë realitet në vitin 1978, pasi u arrestova kur isha mësues në Mirditë dhe më dënuan me 10 vjet burg politik me akuzën “agjitacion e propagandë kundra pushtetit popullor”, gjë e cila nuk qëndronte aspak dhe të gjitha ishin të montuara nga Sigurimi i Shtetit.

A tentove që ta kërkoje të drejtën tënde?

Që kur isha në burg duke vuajtur dënimin si “armik i popullit” vazhdoja që t’i shkruaja letra Kryetarit të Gjykatës së Lartë, Aranit Çelës, ku i kërkoja pafajësinë time. Aty nga viti 1983-1984, pasi Enver Hoxha kishte goditur grupin e Mehmet Shehut dhe Kadri Hazbiut, me urdhër të Byrosë Politike, u mor në shqyrtim edhe kërkesa për pafajësi e një grupi të vogël intelektualësh që ishin dënuar me të padrejtë. Në këtë kuadër u shqyrtua dhe kërkesa ime, dhe Kryetari i Gjykatës së Lartë, Aranit Çela më dha pafajësinë, ku në mes të tjerash shkruhej: “Nga sa parashtruam më lart, goditja ndaj Gani Ratkocerit është bërë me urdhërin e UDB-së”./Memorie.al

Aforizmi i ditës – 8 korrik 2020

Be the chief but never the lord.

Lao Tzu

Ji shefi por kurrë zoti.

Lao Tzu

 

Grenell për Express: I japim mbështetje Bashkimit Evropian për takimet e 10-12 korrikut, t’i hiqen vizat Kosovës

Përfaqësuesi Special Presidencial i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Richard Grenell, në një prononcim ekskluziv për Gazetën Express ka folur për iniciativat e fundit të Bashkimit Evropian për rikthimin e Kosovës dhe Serbisë në tryezën e dialogut. 

Grenell thotë se nisma e Evropës ka mbështetjen e plotë të SHBA’së dhe se është i lumtur teksa sheh evropianët që po organizojnë Videosamitin e Parisit më 10 korrik dhe takimin e nivelit të lartë në mes të Kosovës dhe Serbisë më 12 korrik në Bruksel.

Emisari i Trump pret që në këto dy takime të përmbyllet edhe procesi i liberalizimit të vizave për kosovarët.

“Ne jemi të kënaqur t’i shohim evropianë tek oraganizojnë takime më 10 dhe 12 korrik për diskutime të mëtejme mes Kosovës dhe Serbisë. Ne ofrojmë mbështetjen tonë të plotë dhe jemi mirënjohës për lidershipin e tyre. Ne shpresojmë që çështja e rëndësishme e liberalizimit për Kosovën do të kompletohet në këtë takim”, ka thënë Richard Grenell ekskluzivisht për Gazetën Express.

Emisari amerikan thotë se SHBA ka punuar shumë për të vënë në pah se normalizimi i raporteve ekonomike mes Kosovës dhe Serbisë është hapi i parë i rëndësishëm që çon në zgjidhjen e mosmarrëveshjes së gjatë në mes të Kosovës dhe Serbisë.

Ai po ashtu  ka thënë se shpreson që evropianët do të bëjnë edhe implementimin e tri marrëveshjeve të nënshkruara mes Kosovës dhe Serbisë nën ndërmjetësimin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, pasi thotë se ato janë qelësi për krijimin e vendeve të punës.

“Shtetet e Bashkuara të Amerikës kanë punuar fortë për të theksuar normalizimin ekonomik të raporteve në mes të palëve, sepse ne besojmë se është hapi i parë e krucial për këtë mosmarrëveshje afatgjatë. Dhe ne shpresojmë që evropianët ta bëjnë prioritet kryesor implementimin e marrëveshjeve për transportin ajror, hekurudhor dhe rrugor, të arritura më parë. Ne besojmë se këto marrëveshje janë qelësi për krijimin e vendeve të punës dhe për dhënien e shpresës tek popullata e re e rajonit”, ka shtuar tutje Richard Grenell.

Ndërkohë në fund, Përfaqësuesi Special Presidencial i SHBA’së, thotë se asnjëherë s’kanë besuar në një marrëveshje të shpejtë Kosovë-Serbi brenda vitit zgjedhor në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Grenell thotë se s’kanë menduar asnjëherë për një zgjidhje të shpejtë mes Kosovës dhe Serbisë nga vetë fakti që janë fokusuar në çështjen e normalizimit të raporteve ekonomike mes dy vendeve.

Grenell thekson se nëse komuniteti ndërkombëtar dëshiron që të ketë sukes atëherë duhet të vazhdohet me ide të reja dhe kreative, pasi sipas tij populli i Kosovës dhe ai i Serbisë meritojnë vëmendjen e plotë dhe të vazhdueshme të evropianëve.

“Ne kurrë nuk kemi besuar në një marrëveshje të shpejtë mes Kosovës dhe Serbisë në një vit zgjedhjesh.Dhe ne kurrë nuk kemi menduar se fokusi ynë i vetëm në normalizim ekonomik do të çojë në një zgjidhje të shpejtë. Çështjet e vështira dhe afatgjate politike do të jenë më të lehta për t’i ballafaquar posa të bëhet përparim në çëshjet ekonomike fillimisht. Nëse vërtet duam të arrijmë përparim (progres), atëherë komuniteti ndërkombëtar duhet patjetër të vazhdojë të tentojë ide të reja dhe kreative. Dhe populli i Kosovës dhe ai i Serbisë e meritojnë vemendjen e plotë dhe të vazhdueshme të evropianëve”, ka përfunduar Richard Grenell./Gazeta Express/

DRITËHIJE NË HISTORI Martin Camaj & Ernest Koliqi, të pazbuluar – Nga Auron TARE

VOAL po sjell për lexuesit materialin e botuar para dy ditësh në revistën online “Peizazhe të fjalës” nga Auron Tare, anëtar i Këshillit Shkencor të UNESCO-s për pasuritë nënujore botërore, menaxher i trashëgimisë kulturore dhe një nga themeluesit e Parkut Kombëtar të Butrintit, përfaqësues i Fondacionit Butrinti themeluar nga lordi Rothschild dhe gazetar i kanalit televiziv Channel Four, UK.

Nuk po i sjellim ilustrimet e shumta, por lexuesit e interesuar mund t’i gjejnë ato tek botimi në fjalë. Në qendër të materialit janë Ernest Koliqi dhe Martin Camaj, dy kolosë të letërsisë shqipe, të kulturës, të botimeve shqiptare dhe të albanalogjisë, njëkohësisht dy antikomunistë të vendosur deri në fund të jetës.

Siç vërehet nga titulli, autori e konsideron materialin një kontribut për historinë. Për lexuesit po sjellim edhe hyrjen redaksionale të “Peizazhe të fjalës”, ku kontributi i Tares shikohet në kuadrin e “marrëdhënieve të intelektualëve shqiptarë të mërgatës me agjencitë e huaja të inteligjencës, gjatë viteve 1945-1990″.

Ashtu siç pritej nga autori dhe botuesi, materiali ka ngjallur diskutime në qarqet intelektuale, kryesisht ato letrare, të cilat në thelb i vënë në dyshim dyshimet e Tares dhe i hedhin poshtë ato si akuza të pabazuara dhe qëllimkëqija.

Ne mendojmë se është të mirë të opinionit që të njihet me materialin origjinal ndaj të cilit vijnë reagimet e ndryshme, pjesën më serioze të të cilës ne kemi filluar dhe do të vijojmë ta botojmë.

 

 

Hyrja redaksionale

Materiali që po botojmë në vijim, i përgatitur nga studiuesi Auron Tare, i kushtohet një teme sa me rëndësi, aq edhe delikate: marrëdhënieve të intelektualëve shqiptarë të mërgatës me agjencitë e huaja të inteligjencës, gjatë viteve 1945-1990; dhe konkretisht, peripecive të dy figurave përndryshe qendrore të kulturës shqiptare anti-totalitare të atyre viteve, Martin Camajt dhe Ernest Koliqit, të kapur midis Shilës së armiqësisë nga Tirana, dhe Haribdit të së gjithë atyre që kërkonin ta rrëzonin pushtetin e Enver Hoxhës.

Auron Tare, që ka hulumtuar dosje arkivore të Sigurimit të Shtetit të RPSH-së, CIA-s dhe agjenturave të tjera të huaja, i sjell lexuesit një numër provash origjinale dhe të tërthorta, të bashkëpunimit edhe të Camajt, edhe të Koliqit, me këto agjentura; të gatishmërisë së këtyre dy figurave të shquara të kulturës shqiptare për të ofruar informacion dhe shërbime të tjera, përkundrejt mbështetjes, edhe financiare. Dokumentacioni sa i rrallë aq edhe origjinal, i sjellë në këtë studim, ndihmon për të kuptuar më mirë natyrën e interesit të qarqeve të caktuara të shërbimeve të inteligjencës – nga ato jugosllave (UDB-ja) te CIA, shërbimet italiane, ato gjermane dhe të tjera – për veprimtarinë e shqiptarëve dhe të organizatave të tyre në mërgim.

Materiale të tilla, të cilat me siguri do të vijnë duke u pasuruar dora-dorës që hapen arkivat e shërbimeve të fshehta në Perëndim, shtrojnë edhe pyetjen se sa të përgatitur janë historianët, njerëzit e kulturës dhe publiku në Shqipëri dhe në Kosovë, për t’u përballur me një informacion të tillë dhe sidomos me një ftesë të tillë për t’i parë problematikat e Luftës së Ftohtë përtej manikeizmit që ka sunduar mendimin tonë kritik kombëtar dhe debatet për këto çështje deri më sot. Sikurse shtrojnë edhe pyetjen tjetër, njëlloj të rëndësishme, nëse duhet ta ndajmë dhe sa duhet ta ndajmë biografinë publike dhe private të figurave të shquara të letërsisë dhe të kulturës shqiptare nga vepra e tyre dhe kontributi i tyre mirëfilli kulturor.

Martin Camaj dhe Ernest Koliqi, sikurse të tjerë intelektualë shqiptarë të denoncuar si armiq ose edhe thjesht të shpërfillur nga institucionet totalitare të Tiranës, e panë veten nën trysninë e të gjithë atyre sponsorëve “kulturorë” që ishin të interesuar për shërbimet e tyre jo detyrimisht kulturore; ngjashëm me kolegët e tyre në Tiranë dhe në Prishtinë, që shpesh mbijetuan si figura publike vetëm nëpërmjet gjithfarë kompromisesh politike me shtetet përkatëse, edhe policore edhe totalitare. Gjatë viteve të Luftës së Ftohtë, edhe Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve, në Shqipëri, funksiononte si mashë e regjimit totalitar, për t’i disiplinuar këta “ndihmës të Partisë në edukimin komunist të masave punonjëse”, duke marrë pjesë lirisht edhe në censurimin e tyre dhe denoncimin e tyre si armiq të pushtetit; por kultura shqiptare sot ka arritur ta mbajë veç veprën e autorëve të shquar të asaj periudhe, si Ismail Kadareja, Dritëro Agolli, Fatos Arapi e të tjerë, nga koncesionet e tyre politike dhe bashkëpunimi me regjimin totalitar.

Ishte në vetë natyrën e Luftës së Ftohtë, që interesat politike të dy kampeve do të përthyheshin, në lëmin kulturor, si përpjekje – shpesh të suksesshme – për komprometimin dhe rekrutimin e figurave të kulturës dhe të intelektualëve përkatës. Përpjekjeve titanike të KGB-së sovjetike, për të shfrytëzuar shkrimtarët dhe artistët me bindje të majta në Perëndim dhe për t’i përdorur këta si vegla të politikës sovjetike u kundërviheshin përpjekjet, jo më pak titanike, të CIA-s amerikane dhe agjenturave të tjera, për të krijuar pështjellim social dhe kulturor në Lindje, nëpërmjet financimit të atyre figurave kulturore, intelektualëve, ikonave dhe celebriteteve, që rinia e vendeve ish-socialiste i shihte dhe i admironte si heronj të lirisë, ose që besohej se mund të luanin rol kyç në kundërshtimin e frymës pro-sovjetike, pro-komuniste dhe pro-totalitare.

Dokumentet që sjell Auron Tare në studimin e vet dëshmojnë bashkëpunimin edhe të Koliqit, edhe të Camajt, me agjenturat dhe shërbimet e informacionit, për veprimtari jo-kulturore edhe individuale edhe të organizuara që, mes të tjerash, synonin edhe përmbysjen e regjimit të Enver Hoxhës, nëse ishte nevoja, edhe me armë. Megjithatë, nuk na rezulton të provohet gjëkundi përfshirja e tyre në veprimtari kriminale të mirëfillta, as në denoncime dhe luftëra të tjera internecine mes shqiptarëve të diasporës. Prandaj edhe vlerën historike të kësaj përpjekjeje do ta shihnim, para së gjithash, te normalizimi i figurave të tilla, përballë përpjekjeve zyrtare – jo gjithnjë të sinqerta dhe mirëfilli kulturore – për t’i shtuar këto, si shenjtorë të rinj, në kalendarin e përditësuar kombëtar të shqiptarëve. Ashtu ndoshta edhe do të bëhet e mundur që publiku, në vend që të lexojë për jetën e Camajt dhe të Koliqit, të fillojë të njihet me veprën e tyre të pasur dhe të shijojë atë çfarë vlen më shumë, në trashëgiminë e tyre kulturore, gjithë edhe duke pasur parasysh – çfarë duhet theksuar – se një pjesë jo e vogël e veprimtarive kulturore të mërgatës shqiptare në vitet e Luftës së Ftohtë, përfshi edhe revistat dhe botimet ku angazhoheshin seriozisht Camaj dhe Koliqi, mbaheshin në këmbë me financime të rregullta nga shërbimet e inteligjencës, nga CIA e tutje; ashtu mbase edhe do të shpjegohet kriza strukturore e institucioneve të tilla, pas rënies së Murit të Berlinit.

Dëshmitë e reja historike që sjell Auron Tare, për marrëdhëniet e këtyre dy figurave të mërgatës shqiptare me politikën dhe shërbimet agjenturore mund të ndihmojnë, tërthorazi, edhe për të kuptuar sa e vështirë në mos edhe sa poshtëruese ka qenë mbijetesa publike për intelektualët, në vitet e Luftës së Ftohtë; përballë trysnisë shkallmuese nga mokrat e rënda të interesave strategjike globale dhe nevojat totalitariste të regjimeve policore që të flaknin në burg ose edhe të likuidonin edhe për mosbindjen më triviale. Ndryshe nga propaganda e dikurshme totalitare në Shqipëri, që i paraqiste figura të tilla si “të shitura” te “qarqet antishqiptare”, mu në kohën kur u kish vënë çizmen në zverk figurave intelektuale në vend; ndryshe edhe nga disa tundime propagandistike të sotme, njëlloj trashanike, për t’i heroizuar figura që për së gjalli kurrë nuk pretenduan të profilizoheshin dhe të adhuroheshin si heronj të kombit, ne tani duhet të jemi në gjendje t’i gjykojmë faktet me mendje të ftohtë dhe të orientohemi përballë të vërtetave historike, çfarë edhe do të na lejojë të ruajmë dhe të pasurojmë vlerat kulturore të traditës, duke i ndarë ato nga banaliteti i së keqes politike.

Vërtetësinë e provave dokumentare që sillen në këtë vështrim e garanton vetë personaliteti qytetar, serioziteti dhe profesionalizmi kërkimor i autorit Tare, i cili e ka pajisur punimin e vet me një aparat të tillë identifikues, që do t’i lejojë studiuesit e ardhshëm t’i verifikojnë burimet me lehtësi. Nga ana tjetër, le të mbajmë parasysh edhe se jo çdo “fakt” që përmendet në dokumentet autentike të agjencive të inteligjencës i përgjigjet realitetit – në kuptimin që e vetmja e vërtetë e garantuar, për një informacion që del në një dosje të CIA-s, është që CIA e mbante atë informacion për të besueshëm. Lexuesi do të jetë megjithatë në gjendje, nëpërmjet referencave të kryqëzuara të cilat gjithashtu përmbahen në studim, që të krijojë një ide të plotë për realitetin historik të marrë në analizë, përtej horizontit vizual të agjentëve specifikë dhe informatorëve të tyre.

I jemi mirënjohës autorit Auron Tare, që zgjodhi Peizazhe të fjalës për ta botuar hulumtimin e vet, me shpresën se revista jonë do të ofrojë forumin e përshtatshëm, si edhe herë të tjera, për debatin dhe komentet.

 

DRITËHIJE NË HISTORI

Martin Camaj & Ernest Koliqi, të pazbuluar

Nga Auron TARE

Tre vite të shkuara, dy Ministrat e Kulturës, ai Kosovës dhe ajo e Shqipërisë organizuan një Konferencë për shkrimtarët Ernest Koliqi dhe Martin Camaj.

Nuk e di qëllimin e vërtetë të kësaj Konference, por nga ato që lexova, m’u krijua përshtypja se dy Ministrat promovuan Camajn dhe Koliqin, si dy kalorës të mohuar të letrave shqiptare. Dy kalorës që mbi veten vunë gjithmonë atdheun dhe letërsinë por që fatkeqësisht Atdheu nuk i kuptoi kurrë.

E sa për lëmin e letërsisë nuk kam kompetencën e duhur për t’i gjykuar këta dy shqytarë kalorsiakë, shpresoj që me analizën e mëposhtme lexuesit të krijojnë një ide të qartë mbi “Mitet e rreme” që promovohen dhe lartësohen edhe nga Ministritë tona të Kulturës.

Martin Camaj ishte një mësues i ri në fshatin Prekal të Malësisë në vitet ‘46-’47. I diplomuar në shkollën e fretërve jezuitë në Shkodër, ai tërhoqi vëmendjen e shërbimit inteligjent shqiptar në një periudhë mjaft të trazuar të pasluftës. Dihet se Malësia ishte një zonë, që po i bënte rezistencë regjimit të ri komunist dhe si pasojë shërbimi informativ shqiptar ishte mjaft aktiv në krijimin e një rrjeti bashkëpunëtorësh.

Sipas dosjes së tij shqiptare, Camaj dyshohej për lidhje me një “bandë të arratisurish projugosllavë”. Për këtë arsye arrestohet në mënyrë të fshehtë më 5.5.1948 dhe sillet në Shkodër. Në 10.5.1948, merret në pyetje në zyrën e Sigurimit të Shtetit nga Kapiteni II Fadil Kapisyzi.

Dosja e deklasifikuar e Camajt ka ndër dokumente të tjera edhe një deklaratë prej disa faqesh mbi përfshirjen e tij në ndihmesën për të arratisurit antikomunistë, por në rrëfimin e tij për oficerët e Sigurimit të bie në sy se Camaj ka dëshmuar gjithashtu kundër disa prej mësuesve të tij fretër jezuitë, në veçanti Pader Fausti, Pader Dajani, Pader Roza. Duhet thënë se Pader Xhovani Fausti dhe Pader Danjel Dajani ishin dënuar ndërkohë me pushkatim në gjyqin e famshëm të Shkodrës kundër klerit katolik.

Megjithëse Camaj tregoi mbi përfshirjen e tij në një rrjet të arratisurish që kishin lidhje me Jugosllavinë, ai doli nga zyrat e Sigurimit të Shkodrës më 10.5.1948, pasi pranoi të rekrutohej si informator, me pseudonimin “Bregu i Kuq”.

Firmosja si informator i Sigurimit për mësuesin e ri Martin Camaj, në kontekstin e kohës, nuk e fajëson kurrsesi atë, pasi rrethanat mund ta kenë detyruar të bashkëpunojë me një organizatë të frikshme si Sigurimi i Shtetit. Megjithatë, duhet pasur parasysh se Zbulimi Sekret Shqiptar, në atë kohë, kishte ndërtuar një platformë sekrete për hedhjen me mision jashtë kufijve të Shqipërisë të informatorëve të saj, pasi u përgatiste një plan mbulimi operacional.

Kjo procedurë e njohur si “Ilegalët”, të cilët në kontekstin e kohës ishte përdorur gjerësisht nga NKVD (KGB) sovjetike në Europën Perëndimore, ishte përshtatur edhe nga Sigurimi në operacione kundër Jugosllavisë dhe më gjerë.

Në Shtator të 1948 Martin Camaj arratiset drejt Jugosllavisë së bashku me një numër eksponentësh lokalë antikomunistë. Informacioni më i saktë mbi arratisjen e Camajt dhe grupit që ai iu bashkua, gjëndet në përshkrimin e Padër Daniel Gjecaj botuar vite më pas në Itali. Në keto kujtime mësojmë edhe emrat e personave me të cilët u arratis Martin Camaj nga Malsia.

Megjithëse në atë kohë nuk kishte shumë informacion mbi këtë arratisje, në dosjen e zbulimit politik Shqiptar në vitin 1959 ka një detaj interesant për daljen e Camajt drejt Jugosllavisë.

Vendoset në Tuz (Mal i Zi) si mësues. Çuditërisht në datën 21 shtator 1950, emri i tij përmendet në një dokument të shërbimit amerikan të zbulimit që mbante në vëzhgim aktivitetin inteligjent jugosllav, UDB.

Po kështu në një tjetër raport të CIA-s, kësaj radhe mjaft të gjatë, emri i Martin Camajt konfirmohet përsëri si student, por këtë radhë i Universitetit të Beogradit.

Nuk ka asnjë të dhënë nga burimet arkivore në dispozicion, nëse Camaj ka treguar për autoritetet jugosllave rekrutimin e tij nga shërbimi shqiptar. Megjithatë me të drejtë lind pyetja se përse nga rreth 25 studentë shqiptarë në Universitetet Jugosllave (dokumenti i mëposhtëm) amerikanët kanë përmendur Martin Camajn?

Përmendja e emrit të Martin Camajt si student në Universitetin e Beogradit me të drejtë sjell pyetjen si mundi mësuesi refugjat shqiptar nga Prekali të fitojë një bursë studimi për në Universitetin e Beogradit? Aq më tepër, përse shërbimi sekret amerikan e ka vendosur atë në vëzhgim, duke theksuar emrin e tij në dy dokumente raporti nga terreni?

Në vitin 1951 Camaj njihet dhe martohet me një studente serbe, Nina Bogdanovich, vajza e ish-nënkryetarit të Bashkisë së dikurshme të Beogradit. Duket se fati po i printe, pasi për një kohë shumë të shkurtër, nga një refugjat i arratisur ishte tashmë një student i Universitetit të Beogradit. Martesa (civile dhe jokishtare, duhet theksuar) me Ninën duket se e ka futur atë në shoqërinë e lartë beogradase. Nuk ka asnjë të dhënë, nëse takimi i dy të rinjve ishte e orkestruar nga UDB-ja. Megjithatë po t’i referohemi dokumentit të mësipërm, duket e pamundur që kjo lidhje të mos ishte kryer të paktën me miratimin e UDB-së. Një dyshim mbi këtë fakt del edhe nga vëzhgimi i mëposhtëm.

Studiuesi Arben Ndreca ka botuar një seri letrash të çiftit të ri (Letra të panjohura dashurie, përktheu prej serbo-kroatishtes Arben Ndreca) të shkruara në vitin 1951, kohë kur çifti pushonte në një resort malor në Zlatibor.

Duhet theksuar se Camaj ishte një student pa asnjë të ardhur përveç bursës studentore dhe pushimet jashtë Beogradit kanë pasur vështirësitë e tyre. Zlatibori ende sot konsiderohet si një pikë pushimi mjaft e preferuar për turizmin malor të skive dhe pushimet klimaterike, të cilat konsiderohen si turizëm elitar. Me te drejtë lind pyetja: me çfarë të ardhurash pushonte në këtë resort malor ky i ri refugjat? A mos vallë këto pushime ishin shpërblimi për të cilin flet dokumenti i mësiperm i CIA-s për studentët shqiptarë?

Gjatë viteve 1950-1956, Camaj qëndroi në Beograd, ku studioi në Fakultetin e Shkencave Gjuhësore. Biografët e tij e kanë cilësuar këtë periudhë si një periudhë kur studiuesi i ri ishte tërësisht i përkushtuar ndaj çështjes letrare jashtë çdo angazhimi tjetër.

Por dokumenti sjell një të dhënë tërësisht të panjohur, duke konfirmuar se Martin Camaj në fakt ka qenë i angazhuar edhe në një aktivitet të rëndësishëm politik: Komiteti i Prizrenit.

Ky pasazh nga dokumenti prej 4 faqesh i CIA-s amerikane na sjell dy të dhëna shumë të rëndësishme mbi aktivitetin e Martin Camajt në periudhën e qëndrimit në Beograd: anëtarësimin e tij në “Komitetin e Prizrenit” (në ekzekutiv) dhe faktin se tashmë ai ishte një punonjës i Radio “Beogradit”. Analiza mbi këto dy-tri të dhëna ngre disa pikëpyetje të cilave do të mundohemi t’iu përgjigjemi nga dokumentacioni amerikan në vijim.

Ky pasazh i dokumentit të mësipërm tregon qartë se çfarë ishte Radio “Beogradi” dhe për çfarë përdorej në atë periudhë. Ndërkohë lind pyetja se si Martin Camaj, një emigrant politik shqiptar, pa njohje dhe pa kontakte, papritur të punësohet në qendrën me të rëndësishme të propagandës jugosllave? Camaj për më shumë nuk ishte as gazetar. Deri më sot askush nuk i është përgjigjur kësaj enigme.

KOMITETI I PRIZRENIT

Rreth aktivitetit të Komitetit të Prizrenit ka një sërë dokumentesh në arkivin e deklasifikuar amerikan. Do të ishte me shumë interes që këto dokumente të krahasoheshin edhe me dokumentet italiane, britanike dhe ruse, për të kuptuar në të gjitha dimensionet e saj rolin që kishte kjo organizatë politike shqiptare e kohës.

Duke pasur parasysh se dokumentacioni jugosllav nuk është i hapur për studiuesit, jemi të detyruar ta shikojmë këtë Organizatë në këndvështrimin e shërbimeve inteligjente amerikane për të kuptuar rolin e vërtetë të saj.

Dokumenti amerikan bën të qartë se Komiteti i Prizrenit ishte një organizatë thellësisht politike, e cila përpos organizimit të një force të armatosur gati për t’u përdorur në një moment oportun, ishte pikë së pari një organizatë përmes së cilës UDB-ja kishte ndërtuar një rrjet informativ për të depërtuar jo vetëm në Shqipëri, por edhe në diasporën shqiptare. Pra e thënë me thjesht, një organizatë spiunazhi.

Ndërkohë, me shumë interes është fakti se në këtë organizatë politike dhe spiunazhi dallohen disa emra të cilët ishin pjesë e grupit me të cilët u arratis Martin Camaj. Në veçanti lideri i grupit NIK SOKOLI prej Betoshet i cili duket se ka një pozicion shumë të rëndësishëm në këtë organizatë si dhe Pader Daniel Gjecaj (Mark Gjecaj) i njohur me nofkën Miku i Maleve.

Në diasporën shqiptare vepronin në atë kohë tri organizata kryesore antikomuniste, të cilat kishin mision rrëzimin e qeverisë Hoxha.

– Komiteti “Shqipëria e Lirë”, themeluar nga shërbimi inteligjent anglo-amerikan;
– Blloku Independent Kombëtar, i themeluar nga zbulimi inteligjent italian;
– Komiteti i Prizrenit, i themeluar nga UDB-ja.

Të trija këto organizata punonin në mënyrë të pavarur kundër qeverisë Hoxha, duke mbështetur kryesisht politikën e sponsorizuesve të tyre. Të trija organizatat kishin marrë rolin e një qeverie në emigracion, por përtej fasadës politike dhe propagandës antikomuniste, këto organizata luanin rolin kryesor në rekrutimin e agjenturës dhe dërgimin e misioneve zbuluese në Shqipëri.

Komiteti “Shqipëria e Lirë” me kampin e fshehtë në Mynih dhe Maltë, të sponsorizuara nga CIA/MI6, nëpërmjet Operacionit të koduar
BGFIEND/Valuable, dërgonte grupe paraushtarake nga ajri, toka dhe deti, kryesisht në Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut.

Blloku Kombëtar Independent (BKI) ishte një front për zbulimin inteligjent italian (inteligjenca navale), që dërgonte njerëz kryesisht në Shqipërinë e Veriut dhe në Elbasan.
UDB-ja, e cila nëpërmjet Komitetit të Prizrenit dërgonte grupe paraushtarake në Shqipërinë e Veriut dhe në fiset e Malësisë, të cilat tradicionalisht kishin pasur kontakte me jugosllavët në periudha të ndryshme historike.

Duhet thënë se për vetë lidhjet e ngushta që kishte pasur Jugosllavia me Shqipërinë e pasluftës, shërbimi inteligjent jugosllav kishte njohuri të sakta dhe lidhje shumë të rëndësishme në hierarkinë komuniste shqiptare.

Për të gjitha këto arsye, si dhe për faktin që Komiteti i Prizrenit ishte një organizatë parësore kundër regjimit të Hoxhës, sigurisht që ai duhej të ishte në vëmendjen kryesore të organeve të Sigurimit të Shtetit. Ka një sërë dokumentesh që provojnë se Sigurimi shqiptar përpiqej të depërtonte në këtë organizatë, për të qenë në dijeni të planeve të UDB-së, duke pasur parasysh kontekstin në të cilin zhvilloheshin ngjarjet politike në atë periudhë dhe aktivitetin e Organizatës “Komiteti i Prizrenit”.

Me të drejtë lind pyetja, përse Martin Camaj kishte vendosur të anëtarësohej në këtë organizatë politike projugosllave? Mos ishte ky një mision infiltrimi për “Brezin e Kuq”? Apo Shërbimi Inteligjent Jugosllav interesohej për studiuesin Camaj si një zbulues me të ardhme? Zhvillimi i ngjarjeve do t’u japë përgjigje këtyre pyetjeve intriguese.
Le të shohim një tjetër fragment nga një Raport i CIA-s mbi Komitetin e Prizrenit.

Një fakt tjetër mjaft domethënës mbi aktivitetin e “Komitetit të Prizrenit” si qendër e spiunazhit jugosllav, është prania e gjeneralit Dushan Mugosha si kryetar në hije i kësaj organizate.
Dushan Mugosha, malazes që fliste rrjedhshëm shqip, për kohën konsiderohej si një prej ekspertëve më të mirë jugosllavë për çështjet shqiptare.

Gjenerali Mugosha citohet në një sërë dokumentesh të CIA-s si personi përgjegjës jo vetëm për drejtimin e Komitetit, por edhe për rrjetin e spiunazhit kundër Shqipërisë.

Të gjitha këto të dhëna e vendosin figurën e Martin Camajt në një këndvështrim tjetër, duke hedhur dritë përtej rolit të tij si letrar dhe poet duke ngritur një sërë pikëpyetjesh për aktivitetin në hije gjatë periudhës së qëndrimit në Beograd.

Siç theksuam me sipër, Camaj qëndroi për gati 6 vjet në kryeqytetin jugosllav, ku përveç studimeve në Universitet, ka punuar në Radio “Beogradi”, ka qenë pedagog në Universitetin e Beogradit, si dhe është aktivizuar në organizatën politiko/inteligjente “Komiteti i Prizrenit”. Por papritmas, Martin Camaj vendos të largohet nga Beogradi.

Biografët e tij deri më sot nuk kanë dhënë asnjë sqarim, se si Camaj mundi të largohej nga Jugosllavia. Largimi i tij drejt Italisë në fakt ka disa dritëhije që sjellin një sërë pikëpyetjesh. Si mundi Martin Camaj të merrte lehtësisht miratimin e autoriteteve jugosllave për t’u larguar nga Beogradi? A ka aplikuar Camaj si shumë refugjatë të tjerë pranë organizatave të refugjatëve për emigrim? Shumë shqiptarë emigrantë politikë në Jugosllavi aplikonin për emigracion në Amerikë, Australi apo vende të tjera të Europës Perëndimore. Ndërkohë Camaj papritur gjendet në Romë.

Të gjitha këto pyetje mund të marrin edhe një përgjigje normale, duke theksuar se largimi drejt Romës mund të ketë qenë thjesht një dëshirë e vetë Camajt. Por nëse japim përsëri kontekstin e kohës mund të themi se koha e largimit të Camajt nga Beogradi përkon me momentin kur aktiviteti politik jugosllav antishqiptar pëson ndryshim të kursit.

Është koha kur Nikita Hrushovi kishte kërkuar që udhëheqja shqiptare të mos ndërmerrte propagandë agresive ndaj Jugosllavisë si pjesë e një pakti pajtues që Sovjetikët kërkonin të impononin mbi Enver Hoxhën.

Një afrim i mundshëm Beograd -Tiranë ishte një prej kërkesave sovjetike dhe Beogradi i ishte përgjigjur pozitivisht kërkesës së Hrushovit pas vizitës së këtij të fundit për të takuar Titon. Ky ndryshim kursi i politikës jugosllave, e konfirmuar nga disa dokumente të CIA-s, të cilat raportonin se papritur Radio “Beogradi” kishte ulur tonin e propagandës antishqiptare, Komitetit të Prizrenit i kishin ardhur orientime të reja, se për momentin nuk kishte asnjë plan për mësymje drejt Shqipërisë. Një sërë shqiptarësh të emigracionit politik kishin filluar të shikonin mundësinë e largimit drejt Turqisë apo Amerikës.

Ndërkohë Martin Camaj nuk dukej se prekej nga këto zhvillime të reja. Puna në Universitetin e Beogradit dhe në Radio “Beogradi” i siguronte të ardhura të mira.

Martesa me nje vajzë të një familje të njohur beogradase e ndihmonte gjithsesi për të pasur një status konfort. E megjithatë Camaj vendos të rifillojë edhe një herë jetën prej refugjati në një kamp italian. Lind pyetja përse?

A mos vallë “Brezi i Kuq” dërgohej me mision të ri? Apo shërbimet jugosllave kërkonin të depërtonin diasporën politike shqiptare në Itali? UDB-ja kishte tentuar disa herë që me anë të shqiptarëve të rekrutuar të depërtonte atje apo të siguronte informacion mbi planet e BKI-së. Dërgimi i një poeti që sapo kishte filluar të njihej nga qarqet intelektuale shqiptare mund të ishte një operacion i mundshëm.

Të gjitha këto pikëpyetje duhen ngritur në kontekstin e kohës. UDB-ja në atë periudhë kishte dërguar në Itali një prej ekspertëve të saj më të mirë për Shqipërinë, Kolonelin Cedo Mijovich. Koloneli kishte pasur një sërë takimesh me eksponentë të Bllokut Kombëtar Independent për të folur për çështjet shqiptare. Mijovich u kishte përcjellë emigrantëve politikë të kësaj organizate qëndrimin e ri politik të Titos, i cili respektonte kufijtë e Shqipërisë, uljen e tensionit me Tiranën, si dhe rikonfirmimin per autoritetet greke se Jugosllavia nuk kishte asnjë pretendim territorial ndaj Shqipërisë.

Me një interes shumë të madh, mund të themi, lexojmë në dokumentin e mëposhtëm deklaratën e Kolonelit, i cili thekson propozimin që Tito kishte marrë nga Randolf Churchill, djali i kryeministrit Britanik, i njohur i vjetër i Titos. Ky propozim ishte për një ndarje të Shqipërisë midis Jugosllavisë dhe Greqisë. Propozim i cili kishte hasur në kundërshtimin e Titos.

A ishte ky takim një matje pulsi e shërbimeve italiane, që monitoronin zhvillimet politike në Shqipëri? A kërkonin jugosllavët një bashkëpunim me diasporën shqiptare në Itali për një Front më të gjerë anti-Hoxha? A ishte propozimi i Churchill-it i vërtetë apo një blof jugosllav? Në mungesë të dokumentacionit të palës jugosllave vetëm mund të spekulojmë.

Megjithatë, mund të themi me siguri se UDB-ja ka pasur në fokusin e saj depërtimin e komiteteve paralele, si Bllokut të mbështetur nga italianët dhe Komitetit “Shqipëria e Lirë” nga anglo-amerikanët. Në një sërë dokumentesh të CIA-s kjo përpjekje është mjaft e qartë.

Megjithatë për largimin e Camajt nga puna e rehatshme në Radio “Beograd” drejt kampeve të refugjatëve në Itali kemi një dëshmi autentike nga vetë ai: një letër e dërguar nga Martin Camaj dy miqve të tij në Romë, ku u kërkon ndihmë për t’u larguar nga Beogradi. Megjithëse letra e ruajtur në arkivin e CIA-s është dërguar nga Camaj, analiza jonë është se kjo letër duhet marrë me shumë rezerva, pasi ka mundësi që arsyet e vërteta të mos jenë treguar në këtë letër.

“Do të doja të kaloja (rrija) ca kohë në Austri, pasi kam filluar të mësoj gjermanisht dhe do të vazhdoj ta bëj, pasi mund të më japin një vizë më
kollaj. Natyrisht e dua Ninën (koment: bashkëshortja e Camajt) me mua dhe do të doja ta formalizoja këtë gjë me Petl-in, deri sa ajo është dakord (koment: Petl është At Petlich, prifti i kishës katolike në Beograd. Camaj akoma nuk është martuar në kishën katolike).

Do ta bëj këtë përpara se të largohem. Ndoshta ajo (gruaja e Camajt) do të gjente punë me kollaj se unë, pasi është eksperte e sllavistikës me profesion. Unë do ta lë vendin pa dëshirë, por nëse nuk largohem do të përfundoj keq.

Unë jam vetëm viktimë e një lëvizjeje që po zhvillohet kohët e fundit. Instituti i Albanologjisë në Prishtinë, Kosovë është likuiduar. Ndoshta jam i gabuar dhe kështu shpresoj, por kjo është përshtypja ime. Të lutem shumë mbaje për vete këtë vendim timin.. Do përpiqem të jem shumë i mirë me këta njerëz, megjithëse kam eksperiencë të keqe me ta.

Një person tjetër, i cili ka qenë në Shqipëri (koment: sipas (emri i fshirë) nënkuptohet Dushan Mugosha) më ka quajtur bandit, jezuit etj. Nëse më ndodh diçka mua, që ka shumë mundësi, le të dihet se unë nuk jam i pandershëm apo politik (fjalë që nuk kuptohet). Unë jam Martini, i njohur prej teje si (fjalë e pakuptueshme) revolucionar, megjithëse naiv. Nëse ti nuk do të interesohesh për mua, unë do të përfundoj keq.

Nuk dua ta shqetësoj prof. Malokin, përveçse për garancinë. Nuk kam frikë nga vuajtjet, por deri sa të jetoj dua të jetoj në mënyrë të ndershme. E di që situata jonë është e mallkuar dhe askush nuk mund të më ndihmojë. Megjithatë nëse bën diçka për mua, të jesh i bindur se kurrë nuk do të harrohet”

MARTINI

Letra e mësipërme, e ruajtur në Arkivin e CIA-s është mjaft interesante dhe komplekse. Drejtuar një personi në Romë, identitetin e të cilit ende sot CIA e ruan, duke e fshirë nga dokumenti i deklasifikuar, kjo letër ngre disa pikëpyetje të rëndësishme.
Përtej një panorame të një poeti të trishtuar, që ka humbur shpresat, a është kjo letër një përpjekje e Camajt për t’u larguar nga Beogradi, si pasojë e humbjes se besimit ndaj sponsorizuesve të vet?

Për cilën veprimtari irredentiste antijugosllave flet Camaj? Përse shpreh një zhgënjim të thellë nga Instituti i Albanologjisë në Kosovë? Në botimet e tij të asaj kohe, dy libra poetikë, respektivisht ”Nji fyell ndër male” (1953) Prishtinë
dhe ”Kanga e vërrinit” (1954) nuk ka gjurmë të irredentizmit shqiptar.

Pasi mori diplomën nga Universiteti i Beogradit, Martin Camaj aplikon për studime pasuniversitare në Universitetin e Sarajevës. Këtu ai kërkon të studiojë me profesorin kroat Baric. Tema e perzgjedhur “Gjuha e Gjon Buzukut”. Kjo kërkesë u miratua nga Këshilli shkencor i fakultetit më 16 shkurt 1956 (B. Demiraj, Jeta e akademikut M Camaj).

Lind pyetja, nëse do të besojmë letrën e Camajt, se ai po persekutohej nga regjimi i Beogradit, si ka mundësi që i është dhënë e drejta për studim në Universitetin e Sarajevës? Një tjetër pyetje e cila mbetet pa përgjigje.
Po kështu, nuk ka asnjë të dhënë se gjatë qëndrimit të tij në Beograd, Martin Camaj të ishte përfshirë në angazhime nacionaliste. Përndryshe, si mundej që një shqiptar nacionalist, irredentist, revolucionar (epitete të gjendura në letër) të punësohej në Universitetin e Beogradit, të punonte në Radio “Beograd” si dhe të ishte anëtar i një organizate politike/agjenturore të kontrolluar nga UDB-ja? Këto dy fakte të fundit nuk përmenden në letrën e tij.

Aludimi i Camajt se ishte Gjeneral Dushan Mugosha, personi i cili kishte ndaluar aktivitetin e tij letrar, është vështirë për t’u pranuar, kur qartësisht kuptohet fuqia e një Gjenerali të UDB-së, ndaj kujtdo që dyshohej si antijugosllav. Aq më shumë që Camaj ishte anëtar i Komitetit të Prizrenit dhe si i tillë sponsorizohej dhe kontrollohej nga Gjenerali Mugosha.

Me shumë gjasë, Gjeneral Mugosha ka parë në figurën intelektuale të Camajt, një mundësi të artë për të depërtuar qarqet e diasporës shqiptare në Perëndim dhe si rrjedhim portretizimi i tij si një antijugosllav, pro irrendentist mund të ketë qenë një tymnajë për t’i dhënë atij një alibi në qarqet shqiptare të diasporës.

Por pyetja më interesante, që del nga kjo letër, është si dhe përse shërbimi sekret amerikan ndihmon që kjo letër të dalë nga Beogradi? Çfarë e lidhte shërbimin sekret amerikan me një poet emigrant shqiptar në Beograd? Apo pyetja mund të bëhet në kahun e kundërt: çfarë kërkonte një emigrant politik shqiptar me shërbimin sekret amerikan? Aq më tepër në Beogradin e kohës, ku çdo i huaj survejohej rreptësisht dhe kontaktet ishin të vështira?

Në arkivin e CIA-s ka disa dokumenta specifike mbi kontrollin e UDB-së ndaj Postës Jugosllave dhe në veçanti të letrave që dilnin nga Jugosllavia. A ka qenë kjo një përpjekje e Camajt për t’u shkëputur nga jugosllavët apo inskenimi i kërkimit të ndihmës me anë të letrës ka qenë pjesë e një plani të shërbimit sekret të UDB-së për ta vendosur atë në Itali pranë mërgatës politike shqiptare?

Sido që të jetë e vërteta, deri sa të kemi dokumente kundërshtuese nuk mund të arrijmë në një përfundim shterues.

E vërteta është se Martin Camaj arriti të shkonte në Itali, në pranverën e vitit 1956, vetëm pak muaj nga letra e sponsorizuar nga amerikanët. Me vete kishte edhe Ninën bashkëshorten e tij serbe, për të cilën duhet thënë se sipas letres së tij dërguar nga Beogradi ende nuk e kishte zyrtarizuar këtë martesë në Kishën Katolike.

ITALI

Një prej dokumenteve më interesante të arkivit të CIA- s, bën fjalë për detaje operacionale të disa shërbimeve të inteligjencës amerikane që vepronin në Itali, si CIA, OSO dhe Shërbimi i Kundërzbulimit CI. Ky i fundit, drejtuar nga figura legjendare amerikane, James Jesus Angelton, i cili kishte ndërtuar një rrjet të fuqishëm në të gjitha nivelet e shoqërisë italiane. Angelton, që kishte drejtuar X-2 gjatë Luftës së Dytë Botërore në Itali, kishte njohje edhe me një numër personazhesh shqiptare, nga të cilët merrte informacione paralele.

Nga një sërë dokumentesh del qartë se amerikanët, të cilët po mbanin peshën kryesore në Operacionet antikomuniste, kishin arritur të depërtonin në Mërgatën shqiptare në Itali, duke monitoruar të gjithë aktivitetin e saj.

Blloku Indipendent, një organizatë e ngritur dhe e mbajtur më këmbë nga shërbimi sekret italian, kishte një numër emrash të njohur, të cilët kishin qenë bashkëpunëtorë ose mbështetës të Italisë fashiste. Dyshimi se Mërgata ishte depërtuar nga Shërbimi Sekret Shqiptar e bënte më të rëndësishme vendosjen e agjentëve amerikanë edhe në Bllokun Indipendent, për të kontrolluar çdo hap të sajin.

Në të njëjtën valë operacionale ishin jugosllavët, të cilët të angazhuar në operacionet e tyre anti-Hoxha kërkonin edhe ata të depërtonin jo vetëm në Komitetin “Shqipëria e Lirë”, por edhe në Bllokun Independent, që mbronte politikën italiane kundrejt Shqipërisë. Në këtë atmosferë të luftës midis shërbimeve sekrete, mbërrin në Romë nga Beogradi Martin Camaj, i cili duket të ketë qenë nën vëzhgimin e Operacionit OBDURATE.

Nga letra e Camajt sjellë në këtë shkrim, nuk kuptohet saktë nëse sponsorizuesit e tij për mbërritjen në Romë, janë të njohurit e tij nga koha e seminarit jezuit të Shkodrës.
Megjithatë, duket se një prej personaliteteve më të rëndësishme kulturore të diasporës shqiptare dhe mbështetës i tij në Romë ishte Ernest Koliqi.

Ky supozim del edhe nga dokumenti, i cili edhe pse emrin e agjentit të rekrutuar e ka të fshirë, nuk është vështirë të kuptohet se kush është. Studiuesi në fjalë ishte një prej agjentëve kryesorë të CIA-s, i cili kishte si detyrë monitorimin e diasporës shqiptare në Jugosllavi.

Në këtë kontekst mund të supozojmë me siguri se personi të cilit i drejtohej letra e Camajt nga Beogradi dhe sponsorizuesi kryesor i ardhjes së tij në Romë duhet të ketë qenë Koliqi.

Por ardhja e Camaj në mesin e komunitetit shqiptar të Romës duket se nuk ka qenë edhe aq e lehtë. Sipas një raporti të Zbulimit Politik Shqiptar, Camaj është dyshuar si njeri i dërguar nga komunistët, por ka qenë këmbëngulja e Koliqit që e ka ndihmuar për të kapërcyer këtë dyshim. Dyshim i mbështetur nga një figurë e njohur e veriut si Gjon Marka Gjoni.

Informacioni i dokumentit te Zbulimit Inteligjent Shqiptar sjell një të dhënë shumë interesante e cila kërkon vëmendje në analizën tonë. Përse komuniteti katolik në Romë ka dyshime mbi poetin e ri Camaj? Mos vallë lehtësia e ardhjes së tij nga Jugosllavia? Bashkëshortja serbe e cila gjithashtu kishte marrë miratimin e autoriteteve pa asnjë pengesë? Shkollimi tij në universitetin e Beogradit apo roli në Radio Beograd e bënte atë një figurë të papranueshme për Kapidanin e njohur të Mirditës?

Ndoshta të gjitha këto arsye bashkë, por ajo që është mjaft me interes mbetet mbështetja e Ernest Koliqit dhe e Padër Daniel Gjecaj (Mark) i njohur si “ Miku i Maleve”, në dokumentin amerikan për Komitetin e Prizrenit.

Në këtë kontekst në analizën tonë nuk mund të mos përmendim edhe një fakt shumë interesant i cili ka të bëjë me rolin që Inteligjenca jugosllave luante në gjirin e Mërgatës Shqiptare. Në periudhën e operacioneve të Shërbimit amerikan kundër Shqipërisë, në dokumentacionin e kundërzbulimit amerikan OSO, flitet për një mundësi bashkëpunimi me një organizatë të vogël por shumë sekretive e quajtur “Lidhja e Maleve”.

Kjo organizatë e përbërë kryesisht nga priftërinj të arratisur dhe disa pronarë të mëdhej tokash nga malësia e veriut ishte jo vetëm një organizatë antikomuniste por edhe thellësisht antijugosllave. Për këtë arsye amerikanët nëpërmjet OSO ( të drejtuar nga J.J Angelton) dhe OPC (drejtuar nga Frank Wisner një nga arkitektët e operacioneve anti Kastro) propozojnë një bashkëpunim me “Lidhjen e Maleve”.

Këto operacione do të siguronin një pavarësi operacionale në terren pa mbështetjen (dhe pa kontrollin) jugosllav. Duke parë rëndësinë e madhe që kjo organizatë mund të kishte në Malësi, të tërheq vëmendjen fakti se Inteligjenca Shqiptare vëzhgonte disa nga drejtuesit e “Lidhjes se Maleve”

Në Dosjen e kundërzbulimit shqiptar gjendet edhe një foto e liderit të kësaj organizate Pater Zef Oroshi me Nina Bogdanovich Camaj. Pader Zef Oroshi një famullitar që shërbente në fshatin Ungrenj, sipas dokumentacionit të Sigurimit të Shtetit, në mars të vitit 1951 në zonën katolike të Mirditës, ishte përpjekur për të ngritur këtë zonë kundër pushtetit komunist.

Nuk është shumë e qartë në se kjo tentative kishte qënë një përpjekje reale apo një sajesë e Sigurimit të Shtetit, por duket se Pader Zefi ishte larguar për në Jugosllavi. Prej këtej, me ndihmën e Kapidanit të Mirditës Gjon Marka Gjonit, kishte emigruar në Itali. Me sa duket aktiviteti i tij politik në Itali vëzhgohej nga Shërbimi Sekret Shqiptar, por me shumë gjasë, organizata që ai drejtonte ishte objekt penetrimi i UDB-së jugosllave.

Në këtë kontekst mund të ngrejmë pyetjen se përse Koliqi, Camaj dhe Pader Daniel (Mark) Gjecaj (ky i fundit anëtar i grupit konsultativ të Komitetit të Prizrenit) kishin marrëdhënie me Pader Zef Oroshin, Liderin e “Lidhjes së Maleve”?

Koliqi ishte një personalitet kulturor i njohur i kohës. Ministër Arsimi në kohën e pushtimit fashist, ai kishte ndërmarrë një akt të rëndësishëm në dobi të Kosovës: hapjen e shkollave shqipe në territoret kosovare, vepër kjo për t’u lavdëruar.

Besnik i idesë së një bashkëpunimi me Italinë, ai mbahej si një prej personaliteteve me filoitaliane të kohës. Gjatë periudhes dyvjeçare kur ai drejtoi Ministrinë e Arsimit, kultura shqiptare dhe shkrimtarët shqiptarë njohën një mbështetje të madhe, por nuk do t’i bënim një shërbim historisë, nëse nuk do të theksonim edhe një fakt, i cili është lënë në heshtje nga të gjithë biografët e tij:

Dëmtimi i bibliotekës së dhuruar nga Lady Carnarvon për rininë shqiptare, në kujtim të djalit të saj, Herbert. Vepër që u krye në Tiranë, gjatë periudhës kur Koliqi ishte Ministër i Arsimit dhe Italia i kishte shpallur luftë Anglisë. “Librat e kësaj biblioteke, dhuruar nga Lady Carnarvon, u dogjën apo u shpërndanë majtas apo djathtas me qëllimin e vetëm që ta zhduknin atë” (M.Kuteli , Bashkimi i Kombit 1944)* (A.Plasari 2014).

Me kapitullimin e Italisë në 1943, Koliqi u largua nga Shqipëria dhe u vendos në Vatikan si ambasador. Pas Luftës pati një aktivitet të rëndësishëm letrar, veçanërisht në Universitetin e Romës. Por aktiviteti më i rëndësishëm i Koliqit në këtë periudhë, ishte fakti se ai qe ideologu dhe drejtuesi i Bllokut Independent Kombëtar, organizatës politike proitaliane, për të cilën interesoheshin shumë si CIA amerikane, si UDB-ja jugosllave.

Në këtë kontekst, bashkëpunimi i Martin Camajt me Koliqin nuk do të ketë qenë krejt i rastësishëm. Bashkëpunimi i tyre, i nxitur edhe nga interesimi për letërsinë, duhet të kenë pasur në sfond edhe një bashkëpunim në fushën e inteligjencës. Më shumë interes është pyetja nëse vendosja e Martin Camajt në Romë ishte një mision për të depërtuar BKI-në në dobi të jugosllavëve? Apo “Brezi i Kuq” kishte mision diasporën shqiptare në Itali?

Më poshtë mund të lexojmë disa të dhëna, të marra në rrugë operacionale
nga shërbimi i kundërzbulimit amerikan, i drejtuar nga Angelton, që vepronte në Itali.

Dokumenti i CIA-s është shumë interesant, i mbushur plot me detaje, ku ka një sërë emrash të diasporës shqiptare në Itali, të cilët survejoheshin nga kundërzbulimi amerikan si agjentë të mundshëm të Sigurimit Shqiptar (përfshirë edhe Ibrahim KODRËN). Amerikanët ishin shumë të shqetësuar se Komiteti Shqipëria e Lirë ishte depërtuar nga kundërzbulimi shqiptar dhe merrte informata mbi planet e Kompanisë 4000, që po trajnohej nga amerikanët në Mynih.

Por në morinë e detajeve që përshkruhen në këtë dokument, të tërheq vëmendjen shqetësimi i amerikanëve që burimi i tyre në Bllokun Independent ishte një burim jo shumë i besueshëm, i cili fabrikonte informata për blerësin më të parë. Emri i fshirë i këtij burimi e bën edhe më intrigues faktin që amerikanët dyshonin për një prej agjentëve të tyre, që e kishin në Bllokun Kombëtar Independent.

Por kush ishte ky personazh? Kush ishte personi që punonte për italianët, u shiste informata të dyshimta amerikanëve, kishte kontakte me shërbimin sekret gjerman që në vitin 1943? Një sërë dokumentash të deklasifikuara nuk e tregojnë emrin e këtij personazhi, por dokumenti i mëposhtëm i kundërzbulimit, i gjendur në Dosjen e Operacioneve te OSO (shërbimi i kundërzbulimit amerikan) kundër Shqipërisë, hedh dritë përfundimisht mbi identitetin e personazhit enigmatik.

HASS mori urdhër nga SCHULTZ që të fillojë të vendosë bazat për një depërtim të thellë gjerman në këtë sektor. HASS ka marrë urdhër që të depërtojë informatorët shqiptarë të Shërbimit Amerikan. Ishte në këtë frymë që u organizua takimi KOLIQI-SCHULTZ.

KOLIQI, i cili përpara mbërritjes së SCHULTZ ishte konsultuar, me kërkesën e HASS, me liderët kryesore të grupit politik të Koliqit (Verlaci, Markagjoni etj.) i tha SCHULTZ se AI personalisht, por edhe si përfaqësues i grupit të tij, ishte i gatshëm të pranonte një bashkëpunim të ngushtë me Shërbimin e ri të Inteligjencës Gjermane me kushtet e mëposhtme:

a/ Trajtimi ekonomik duhet të jetë, siç është aktualisht trajtimi i dhënë nga Shërbimi Sekret Amerikan (250 usd në muaj) dhe

b/ Qeveria Gjermane të japë një formë njohjeje politike ndaj grupit, të cilin ai përfaqëson, njohje që deri më tani i është mohuar nga Shërbimi Amerikan.

KOLIQI theksoi gjithashtu se për çdo bashkëpunëtor të tij, (kërkonte) të kompensohej me një pagë mujore prej 100.000 lira. Po kështu theksoi se ai ishte i gatshëm të bashkëpunonte me Shërbimin Gjerman edhe në sektorë të tjerë si ai Bullgar, Kroat dhe Rumun.

Për sa i përket marrëdhënieve midis Qeverisë Italiane dhe asaj të Tiranës, me kërkesën eksplicite të SCHULTZ, KOLIQI deklaroi se ai ishte në dijeni nëpërmjet dokumenteve se këto marrëdhënie ishin përmirësuar kohët e fundit, si një reflektim i tensioneve Itali-Jugosllavi.

SCHULTZ iu dha mbështetjen e interesimit të tij për situatën shqiptare në përgjithësi dhe refugjatëve shqiptarë në Itali. Privatisht SCHULTZ-i i dha mbështetjen e tij HASS-it që të gjitha burimet financiare do të ishin në dispozicionin e tij, për të zhvilluar aktivitete në sektorin e Shqipërisë.

Dokumenti i kundërzbulimit amerikan ka një mori faqesh të mbushura me detaje shumë interesante, ku emri i Koliqit del herë pas here në operacione spiunazhi ndërkombëtar. Por pyetja e parë që çdo lexues do të ketë kur lexon këto radhë është, kush ishte KARL HASS, miku i Ernest Koliqit që nga viti i largët 1943?

Dokumentacioni i deklasifikuar amerikan tregon se Karl Hass ishte Sturmbannführer Karl Hass, SS numri i regjistrit në Partinë naziste, 117 557. Oficeri i lartë i zbulimit politik SD të Partisë naziste Gjermane.
Karl Hass, i cili ishte përfshirë në Organizatën e Shërbimit Sekret të Partisë naziste SD, që me 1934, ishte graduar Shefi i SD në Romë më 1943.

Falë bashkëpunimit me Gestapon, kishte ndërtuar një rrjet të gjerë bashkëpunëtorësh sekretë, që raportonin për llogari të inteligjencës naziste. Pas kapitullimit gjerman kishte jetuar disa kohë i fshehur në malet e Tirolit, së bashku me nazistin famëkeq Erik Priebke, i nxjerrë në gjyq në vitet ‘90.

Karl Hass është akuzuar nga autoritete Izraelite për dërgimin e rreth 1 mijë hebrenjve italianë në Auschvic si dhe për masakrën e 335 civilëve italianë në shpellat ardeatine! Në vitin ‘46 iu dorëzua autoriteteve amerikane dhe pranoi të punonte për shërbimin e kundërzbulimit amerikan CIC. Në të njëjtën kohë, ishte i përfshirë në rrjetin e Organizatës për oficerët SS për evakuimin e tyre drejt Amerikës Latine.

Hass u mor në shërbim nga “Organizata Gehlen”, shërbim sekret gjerman, i financuar nga amerikanët, që kishte objektiv Bashkimin Sovjetik dhe më vonë ishte baza e Shërbimit Sekret Gjermanoperëndimor BND.

Karl Hass, sipas dokumenteve të Shërbimit Italian, ishte personi që mbulonte Jugosllavinë dhe Shqipërinë, për llogari të Shërbimit Gjerman. Me sa duket nga dokumenti ynë, Hass vazhdonte të raportonte për llogari të kundërzbulimit amerikan, një shërbim ky gati i pavarur, që drejtohej nga Angelton dhe konsiderohej një shërbim shumë efikas me burime të shumta.

Me të drejtë, në analizën tonë lind pyetja se çfarë e lidhte shkrimtarin Ernest Koliqi me një oficer të shërbimit politik nazist, aq më shumë që prej ‘43-shit? A ishte vallë Hass një admirues i shkrimeve të Koliqit? Apo mos vallë Koliqi kishte qenë pjesë e rrjetit të ndërtuar nga Karl Hass në Romë, me ndihmën e Gestapos?

Nje detaj shumë interesant që hedh dritë sado pak në këtë pikëpyetje vjen nga dëshmia e shkrimtarit Petro Marko. I arrestuar në Romë nga Gestapoja gjermane, Marko lihet i lirë ‘pas një telefonate të Ernest Koliqit”.

Petro Markoja shkruan në kujtimet e tij se “Ernest Koliqi e kishte ndihmuar në Romë, kur gjendej i arrestuar në burgun e Regina Coeli-it dhe priste të pushkatohej tek Fosse Ardeatine”. Fosse Ardeatine në fakt ishte vendi ku Gestapo Gjermane pushkatoi 355 civilë italianë, masakra më e madhe gjermane mbi popullsinë civile në Italinë e Luftës së Dytë.

Kjo masakër (së cilës i është kushtuar një Muze i rëndësishëm nga Qeveria Italiane) e tronditi rëndë popullatën e Romës duke përfshirë edhe personalitetet më të rëndësishme të kohës, të cilët ndërhynë pranë autoriteteve gjermane për të ndaluar vrasjet e civilëve. Vetë Papa ndërhyri pranë Mareshalit gjerman Keslinger, komandant i trupave gjermane në Itali për të shpëtuar të burgosurit.

Megjithatë 355 civilë u pushkatuan në Shpellat Ardeatine. Petro Marko duhet të ketë qenë me shumë fat që mesuesi i tij i dikurshëm i shpëtoi jetën. Por si mundi Ernest Koliqi të shpëtonte nxënësin e tij?

Duket se Kapiteni SS Karl Hass “miku i Koliqit që nga viti 1943” ishte një nga dy oficerët që ekzekutuan civilët Italianë në Shpellën Ardeatine. Për këtë krim të rëndë Gjykata Ushtarake e Romës e dënoi në moshën 92 vjecare.

Takimi i Koliqit me Shefin e Shërbimit Gjerman Schultz, sjell për lexuesin një këndvështrim të ri krejtësisht të panjohur të këtij intelektuali shqiptar. Siç shihet nga ky dokument, në takimin e parë midis Koliqit dhe shefit të GIS-it nuk ka asnjë bisedë parimore, intelektuale apo patriotike ndaj çështjes shqiptare apo asaj kosovare.

Kërkesat janë sipas prioritetit:
1. një pagesë mujore 250 USD (rreth 2400 USD me të sotmet);
2. kërkesa e vagullt për një njohje politike të BKI;
3. kërkesa tjetër për një pagë mujore për çdo bashkëpunëtor, që ai sillte në tavolinë për interes të shërbimit gjerman. Ofrimi i tij si rekrutues për informatorë të tjerë rumunë, bullgarë e kroatë për llogari të shërbimit gjerman, hap një dritare të re për të parë me kujdes marrëdhëniet që Koliqi do të kishte me shkrimtarin Camaj.

Me të drejtë mund të pyesim: a ishte bashkëpunimi i tyre një bashkëpunim midis letrarësh apo Camaj u bë informator i Koliqit për shërbimin italian, ku Koliqi kishte vite i punësuar; për atë amerikan, i cili e konsideronte Koliqin një “fabrikë private letrash”; apo për shërbimin gjerman, me oficer kontakti ish-oficerin e SD gjermane Karl Hass?

Po sikur UDB-ja jugosllave, duke ditur kontaktet e Koliqit t’i kishte sjellë pranë një njeri të sajin, që do ta mbante atë nën kontroll? A ishte Koliqi një rekrutues informatorësh apo pa pasur dijeni kishte rënë në rrjetën e UDB-së? Për të kuptuar se në çfarë ujërash notonte Koliqi, le të lexojmë më poshtë se çfarë thotë kundër-zbulimi amerikan në raportin e tij për Karl Hass.

Alois EDER, një tjetër ish-oficer i shërbimit sekret gjerman SD ka një dosje interesante në arkivin e kundërzbulimit amerikan: i rekrutuar pas lufte nga amerikanët, EDER mbante lidhje me sovjetikët dhe kalonte materiale sekrete nëpërmjet Vjenës për GRU, shërbimin ushtarak sovjetik.

Por ajo që bie në sy në këtë raport të gjatë, është fakti se Karl Hass, miku i vjetër i Ernest Koliqit, ishte një agjent, i cili raportet politike të marra nga Koliqi mbi çështjet shqiptare, jo vetëm i nxirrte në treg për të siguruar blerës të mundshëm, por duket qartë se një prej klientëve të tij ishte shërbimi sekret sovjetik KGB.

A kishte dijeni Koliqi se raportet e tij binin në dorën e KGB-së, e cila me shumë gjasa i përcillte në Tiranë? Në dritën e këtyre dokumenteve me vlerë të madhe historike mund të shikojmë një figurë krejt tjetër të intelektualit Koliqi. Në këtë këndvështrim duhet parë edhe bashkëpunimi i gjatë i Koliqit me Martin Camajn, i cili pas ardhjes në Romë ishte një prej bashkëpunëtorëve me të ngushtë të tij.

Nuk ka asnjë dyshim se Koliqi ishte në qendër të një aktiviteti të rëndësishëm spiunazhi në Romë. Si informator i tri shërbimeve sekrete, si rekrutues si dhe kontribues i materialeve me interes të cilat i kaloheshin KGB-së sovjetike të paktën nga dy burime: Karl Hass dhe Alois EDER.

Të dyja këto personazhe naziste të lidhura me Koliqin ishin të përfshira në çështjen e Otto John-it, shefi i shërbimit gjerman të viteve ‘50 dhe arratisjen e tij në Bashkimin Sovjetik.

Në një letër të interceptuar nga amerikanët, lexohet shqetësimi që të dy këta agjentë gjermanë kanë nëse emri i tyre do të dalë në listën e informatorëve sovjetikë.

Qenia e Koliqit në këtë rrjet spiunazhi duhet parë në kontekstin e kohës. Në qershor të ‘53-shit, me gjithë operacionin e CIA-s për mbështetjen e kristian-demokratëve, ata humbën 43 vende në Parlament. E majta siguroi 218 vende, duke krijuar një gjendje paniku në zyrat e CIA-s, pasi sipas William Colby-t, shefi i ardhshëm i CIA-s, i përfshirë në operacionet sekrete në Itali “votat e përbashkëta të socialistëve dhe komunistëve mund t’i bënin ata forcën me të madhe politike në Itali”, (Operation Gladio: The Unholy Alliance between the Vatican, the CIA, and the Mafia).

Për këtë arsye amerikanët hodhën hapa konkretë. Një prej njerëzve të besuar të Allen Dulles (shefi i CIA) erdhi urgjent në Romë. Ishte Carmel Offie, një personazh mjaft enigmatik me origjinë italiane dhe bashkëthemelues i Komitetit “Shqipëria e Lirë”. Offie kishte operuar në Itali gjatë luftës, si pjesë e shërbimit sekret amerikan OSS. Pas 1945-ës kishte qenë pjesëtar në
Operacionin “Paperclip”, operacion që kishte të bënte me nxjerrjen e shkencëtarëve nazistë nga Europa dhe sjelljen e tyre në Amerikë.

Ai ishte edhe njëri prej oficerëve që u morën me krijimin e idesë së operacionit klandestin kundër Shqipërisë – Komiteti Shqipëria e Lirë – dhe sponsorizuesi kryesor i caktimit të Hasan Dostit në krye të saj. Njohës i mërgatës shqiptare në Amerikë dhe në Romë. Tashmë me një mision të ri, caktimin e një drejtuesi pro-CIA, për shërbimin e fshehtë ushtarak Italian “SIFAR”.

Me ndihmën e Shefit të Zyrës së CIA-s në Romë, Gerry Miller, dhe Ambasadorit Claire Boothe Luce, arritën të vendosin në këtë post gjeneralin Giovanni de Lorenzo. Prej këtej mori udhë edhe Operacioni i famshëm Gladio (manipulimi i zgjedhjeve të 1958) dhe ndërtimi i bazës sekrete të CIA-s në Sardenjë.

Në këtë kontekst mund të vendoset lidhja e Koliqit me Majorin nazist Karl Hass, i cili ishte ndërmjetësi i Shërbimit Sekret Gjerman dhe SIFAR-it. Përtej depërtimit të mërgatës politike shqiptare ka shumë mundësi që si jugosllavët ashtu edhe sovjetikët kërkonin burimet e tyre për të depërtuar në SIPAR. Hass, miku i vjetër i Koliqit, ishte një prej këtyre burimeve.

Ndërkohë, me kalimin e Camajt në Romë, emri i tij nuk del më në raportet e CIA-s. Të paktën në dokumentet e deklasifikuara deri më sot. A mos vallë amerikanët e kishin humbur interesin për letrarin shqiptar që vinte nga Beogradi? Camaj ishte tashmë jo vetëm një person i angazhuar në Mërgatën shqiptare të Italisë, por edhe Kryeredaktor i revistës kulturore “Shejzat”.

“Shejzat” ishin një bashkëpunim i ngushtë me Koliqin, duke i dhënë atij edhe emër në mërgatë; por duke pasur parasysh rolin e Koliqit në këtë periudhë shtrohet pyetja: cili shërbim sekret e ka financuar këtë revistë kulturore? Nga të dhënat e botuara pas viteve ‘90, në disa prej dokumentave të deklasifikuara del qartë se “Shejzat”, ashtu si edhe disa botime të tjera shqiptare, financoheshin nga një fond sekret i shërbimit amerikan i njohur si Exile Policy Division.

Me këtë informacion mbi botuesin e vërtetë të revistës kulturore “Shejzat”, do ta kishim shumë të vështirë të pranonim se amerikanët nuk e dinin se çfarë aktiviteti kryente poeti i ardhur nga Jugosllavia. Me mbështetjen e Koliqit dhe nëpërmjet “Shejzave” ai mund të operonte në të gjithë mërgatën politike shqiptare duke mbledhur informacion të vlefshëm.

Por pyetja me interesante është se ku shkonte ky informacion? Për gjermanët? Amerikanët? UDB-në apo, nëpërmjet miqve të Koliqit, për KGB sovjetike?

Në informacionin e mëposhtëm të siguruar nga Agjenti shqiptar “50” del se Camaj me kujdesin e Koliqit paguhej rregullisht edhe nga italianët. Lind pyetja përse italianët duhej të paguanin një refugjat shqiptar pa asnjë kontribut të njohur proitalian? Aq më shumë kur përkrah emrit të Camajt lexohet qartë emri Kol Bib Mirakaj, ish-Sekretari i Partisë Fashiste në Shqipëri, dhe Gjon Gjinaj, lider i një grupi agjentësh proitalianë që vepronin në Veriun e Shqipërisë?

Nëse Kol Bib Mirakaj i kishte shërbyer Italisë në periudhën e fashizmit dhe Gjin Gjoni në operacionet klandestine të viteve 49-59, me çfarë arsyetimi shpërblehej Martin Camaj?

E ndërkohë që Camaj zhvillonte aktivitetin e tij në Itali, “miqtë” e tij të dikurshëm të Sigurimit Shqiptar nuk e kishin harruar. Nëpërmjet raporteve të agjenturës shqiptare në Itali ne mund të ndjekim aktivitetin e Camajt, si dhe bindjen që Inteligjenca Shqiptare kishte për të, se ai vepronte për llogari të UDB-së dhe Inteligjencës Gjermane.

Zbulimi Politik Shqiptar e mbante nën vëzhgim duke siguruar të dhëna të hollesishme që nga adresa e banimit!po korrespondenca që ai kishte me persona të ndryshëm.

Po kështu të duket e pamundur që Koliqi, i cili kishte rekomanduar për Shërbimin Sekret Gjerman eksponentë të diasporës kroate, rumune dhe bullgare të mos kishte afruar edhe Camajn për llogari të Shërbimeve Sekrete që ai kishte bashkëpunim.

Për këtë, puna për nxjerrjen e “Shêjzat” i ofronte atij një mbulim të shkëlqyer. Ndërkohë nga një numër raportimesh që dërgonin agjentët shqiptarë nga Italia, mund të kuptohet se Revista “Shêjzat” e cila në fillesat e saja kishte shumë pak lexues, tashmë dilte me një tirazh prej 3500 kopjesh, një pjesë e mirë prej të cilave dërgoheshin në Jugosllavi, dhe përveç financimeve amerikane merrte edhe financime Italiane.

GJERMANI

Në vitin ‘61, Camaj vendoset në Mynih. Arsyeja e vërtetë e zhvendosjes së tij është e mjegullt. Megjithëse kishte vënë emër në qarqet albanologjike të Romës, ai lëviz drejt Milanos, ku lë Nina Bogdanovich Camaj dhe pak më vonë shkon në Mynih. Sigurisht një intelektual në kontekstin e kohës, kërkon të shikojë mundësitë më të mira për angazhimin e veprës së tij.

Roma, për kohën ishte një ambient me një mërgatë të konsoliduar. Arbëreshët në Jug të Italisë mbanin gjallë ende gjuhën shqipe. Revista “Shêjzat” me financim amerikan dilte rregullisht me disa nga penat më të mira të kohës. Camaj ishte i angazhuar në Universitetin e Romës, ku punonte së bashku me Koliqin. Ministria e Jashtme Italiane i paguante një rrogë çdo muaj për shërbime shumë të paqarta. Përse vendosi të drejtohej në Gjermani, ku nuk kishte një mërgatë të fortë shqiptare, as ambiente kulturore dhe as qarqe të rëndësishme të albanologjisë?

Në kontekstin e kohës, vitet ‘60 ishin vite kur shërbimet sekrete kryesore e kishin humbur interesin e tyre për Shqipërinë. Operacionet klandestine ishin zhvendosur në vende të tjera. Financimet ishin rrudhur shumë e Shqipëria nuk ishte më fushëbeteja e përplasjeve të shërbimeve sekrete. Ndërkohë emigracioni kosovar në Gjermani po bëhej një faktor në rritje.

Mos vallë lëvizja e Camajt për Gjermani kishte të bënte me interesimin e UDB-së për organizatat kosovare? Apo bashkëpunimi i Ernest Koliqit me ish-Shefin e SD gjermane Karl Hass i kishte hapur rrugë edhe Camajt për të qenë në kontakt me këtë Shërbim? Mbi këtë pyetje i rikthehemi përsëri informacionit që siguronte Zbulimi Politik Shqiptar për figurat e diasporës.

Pyetjet që lindin nga zhvendosja e Martin Camajt në Gjermani do të perpiqemi t’i analizojmë me disa dokumenta të deklasifikuara amerikane që vijnë nga një informator shqiptar i vendosur në Mynih.

Dokumenti më interesant, që sjell të dhëna të rëndësishme dhe dyshime mbi rolin e Camajt në Gjermani është një raport mbi figurën e Krist Malokit. Ky raport duket se është përgatitur nga një informator i cili operonte për llogari të zbulimit amerikan.

Krist Maloki ishte një ekonomist dhe studiues me nënshtetësi austriake ardhur nga Prizreni. Në rininë e tij njihte mjaft mirë E. Çabejn dhe L. Poradecin. I njohur në rrethet letrare të Kosovës dhe me kontakte të mira në Shqipëri, ai është vendosur nën vëzhgimin amerikan, me shumë gjasë si pasojë e raportimit të informatorit nga Mynihu.

Dokumenti i 29 dhjetorit 1966, përgatitur nga Shefi i Stacionit të CIA-s në Vjenë, dërgon një raport për dy departamente, Deskun Sovjetik dhe atë të Europës Juglindore. Ky raport përmbante një “Vlerësim zbulimor” për Prof. Krist Malokin. Të dhënat janë marrë në Mynih në nëntor 1966, dukshëm nga një person që e njihte mirë Malokin.

Po përse Krist Maloki është vënë në qënder të interesimit amerikan?

Nga ky pasazh kuptohet qartë se Maloki ishte vënë në vëmendje të zbulimit amerikan si një objekt operacional për të mbledhur informacion nëpërmjet Eqrem Çabejt për dy liderët komunistë shqiptarë. Po kush mundet ta ketë njohur Krist Malokin kaq mirë sa të dinte këto marrëdhënie midis këtyre dy personave?

Një pasazh na jep një profil të vagullt të burimit tonë. Informatori i Mynihut me gjasa nuk është gjerman dhe me sa duket duhet të jetë studiues/gjuhëtar i interesuar qartësisht për Kongresin Filologjik Ballkanik. Pra Informatori në Mynih ka botuar një libër në fushën e gjuhës shqipe më 1966, libër ky i blerë dhe arkivuar nga CIA. Me të drejtë lind pyetja: cili studiues ka botuar libër për linguistiken shqiptare në Gjermani me 1966? Nga një kërkim i thjeshtë del se “Albanische Wortbildung” është i vetmi libër që përmbush këtë kriter.

Interesante është përmendja e orientalistit të famshëm gjerman, Franz Babinger, në këtë raport. Një studiues i shkëlqyer me një varg veprash të botuara, Babinger kishte ardhur dy herë në Shqipëri. Po cili ishte ai shqiptar me banim në Mynih që e njihte Prof. Babingerin?

“Historiaku zâmadh i Universitetit të Münebenit, Prof. Franz Babinger, me 28 mars 1960 mbajti n’Universitet të Romës nji konferencë dituniplote mbi Konstantin Arianit Komnenin, pris shqiptar n’Itali”, kjo ishte hyrja e një artikulli në “Shêjzat” për leksionin e Babingerit, shkruar nga Martin Camaj.

Prof. Babinger ishte takuar në Romë që në 1960 me Martin Camajn, studiuesin dhe letrarin shqiptar që do të vendosej me banim në Mynih.
Por e dhëna më interesante për identifikimin e informatorit që raportonte nga Mynih për shërbimin sekret amerikan është letra e Camajt për mikun e tij seminarist në Romë, ku konfirmon se e njeh mirë Prof. Malokin, aq sa t’i kërkojë edhe një garanci për ta nxjerrë atë jashtë Jugosllavisë.

Megjithëse dikur Camaj i kërkonte ndihmë profesorit shqiptar, në dokumentin e CIA-s, me nota të holla cinike, informatori i amerikanëve duket se e ironizon profesorin e moshuar, i cili në atë kohë vuante nga një sëmundje e rëndë e syve.

Për ta përmbledhur analizën tonë mund të themi se hartuesi i këtij informacioni për një plan operacional në depërtimin e studiuesve shqiptarë për llogari të shërbimit amerikan në 1966 është i vendosur në Mynih. Nuk është ende shtetas gjerman. Ka studiuar në Universitetin e Beogradit në 1952, është i interesuar për linguistikën shqiptare, boton të vetmin libër linguistik për Shqipërinë në Gjermani në vitin 1966, njeh mirë Prof. Babingerin i cili udhëton në Shqipëri, ka raporte konfidenciale me Prof. Malokin dhe, megjithë sëmundjen e këtij të fundit, e propozon atë si një objekt me interes për të nxjerrë informacione nga Eqrem Çabej.

Në ndihmë të zgjidhjes së kësaj enigme na vjen një dokument i Zbulimit Politik Shqiptar, i cili nga një burim shumë i besuar me qendër në Angli, raportonte për Tiranën.

Kjo e dhënë e zbulimit shqiptar, si dhe dokumenti amerikan përputhen në detaje për të na dhënë konkluzionin e nevojshëm se Martin Camaj ishte burimi në Mynih që kishte lidhje operacionale me shërbimin sekret amerikan, duke propozuar edhe emra konkretë të studiuesve të njohur shqiptarë për këto operacione. Në veçanti Eqrem Çabej, për të cilin Sigurimi i Shtetit fillon një survejim edhe më të rreptë, me dyshimin se Çabej gjatë pjesëmarrjeve në konferenca ndërkombëtare, mund të vendoste kontakte me zbulimet e huaja.

Një dëshmi tjetër shumë interesante mbi marrëdhëniet Maloki-Camaj vjen nga një intervistë e zonjës austriake Maloki e veja e Krist Malokit, cila rrëfen se Camaj-Koliqi kanë pasur kontradikta me Prof. Malokin.

A ishin këto kontradikta mbi çështjen fonetikës së shqipes? Ekonomisë ku Maloki ishte ekspert i fushës? Gramatikës, drejtshkrimit apo diçka shumë më e thellë ka sjellë prishjen përfundimtare midis këtyre studiuesve?

Mos vallë Koliqi, rekrutues informatorësh për zbulimet e huaja, ka tentuar të fusë në lojën e shërbimeve sekrete të huaja edhe Prof. Malokin? Mos vallë refuzimi i Malokit është edhe shkaku i mosmarrëveshjeve të cilat ndoshta i sollën edhe humbjen e Katedrës së gjuhës shqipe në universitetin e Mynihut, për të cilën flet e shoqja e tij?

Megjithëse në analizën tonë u morëm në veçanti me figurën e Krist Malokit, nuk ka dyshim se burimi i informacionit nga Munihu ka qenë mjaft aktiv për një kohë të
gjatë, duke informuar edhe për emra të tjerë. Janë disa raportime ku puna e lavdërueshme e këtij burimi përmendet në raportimet e Zyrës së CIAs me qendër në Munih.

Në dokumentin e dates 12 maj 1966 në një raport të gjatë të CIA-s, ku stacioni i Munihut për Zyrën e Europës Juglindore, analizon mundësinë e penetrimit të shërbimit sekret shqiptar ndaj emigracionit, të bie në sy edhe nje pasazh i shkurtër. Megjithëse me emrin e fshirë, mund të themi se Stacioni i Munihut i referohet burimit tonë. Dokumenti në fjalë është një përmbledhje e personalitetit te Malokit, por edhe të disa shqiptarëve të tjerë.

CIA duket se interesohet për të gjitha personalitetet e mundshme dhe burimi yne i Munihut ka përgatitur një raport për disa prej tyre, ku përveç Krist Malokit, i cili për hir të së vërtetës ka qenë në listat e CIA-s që në fillimet e viteve 50 si njeri që vëzhgohej, burimi ynë informon edhe për një tjetër shqiptar, arkitektin Hajdar Kërçiku nga një familje e njohur tiranase, i cili kishte studiuar në Vjene dhe ishte vendosur ne Graz pas një refuzimi të autoriteteve amerikane për emigracion në SH.B.A.

Kërçiku, i cili kishte familjen në Tiranë, kishte marrëdhënie shumë të mira me Ambasadën Shqiptare në Vjenë, dhe për këtë arsye ishte në listën e njerëzve të survejuar nga ana e amerikanëve.

Megjithëse ky operacion nuk u finalizua, me interes është fakti se Zbulimi Sekret Shqiptar ishte i bindur se Camaj ishte informator i UDB-së.
Një tjetër e dhënë me mjaft interes është dëshmia e një personazhi të njohur Kosovar, si Jusuf Gervalla.

A mos vallë Gervalla, i cili u vra në antentat nga Shërbimet Sekrete Jugosllave, dinte më shumë se ato që shkruan? Camaj në letrën e tij më 1957, ankohej që qarqet kosovare nuk e donin. Përse vallë? Mos ndoshta martesa me një shtetase serbe kishte prekur sentimentet e kosovarëve? Apo prania e Camajt ne Radio Beogradi dhe anëtarësimi në Komitetin e Prizrenit, një organizatë spiunazhi e UDB-së, e kishin bërë figurën e tij mjaft të dyshimtë? Për të gjitha këto pyetje ndoshta me hapjen e arkivave në Beograd do të mësojmë më shumë.

Për aktivitetin e Martin Camaj në fundin e viteve 80-të ka disa dëshmi mjaft interesante, të cilat në këtë analizë na bëjnë të ngremë disa hipoteza.

Fundi i këtyre viteve kishte pasur një zbutje të detyruar të autoriteteve komuniste shqiptare, të cilat shikonin me shqetësim ngjarjet në Europën Lindore. Disa studiues shqiptarë ishin lejuar për të studiuar në Universitetin e Mynihut, ku sigurisht emri i Martin Camajt ishte i njohur për ta. Nga dëshmia e disa prej këtyre studiuesve mësohet se gjatë takimeve që Camaj bënte me ta “Bisedat e gjata dilnin jashtë kornizës së linguistikës apo interesimin e përgjithshëm ndaj Shqipërisë”.

Pyetjet për personalitetet e politikës dhe kulturës shqiptare të kohës si dhe mbështetjen e tyre politike për regjimin që po rrëzohej kanë vënë në dyshime bashkëbiseduesit e tij, të cilët edhe pas gati 30 vjetësh i kujtojnë ato si “biseda shumë të çuditshme për një profesor të gjuhësisë”. Këto biseda të asaj kohe të vendosura në kontekstin e kësaj analize na bëjnë të besojmë se Martin Camaj edhe në fundin e viteve 80 fillimin e viteve 90 vazhdonte aktivitetin e tij në dobi të zbulimeve të huaja që kishin interes për Shqipërinë.

EPILOG

Martin Camaj vdiq në 12 Maj 1992. Pas rrëzimit të komunizmit në Shqipëri Martin Camaj nuk mundi të vizitonte përsëri vendlindjen. Dosja për vëzhgimin e tij vazhdoi deri në vitin 1992, ku mund të thuhet se materiali i pakët është tejet joprofesional duke nënkuptuar se Kundërzbulimi Sekret Shqiptar kishte humbur shumë nga shkëlqimi i dikurshëm.

Veprat e Martin Camajt, dikur të ndaluara, tashmë janë botuar gjerësisht në Shqipëri; megjithëse sipas specialistëve të fushës, shkrimet e tij kanë vlerë letrare, por nuk janë letërsi antikomuniste.

Kapiten Fadil Kapizysi, oficeri i Sigurimit të Shtetit që rekrutoi Martin Camajn, kaloi në detyra të ndryshme dhe më vonë u ngrit në detyrë deri në rangun e Zv. Kryetarit të Hetuesisë së Përgjithshme. I përfshirë në disa procese të rëndësishme të periudhës komuniste, më i rëndësishmi prej të cilëve ishte ai kundër klerik katolik në Shkodër.

Ernest Koliqi vdiq në Janar 1975 në Romë. I konsideruar si një personalitet i rëndësishëm i letrave shqipe u varros nga mërgata shqiptare e Romës. Figura e tij letrare është trajtuar veçanërisht nga intelektualët kosovarë dhe më pak në Shqipëri. Për ironi të historisë ndër medaljet që janë akorduar për të, është edhe Medalja e Artë e Lidhjes së Prizrenit.

Krist Maloki vdiq në nëntor 1972 nga një sëmundje e pashërueshme. Vitet e fundit i kaloi në verbëri të plotë. Nuk mundi të vinte në Shqipëri siç kishte dëshiruar në fundin e karrierës së tij. Vepra e tij njihet shumë pak në Shqipëri dhe më shumë në Kosovë.

Dom Lazer Sheldija: Miku i Martin Camajt që nga koha e studimeve në Beograd. Vendoset në Romë në një seminar jezuit të propagandës FIDE. Konsiderohej njeri i afërm nga Camaj dhe ishte personi të cilit i’u drejtua për ndihmë me letrën e tij nga Beogradi. Nga Roma, Lazer Sheldija emigroi dhe jetoi për mbi 10 vjet në Argjentinë dhe Brazil, dhe më pas u vendos në Kaliforni dhe New York.

Sipas gazetës New York Times (28 shtator ‘88), Prifti Sheldija ishte gjetur në banesë i torturuar dhe më pas ishte ekzekutuar me një plumb në kokë. Policia amerikane arrestoi për këtë vrasje dy shqiptarë, që i lëshoi për mungesë provash. Vdekja e tij ka mbetur mister.

I çuditshëm është një pohim i Martin Camajt për vrasjen e mikut të vet që nga kohët e emigracionit në Beograd “Jam i bindun se edhe në vrasjen e Dom Lazrit ka gisht SIGURIMI! Po qes nji shembull fort sistematik” (Martin Camaj letër për Gjon Sinishta München, 27 mars 1991 botuar nga B.Demiraj)

Në letrën në fjalë nuk ka asnjë shpjegim se përse Martin Camaj mendonte se Dom Lazri u vra nga Sigurimi i Shtetit. Të duket shumë e çuditshme që një prift katolik i larguar shumë herët, me aktivitet fetar në Amerikën Latine dhe me një aktivitet periferik në emigracionin e New Yorkut, të vritej nga Shërbimi Sekret Shqiptar. Aq më pak në fundin e vitit 1988 ku Shërbimi inteligjent shqiptar nuk kishte as motiv dhe as mundësi për të bërë një atentat të tillë ndaj dikujt që nuk kishte aktivitet të dukshëm kundër regjimit. Mos vallë Martin Camaj dinte dicka më shumë për arsyet e vërteta të vrasjes së Pater Lazer Sheldisë?

Karl Hass, vdiq në Prill 2004 në një shtëpi të moshuarish në Romë. U dënua me burgim në 1998 nga një Gjykatë Ushtarake e Romës për rolin e tij në vrasjen e 355 robërve italianë në Shpellën Ardeatine. Dëshmitar i drejtësisë italiane në gjyqin e nazistit Erik Priebke në 1992, ndryshoi dëshminë duke refuzuar të dëshmonte kundër mikut te tij nazist.

Pader Daniel (Mark) Gjecaj vdiq në Gusht të 2002 në Romë. Mik i afërt me Ernest Koliqin ku bashkëpunoi për revistën “Shêjzat”. Kontribuoi në botimin e një sërë veprash të klerit katolik shqiptar. Redaktor përgjegjës ne Radio Vatikan për emisionet shqip. La pas disa dorëshkrime në shqip. Përfshirja e tij në Komitetin e Prizrenit nuk është shpjeguar asnjë herë nga biografët e tij.