VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

BABA TOMORI – Poezi nga ANDON ZAKO ÇAJUPI

By | April 24, 2016

Komentet

DORË, MENDJE DHE SHPIRT – Cikël me poezi për fëmijë nga SHKËLZEN ZALLI

DORË, MENDJE DHE SHPIRT
I hapi themelet,
Ku mbaron një arë…
Te dora e Xhaxhit,
Mbiu guri i parë…
Kush djersës, me djersë,
I shton dhe një dorë,
I shtohet respekti,
Quhet “PUNËTOR”

Fletëzës prej ari,
I jep punë e mendje,
Sjell te unaza,
Zëmërzat me gdhendje,
I mbushi me ojna,
Frerët për atllarë…,
Thanë,-Vuri mendjen,
Ndaj quhet “Zejtar”

Të gjithë hedhin ngjyra,
Por ky, u jep shpirt,
Me penel e mbjell,
Pishëzën e blertë,
S’e këput nga mali
Por e rrit dyfish
E ushqen me shpirt,
Ndaj quhet “ARTIST”

PAK SHI ME MJEGULL

Shkoj në fshat, sa ikën vera,
Kur liqenin rrethon era.

(Si e mban lugina vallë,
Me kaq, trofta,hije, valë…)

Pak shi edhe pak mjegull,
Peshk i bardhë pjekur në tjegull.

Me komshinë pi dhe nëna,
Verë mjalti me gështenja.

Këtu demi, kurriznxirë,
I drejton lopët me brirë,

Te një derë me lugje stani,
Ku pi viçi e… bidoni.

Thana, më plaka në lagje,
Vulat rozë më lë në faqe.

Të del dhelpra nga një ferrë,
E s’ia bën hiç syri “tërr”

Rrëmben pulën mendjelehtë,
Sikur ble në një market.

NXJERR PENA E POETIT NË LETËR
Një flutur që i bën fresk elefantit,
Një hënë që bëhet akrep
i orës së xhamit.
Dhjetë re që luajnë me trompa
një muzikë,

Një Patë që lyen me të bardha një rikë.
Ca flokë ku ulet veshi i lepurit,
si piramidë.
Një diell që pushon
mbi lulediellin, në mesditë.

Lepuri me kitarë,
kërmilli që bën garë në pishinë.
Majmuni që ngre lart
një re e një vetëtimë.
Një kokë tullace,
ku në vend të flokëve
mbjell lule,
Ca njerëz prej balte
e një qiell si daulle.

Valë që bëhet vajzë,
e hipur në varkën e patokut.
Përralla me këmbë lejleku,
tigër, sa thonjtë e maçokut.
Bletë që godet sythet,
e sythet bëhen lule.
Arka plot me yje,
derra të mbushur si baulle.

Një mi që gjuan mace,
lepur që dirigjon me veshë.
Gisht që prek një faqe,
e faqja që bëhet pjeshkë.
Ketër mbi një rrotë,
çakall me dhëmbë të rënë.
Kec vesh-me-push,
Lopë që trokasin me këmbë,
Ç’mund të mbjellë tjetër poeti,
mbi letrën e thjeshtë…

Po, shto këtu një lëng “prej vërteti”
Të frutave në vjeshtë…

Grimca kujtimesh për Shkëlzen Zallin – In memoriam nga Xhevat Beqaraj*

Ai u shqua si poet për fëmijë për stilin lirik, temat interesante, mendimin filozofik, edukues dhe atdhetar, leksikun e veçantë dhe figuracionin plot fantazi dhe shpesh me ironi, ndaj veseve të shoqërisë tonë.

 

Mëngjes i 17 majit 2020.
Isha në koridor. Po bëhesha gati për të dalë. Nga dhoma e pritjes më vjen zëri i sime shoqeje, tepër i shqetësuar:
– Bobo, paska shembur Teatrin Kombëtar! Natën. Në fshehtësi.
Pas pak, përsëri Mira, me zë më të lartë:
– Ua, Xhevat! Paska vdekur Shkëlzeni!
U befasuam. U tronditëm e u pikëlluam thellë.
Me Shkëlzenin jam njohur gjatë viteve të punës sime te revista “Fatosi”, në vitet 1982-1990. Jam njohur nëpërmjet shkrimtarit Sokol Jakova, me të cilin punonim bashkë.
Shkëlzeni, sa herë vinte nga Tropoja në Tiranë, do të trokiste me një lloj droje në redaksinë tonë. Sillte me vete edhe ndonjë cikël vjershash, të cilat priteshin mirë e pëlqeheshin edhe nga redaksia, edhe nga lexuesit e revistës.
Të tre zbrisnim poshtë te Goni, në klubin e gazetarëve, apo shkonim diku tjetër. Pinim ndonjë kafe. Shkëlzeni e Sokoli kishin qejf të hidhnin edhe ndonjë gotë.
Nuk ua prishja. Ata, ishin edhe më të dhënë pas saj. Unë më i kursyer.
Si më i rritur, u jepja edhe ndonjë këshillë:
– Edhe rakia, si çdo gjë, duhet me masë. Me tepri të dëmton. Jeni krijues të dy. Ti, – i drejtohesha Shkëlzenit, – edhe pse dukesh shëndet pakët, do të rrosh shumë. Mendoj se arsyet janë dy: mban emrin e një mali të njohur, Shkëlzenit. E dyta: je poet. Poezia të shton jetën. Të rinon.
Ai, si ndonjë cucë e turpshme, ulte sytë dhe, atë ulje sysh, e shoqëronte me një buzëqeshje fëmijërore.
***
Më vonë, Shkëlzeni erdhi në Tiranë.Punoi në Radio Tirana.
U njohëm më mirë e u afruam edhe më shumë me njëri-tjetrin. Shkëmbenim edhe mendime për kohën dhe letërsinë. Ai mendimet i shprehte hapur. Nuk dinte të shirej. As të përgojonte. As të fliste për vete. Ishte njeri i thjeshtë. I dhënë pas punës. I dhënë pas letërsisë.
Nga librat që botonte, disa prej tyre, më tepër i kam jo prej Shkëlzenit, po prej Vjollcës, tek e cila kam njohur një grua me një përkujdesje të veçantë ndaj krijimtarisë së të shoqit.
Shkëlzeni u shua. U shua në vlugun e moshës. Në vlugun e krijimtarisë. Ishte vetëm 61 vjeç.
Iku duke na lënë poezinë.
Është e çiltër, e sinqertë ajo poezi. Vjen e flet natyrshëm me ne, me lexuesin, se burimi nga ajo rrjedh është shpirti i poetit.
Dhe do të mbetet e freskët, e bukur ajo.
E freskët, e bukur, si Valbona e Tropojës, vendlindjes së Shkëlzenit.
***
Gjatë karrierës së tij, Zalli u bë shumë i njohur për emisionet e fëmijëve si “Mikrofoni i qershizave”, “Kolovajsa e pasdites”, “Në vallen e rritjes sonë”. Disa nga titujt më të njohur të shkruar prej Zallit janë: “Gjergji takon Skënderbeun”, “Ditari i maces”, “Pësimet e Benit”, “Treni me gaztorë” etj.
Shkëlzen Zalli ishte fitues i shumë çmimeve kombëtare të Letërsisë për Fëmijë. Shkelzen Zalli e filloi karrierën letrare në vitet 1980 me poezi për të rritur dhe si autor i teksteve të shumë këngëve të bukura të kompozuara nga Kolë Susaj dhe sidomos Skëndër Dozhlani.
Pas viteve 1990 ai do të lëvronte me sukses të madh poezinë për fëmijë duke u shndërruar në një nga poetët më të mirë për fëmijë.
Ai u shqua si poet për fëmijë për stilin lirik, temat interesante, mendimin filozofik, edukues dhe atdhetar, leksikun e veçantë dhe figuracionin plot fantazi dhe shpesh me ironi, ndaj veseve të shoqërisë tonë.
Shkelzen Zalli u bë pjesë e jetës së fëmijëve shqiptarë për shumë breza, duke i mësuar përmendesh poezitë e tij të bukura dhe plot elementë stilistikë që ishin pjesë e individualitetit të tij jetësor dhe letrar.
*Shkrimtar. Ish-kryeredaktor i revistës “Fatosi”

PRANVERA E VETMISË SË MADHE Nga Inis Jorgo

Venave më rrjedh shqetësimi
të djeshmen dua ta kthej
qyteti i ndryshuar, i muzgët
Pas fatit , njerèzit “burgosur” gjithandej…!

Mos rrugën e kam humbur?
spiraleve të sè çuditèshmes endem
rrathëve tè saj ngjitem e zbres përhumbur
liria edhe ajo, ndihet e trembur !

Përreth asgjè, u fsheh shkëqimi !
pas tij dhe varfëria fshehur diku
sa hutuar ndihet jeta
“burgosur” pas fatit, njerëzit kuturu!

Qepenat gërrnjarë s’i zgjojnë mè mëngjeset
të voglat gëzime, aq letargjike
spiraleve të dyshimit vazhdoj e endem
gllënqka jete që me fund pihen !

e thyer mbèrriti, erdh’ e pafaj
pranvera e vetmisë së madhe
si lulja qè nèn dèborè çel e vetmuar
Zhurmèn e saj do e pres tè kthehet rrèmbyer!

Inis A. Jorgo

ATDHEU Nga Zhuliana Jorganxhi

ATDHEU

Të duash Atdheun,
do të thotë shumë:
të punosh për të,
të flijosh për të,
pa zhurmë!
1979

 

S’ ISHTE HERO, ISH VETËM NJERI! Nga Zhuliana Jorganxhi

S’ishte hero, ishte vetëm NJERI
dhe shok nuk kishte një të dytë.
Foli kur heshtëm unë dhe ti,
sa çeli gojën, i mbyllën sytë…

Dhe thanë: “Vdiq i harruar
në burg të errët, në qeli…”
A kish të vdekur, të pambuluar,
se të pagojët si unë dhe ti?!

S’ishte hero, ishte vetëm NJERI!

Shkurt 1990

KËDO E BART ERA E RRUGËS… – Skica poetike nga Mustafa SPAHIU

 

 

LARGËSITË E ËNDËRRUARA

 

Gjithnjë i kam dashur largësitë me pamjen e tyre lirike që të shlodhin sytë. Janë tablo që të vinë përtej lumenjve, përrenjve, lugajave dhe maleve të Anamoravës kaltëroshe. Dhe kridhem në mendime: Çfarë deti është ky, shkuma e kujt ka qenë e ankoruar në gjenetikën time?

Verë dhe diell. Atje është fati më i virgjërt në të cilin kam nxituar dhe në të cilin kam shpresuar, mirëpo, kur çatis në afërsi të fushalogjeve të Anamoravës, ajo më ka dhënë kënaqësinë e vendeve të fshehura, në të cilat gjatë kam ndenjur dhe kam medituar për kotësinë e padobishme. Sepse, sa më shpesh kam ardhur, ende më shumë jam përmalluar, ndonëse fati ka qenë gjithnjë e më larg, tej largësive, i paaritshëm në cak!

Kush e di se si do isha vërsulur në atë mashtrim të përhitur. Thonë se peshku, kur zihet në karremin e mashtrimit, ka frikë, madje, edhe prej jetës së fluturës. Vetëm unë kam qenë i mashtruar, gjatë dhe dhembshëm, krejt, derisa s’e kam njohur si ka qenë fati i largësisë në zemrën time, i cili në djalërinë time më ishte kaq i largët… se  rrahjet e tij më ishin të huaja.

Moteve, pse kaq shumë po më zjarrmon djalëria?

 

 

 

SHPIRTI

– Tim ungji, Abdullah Sylës (1870-1912)-

 

Njeriu, më të shpeshtën e rasteve, thonë se i sëmbon loçka e shpirti e, që para saj, s’pyetet fare.

Çka është me të vërtetë shpirti? Prej çka është ndërtuar dhe çfarë është materja e tij dëshmuese? Epo, çfarëdo qoftë, në atë pjesëzën e tij psikologjike vendoset mjegulla, pikërisht sikur në vjeshtë vendoset gjithë mbushullimi i gjelbërimit në lugjet e luginat e stërthella të bjeshkëve. Të gjitha ato gazele të suvalëve dhe shkumëbardhat e freskisë së përroit, tulaten aq mirakëndshëm, deri në magjepsjen e shpirtit… I tillë është shpirti i munduar dhe i lumtur i njeriut, i kësaj qenieje të përsosur.

Në të nuk ka bukuri, as shëmti, po vetëm mjegullnajë. Shkretëtirë dhe dëshpërim! E  mjafton vetëm një çikëz, sall një fjalë e ngrohtë që erërat e jetës të fryjnë dhe ta bartin atë tis mjegulle dhe do të shihni si do të shkëlqejë në një shndritje arkadike me kënaqësinë e fatit të dritës… Prandaj, kur rastësisht ndeshemi në njeriun e halinosur, bëhemi të gatshëm ta gjejmë fjalën e vërtetë se si shpirti tij të parajsohet…

Dhe në shpirtin tim ka dhe do të ketë një fashë mjegulle, një lifqer fati.

Trimi, thonë, fishekun e fundit e ruan për vete…

 

 

 

 

 

KUR TË NISESH NËPËR BOTË…

 

 

E madhe është bota dhe e pakuptueshme. Kur të nisesh nëpër botë, mos e hidh shikimin vrikthi në largësi! Mbaji sytë përdhè, ku i ke dhe gishtat. Vetëm në çastet e pushimit, në vështrimin e parë, ngulite thellë shikimin, por, deri sa të rrugëtosh, kthehu ta shikosh edhe gjurmën tënde. Ndoshta s’je i vetmi që në të njejtën rrugë ke kaluar edhe atëherë kur nuk sheh askënd, asgjë prej gjëje që s’do të të përgjëronte fare, që do të të paralajmëronte për të atë, të kudogjendurin, se aty është i pranishëm dhe ai tjetri, ndaj, dysho bindshëm! Ndoshta nuk e ke njohur gjurmën, e cila, pikërisht ty ta kanë gjahtuar për të të futur në dhokan.

Të shkosh nëpër botë, do të thotë të pështjellohesh në hapësirën e zbrazët, duke mos e gjetur vetveten… ah, është humbje pa fjalë. Prandaj, kujdes në çdo shikim! Dhe shiko edhe përmbrapa! Mbase, mund të jetë, kushedi, në gjurmën tënde dhe ti e njeh  dhe e gjen vetveten e pastaj kthehesh prej nga je nisur. Frikësimin tënd askujt mos ia rrëfe as me pëshpërimë… kush të dojë le ta lëçisë nëpër ninëzat e syve të tu!

Kujdes kur të nisesh nëpër botë! Fute dritën në zemër, hape katinarin e heshtjeve dhe unazën le ta ruajë gjarpëri i shtëpisë, peng – libreto për gjenealogjinë e ujit! Deti këndon në zemrën tënde…

 

 

S’E KALOVA RRUGËN TËNDE!

 

 

Nuk je i detyruar aspak të bisedosh, nëse besimin e bart thellë në shpirt. Vetëm atij jepi leje, se ai do të të shpjerë në sarajin e besimit. Atje do ta përjetosh këngën, të cilën asnjëherë s’do ta mbash ndër mend, po as do ta harrosh kurrë. Përngahera do të përkujtohesh se ke qenë, je e do të jesh e Ti bëhu i “pendueshëm” dhe mos u lavdëro se ke qenë ai që ke qenë: i paepur, i pathyeshëm, granit dhe i palakueshëm. Vetëm nëse dikush të shquan, në mënyrë lakonike përgjigju: Po! Jam i tëri dhe i bëri, poet me taban!

Аi që ka intelektin e të kuptuarit, do ta marrë vesh seriozisht, ndërsa ai që nuk ka haber, s’do ta kuptojë as me shpjegime të stërgjata. Sepse, në se i beson vetëm besimit tënd në vetvete, atëherë edhe të tjerët do të të besojnë. Vetëm mosbesimtarët ndahen zëshëm në sinore arash në përkatësinë e tyre, përderisa shpirtin e nuk dijë se ku e kanë?!

Në rrugën e jetës mua mos më beso fare, sepse unë asnjëherë s’e kalova rrugën tënde të ferrit nëpër kampet e tmerrit të Spaçit e Qafë-Barit, siç e pasqyron nëpër faqet e librave të burgologjisë…

Amen!

 

LUTJE PËR TY, O LUM POETI!

– Latif Berishës (1931-1999)-

 

Kur të ecësh rrugëve tokësore, mos harro qiellin dhe lakadredhimet e pëllumbave të bardhë nën retë muroshe. Atëherë vështro ndonjë shembje të papritur në vetë njeriun, mbuluar nga drita e yjve. Yjet nuk janë vetëm për poetët. Yjet janë gjerdan me margaritarë të çmuar në qafën e kaltërt të vashëzave qiellore. Velloja e tyre e vetme është drita e zbehtë e hënës. Prandaj, o njeri i mirë, gjithmonë bëhu i kujdesshëm në mes të tokës dhe qiellit! Pikërisht aty është jeta jote e, kur të të vijë, larg qoftë, koha e kobshme, toka e qielli edhe ashtu e kështu e kërkojnë hisen e tyre. Toka, natyrisht truin, qielli shpirtin. E po, ku jemi?…        Si ta them me drejtpërsdrejti, o lum poeti, o lum rrëmeti? Me çka nipërve e stërnipërve tanë do t’ua dëshmojmë ekzistencën tonë? Ose do të ngelim në atë mençurinë e pazgjidhshme: Vallë, kush është më e vjetër, veza apo pula?

Ja, kështu, o njeri i mirë! Tani më thuaj ti mua, ku dhe si duhet të vemi nëpër jetë? Mundet me lëvizjen e duarve, sepse tepër jam i sigurt tek Ty se ku do të arrijmë. Kush është i mençur, e kupton vetë…

E, për Ty, thonë filozofët, nuk ka Tokë të Premtuar! Të gjeta, i plotpërhirshmi poet, në Tri gota:

“N’livadh të jetës tri gota i gjeta,

Dy janë të mbushuna, asht bosh e treta…

Të parën e mora, në buzë e afrova,

Ish’ idhtë si pelini, mejherë e largova…

Të dytën e mora, me gjuhë pak e preka,

Prej s’ambli më dogj, mejherë e hjeka…

I zbraza të dyja në të tretën gotë,

U ba idhtë e ambël, si asht vet’ kjo botë…”

… Ave, i pavdekshmi Poet! Ave!

 

 

PËRPIQU…

– Mikut tim, Lulzim Logu, Tropojë-

 

Përpiqu ta kuptosh atë çka e ke më pranë! Ndoshta jetën ta stërmbush me gëzim, ë?… Atë çka e ke më të largët, kushedi, jeta ta merr e të mbjell në të thellin trishtim…  Prandaj, kujdes në çdo tentim! Ndonjëherë, më e afërta është më e largët e, ke parë ti, ndonjëherë, e përtejshmja – më përpara: hipermetropi.

Përpiqu! Përsiat!

Mos lejo, me çdo kusht, që të ngashërejnë dhe të të futin në grindje por, për të gjithë merr vendimin dhe gjykimin e mprehtë e përfundimtar e, nëse e meriton patjetër, mos hiq aspak dorë!

Ta kesh në dijeni, vëth në vesh, se këshilla ime s’është përfundimtare.

Kërko nga stërgjyshe Urtia: “Pvet Kolë e Metë, bôn si të dijsh vet!”

Çohu këngëtar! Kështu e lëshonte kushtrimin poeti i pafat mbarëkombëtarë, L.B., në vjershën emblematike “Kangëtarit”, në strofën e pestë:

“Këndo kangëtar, këndo, se kanga e jote

asht nxitje e madhe për ngritjen e botës së re,

këndo, se e presin zemra dëshirëplote

jehonën e saj, ma të amblën mbi dhe…”

 

 

DITA E RE – FATI I RI

– Sime bijë, Jehonës-

 

Çdo ditë e re është fitore, po aq edhe njëfarë zhgënjimi! Nëse e përmbarojmë punën e filluar, mund të jemi të kënaqur me fitoren, por ne lodhja na paralajmëron se jemi të rraskapitur dhe të munduar e ia futim gjumit, në të cilin endemi ëndërrave të bardha e të mëndafshta.

Ditën që e mbarojmë me buzëqeshje kaltëroshe, le të jetë fitorja jonë më e madhe, me melodi e simfoni jehonash. Të jehonshme…

Kur të zgjohemi të sëndisur, lemë vend dhe për pak ide e shikojmë diellin, bimët, i dëgjojmë zogjtë, kandrat dhe pyetemi për ditën e tyre të re, pas natës së pagjumtë. Në trupin e brishtë të fluturës është ndalur frika e njerëzimit. Ai asnjëherë s’është i sigurtë. Në të gjithmonë përgjojnë sytë e uritur. Prandaj frika e tij është e madhe.

Rrymimin e ajrit, si vetë freskinë e mëngjesit, shikimin që mundemi t’ia drejtojmë dikujt, mendimin pozitiv që, gjithashtu, mundemi t’ia dërgojmë larg dhe një të panjohuri, le t’i përcjellim këndshëm e me mirësjellje njerëzore, stërpikur me polenin e luleve. Ai pluhur i imtë i jep krahë si të mundet dendësisë, për t’i shërbyer verës. E dëgjojmë atë mendim të brishtë, se dikush do t’ju dëgjojë patjetër dhe do të fluturojmë në lulen e ndonjë zemre.

Dhe ne jemi pluhur në gishtat e dikujt…

Nuk është sukses që ditën e re ta fillosh me buzëqeshje, përkundrazi, të presësh paqësimin e saj.

Dhe poeti stisi një metaforë: “Kur buzëqeshin bukuritë – hapen sezamet!”

 

 

 

 

 

FRIKA KA LINDUR PARA TRIMËRISË

 

Asnjëherë s’do ta dija se a kam mundur? Frika ka qenë kaq e fuqishme, saqë, madje, as që e kam provuar. Tevonës vetë e kam analizuar ngjarjen: Ç’do të bëhej… po sikur të bëhej… ah, sikur të mos ishte frika! Frika përcakton e, ai që s’ka frikë, që në nisje e ka vetëpercaktuar Humbjen e Madhe…! Atëherë, si duhet përcaktuar përballë rolit dhe veprimtarisë tënde? Ose duhen lëshuar që të gjitha në të njëjtën radhë të kalojnë, si zogjtë e rrëzuar përtej pllakave të çelikëta të qiellit. Sepse zogjtë e dinë rrugën dhe pikëarritjet, por shumica e tyre ngordhin në hava. Disa, sikurse pikat e mëdha të shiut, pikojnë në ujërat e gjëra dhe qetësisht fundosen. Disa syresh kanë fatin e vuajtjes më të shkurtër dhe, sa çel e mbyll sytë, në çast i kapërdijnë peshqit e uritur…

Kështu është jeta e zogjve!

Lum për ata, krahët e të cilëve palohen në lutje nga lart e pikojnë kryengulthi të vdekur në tokën nënë e i bart era me amësimet e jugut.

Secilin e bart era e rrugës së vet. Krejtësisht, përderisa forca, dobësisht ka menduar për Zotin por, kur, i papërkulur i palon krahët mbi tunxhin e ujërave të thella, Zoti është fjala e parë në buzët e mavijosura…! Ja, kështu është njeriu. Si zogu! Rruga, gjatë së cilës shkon, është e pafund. Vetëm njeriu në atë rrugë është i qëndrueshëm prej frikës nga ujërat e mëdha dhe nga mospasja e krahëve për fluturim.

Mendja, njeriut i bëhet barrë e tmershme, sepse gjithnjë është në sprovë në mes të asaj që e ka bërë vetë atë dhe asaj tjetrës që ka mundur të bëjë e s’e ka bërë! Një frikë e këtillë gjithnjë e gjen vendin e vet tek njeriu… Por ndonjëherë frika bën çudira. Kalon në dëshpërim dhe e nxit njeriun të bëjë vepra të papërfytyrueshme. Kreshnikërisht! Merr mbi shpatulla një punë që meriton admirim. Dhe, përderisa të gjithë mburren me guximin e tij, ai, vetmitar dridhet, si thupra në ujë, nga vetëfrikësimi.

Këtë e kuptojnë vetëm ata, të cilët, në rrugën e vet kanë përjetuar lodhjen e krahëve mbi çivitin e deteve dhe, kur kanë vdekur edhe shpresat me përendimin e diellit, atëherë është shpalosur dhe gjerësia e butë e tokës së panjohur.

Kush e njeh këtë frikë, është vëllai im.

Vetëm prej tokës mund të fillohet.

Frika ka lindur para trimërisë.

Frika si numëron hapat…

 

Në Vendlindje

E premte, 15/24 nëntor 2013

Afrika e bardhë – Poezi nga Antonieta Luli

 

 

Afrika e bardhë,

Mallngjyese si perëndimi i diellit

E freskët si vesa e mëngjesit

Ftyrëqeshun si foshnja e pafajshme

Afrika plot ngjyra.

 

Ti m’ ndalon frymëmarrjen,

m’ ban me qa, me qesh, me vrapue,

me ulërit pafund, sa me shembë qiellin.

Para teje ndjehem asgja.

 

Sa i vogël m’ duket mbreti para teje,

sa e pavlerë m’ duket madhështia e botës,

sa e zbehtë, e pakët drita e diellit

para shkëlqimit të syve të fmijëve  tu.

Shikimi i tyne ngulitës në zemër e në mendje

Të shkund, të ban të përmendesh.

Bebja e synit tand Afrikë asht ba njish me synin tem.

E tash unë shoh me sytë e tu, jo të mitë.

 

Tue t’kujtue me dhembje e dashuni,

Dhe me lotët që m’ bien mbi faqe,

due t’laj ftyrën tande të bukur.

Sa mall për ty !

 

              Tiranë, më 5 qershor 2020      

Më 29 qershor 1861 u nga jeta Elizabeth Browning, poete e shquar angleze

VOAL – Elizabeth Barrett Browning (Durham, 6 mars 1806 – Firence, 29 qershor 1861) ishte një poeteshë angleze, gruaja e poetit Robert Browning.


Biografia

Elisabeth Barrett ka lindur në 1806 në Durham. Jetoi një fëmijëri të privilegjuar me njëmbëdhjetë vëllezërit e saj. Babai kishte bërë pasuri falë plantacioneve të sheqerit në Xhamajka dhe kishte blerë një pronë të madhe në Malvern Hills, ku Elizabeta e kalonte kohën duke hipur dhe duke ngritur luajtje me familjen e saj.

Elizabeth, ende jo e rritur, kishte lexuar tashmë Miltonin, Shekspirin dhe Danten. Në moshën dymbëdhjetë vjeçare, ajo shkroi një poemë epike. Pasioni i saj për klasikët dhe metafizikët ishte e balancuar nga një frymë e fortë fetare.

Midis 1832 dhe 1837, si rezultat i problemeve financiare, familja Barret u zhvendos tri herë dhe pastaj u vendos në Londër. Më 1838 u botua përmbledhja The Seraphim dhe Other Poems. Gjatë së njëjtës periudhë, Elizabeth Barrett kishte probleme serioze shëndetësore që e bënte të pavlefshme në gjymtyrët e poshtme çka e detyroi të qëndronte në shtëpi dhe të komunikonte vetëm dy ose tre persona përveç anëtarëve të familjes.

Më 1844, krijimtaria poetike e bëri atë një nga shkrimtaret më të njohura të momentit. Leximi i përmbledhjeve të saj e nxiti poetin Robert Browning të shkruajë për të shprehur vlerësimin e tij. Në vitin 1845 ata u takuan dhe, duke qenë babai i Elizabetës rreptësisht kundër martesës së tyre, ata fshehurazi u martuan dhe ikën së bashku në Firence ku patën një djalë Pen. Në Firence ata banonin në Piazza San Felice, në një apartament në Palazzo Guidi i cili sot është bërë muzeu i Casa Guidi, i dedikuar për kujtimin e tyre.

Elizabeth Barrett Browning më vonë botoi Sonnets from the Portuguese (1850), Casa Guidi Windows (1851), Aurora Leigh (1856) e Poems before Congress ( 1860).

Ajo ishte një përkrahës e madhe e Lëvizjes Kombëtare Italiane, të cilin e përshkroi me saktësi, sidomos ngjarjet e 1848-1849 në Casa Guidi Windows. Ajo e vlerësoi shumë Camillo Benson kontin Cavour dhe u trishtua nga vdekja e tij.

E rënduar nga pikëpamja shëndetësore, vdiq në Firence më 1861 (në moshën 54 vjeçe). Ajo është varrosur në Varrezat Britanike në Firence./ Elida Buçpapaj (Wikipedia)

NJË KËNGË PËR FUNDIN E BOTËS – Poezi nga CZESLAW MILOSZ – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Në ditën kur bota mbaron
Një bletë i vjen rrotull një tërfili,
Një peshkatar hedh një rrjetë të ndritshme.
Delfinë të lumtur hidhen në det,
Me ajrin e shiut harabelët e rinj po luajnë
Dhe gjarpëri ka lëkurë të artë si gjithmonë.

Në ditën kur bota mbaron
Gratë ecin nëpër fushat nën çadrat e tyre,
Një pijanec e merr gjumi buzë një lëndine,
Shitësit e perimeve bërtasin në rrugë
Dhe një varkë e verdhë vjen afër ishullit,
Zëri i një violinë zgjatet në ajër
Dhe na çon në një natë xixëlluese.

Dhe ata që pritën rrufe dhe bubullima
Janë të zhgënjyer.
Dhe ata që pritën shenja dhe trumpeta kryeengjëjsh
Nuk besojnë se po ndodh tani.
Për sa kohë që dielli dhe hëna janë lart,
Për aq kohë sa bletët punëtore vizitojnë një trëndafil,
Për aq kohë sa foshnjat lindin të trëndafilta
Askush nuk beson se kjo po ndodh tani.

Vetëm një plak i moçëm flokëbardhë, i cili duket të jetë një profet
E prapë nuk është një profet, sepse ai është shumë shumë i zënë,
Tek po përsërit ndërsa lidh domatet e tij në kopsht:
Nuk do të ketë tjetër fund të botës,
Nuk do të ketë fund tjetër të botës.

DETYRË – Poezi nga CZESLAW MILOSZ – Shqipëroi ASTRIT LULUSHI

Në frikë dhe dridhje, mendoj, do ta përmbush jetën
Vetëm nëse e bind veten të rrëfehem publikisht
Duke zbuluar mashtrimin, timin dhe të epokës time:
Ne u lejuam të bërtisnim në gjuhën e djajve
Por fjalët e çiltra dhe bujare ndaloheshin
Nën dënim aq të ashpër sa kush guxonte
Veten e konsideronte të humbur.

Më 30 qershor 1911 lindi poeti nobelist polak Czeslaw Milosz

VOAL – Czeslaw Milosz – Çesllav Millosh- lindi më 30 qershor 1911 dhe u nda nga jeta më 14 gusht 2004. Është poet dhe eseist polak.

Ai ishte djali i Aleksander Miłosz, një inxhinier civil dhe Weronica (lindur Kuna), pasardhës i një vëllai të stërgjyshit të poetit të madh lituan që fliste frëngjisht, Oscar Vadislas de Lubicz Milosz.

Lindur në Sheneteniai, sot në Lituani, por asokohe pjesë e Perandorisë Ruse, Czesław Miłosz ndoqi shkollën e mesme dhe universitetin në Vilnius, sot në Lituani, por asokohe në Poloni. Bashkëthemelues i grupit letrar “Zagary”, ai bëri debutimin e tij më 1930 me dy vëllime me poezi. Ai punoi për radion polake dhe vazhdoi karrierën e tij krijuese duke ndjekur me kujdes faktet që pllakosën Poloninë, sanduiç midis pretendimeve territoriale të Gjermanisë dhe Bashkimit Sovjetik. Ai e kaloi pjesën më të madhe të luftës në Varshavë duke punuar për shtypin ilegal.

Pas luftës, ai u bë atashe kulturor në ambasadën polake në Uashington dhe më pas, më 1951, në Paris. Kritik i ashpër ndaj sjelljes qeveritare dhe klimës kulturore të imponuar nga një elitë politike dhe intelektuale e formuar në Moskë, ai nuk ngurroi të shprehte skepticizmin e tij për perspektivat e socializmit të vërtetë. Pas largimit nga partia komuniste, ai kërkoi azil politik në Francë, për t’u transferuar më pas në Shtetet e Bashkuara. Në kontakt me klimën e zjarrtë kulturore të Berkeley, California, ku ai dha mësimi letërsinë polake, ai vazhdoi veprën e tij poetike, duke iu përkushtuar paralelisht me veprimtarinë e përkthimit, thelbësore për përhapjen e poezisë polake në kontekstin anglo-amerikan dhe më pas evropian.

Në vitin 1980 iu dha çmimi Nobel për letërsinë me motivacionin vijues: «Atij që, me largpamësi dhe pa kompromise, ka shpërfaqur kushtet e njeriut në një botë të konflikteve të ashpra.”

Në të njëjtin vit, punëtorët e Solidarnostit transkriptuan pjesë të poezisë së tij në rrëzë të monumentit në Gdansk kushtuar punëtorëve të vrarë nga policia gjatë grevave të protestës.

Në vitin 1993 ai mori çmimin Grinzane Cavour.

Trupi i tij është varrosur, së bashku me shkrimtarët dhe artistët e tjerë të famshëm polakë, në kishën e Shën Michael Archangel dhe Shën Stanislaus (Skałka) në Krakow.

Në lëmin e eseve, Czesław Miłosz kontribuoi në debatin mbi mundësinë e ndërmarrjes së punës kulturore si veprim politik dhe shoqëror, duke u përafruar me temat e mjedisit intelektual francez të fillimit të viteve pesëdhjetë dhe duke siguruar, megjithatë, një çelës të veçantë dhe origjinal për leximin. Në The Prisoner Mind (1953), një tekst që ndërthur reflektimin jo-fiction me teknikat e romantizmit, Czesław Miłosz adresoi marrëdhëniet komplekse midis letërsisë dhe shoqërisë në kontekstin e demokracive popullore satelitore të botës Sovjetike. Duke demostruar në mënyrë të qartë çdo idealizim të socializmit të vërtetë, ai evokoi dhe analizoi aderimin, si dhe shkëputjen e intelektualëve në sistemin (Murti-Bing) e konsoliduar në Poloni pas luftës. Në kontrast të hapur me leximin ideologjik të intelektualit disident që u përhap në mjedisin pro-komunist evropian, Czesław Miłosz tërhoqi gjendjen e ndarë të individit brenda një regjimi totalitar, duke ia atribuar lirinë e tij të mendimit dhe të fjalës një praktike heretike ( “ketman”) bazuar në shpërndarje dhe në kuptimin dhe konvertimin e përsosur të mekanizmave të censurës në të cilën ai jeton. Burim polemikash të hidhura që nga botimi, romani-esé ofroi një këndvështrim kritik të paparë për lirinë e njeriut dhe një çelës të vlefshëm leximi për regjistrin antifrastik që mbizotëron në prodhimin e poetit, siç tregohet nga bota e evokuar në krijimin e njohur Fëmija i Evropës.

Në një dialog për letërsinë me Josif Brodskijn, shkruar më 1989 dhe botuar më 2001 në revistën Zeszyty Literackie, duke folur për shkrimtarët që ndikuan tek ai, Czesław Miłosz thotë:

“Dhe atëherë një ndikim, një ndikim i fortë pati kushëriri im francez Oscar Milosz. Ai kishte shkruar në mënyrë të çuditshme traktatin e tij të parë metafizik më 1916, duke e ditur zhvillimin e teorive të Ajnshtajnit (…) nëse nuk gaboj të botuar në versionin e tij të parë në të njëjtin vit. Ai besonte se teoria e relativitetit hapi dyert e një epoke të re të harmonisë midis shkencës, fesë dhe artit. Për arsyen e thjeshtë se bota njutoniane është në parim në kundërshtim me imagjinatën, artin, fenë. Prandaj ndoqa atë rrugë dhe u mahnita që ishin ide afër William Blake, i cili, megjithëse padyshim se nuk dinte asgjë për relativitetin, kishte lindur teoritë e tij në fizikë. Dhe gjithashtu Goethe, në një lloj rebelimi instinktiv kundër rrugës së marrë nga shkenca e shekullit XIX (…) Një pyetje themelore është se për hapësirën e Njutonit ishte e qëndrueshme dhe objektive, në vend të kësaj për fizikën bashkëkohore dhe gjithashtu për Oscar Milosz, një gjë e ngjashme nuk mund të ekzistojë sepse gjithçka është një njësi e lëvizjes, e materies, e kohës dhe e hapësirës “.

VEPRAT

Kompozycja (1930)
Podróż (1930)
Poemat o czasie zastygłym (1933)
Trzy zimy (1936)
Obrachunki
Wiersze (1940)
Równina (1941)
Pieśń niepodległa (1942)
Ocalenie (1945)
Traktat moralny (1947)
Zniewolony umysł (1953)
Zdobycie władzy (1953)
Światło dzienne (1953)
Dolina Issy (1955)
Traktat poetycki (1957)
Rodzinna Europa (1958)
Kontynenty (1958)
Człowiek wśród skorpionów (1961)
Król Popiel i inne wiersze (1961)
Gucio zaczarowany (1965)
Widzenia nad zatoką San Francisco (1969)
Miasto bez imienia (1969)
Prywatne obowiązki (1972)
Gdzie słońce wschodzi i kędy zapada (1974)
Ziemia Ulro (1977)
Ogród nauk (1979)
Hymn o perle (1982)
Nieobjęta ziemia (1984)
Kroniki (1987)
Dalsze okolice (1991)
Zaczynając od moich ulic (1985)
Metafizyczna pauza (1989)
Poszukiwanie ojczyzny (1991)
Rok myśliwego (1991)
Na brzegu rzeki (1994)
Szukanie ojczyzny (1992)
Historia literatury polskiej (1993)
Legendy nowoczesności (1996)
Życie na wyspach (1997)
Piesek przydrożny (1997)
Abecadło Miłosza (1997)
Inne abecadło (1998)
Zaraz po wojnie. Korespondencja z pisarzami 1945-1950 (1998)
Wyprawa w dwudziestolecie (1999)
To (2000) – tomik poetycki (Książka otrzymała laur Śląskiego Wawrzynu Literackiego za 2000 r.)
Orfeusz i Eurydyka (2003)
O podróżach w czasie (2004)
Spiżarnia literacka (2004)
Wiersze ostatnie (2006)
Przypowieść o maku
Ojciec objaśnia
Z okna
Ryba
Przekłady Biblii (1977-1989)

/Elida Buçpapaj (Wikipedia)

 

 

A ka dashuri të çmendur? – Po ka, ajo midis Oriana Falaçit dhe Alekos Panagulis – E shqipëroi Elida Buçpapaj

Më 29 qershor 1929 lindi Oriana Falaçi (Oriana Fallaci), shkrimtare, gazetare, korrespodente e luftës. Më 29 qershor 1929 erdhi në këtë botë një nga figurat femërore më të diskutuara në historinë e shekullit XX, një intelektuale e dashur dhe e urryer, lindi në Firence, një shembull për ata që ëndërrojnë të ndërmarrin hapat e tyre të parë në botën e komunikimit. Ndër librat e saj më të bukur, edhe nëse është me të vërtetë e vështirë të zgjedhësh një, shquhet “Një burrë”, ku shfaqet gruaja e brishtë që fshihej pas gazetares të ashpër dhe antikonformiste.

Oriana Falaçi dhe historia torturuese e dashurisë me Alekos Panagulis (Alekos Panagoulis)

«Në përqafimet e furishme ose shumë të ëmbla nuk ishte trupi yt që e kërkoja, por shpirti yt, mendimet e tua, ndjenjat e tua, ëndrrat e tua, poemat e tua. Dhe mbase është e vërtetë që dashuria pothuajse asnjëherë nuk ka e trupin si objekt të saj, por një person shpesh zgjidhet ose pranohet për të keqen e pashpjegueshme me të cilën na pushton, ose për atë që përfaqëson në sytë tanë, në bindjet tona, në moralin tonë; megjithatë ura e një marrëdhënie dashurie mbetet trupi dhe nëse ky nuk ju josh, diçka tjetër duhet t’ju joshë. Karakteri, për shembull, mënyra e të jetuarit ose e sjelljes. Me kalimin e kohës kisha zbuluar se nuk më pëlqente shumë as karakteri yt. […] Por, atëherë, kush më nxiti të të rendja pas, të të përqafoja, të ndjeja mustaqet e tua pranë faqes, përse tani ndjej nevojën për të pastruar fytin dhe për të shtyrë lotët? “.

Kështu shkruan shkrimtarja fiorentinase tek romani “Një burrë” i botuar më 1979, që tregon sipas Orianës “tragjedinë e zakonshme të individit që nuk përshtatet, që nuk dorëzohet, që mendon me kokën e tij dhe për këtë arsye vdes i vrarë nga të gjithë”. Pas atyre faqeve të mrekullueshme, të papërpunuara, ekziston një histori e vërtetë: protagonist është Alekos Panagulis, një nga drejtuesit më të famshëm të Rezistencës Greke ndaj Diktaturës së Kolonelëve, i cili u persekutua për një kohë të gjatë dhe më pas u burgos për atentat pa sukses ndaj tiranit grek Geōrgios Papadopoulos. Më 23 gusht 1973 Alexandros Panagulis takohet me Orianën. Vetëm një ditë më parë ai kishte dalë nga burgu dhe kish filluar të ndjente lirinë që i mungoi aq shumë. Fallaci, e famshme në atë kohë për reportazhet e Luftës në Vietnam, nuk mund të humbasë rastin ta takojë për t’i marrë një intervistë. Është fillimi i fundit.

“Ai nxori dy nga librat e mi, një koleksion të artikujve të mi, një gramatikë italiane dhe një fjalor greko-italisht!”

«Ditën kur ai doli nga burgu i Boiatit, unë shkova ta intervistoja. […] Ai më tha se i kisha bërë shoqëri për shumë vite në burg, me artikujt dhe librat e mi … Në fillim nuk e besoja, … Pastaj, kur ia kthyen objektet që ai i kishte mbajtur në qeli: një palë këpucë, një batanije, një pako librash dhe gazetash, ai filloi të bërtiste aq i kënaqur: “Shiko, shiko!”. Dhe nxori dy nga librat e mi, një koleksion të artikujve të mi, një gramatikë italiane dhe një fjalor greqisht-italisht. Sepse në burg ai kishte filluar të studionte italishten … Dhe, në anët bosh të faqes së librit tim në italisht, shfaqeshin shënimet e tij mbi zgjedhimin e foljes “me dasht”. “Po të kisha dashur, nëse ti do të kishe dashur, po të kishte dashur …”. Në përfundim. Ditën kur ai doli nga burgu ne nuk e njihnim njëri-tjetrin: ne e rinjohëm njëri-tjetrin ».

Oriana dhe Alekos patën marrëdhënie si çift nga viti 1973 deri më 1976. Një marrëdhënie e fuqishme si tërmetet, e cila i dha shkrimtares nga Firence një pranverë të re:

“Dashuria ekzistonte, nuk ishte një mashtrim, dashuria ishte më tepër një sëmundje, dhe unë mund të rendisja të gjitha shenjat e kësaj sëmundjeje, dukuritë e saj». Të nesërmen e botimit të librit “Një burrë” Oriana shpjegoi se çfarë ishte dashuria: “A keni parë ndonjëherë në përrua, ato gurë që qëndrojnë për kundër njëri-tjetrit dhe nuk lëvizin as nga vrullja e ujit dhe nëse lëvizin, ata lëvizin bashkë? Ata janë dy gurë të dallueshëm, të ndryshëm, të krijuar në mënyra të ndryshme, por me kalimin e kohës: ka ndodhur që ata me fërkime kanë arritur një mirëkuptim dhe njëri ka marrë një formë konvekse, tjetri konkave dhe pastaj, duke mbetur të pavarur, ata janë bërë bashkë. Një gur i vetëm! ».

Oriana Fallaci: “S’agapò tora that tha s’agapò pantote”. “Çfarë do të thotë?” “Do të thotë: Unë të dua tani dhe do të të dua gjithmonë!” »

Fallaci që në takimin e parë që e kishte takuar Panagulis e kishte përshkruar atë një njeri “me fytyrën e një Jezusi të kryqëzuar dhjetë herë”.

Dhe ndoshta kjo e bënte atë të magjepsej pas tij: butësia e përherëshme që i qëndronte në fytyrë, e kombinuar me karakterin kontradiktor, rezultat i të përjetuarit në lëkurë tmerrin e diktaturës . Fallaci e kishte pikë të dobët për arsye shumë të forta. Ai tridhjetekatër vjeçar, i cili kishte mençurinë e dikujt që e dinte se nuk do të plaket kurrë, do të qëndrojë me të deri më 1 maj 1976, ditën kur greku humbi jetën në një aksident rrugor, i mbuluar me mister ende sot.

“S’agapò tora that tha s’agapò pantote”. “Çfarë do të thotë?” “Do të thotë: Unë të dua tani dhe do të të dua përgjithmonë. Përsërite atë ”. E përsëris me zë të frymtë: “Dhe sikur të mos jetë kështu?” “Do të jetë kështu”. Unë provoj një mbrojtje të fundit të kotë: “Asgjë nuk zgjat përgjithmonë, Alekos, kur ti të jesh plakur … ” Ai ma ktheu: ” Unë nuk do të plakem kurrë. ” “Po që do të. Ti do të jesh plak i famshëm me mustaqe të bardha. ” Ai: “Unë kurrë nuk do të kem mustaqe të bardha. As gri ”. “Do t’i ngjyesh me bojë?” “Jo, do të vdes shumë më herët. Dhe atëherë do të duhet të më duash përgjithmonë! ».

Vetëm disa rreshta janë të mjaftueshme për të kuptuar se të bashkoje Alekosin dhe Orianën ishte një ndjenjë anormale, aq sa e sinqertë po aq e dhimbshme, aq sa pafundme e bukur aq edhe mizore në të njëjtën kohë. Sepse nuk është e vërtetë që ana tjetër e dashurisë është urrejtja, por indiferenca, frika. Sepse kur e kuptoni se keni frikë ta humbisni një person, nuk keni nevojë të pyesni veten nëse e doni atë. Sepse frika për të humbur dikë është forma më e madhe e dashurisë./E shqipëroi Elida Buçpapaj

Atje ku prehet Oriana, ka një gur që kujton Alekos Panagulitis