VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

ANTIPODE TË LUFTËS – ERNST JÜNGER DHE ERICH MARIA REMARQUE

By | June 6, 2020

Komentet

Më 11 korrik 1903 u nda nga jeta poeti i shquar anglez William Ernest Henley

VOAL – Poeti William Ernest Henley lindi në Gloucester (Angli) më 23 gusht 1849, më i madhi i gjashtë djemve të William Henley, një shitës librash për profesion dhe i Mary Morgan, një pasardhëse e kritikut dhe poetii Joseph Warton.

Henley studioi në Crypt Grammar School në vitet 1861-1867; pastaj në periudha të shkurtëra – nga 1857 deri në 1863 – kur Thomas Edward Brown shërbeu si drejtor shkolle, Henley u ndikua thellësisht nga personaliteti i tij.

Përveç vendosjes së një miqësie të gjatë, Henley do të shkruajë në New Review (Dhjetor 1897) një memorial në të cilin admirimi për Brown është i dukshëm.

Në moshën dymbëdhjetë vjeç, Henley u sëmur rëndë nga tuberkulozi, kështu që pjesa e poshtme e këmbës së tij të majtë duhej të amputohej.

Gjatë gjithë jetës së tij, sëmundja nuk i jep qetësi, por Henley është një person me një fuqi të jashtëzakonshme mendore: ai u diplomua më 1867 dhe u transferua në Londër për të filluar profesionin e gazetarit. Në tetë vitet e ardhshme ai kalon periudha të gjata në spital, duke e gjetur veten në rrezik të amputimit edhe për ato që kanë të bëjnë me këmbën e djathtë. Henley kundërshton operacionin e dytë dhe pajtohet të bëhet pacient në The Royal Infirmary në Edinburgh, i kuruar nga Joseph Lister (1827-1912), një nga mjekët pionierë të operacionit modern.

Pas tre vjetësh të kaluar në spital – nga 1873 deri në 1875 – Henley doli nga spitali dhe, megjithëse trajtimi i Lister-it nuk ishte plotësisht i suksesshëm, prapë i lejoi atij të jetonte i pavarur për tridhjetë vjet.

Pikërisht në vitin 1875, ndërsa ishte në spital, ai shkroi poezinë e tij më të famshme, “Invictus”, kushtuar Robert Thomas Hamilton Bruce (1846-1899) dhe e bëri edhe më të famshëm në vitin 2009, kur regjisori Clint Eastwood bëri filmin homonim , në të cilën Presidenti i Afrikës së Jugut Nelson Mandela (luajtur nga Morgan Freeman) e përdor poezinë së pari si një frymëzim për të lehtësuar vitet e tij të burgosjes gjatë aparteidit dhe më pas për të inkurajuar kapitenin e ekipit të rugbit të Afrikës së Jugut François Pienaar (Matt Damon). Fjala “Invictus” vjen nga Latinishtja dhe do të thotë “invitto”, që do të thotë “kurrë nuk u mposht”, ose “nuk u mund”.

William Ernest Henley është një mik i shkrimtarit Robert Louis Stevenson i cili në veprën e tij të famshme “Treasure Island” ka përfshirë figurën e piratit Long John Silver, bazuar në figurën e Henley: Godson-i i Stevenson, Lloyd Osbourne, do të kishte duke vërtetuar këtë lajm, duke përshkruar Henley “një individ të madh, të përgjakshëm, me gjerësi të gjerë, me një mjekër të madhe të kuqe dhe një patericë; i gëzueshëm, i befasishëm i zgjuar dhe me një të qeshur që zhurmonte si muzikë; ai kishte një gjallëri dhe pasion të paimagjinueshëm; ishte absolutisht i jashtëzakonshëm” .

Veprat kryesore të tij janë “Një libër me vargje” (1888), “Shikime dhe Shqyrtime” (1890), “Kënga e shpatës” (1892), me titull “Vullnetarët e Londrës” nga botimi i dytë i 1893.

William Ernest Henley vdes më 11 korrik 1903./Elida  Buçpapaj

Ernest Koliqi: agjent i huaj, antishqiptar apo shqiptar i vërtetë, antikomunist? – Nga ERALD KAPRI

Mungesa e studimeve profesionale dhe sistematike mbi historinë tonë, ka lënë vend për spekullime nga “historianë” amatorë apo kureshtarë ambulantë, disa prej të cilëve kanë qëllim jo të vërtetën, por sensacionin apo prapavijat politike.

Shenjestra e këtij sensacionalizimi me historinë janë bërë këto ditë Ernest Koliqi dhe Martin Camaj, dy figura të rëndësishme të letërsisë dhe antikomunizmit shqiptar, akuzuar respektivisht për bashkëpunim me shërbimet sekrete të huaja dhe ish-Sigurimin e Shtetit.

Akuzat ndaj Koliqit dhe Camajt nuk bazohen mbi veprime konkrete të tyre, nuk bazohen mbi fakte të asaj që ata kanë bërë apo thënë; secila është ngritur nisur nga një dokument i vetëm i shërbimeve sekrete, me informacion indirekt, të hamendësuar, pa fakte apo prova për veprimtari informimi ndaj agjenturave nga Koliqi dhe Camaj.

Dokumentacioni i CIA-s i periudhës 1945-1960 është deklasifikuar pothuaj i gjithi nga qeveria amerikane dhe mund të hulumtuhet nga çdo kush.

Historianët kanë paralajmëruar se, përveç domosdoshmërisë së hulumtimit metodik të së kaluarës, trajtimi i informacionit të shërbimeve sekrete duhet bërë me shumë kujdes: këto informacione nuk janë të besueshme, veçanërisht raportimet e informatorëve sekretë, të cilët shpesh gënjejnë apo japin informacione të pasakta. (Vetë CIA ka deklaruar se nuk garanton dhe nuk mban përgjegjësi për vërtetësinë e informacioneve operative që ka deklasifikuar).

Ky paralajmërim i historianëve nuk është dëgjuar nga hulumtues amatorë apo spekulantët sensacionalë, që duke përfituar nga moria e informacionit sekret që tashmë gjendet kudo, po përhapin të pavërteta dhe shtrembërime historike.

Ernest Koliqi, një nga intelektualët shqiptarë me me ndikim në perëndim, ka qenë nën shenjestrën e CIA-s qysh në fundin e viteve 40-të.

Në një nga raportet e para për të, më 1950, CIA nënvizonte se Koliqi “është një nga më të shkolluarit dhe ndoshta më inteligjenti mes komunitetit shqiptar në Romë. Politikisht është antikomunist, por pro-italian. Nuk ka preferencë mes monarkisë apo republikës, por advokon vetëm për Shqipëri të lirë dhe të pavarur”.

Fragment nga materiali i CIA-s për Ernest Koliqin

CIA e ka mbajtur nën vëzhgim Koliqin, gjatë gjithë kohës që ai jetoi në Romë, pas largimit nga Shqipëria më 1943.

Në vitin 1946, Koliqi dhe mërgimtarë të shquar shqiptarë në perëndim, përfshi Gjon Markagjonin dhe Ismail Vërlacin, krijuan Bllokun Kombëtar Indipedent, një nga tre grupimet kryesore antikomuniste të mërgatës shqiptare.

Një grup tjetër mërgimtarësh formuan Komitetin Shqipëria e Lirë, drejtuar nga Mid’hat Frashëri, ku bënin pjesë edhe Abaz Kupin, Said Kryeiu, Zef Pali dhe Nuçi Kotta; ndërsa një grup i tretë krijoi Komitetin e Prizrenit në ish-Jugosllavi, i cili ishte nën ndikimin e qeverisë jugosllave.

Amerikanët dhe britanikët u investuan fillimisht në Komitetin Shqipëria e Lirë, ndërkohë që ishin pesimistë dhe mbajtën nën vëzhgim dy grupet e tjera, për shkak se anëtarë të tyre kishin shërbyer në administratat nën pushtim në Shqipëri dhe mund të ishin pre e propagandës.

Me vdekjen misterioze të Mid’hat Frashërit, në fundin e 1949-së, amerikanët vendosën që të investohen tek Blloku Kombëtar Indipendent që kishte udhëheqës shpirtëror Ernest Koliqin.

Për këtë qëllim ata ndërmorën dy operacionet e para infromuese mbi mërgatën shqiptare dhe ndikimin e Koliqit mes shqiptarëve të arratisur, të koduara “Obstacle” dhe “Charity”.

Si pjesë e këtij operacioni, më 1953, CIA mori një raport nga një burim konfidencial i saj, punonjës i Qendrës së Mynihut në Romë, mbi veprimtarinë e Koliqit. Ky raportim, një dokument i vetëm, është përdorur për akuzat kundër Koliqit.

Sipas raportimit, një gjerman i quajtur Karl Hass, i cili kishte qenë funksionar nazist dhe që në atë kohë punonte për shërbimin sekret të Republikës Federale Gjermane, kishte krijuar kontakt me Koliqin dhe dyshohej se mund ta kishte përdorur atë për të marrë informacione mbi përbërjen e mërgatës shqiptare.

Raporti i informatorit të CIA-s pretendon se Hass ishte agjent i dyfishtë, i cili punonte për sovjetikët, duke hamendësuar se ai mund t’u kishte kaluar sovjetikëve edhe informacione të mësuara nga Koliqi mbi mërgatën shqiptare.

Në raport, informatori i fshehtë i CIA-s shprehej, gjithashtu, se Koliqi ishte i gatshëm të jepte informacion për shërbimet gjermane kundrejt një pagese.

Kaq është i gjithë informacioni dokumentar, që është përdorur për të akuzuar Koliqin se ka bashkëpunuar me shërbimet gjermane apo KGB-në sovjetike—një dokument i vetëm informatori operativ, indirekt, hamendësor, i cili madje nuk e akuzon dhe as nuk aludon për Koliqin si agjent, por vetëm se mund të ishte përdorur miqësisht, pa e ditur, nga një agjent i supozuar gjerman.

Agron Tufa: Autoriteti i Dosjeve për hir të Tares e shkeli ligjin

Zakonisht Autoriteti (AIDSSH) u kthen përgjigje kërkesave të studiuesve, maksimumi, pas një viti.
Shiheni si vepron me Taren: më 26 maj 2020 ai bën kërkesë dhe më 2 qershor 2020 merr 2 dosje. Do të ishte interesante të dihej, psh, nëse kërkesat e të tjerëve të datës 26 maj, janë ndjekur me të njëjtën përparesi dhe kthyer pergjigje më 2 qershor, apo ky është një rast i përzgjedhur me dashuri?
Sepse duhet thënë, që kërkesave që bënte ISKK, Autoriteti ose u përgjigjej pas 6 muaj – një viti, ose nuk u përgjigjej fare, për çka kemi pasur një sërë ankimesh në AIDSSH dhe në Raportet e veprimtarisë Vjetore në Parlament.
Auron Tare nuk plotëson një kusht të rëndësishëm, nuk është studiues, por enverist. Nuk ka asnjë punim shkencor apo libër. Është një bashkëpunëtor i shoqatës së Rustem Peçit dhe kaq.
Kësisioj në këtë pikë Autoriteti ka shkelur ligjin.

Përshëndetja e fundit që i drejton Martin Camaj popullit shqiptar: Unë jam i jueji dhe ju jeni të mijtë!

Përshëndetja e fundit që u drejton Martin Camaj popullit shqiptar, pas një gjysmë shekulli ndarje!

Unë jam i jueji dhe ju jeni të mijtë!

I Jueji

Martin Camaj

 

Kjo video u përgatit nga Anila Milani

 

 

 

KORRIKU – Poezi nga ANDON ZAKO ÇAJUPI

Na erdhi korriku prapë,
me grurë të ri, me vapë.
Mirë q’erdhe, o korrik,
gjithë bota të ka mik,
të duanë varfëria,
se s’vdes njeri nga uria.
Korriku, si flak’ e drizit,
na ngroh palcën e kurrizit.
0 korrik, o faqezjarr,
gjithë lule, gjithë bar,
dhe me pemë barrë-barrë,
s’dimë ç’të hamë më parë.
Në korrik piqen me radhë
pjeshkë, mollë, thanë, dardhë;
kur afrohet korriku,
zë të piqetë dhe fiku.
Nga gjithë pemët e tjera,
fiku na mbiftë te dera,
se gjersa ka shporta fiq,
gjithë bota janë miq…
Me shpresë të këtij muaj,
punëtor, puno e vuaj,
të punojmë që të gjithë,
të mos mbetemi pa drithë,
se në këtë muaj zoti
na kërren nga tërë moti.
Ata që kanë punuar,
në korrik janë të gëzuar,
Se në këtë deli muaj
nuk ka lëmë pa duaj.
Vjen korriku, punëtorë,
mirrni drapërin në dorë,
të korrij kush ka punuar,
kush ka mbjell’ e ka lëruar.
Dilni, dilni nëpër ara
e shihni, ç’ka bërë fara:
shikoni një koqe gruri,
se sa koqe, grurë pruri.
Shikoni kallinjt’ e verdhë,
në korrik duhenë mbledhë.
Shihni, shihni kur fryn era,
kallinjtë, lozin si shqerra;
me diell, kur fryn veriu,
si floriri ndrit kalliu,
fusha, ara, palë-palë,
duken si deti me valë.
Fush’ e gjatë, fush’ e gjerë,
pse më bën të qaj ngaherë?!
Me djersën e varfërisë
gjith’ arat e Shqipërisë
vaditen, e gjë s’kërrejnë,
se të huajt’ i rrëmbejnë!
Shqipëtari, dëm e kotë,
punon gjithnjë për botë;
arat që mbjell, ngaherë
vjen’ e i korrin të tjerë!
0 korrik, o faqezjarr,
je dukur dhe luftëtar:
në Francë, kush nuk e di,
u ngre vëndi për liri;
në korik lufta u zu,
u bë gjaku gjer në gju…
kryengritjet q’u bënë,
prej korriku janë zënë;
se zjarrë që ndez korriku,
nuk’ e shuan dot armiku;
se dielli është i ngrohtë,
ndez gjakun në gjithë botë.
Gjaku i trimit vërtetë
për liri ndizetë vetë,
gjaku yt, o shqipëtar,
s’të ndizet as në behar!
Të ndeztë vap’ e korrikut,
t’i biesh në kok’ armikut!

FYELL’I BARIUT – Poezi nga ANDON ZAKO ÇAJUPI

Bariu, shokë, bariu,
kur gjëmon e fryn veriu,
është përjashta fatziu,
e rreh breshëri dhe shiu!
Barinë, shokë, barinë,
mos e harroni fatzine,
se lë gruan e shtëpinë
t’u kullosë bagëtinë.
kullotni, moj bagëti,
ti, ti, ti. . .
Kullotni, biro, kullotni,
kur të vdes te me kujtoni,
Ndjesë pastë! — të më thoni.

Shikoni barin’ e gjore:
në diell a në dëborë,
bariu me shkop në dorë
ruan deshtë me këmborë.
Vështronje barinë mirë,
me të ngrën’ e me të pirë,
t’u marrë dhëntë pa gdhirë,
t’i kullosë me dëshirë,
të rrijë bashkë me to,
to, to, to.
Hani, moj bagëti, hani,
kur të vdes do të më qani,
për mua zi do te mbani!

MËMËDHEU – Poezi nga ANDON ZAKO ÇAJUPI

Mëmëdhe quhetë toka
ku më ka rënurë koka,
ku kam dashur mëm’e atë,
ku më njeh dhe gur’ i thatë
ku kam pasurë shtëpinë,
ku kam njohur perëndinë,
stërgjyshët ku kanë qënë
dhe varret q’i kanë vënë,
ku jam rritur me thërrime
ku kam folur gjuhën time,
ku kam fis e ku kam farë,
ku kam qeshur, ku kam qarë,
ku rroj me gas e me shpres,
ku kam dëshirë të vdes.

VAJE – Poezi nga ANDON ZAKO ÇAJUPI

Që ditën që vdiqe, që kur s’të kam parë
Lotët që kam derdhur, s’më janë dhe tharë
Shumë vjetë u bënë sot u mbushen dhjete
Që kur më ke lënë dhe s’të shoh ne jete!

Në ç’kopshte me lule ke qëndruar vallë?
S’të vjen keq për mua? S’të vjen mallë për djalë ?
O ëngjëll i bukur mos meno në botë
Kthehu të të shomë të na mbeten lotë

S’rrojmë dot pa tynë ti si rron pa neve?
Motëmot që rrojtëm bashkë s’më urreve
Atje tek rri janë qipariz’ e varre
Kthehu të të shomë mos na lër përfare

Mos na lër të gjorë me zemër të ngrirë
Kthehu të gëzohesh kur të shoç tët birë
E ke lenë foshnje tani u bë burrë
S’arrite ta rritje s’të ka parë kurrë

Për ty shumë herë çoç do të më thotë
Por s’mund ti përgjigjem se më mbytin lotë
Kthej kokën mënjanë dhe vështroj përpjetë
Duke psherëtitur te zot’ i vërtetë

O zot i vërtetë s’të erdhi keq për djalë
Kur i more mëmën dhe më le të gjallë
Të më keshe marrë do të qe më mirë
Dhe të rronte mëma të rriste të birë

Me se rrojnë foshnjat ç’i rrit çiliminjtë
Dashuri e mëmës dhe përkëdhelitë
Doje dritë o qiell more dritën time
dhe ma mbushe jetën plot me hidhërime

Tani rroj pa shpresë ndaj s’dua të rroj
Se dhe perëndinë tani s’e besoj.

Nga letrat e Martin Camajt drejtuar miqve: I dashtuni Atë Danjel

 

Lenggries, 27. 8. 81
I dashtuni Atë Danjel, megjithëse kaloi fort gjatë pa ndigjue për njeni tjetrit (n), sigurisht s’jemi harrue! Dhe s’kemi se si të harrohemi. Petraqi me të cilin në kohët e fundit kam mbajtë gjithnji kontakte edhe për punë të korrekturave të shtypajve të librave më ka dhanë lajme se je mirë me shëndet e punë. Së fundi më dha adresën tande në telefon. Padër, si je? A e di se përpara rrumbullak 33 vjetësh jemi ndeshë për të parën herë në Valbonë? Më duket si me pasë qenë në nji tjetër jetë. Shpresoj se do të më shkruesh gjanë e gjatë tue më kallëzue si i ke punët. Tash po të tregoj për vete, ma tepër për punë, mbasi kështu po kalon jeta. Kemi zanë vend nja 50 km larg Münchenit, në hymje të alpeve; ndërtova nji shpi ma tepër për të strehue librat se u shumuen aq sa askush s’jepte me qefë banesë mbasi thonë se librat janë të randë për katet e epra. Ka edhe asish këtu që i shikojnë punët tepër hollë. Shkoj e vi për München kur kam mësim ose tri herë në javë, në çdo stinë.
Kam pasë shum të çame kreje edhe në çashtje të kathedrës së albanologjisë, mbasi ishte ad personam e unë dosha kontinuitetin. Ka njerëz që kam pregatitë me vjet dhe janë në gjendje me ba punë të mëdha. Tash për tash ashtë sigurue ekzistenca, por ligjët dhe sistemet universitare janë tue ndërrue dita ditës: gjithkund kursime prej kah rrjedh mandej edhe prioriteti i dishiplinave (Fächer). Albanologjia, thonë këta edhe ndër sy, e mbramja birë e kavallit. Po, disesi shpresoj se ndreqet puna përndryshej pa sigurinë e kontinuitetit jam i paralizuem e nuk mund të zhvillohen programe afatgjata. Këto janë vështirësitë që më kanë lodhë ma tepër se puna në vetvete.
Për nji kohë nuk kam qenë mirë as me shëndet: kisha nji aritmi të fortë dhe më kapi pak friga. Me të thanë të drejtën (mes nesh) kjo më qiti ndërmend me i mbledhë të gjitha dorëshkrimet letrare e me i vu për fije, me mend se nji ditë mund të kërkohen prej ndokuj dhe mos të humbin. Kjo punë para 5 vjetësh. Ndërkaq kisha mbledhë landë të madhe edhe rreth “standa(r)dizimit të gjuhës”, këndej doli edhe ideja, bile bindja, se tradita letrare e Veriut nuk asht aq e keqe sa mos të lavrohet dikund: kisha marrë mësim edhe prej historisë së gjuhës të teksteve të vjetra prej Buzukut e këndej (mbë këtë pikë ma poshtë!), se ndihmesa kryesore asht me botue edhe nëse njeriu nuk asht i bindun qind për qind në vlerën e shkrimeve të veta. Edhe nji rrethanë tjetër më dha zemër me ia hy botimit të një pjese të shkrimeve letrare: Erika si mjeke kishte kursye pak të holla me mend me krijue nji nisjativë private ose me financue disa zgjanime në shpi dhe për takamisje. Kështu qe rasti me i lanë mbasdore krejt këto plane dhe u vendos me botue të pesë vëllimet letrare. Pos punës shkencore e mësimit më doli tash edhe redaktimi e rendimi i këtyne veprave. Kjo zgjati ma se pesë vjet, sistematikisht së paku deri 5 orë në ditë. Ndërkaq, në vend që me vojtë ma keq me shëndet, u përmirësova fare dhe tash jam në rregull! Duhet ta njoh se Erika më ka përkrahë gjithsesi në këtë punë, ndonëse ajo s’di aq shqip sa me marrë vesh se çka përmbajnë këto vepra. Prej disa përkthimeve “roh Uebersetzung” tash kupton ngapak edhe përmbajtjen…

Me përzemërsi Martini

 

Vizita në shtëpi, biblioteka dhe arkivi vetjak i Martin Camajt

 

Në dhomën e katit të epërm, apo, si i thonë me gjuhën moderne, në papafingo, mbyllur me çelës, në atë që ajo e quan “dhoma e fshehtë” dhe “dhoma e thesarit” janë fotokopjet e dorëshkrimeve, letrave, dokumenteve të tjerë, dhjetëra fotografi të shkrimtarit, në kohë dhe vende të ndryshme, me bashkëshorten, miq e kolegë, më shumë me shqiptarë të diasporës. Atje janë edhe nga disa kopje të së gjithë librave të tij. Fillojnë me Nji fyell ndër male (1953), nxjerrë në dritë në Prishtinë nga Mustafa Bakija, vazhdojnë botimet në Mynih në shqip, në gjuhë të huaja: anglisht, gjermanisht, italisht, dhe përmbyllen me botimet e fundit nga Camaj-Pipa në Shkodër. Si breshka e tij e adhuruar, që “kudo që vete e merr shtëpinë me vete”, edhe ai prej Beogradi, në Romë e në Mynih e ka mbartur me vete të gjithë fondin e botimeve dhe bibliotekën. “Dhoma e fshehtë” a “dhoma e thesarit” është si një bibliotekë-arkiv. Krejt hapësira e saj është me rafte që arrijnë në tavan, në të cilët, në mënyrë të rregullt dhe metodike janë vendosur librat, dorëshkrimet, letrat, këto dy të fundit të klasifikuara në dosje më vete sipas emrit të atij që i drejtohet. Përveç shqipes, disa syresh janë në gjermanisht, italisht dhe anglisht. Tërë këtë punë, mbledhjen, klasifikimin, sistemimin, mirërregullimin e ka bërë zonja Erika. Për ta kryer sa më mirë, në këto vite, ka mësuar edhe më shqipen. Ajo është tepër e kënaqur, që miqtë dhe kolegët i kthyen kopjet e letrave që u kishte dërguar Martini dhe shpreh keqardhjen, që dy-tre prej tyre nuk iu përgjigjën kërkesës së saj.
Një nga befasitë e shtëpisë Camaj është “Dhoma shqiptare”, të cilën Zonja Erika ua tregon miqve me kënaqësinë të veçantë. Ajo është një mikromuze. Sapo hyn te dera ndjen se je në një mjedis familjar shqiptar. Tryeza e madhe e drurit me ndenjëse të rënda e të mëdha; tepsi, gjyma, pjata dhe orendi të tjera bakri; punime zbukurimi punuar në lesh me motive karakteristike, ngjyrat kuqezi dhe, natyrisht, diku, edhe shqiponja dykrerëshe. Dhe, më tërheqësi, oxhaku i madh me trungje, që për të shtuar ngrohtësinë e kësaj pritjeje ndizet edhe kur nuk është ftohtë. Këtu darkuam natën e fundit të ndenjtjes, ku shijuam gjellë karakteristike gjermane, sigurisht, edhe nga birrat e famshme të Mynihut.
-Kjo, na shpjegon Zotëri Lankschi, është edhe zyra e Shoqatës Martin Camaj, ku zhvillohen mbledhjet e kryesisë ose veprimtari të ndryshme për Martinin.
Të nesërmen u kthyem me tren. Kaluam në atë stacion të vogël fshati, përshkuam atë hekurudhë, ndoshta, edhe me një nga trenat me të cilët Martini e ka bërë këtë rrugë me dhjetëra e qindra herë, kur shkonte të jepte mësim në Mynih. Në tren biseduam gjithë kohës. Një grup grash dhe vajzash herë pas here na shikonin, sa unë, si i huaj, u vura disi në pozitë. Pas disa minutash që na dëgjonin me vëmendje, njëra prej tyre, ajo që kishte parë më shpesh nga ne, u ngrit dhe iu drejtua zoti Lankschit:
-Mund të më thoni se ç’ gjuhë flisni?
-Shqip, – iu përgjigj ai.
Papritur u dëgjua një duartrokitje e fortë që tronditi gjithë vagonin, dhe disa prej tyre që i thoshnin: “Fitove, të lumtë!” Ajo, për të mos e keqkuptuar ne, na kërkoi të falur dhe na shpjegoi se diskutonin me njëra-tjetrën se ç’gjuhë flisnim. Mendimet ishin të ndryshme. E krahasova me gjuhët që kisha njohuri, – vazhdoi ajo, dhe nuk më dukej as ndonjë gjuhë baltike, as hungarisht, dhe atëherë u thashë shoqeve, se ishte shqip, meqë për shqipen nuk dija asgjë dhe nuk kisha dëgjuar ndonjëherë të flitej. Por, të them të drejtën, – sqaroi ajo, mua më dukej se ky zotëria fliste italisht, kurse ju, i tha Lankschit, shqip.
-Shikon, ç’dallim kanë dialektet e shqipes? – mu drejtua Lankschi. Ti që flisje toskërisht atyre u dukej se flisje italisht.
Sapo zbrita në Mynihun me qarkullim tepër rigoroz automjetesh dhe njerëzish, bëja përpjekje që trysnia e qytetit të madh me veprat e shumta të artit, historike a shoqërore mos të m’i shqiste nga kujtesa mbresat e Lengrisit dhe të shtëpisë Camaj./B. Kuçuku

Intervista – Erika Camaj: Jeta ime me Martinin

Bashkim Kuçuku

Për herë të parë, bashkëshortja e Martin Camajt, tregon për jetën me shkrimtarin dhe studiuesin e shquar shqiptar. Si u njoh me të, çfarë e tërhoqi tek i riu, që ende nuk e fliste mirë gjuhën gjermane. Si punonte Martini, cilat ishin anët e tij më të mira, por edhe të metat.Si ndjeheni mes këtyre librave të shumtë, por pa Martinin?
Jo aq mirë. Megjithëse, ai është i pranishëm në tërë shtëpinë. Në studion e punës, te portreti i tij ka gjithmonë lule të freskëta. Po ashtu, edhe te portreti i tij në shtëpinë e nënës sime, e cila e donte si birin e vet. E kemi bërë traditë, dhe nuk shmangemi dot prej saj. Zakonisht, ka 24 trëndafila, pasi kemi qenë të martuar 24 vjet. Kemi qenë një çift kurdoherë i dashuruar. Them se deri diku e kam ndihmuar. I kam ndenjur pranë si bashkëpunëtore për t’i lehtësuar jetën praktike dhe punët e tij krijuese.

Si jeni njohur?
Në universitet, me rastin e festës të mikes sime, studente, e cila mbronte doktoraturën (ndofta, diplomën universitare, sqarimi ynë) për albanologji te historiani, profesor Shtadmyler. Ajo ishte, gjithashtu, studente e Martinit. Në dije, në mësime ishte e dobët, por shumë e bukur. Në provim nuk u përgjigj mirë, prandaj qau shumë. Martini nuk e duronte të qarët. Një nga profesorët, Shmaus, albanolog, mendonte që mos e kalonte, ndërsa Martini tha le të kalojë, se i kishte ardhur keq, kur kishte qarë. Prandaj, ajo bëri festën, ku kishte ftuar edhe Martinin, sepse e mori vesh që ai e kishte ndihmuar për të marrë doktoraturën. Në këtë festë u njoha me Martinin, në një dhomë studentësh.

Ju tërhoqi që në fillim?
Jo, nuk ka qenë dashuri që me shikimin e parë. Unë nuk e dija se kush ishte dhe as nuk e pyeta. Ishim ulur pranë e pranë. Në fillim dhe për disa kohë kujtoja se ishte student, edhe pse flokët e zinj kishin filluar pak t’i zbardheshin. Nga gjuha që nuk fliste mirë e kuptova që nuk ishte gjerman. Më foli për Shkodrën dhe për peshkun e Shkodrës, krapin. Në fund të festës, pas mesnate mezi begenisi të më shpinte në shtëpinë time, megjithëse kishte automjet. Nuk kishte dëshirë apo nuk ishte i vendosur për këtë, ndërsa mua nuk më pëlqeu, sepse isha mësuar prerë, këtë e bëj, këtë nuk e bëj. Kur u ndamë më mori adresën jo se ishte i interesuar për mua, por nga që unë sapo isha kthyer nga një universitet në SHBA, dhe ai, po ashtu, kishte një ftesë për studime atje. Më pyeti se si është Amerika dhe u befasua nga përgjigja ime, kur i thashë «Si margaritari në vesh të derrit!», pasi isha krejt e zhgënjyer. Unë e kisha harruar. Në prill, për Pashkët (festa e mikes sime ishte në shkurt) më dërgoi një kartolinë nga Roma me shumë gabime. (Qesh se i kujtohet ngatërrimi prej tij i një fjale në gjermanisht me një tjetër me kuptime të kundërta dhe negative). Pas ca kohe më mori në telefon dhe në maj u takuam. Nuk kishim asnjë interesim për njëri-tjetrin. Biseduam gjatë për letërsinë. Më shumë fola unë për Holderlinin, për poetin tim më të dashur, por tepër të vështirë dhe Rilken. Unë ende nuk e dija se kush ishte. Ai ishte profesor dhe nuk më kishte treguar. Diskutuam për poezinë dhe nuk më tregoi se ishte poet. Nuk fliste shumë, por me ato që thoshte dhe ashtu si i thoshte, të magjepste.

Magjepsja është fillimi i dashurisë ose dashuria ende e pa kuptuar nga vetja. Ndoshta, kështu filloi?
Më vonë shkuam në Itali, tek Atë Valentini, që ka qenë mësuesi i tij në gjimnazin e Shkodrës. Më 1969 u martuam.

Si punonte Martini?
Ishte i rregullt. Pëlqente shumë disiplinën dhe rregullin gjerman. Kështu, Gjermania u bë atdheu i dytë i tij.
Çoheshim herët, hanim mëngjesin, gjithmonë kos me mysli (përzierje drithërash). Kosin e bënte vetë Martini, në mënyrë artizanale, si në Shqipëri. Qumështin e merrnim te fshatari. Kosi bëhej i përsosur. Zakonisht, më 7.30 ishte te tryeza e punës.
Edhe zjarrin në oxhak, të cilin e kishte pasion, e ndizte vetë, sidomos në Kërshëndellat. E ndizte me buzm (me copa druri) si në Shqipëri. Këtë e kishte zakon që nga fëmijëria. Drutë i gjente në pyll. Këtu drutë nuk i pret kush në pyll, se është e ndaluar. Ato blihen, prandaj kisha frikë se do ta gjobisnin, kisha dhe pak marre se do të mendonin që i vidhte, por ai e kishte për pasion. I lutesha të mos shkonte. Ai më thoshte: “Po më kapën, do paguaj gjobën”, por asnjëherë nuk e kapën.

Çfarë mangësie kishte Martini?
Nuk ishte fare praktik në jetë, as për punët në shtëpi. E kishte vështirë dhe nuk dinte të sillej me pedagogji me fëmijët. Por i donte shumë dhe ata e donin shumë. Fëmijët e të afërmve, të miqve, të kolegëve sa njiheshin i vareshin në qafë dhe e ndiqnin kudo, duke e thirrur “Martilen, Martilen!”. Ai i linte bisedat me ne dhe luante me ta. Kështu, ka bërë mjaft foto dhe incizime. E donin veçanërisht, ndofta, nga që ai u plotësonte çdo dëshirë dhe sillej siç u pëlqente atyre.

A ju ka shpjeguar pse është larguar nga Shqipëria?
Kjo pyetje është me rëndësi. Nuk më ka folur shumë për këtë punë, por më ka treguar që ka qenë në Koplik në ilegalitet dhe ka ikur, sepse kishte marrë vesh që ishte në listë për t’u pushkatuar. “Po të mos isha larguar, më ka thënë, do më pushkatonin”. Dhe e kuptoj që ishte tepër e rëndë. Më shumë kam dëgjuar prej të tjerëve, më vonë. Janë larguar në dimër, në kohë dëbore. Kanë kaluar përmes një lugine të gjatë, para majës së Jezercës dhe kanë dalë në Guci. Ishin një grup afro 30 vetë. Më të afërt kishte Atë Danielin, me të cilin rrinte vazhdimisht. Ai ishte 10-15 vjet më i madh dhe kujdesej për të. Pasi është larguar nga fshati ka ndenjur gjatë në një shpellë, afër Prekalit, me Atë Danielin. Bënte shumë ftohtë dhe që të zinin ngrohtë flinin shpinë më shpinë. Në bjeshkë mësuan të gjuanin me armë. Kishin varur një mace të ngordhur dhe qëllonin në të. Martini nuk goditi asnjëherë në shenjë, ju thashë se nuk ishte aspak praktik. Këtë histori ma ka treguar disa vjet pas martesës, dhe, kur ma tregoi që nuk gjuajti asnjëherë në shenjë, i thashë: “Këtë ta besoj plotësisht!”. Të njëjtën histori ma ka treguar edhe Atë Danieli.

– A ka ndonjë dorëshkrim apo ndonjë tekst të botuar në të cilin përshkruhen rrethanat dhe shkaqet e largimit nga Shqipëria?
– Me sa di unë, për këtë nuk ka asnjë shkrim biografik. Për këtë janë vetëm poezitë.

– Çifti Camaj ka pasur ndonjë ide apo dëshirë për të ardhur në Shqipëri?
– Për t’u kthyer në Shqipëri? Për këtë jo. Nuk kishte ndonjë fantazi të tillë. Të gjitha dëshirat dhe fantazitë i ka në poezi.

– Si e përjetonte krijimtarinë letrare?
Me atë jetonte. Botimin e veprave e përjetonte thellë, vuante. I kishte si fëmijët dhe kur i nxirrte në dritë, i dukej se po ndahej prej tyre. Këtë gjendje të shtypur/opresive e kishte sidomos kur mendonte se vepra e tij nuk lexohej, nuk receptohej. Ky ishte problemi dhe vuajtja e tij e përhershme. Ishte specialist i fushës, dinte çfarë shkruante dhe çfarë botonte, por nuk kishte asnjë jehonë.

Ç’mendim keni për botimin dhe qarkullimin e veprës së tij në botën shqiptare, në këto vite, pas heqjes së censurës dhe rënies së mureve midis shqiptarëve?
Tani për tani nuk është mirë. Martini ka një poezi Tingujt e parë në të cilën thuhet: “Shkova me njerzit e mij/ shtigjeve të ngushta t’ malit/dhe pata û e èt”. (Vargjet i reciton në shqip). Ai thoshte “njerëzit e mi”, nuk thoshte asnjëherë populli im. Këto vargje, sidomos shprehja “njerëzit e mi” kanë kuptim të thellë. Njerëzit e mi, më shpjegonte, ndoshta nuk janë pjekur për këtë lloj poezie, por do të vijë koha. Te kjo poezi janë edhe këto vargje: “Tingujt e currilave në lagsina/me mote n’mue janë rritë,/lule gjaku në shullâje,/për të dalun kangë nji ditë.
Dhe kishte bindjen se do të zinte një vend të rëndësishëm në letërsinë shqipe. Edhe pse jo sot, mendonte se do të vijë dita.

Sa herë keni ardhur në Shqipëri?
Pesëmbëdhjetë herë. Prej 1993-it, pas vdekjes së Martinit, deri më 2008-ën, vajtje-ardhje. Këtë vit nuk kam mundësi të vij, vitin tjetër filloj përsëri.

Pesëmbëdhjetë herë pa Martinin dhe nuk mbaroi nostalgjia?
Nuk është nostalgji, është dashuri. Nuk mbaron asnjëherë. Martini për shqiptarët, sidomos për malësorët më ka folë shumë, që në fillim të njohjes dhe gjatë gjithë jetës. Më ka folë për besën, traditat, zakonet, aq sa më ka krijuar mendimin më të lartë për ta. (Mallëngjehet).