VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Më 28 nëntor 1907 lindi shkrimtari i shquar italian Alberto Moravia

By | November 28, 2018

Komentet

NJU JORK, NJU JORK – Poezi nga CHARLES BUKOWSKI – Përktheu ROLAND GJOZA

 

ai ishte në holl te telefoni
e dashur, në qoftë se nuk kthehesh
tek unë
do të vras veten!
të betohem!

kalova pranë tij
dhe u ngjita
në dhomën time.

ishte një poet i atyre anëve
mbante një shall mendafshi,
një beretë,
kishte mjekër dhe mustaqe të bashkuara dhe një
bisht derri

ishte 9 e mëngjesit
por unë e ndieja veten
shumë të lodhur

hyra në dhomë
dhe rashë si i vdekur
në shtrat

ai ishte një njeri
që donte të vriste veten
në qoftë se e dashura e linte
unë kisha patur dhe s’kisha patur një femër
për tre vjet
dhe isha
24 vjeç

dhe më dukej se kisha humbur
diçka

u ngrita
shkova për t’u veshur
hapa një shishe
vere
ktheva një gotë të plotë
pastaj e shkullova të gjithë verën
dhe shishen e flaka tej

ai njeri qëndronte ende te telefoni
në holl
u ula dhe vështrova
telefonin
nuk fliste njeri.

dola jashtë
në rrugë
turma e njerëzve lëvizte
lart e
poshtë

mora një drejtim kuturu
dhe eca në atë
drejtim
u futa në të parin bar që pashë
dhe kërkova
një vend
per t’u ulur
porosita një birrë
ndieva një goditje
dhe papritur dikush më
tha:
ai njeri
në telefon nuk
foli me njeri.

nuk e di përse
e dija këtë
po ja
që e
dija.

bir kurve, shava
lashë pas Greenwich Village
dikur
dhe unë
kisha bërë te njëjtën
gjë.

VIZITORJA MISTERIOZE – Tregim nga HAMIT TAKA

 

Sapo u hapa rrugën unë, i dënuari i ndërgjegjes, dy familjet e motrave të mia u vendosën në Tiranë. Për habinë e tyre, ndryshe nga qyteti i vogël periferik, ku banonin më parë, gjithë banorët e pallatit, ende pa u njohur mirë, i përshëndesnin, u flisnin me ëmbëlsi, i respektonin e i nderonin si miq të vjetër. Bile, edhe banorët e lagjes, i lumturonin me vizitat e tyre, për t’u uruar mirëseardhjen. Pa lere ata të anës tonë, që u kishte dhembur zemra e u ishte djegur xhani për kalvarin e tyre! “Eh, ç’sistem i urryer, që na ndau bashkëfshatari me bashkëfshatarin, shoku me shokun, miku me mikun, vëllai me vëllain, motra me motrën, shqiptari me shqiptarin!”, qaraviteshin ata më patriotët. Të shikoje vjehrrën e motrës së madhe si i shtrembëronte buzët! Nejse, tani motrat ishin të qeta dhe ndiheshin mirë në kryeqytet.
Mirëpo edhe qetësia e lumturia s’ishte e thënë se do të vazhdonte pafundësisht për motrat e mia. Ende pa e mbushur muajin, trokiti te dera e motrës së vogël një vizitore e panjohur. Motra mbeti e shushatur kur pa portretin e së panjohurës, i cili nuk shprehte atë harenë e vizitorëve që trokisnin, për të uruar mirëseardhjen. Veshja elegante, sido që e përdorur, tualeti i kursyer dhe buzëqeshja e lehtë, si e stamposur në fytyrën simpatike, më tepër shprehnin trishtim dhe nuk mbulonin dot gjëndjen e rënduar shpirtërore, që pasqyrohej dukshëm nga ndryshimi i toneve në sytë e saj të blertë.
-Mirëdita!- përshëndeti vizitorja.
-Mirëdita!… Urdhëroni, bujrum! Mirë se erdhët! Ju lumshin këmbët!- lëshoi motra ime një breshëri përshëndetjesh e urimesh, duke manifestuar atë drojën dhe përunjen e grave periferike.
Në sekontë mbriti edhe motra e madhe. Pa mbritur mirë te dera, e ftoi të panjohurën të hynte brenda, sikur të ishte edhe ajo zonjë shtëpie. Vizitorja misterioze dukej e dyzuar, ta hapte apo mos ta hapte fare gojën. Pastaj uli kokën dhe dukej se mundohej të formulonte diçka sa më konçize e sa më qartë. Qëndrimi i ngurosur i saj i hutoi edhe më shumë motrat e mia.
-Më falni, – tha vizitorja, – sot s’kam ardhur për t’ju uruar mirëseardhjen. Kam vetëm një kërkesë për ju të dyja, për vizitë mund të vij një herë tjetër.
– Urdhëroni, flisni. Mos bëni zor nga ne, jemi gra të thjeshta, -u përpoq t’ia lehtësonte barrën motra e madhe.
– Dua të bëj një takim me vëllain tuaj. Dhe këtë e kërkoj vetëm nga ju… Se mbi vëllain nuk ka askush ndikim më të madh se motra… Ashtu e kam punën. Ashtu e kam hallin, desha të them, – u përgjigj vizitorja, e cila ua ndezi më shumë kureshtjen motrave të mia. Ato vështruan njëra-tjetrën.
– Ju mund ta takoni vetë vëllain, – ia ktheu sërish motra e madhe.
– Nuk di ku ta gjej, – tha me përunje vizitorja misterioze.
– Siç gjete shtëpinë time, mund ta gjesh edhe vëllain. Atë mund ta gjesh gjithë ditën në redaksinë e gazetës…- nisi t’i shpjegonte motra e vogël dhe emri i gazetës i mbeti në gojë, pasi motra e madhe i shkeli këmbën, që ta hante gjuhën me dhëmbë. Vizitorja misterioze dha një buzëqeshje të sforcuar dhe tha me përvuajtje:
-Trokita në derën tuaj, që të ma ndërmjetësoni ju dhe vetëm ju këtë takim. Bile do t’ju lutesha e përgjërohesha të mos e konsumoni me askënd tjetër kërkesën time, duke përfshirë edhe familjet tuaja, – e mbylli bisedën vizitorja misterioze dhe ktheu këmbët andej nga kishte ardhur. Motrat mbetën gojëkyçur. Por ajo e madhja u kujtua ta qortonte të voglën, që filloi t’i jepte të dhëna për vendndodhjen time vizitores misterioze.
– Po ne mbetëm të habitura nga vizitorja e çuditshme dhe nuk e pyetëm as për emrin, as ku banon e as ku punon, – tha motra e vogël.
– Me sa kuptova unë, ajo do vetëm një takim të fshehtë më vëllain tonë, pa lënë asnjë gjurmë…Po, hajt, moj, bëri një kërkesë e iku. Halli i saj është, s’është i yni, – iu përgjigj motra e madhe.
– Me gjithë xhentilencën e kulturën e saj qytetare, ajo ka për të na mbirë në derë, me sa pashë unë… – e mbylli bisedën motra e vogël.
Vizitorja trokiti te dera e motrës së vogël të nesërmen po në atë orë që kishte trokitur një ditë më parë. Kërkoi përgjigjen dhe si pa që motra belbëzonte, iku menjëherë.

Profecia e motrës së vogël u bë realitet shqetësues dhe i bezdisur për të. Këmbëngulëse dhe e habitshme në atë që kërkonte, vizitorja misterioze u mbiu vërtetë në derë. Rituali vazhdonte çdo ditë dhe fiks në orën njëmbëdhjetë. Nuk priste asnjë bashkëbisedim, vetëm kërkonte përgjigje: po ose jo.
Sado dinake dhe të zhdërvjellta që janë femrat fshatare, për të zhbiruar të fshehtat dhe për të depërtuar në labirintet e shpirtit të seksit të dobët, motrat e mia nuk patën asnjë sukses me vizitoren misterioze. Vetëm për orën fikse të vizitës mundën t’ia shkulnin përgjigjen. U tha se ishte në punë zyre dhe në orën njëmbëdhjetë bënin një pushim të shkurtër, sa për një kafe. Ajo vetëm u lutej e u përgjërohej të më bindnin mua, për të pranuar një takim me të. Arsyen do të ma tregonte vetëm mua. “Mjafton që vëllai juaj të pranojë të takohemi në një vend që do ta caktojë vetë ai dhe pastaj do të mësoni gjithçka për t’jua qetësuar ndërgjegjen”, u tha prerazi ditën e pestë të vizitës. “Çfarë sjellje të pakuptueshme kanë këto femrat kryeqytetase!” –tha motra e vogël.

Tani kërshëria e motrave të mia ishte ngjitur në stadin e fantazisë. Bashkëbisedonin me njëra-tjetrën dhe ngulnin këmbë si mushka se, pa i sqaruar kush ishte dhe arsyen e takimit, nuk do t’ia plotësonin dëshirën. Edhe më kokëforta i bënte mospranimi që t’u jepte qoftë edhe një informatë imcake për idenditetin e saj. Motra e madhe, falë intuitës së saj, do të ishte e denjë edhe për dialogjet e Sokratit dhe të zgjidhte sofizmat e filozofëve nëpër portiqet e Athinës së lashtë, por me vizitoren misterioze nuk i eci. Ama edhe pa gjë fare nuk doli. Herë-herë arrinte ta mbante për disa minuta në këmbë dhe t’ia çelte paksa gojën e kyçur. Nga ato pak çaste komunikimi kishte krijuar bindjen se ishte një femër e kultivuar, me etikë mirësjelljeje dhe me një të shkuar të dyshimtë. Po aq ishte e bindur se jeta e kishte lëndur shumë, por besonte se tërë ai pikëllim në shpirt ishte grumbulluar nga disfatat në dashuri e jo nga vështirësitë e hallet që kanë njerzit e zakonshëm.
“Që e ka një peng në shpirt ajo e ka, por unë nuk ia nxjerr dot”, i thoshte motrës së vogël. E po, konkluduan, do të jetë ndonjë e rënë nga vakti dhe vjen këtu të afrohet me vëllain tonë, se i ka hipur në kokë të pastrohet nga e kaluara e saj. Ose do të ketë qënë ndonjë tekanjoze me pretendime të mëdha dhe ka dështuar në martesë, tani mendon se mund t’i ngjitet vëllait tonë, disi i kaluar nga mosha e martesës… Pastaj fillonin të hamendësonin, mos ajo femër në të kaluarën, domethënë në të ritë e saj, kishte ndonjë lidhje erotike me mua, vëllanë e tyre dhe tani donte të afrohej sërish. Se unë beqar isha e beqar kam mbetur. Por përvoja u thoshte të qëndronin më shumë te dyshimi se mos ajo grua provokonte apo donte të më fuste në ndonjë kurth. S’dihet kush është kjo femër e ç’qëllime kanë këta, thonin me njëra-tjetrën. Mbase duan t’i ngrejnë ndonjë kurth vëllait tonë. Ja, një shtrigë si kjo ia bëri gjëmën e madhe. Nuk u zihet besë këtyre. Kushedi çfarë kurdisin qëkur është hapur fjala se vëllai do të vërë kandidaturën për deputet në zgjedhjet e ardhshme.

Të jemë i sinqertë, jeta i kishte bërë pak të ashpra motrat e mia, por në thelb ishin zemërbuta e bujare. Nga subkoshienca e tyre, ngrenin krye virtytet e larta të trashëgimisë fisnore, si ai i dobësisë dhe mëshirës për ata që vuajnë nga plagë të thella shpirtërore. Kur vizitorja misterioze u dukej shumë e pikëlluar, logjikonin se mund të ishte e sinqertë dhe delikate në shpirt. Mbase vërtetë, si femër, mund të donte ndonjë ndihmë për ndonjë vëlla a motër, për burrin apo prindërit e vet. Njeriu njeri është, ka dhe halle, ka të mira, ka dhe huqe e të këqija… Se kemi parë edhe nga ata, ndërronin mëndje ato, që, kur kanë ndonjë gjë në dorë dhe ti ua shtrin dorën tënde nga nevoja, ta thyejnë. Ama, kur ti ke gjë në dorë dhe ata kanë nevojë, kthehen e ta puthin dorën që dikur e kanë thyer.
Dilema: të më tregonin apo të mos më tregonin mua, filloi t’ua brente ndërgjegjen. Edhe kureshtja femërore bënte punën e vet.
Një të shtunë në mbrëmje, kalova nga shtëpia e motrës së madhe, për të parë nipat e mbesat e për të darkuar me ta. Atje gjeta edhe motrën e vogël në një bisedë kokë më kokë me të madhen. Diçka të pa qartë më zuri veshi.
-Ç’do t’i tregoni vëllait? -u thashë me të qeshur dhe i përqafova të dyja njëherësh. Më përqafuan, më puthën me mallë e m’u lidhën si kulpëra rreth trupit. Pastaj më liruan dhe vështruan njëra-tjetrën.
-Vëllai ynë i dashur, – filloi motra e vogël, – kemi gati një muaj që rezervohemi të të tregojmë diçka, se nuk duam të të trazojmë me gjëra të parëndësishme dhe mbase të dyshimta. Por sot vendosëm të të tregojmë për vizitat e përditshme dhe kërkesën këmbëngulëse të një gruaje të panjohur, që kërkon, gjallë a vdekur, të takohet me ty.
Fillimisht nuk qe diçka aq befasuese për mua, pasi në redaksi na vinin çdo ditë me dhjetra sojesh, ku secili shprehte emocionalisht mendimet e tij për të ardhmen. Kush i sinqertë e kush jo i tillë, ne i dëgjonim të gjithë. Pasi më thanë ca gjëra motrat, fillova të dyshoja dhe të vrisja mëndjen se kush mund të ishte ajo vizitore. I pyeta motrat për tiparet e saj, më thanë se duhej të kishte qënë e bukur, kur ishte e njomë, por ishte e fishkur dhe e pa shpresë për veten. U thashë që të më thërrisnin, me rastin e parë që ajo do të trokiste sërish në portat e tyre. Bile të nesërmen u zgjova me një parandjenjë se do ta takoja atë ditë, me qënë se ishte e diel dhe vendosa mos të dilja herët nga shtëpia. Prita deri në orën njëmbëdhjetë, kur kishte orën periodike të mbritjes, por ajo nuk erdhi. Pastaj dola të takoja miqtë e mi, që më prisnin. Sa mbrita te lokali ku takoheshim, më thanë se një femër, rreth të tridhjetave, ishte vetëhelmuar në spital.
-Si ishte vetëhelmuar ne spital, kur fare mirë mund të vethelmohej në shtëpinë e vet? – pyeta ashtu kot, sa për t’u gjendur në bisedë, por mëndja më punonte gjetiu. Me një herë mendova atë grua që më kishte kërkur disa ditë me radhë dhe fajësova motrat, që s’më kishin treguar më herët. Ika pa u kthyer përgjigje të pranishmëve. Me një frymë u gjenda në polici. Trokita te dera e shefit të rendit. E pyeta për ngjarjen. Ai më tregoi, për aq sa dinte, se ishte helmuar në shtëpi. Sa kishin mbritur me urgjencë në spital, kishte ndërruar jetë.
-A mund të shkojmë në morg? – i thashë.
–Po, -më tha, pasi hezitoi pak.
Shkuam rrufe me një makinë të policisë. Sa u futëm brenda dhe pashë kufomën e saj të zbuluar, u befasova. Ndonëse kishte ndryshuar në mënyrë të habitshme, nuk e pata të vështirë ta njihja.
-Është ajo, – thashë instinktivisht dhe mallkova veten që më shpëtoi fjala.
-Cila ajo? – më pyeti shefi.
-Emrin nuk ia di ose nuk ia mbaj mend pas kaq vitesh, por më kujtohet si portret, – iu përgjigja, duke iu shmangur pyetjeve të tjera.
-Ke patur njohje në të shkuarën me të? –pyeti shefi, pa djallëzi.
-Jo. Dikur, kur unë frekuentoja Bibliotekën Kombëtare, e gjeja shpesh atje, – iu përgjigja. Më shkuan djersë të ftohta. Ishte një ngërthim ndjenjash urrejtjeje dhe keqardhjeje për aktin e vetëvrasjes.

Shkuam te seksioni i kriminalistikës. Shefi pyeti specialistët, në se kishin zbuluar ndonjë gjë të veçantë.
-Vetëvrasje e zakonshme. Vethelmim… – shpjegoi mjeku ligjor.
-Nuk i gjetën ndonjë letër a diçka të tillë? – e pyeta unë. Ai nguroi, por shefi i bëri me shënjë të tregontë çfarë dinte.
– I gjetëm një letër në xhep për t’ëmën, por e ëma na e mori nga duart dhe nuk e lëshoi më. Ajo shkoi me vrap në tualet dhe mund ta ketë djegur.
-Na ço te shtëpia e saj, -i thashë si me urdhër shoferit të makinës së policisë. Ai nguroi, por shefi ia bëri me kokë të nisej.

Me marifet të madh mezi e nxorrëm jashtë nënën e viktimës. Na shikoi me frikë.
-Nuk e kam letrën. E dogja, – tha ajo.
Shefi qëndroi indiferent. Ai nuk i kushtoi rëndësi këtij detaji, gjë që tregonte se policia ishte shkrehur.
-Nuk e ke djegur, -i thashë me ton të vendosur.
-Kush jeni ju? – pyeti e frikësuar.
-Kjo nuk ka rëndësi për juve, – i thashë, – pohimi juaj është shumë i rëndësishëm.
Shefi i shpjegoi diçka për mua. Asaj i iku fytyra. Bëri të futej brenda, por te pragu u kthye dhe më vështroi me sy të zgurdulluar.
– A mund të ma thuash emrin? – më pyeti me bezdi të madhe. U bëra gati t’i thoshja jo, por nuk ishte njerëzore t’i përgjigjesha ashtu një nëne, e cila sapo ka humbur bijën e vet. I thashë emrin tim. Gruan e lëshuan fuqitë fare, sa thamë se i ra të fikët. Shefi më shikoi me vëmëndje.
U larguam. Pas pak u gjenda tërë zemëratë në shtëpinë e motrës së vogël. E dija që do t’i gjeja atje të dyja. Bisedonin për tragjedinë e asaj femre.
-Ju, të dyja bashkë, keni bërë një krim. Sot keni vrarë një njeri, – u thashë i hakërruar. Motrat shtangën.
-Gruaja që trokiste tek dera juaj, sot është vetëhelmuar, – u shpjegova.
– Kush ishte ajo? Ç’lidhje kishte me ty, – më pyeti motra e vogël, e verdhë limon në fytyrë.
-Asgjë, – u thashë. Ndeza një cigare dhe ika turivarur nga motrat e mia.
-Po është nga ato… bëri gjënë më të mirë. Sa kanë vrarë ata, tani le të vrasin veten,- dëgjova të thoshte motra e madhe pas shpinës sime.
Në darkë, nëna e viktimës erdhi e shoqëruar me dy djem dhe trokiti në derën e hyrjes time në katin e tretë. Sa hapa derën, e kuptova qëllimin.
– Solle letrën? – e pyeta.
– Ku e di ti se solla letrën? – m’u përgjigj.
– E mora me mend, se gënjeve para shefit të policisë së kryeqytetit, kur the se e kishe djegur dhe tani do të më përdorësh mua… Çojeni vetë në polici, – u thashë prerazi. Ajo heshti pak kokulur, pastaj tha nëpër dhëmbë.
– Letra është pë ty, nuk është për policinë, prandaj trokita në derën tuaj. Po të qe për shefin e policisë, as ia çoja fare.
– Si e gjete derën time?! – pyeta instinktivisht.
Hera e parë që më vështroi mospërfillëse, që donte të thoshte, se ne gjejmë edhe vrimën e mizës, jo ty.
– Me të pyetur, – m’u përgjigj ironikisht.
– E di, por letrën duhet ta çosh në polici, jo tek unë, – i thashë.
– Nuk erdha me dëshirën për t’ju parë juve… Si nënë nuk mundem të mos e çoj në vend amanetin e vajzës sime të vdekur, – tha dhe sytë iu rrëmbushën me lot. Pastaj i fshiu me inat me kurrizin e dorës.
-Të kuptoj, – i thashë, se nuk gjeta fjalë tjetër, – por letrën duhet ta çoni ju në polici.
– Eshtë për ty, – tha ajo me vendosmëri dhe ma rrasi në dorë. Unë e lashë të binte në tokë.
Ajo s’e preku më letrën, qëndroi pak e dyzuar dhe vuri djemtë përpara, për të zbritur shkallët.
– Natën e mirë! – u kujtua të më thoshte pasi zbriti 3-4 shkallë.
– Natën e mirë! Shëndoshë vetë e t’ju rrojnë gjithë të dashurit! – e ngushëllova.
Pasi zbritën disa shkallë, dëgjova sërish hapa, që po ngjiteshin lart. Unë rrija shtangur në këmbë, siç isha pak më parë, pa guxuar ta prekja letrën, që priste para këmbëve të mia. Ishte po ajo, nëna e dy djemve dhe e viktimës. M’u afrua me qetësi dhe më tha.
– Vajzën ma vrave, të lutem, mos m’i vra edhe djemtë!
Më hipi gjaku në kokë dhe filloi të më dridhej trupi.
– Unë nuk jam kriminel të vras njerëz, vrasësit janë në anën tuaj. Vajzën s’ta vrava unë. Ajo vrau veten. As e njoh fare.
– Nuk besoj mos ta njohësh, deri sa letra ju drejtohet juve, me emër e mbiemër, – më tha tërë mllef.
Vështrova letrën para meje dhe pashë se nuk kishte adresë.
– Ishte në zarfin tim adresa. Më porosiste t’jua jepja vetëm juve, – më shpjegoi, pasi e kuptoi pse e vështrova zarfin.
E shikoja drejt në sy i zbrazur nga mendimet dhe ndjesitë.
-Të lutem dhe një herë, mos na dëmto më, duke na lënë fëmijët, nipat e besat pa shkolla, pa profesion, pa punë.
-Ne nuk do të bëjmë ato që keni bërë ju, – iu përgjigja prerë, por ndieja një dhimbje thellë qënies sime, që nuk kuptoja se nga buronte. Desha t’i thoshja se vetëvrasja e vajzës nuk kompenson ato që na kishin bërë, por nuk më bëri zemra. Para dhimbjes së një nëne për humbjen e fëmijës, përunjen edhe perënditë. Ndërkaq ajo po zbriste shkallët me nxitim.

Nuk e kam ndier herë tjetër më ngushtë veten. Në çast mendova se po të më kishin thënë motrat disa ditë më parë kërkesën e vizitores misterioze, vajza e asaj nëne do të ishte gjallë dhe sytë e saj nuk do të skuqeshin e përloteshin para meje. Mendova si do të veproja me letrën. Po ta lija atje në shesh, mund ta merrte dikush tjetër. E futa në xhep, që ta çoja të nesërmen te shefi. Bëja sikur nuk më intrigonte fare ai zarf i mbyllur me të fshehtën, që mbante brenda, por e vërteta ishte se më ishte zbrazur zemra nga një ndjenjë e lashtë sa bota. Natyrisht më brente dhe kureshtja se çfarë kishte shkruar para vetëvrasjes dhe në se do të ndryshonte vendimi i saj, po të ishte takuar me mua.

U nisa për te motrat i dërrmuar nga dhimbja. Ato m’u hodhën të dyja në qafë. Pastaj më pyetën një zëri të shqetësuara:
-Ç’të ka ndodhur, vëlla?
-Ajo që s’duhej të ndodhte. Po jua përsëris: Ne të tre kemi vrarë një femër, – u thashë tërë trishtim dhe instinktivisht nxorra zarfin nga xhepi.
-Ç’është ai zarf pa adresë e i pa hapur? – më tha motra e madhe. Unë bëra ta fusja në xhepin e brendshëm të pardesisë, por ajo ulëriu:
– Mos! Kush ta dha atë zarf? Ma jep mua! Nuk duhet t’u besosh atyre. Mund të jetë provokim. Mund të ketë brenda helm vdekjeprurës. Mos, o Zot!…
Dhe ma mori zarfin nga dora. Unë e humba toruan. Ajo iku me vrap në tualet, që ta hapte, për ta hedhur në ujë helmin e dyshuar. Atëherë i bërtita:
-Mos, motër, më duhet ta çoj në polici, se ndryshe do të jemë i akuzuar për vrasje.
Motra u trondit.
-E kam hapur, vëlla. Por nuk ka gjë nga ato që mendova unë. Më fal. S’e mendova…
-Arrite të lexoje ndonjë gjë? – e pyeti nën zë motra e vogël.
-Arrita të lexoja vetëm rreshtin e parë: “I dashuri….
-Ju lutem motra, se po bëni gabimin e dytë ndaj meje. Jo gabimin, fajin! – u thashë dhe ua mora zarfin, e futa në xhep dhe dola jashtë të mbushesha me frymë. Atje jashtë, në vetmi, nuk m’u durua. E hapa zarfin dhe fillova ta lexoja.

“Shumë i dashuri…
Emrin nuk guxoj ta zë në gojë, se ta bëj pis.
Jam e bindur se motrat e tua jua kanë thënë kërkesën time, por ju nuk e pranuat, e vetdijshme se kishit të drejtë.
Unë s’kam fytyrë t’ju shikoj në sy, nuk kam ndërgjegje t’ju kërkoj ndjesë dhe kurrësesi s’do t’ju kërkoja të falur. Vendimin e kisha marrë më herët…
Kokulur dhe në gjunjë para juve vetëm do t’Ju shpjegoja të vërtetën…
Gjithçka që bëra, e bëra e detyruar. Edhe ato që kisha shkruar në fletët tuaja të daktilografuara, i shkrova me xhelat mbi kokë…
Edhe atë që thashë si dëshmitare para juve dhe trupit gjykues, se më kishe kërkuar arratisjen jashtë vendit, m’u imponuan me një mijë kërcënime për vete e për familjen time… Ju kujtohet si u alivanosa…
Kjo histori filloi qëkur filluam të rrinim bashkë në universitet, ndonëse ishim në fakultete të ndryshme.
I vura kokën në gjunjë nënës dhe i tregova se e kisha të pamundur të spiunoja njeriun që doja më shumë në këtë botë të padrejtë. Ajo e quajti besim të madh ndaj meje dhe më këshilloi të mos bëja gabime të asaj natyre, domethënë të mos dëshmoja… Nëna, pas disa kohësh, ia tregoi me marifet babait. Ai i tha se do të ishte mirë të mos isha përzier në ato punë, por tani duhej ta çoja deri në fund. Bile i hyri frika se mos ajo ishte një sprovë për familjen tonë. Se isha nga një familje e madhe e Luftës, që do të humbiste meritat…

Kur dashuron një njeri me zemër e me tërë zjarrin e shpirtit dhe atij ia bën jetën ferr, me dashje apo pa dashje, ke vetëm një shpërblim: dënimin kapital-vetëvrasjen.
Me vdekjen time dua vetëm të rrëfehem se ia dhashë vetes dënimin e merituar dhe e dhashë jetën për dashurinë tonë të pastër… Ju mund të thoni se duhej ta kisha bërë më herët vetëvrasjen, por ashtu ju s’do ta mësonit kurrë të vërtetën.
Miupafshim, i dshuri im!
Qofsh i lumtur për ato vite që të kanë mbetur në liri.
Emrin s’e vë, për të mos ua shuar kureshtjen motrave të tua dhe për të mbetur përjetësisht, “zonja(në fakt zonjusha) misterioze”.

Perla, që s’ka shoqe!… – Poezi nga gjyshi Albert HABAZAJ

 

Më e bukura në shoqe,

Të t’ them flutur është pak,

Të t’ them: E qershorit gonxhe

Mos vallë prap’ të hyj në hak?

 

Vishesh vetë e ha ushqim,

Vetë lahesh se je e madhe,

Të keqen, o shpirti im!

O thëllëzë e o sorkadhe!

 

3 korrik – 3 vjeçe mbushe.

Vetëm Perla di shumë gjëra,

Të keqen, moj Pupurushe

Që ne na i mëson të tëra…

 

Më e bukur…, sa më s’ka

Porsi bora – drit’ e pastër

Thua fjalë të mëdha,

Nga buron fjalor i kaltër?

 

Moj më mira në botë

Ti s’e kupton sa  të dua

Ç’ëmbëlsirë kanë, o zot

Ato fjalkëzat e tua…

 

Fjalkëzat si gurrë mjalti

Me fllad pranvere më vinë,

Kur shëtitje dalim detit

Dhe tutje lozin delfinë…

 

 

Vlorë, 03.07.2019

Dashuria është kënga që vetes ia kemi borxh – Cikël me poezi nga GLORIA MINDOCK* – Shqipëroi: Ukë ZENEL Buçpapaj

 

AVENTURË

Shiu godet tokën
me sa ka fuqi, njom dheun,

e pastron, që ajo të fillojë aventurën e radhës.

 

Kur shfaqet dielli, thahet gjithçka,

prapë bëhet siç ka qenë –

kjo ndodh pareshtur dhe përherë.

 

Kështu sillet edhe dashuria. Ditë për ditë dikush

bie në dashuri.

Të mos mashtrohemi nga kjo lumturi…

bota është katastrofë dhe duhet

të luftojmë kundër saj, të mbajmë qëndrim.

Mbijetesa ëmbëlsohet kur ka dhëmbë të përsosur,

Buzagaze, ngjitëse si sëmundjet.

 

Dashuria i sjell buzagazet, i ndalon vrasjet

që kanë ngujuar tokën.

 

Ditë për ditë arma i drejtohet dikujt.

Armët zbrazen ditë për ditë.

Ditë për ditë ka shpërthime, therje me thika, valle hanxhari.

Kurrë nuk sosen këto imazhe.

Rreshtat me arkivole nuk kanë fund. Na i shtien të dridhurat.

 

Dashuria mund të na rilindë, të na dhurojë dhimbje

në bark a në gjoks… të na bëjë mendjelehtë

Dashuria është kënga që vetes ia kemi borxh –

Ejani të dalim në rrugë dhe rruga do të shpaloset para nesh.

 

Trishtimi na zë ndonjëherë.

Mund të zgjohemi nga ankthi

me sy të hapur, pa derdhur lot, përjetësi…

 

Psherëtijmë të lehtësuar.

Nuk jemi vetëm. Veç trupin kishim në gjumë.

 

MOS

 

Mos më thuaj se shkrimi im është aq i gjallë

Sa të ngjethë mishtë ty që rri në banesën tënde të këndshme,

duke shijuar ditën, duke fjetur si qengj gjithë natën.

 

Ti mund ta bësh këtë, të tjerët nuk munden.

 

Shtrirë përdhe mes lëmishteve, pa futur gjumë në sy nga frika,

fshatarët presin vdekjen, mitralozat, thikat,

që t’i dëbojnë nga vatrat.

Gratë përdhunohen, u zhvishen rrobat,

lihen të japin shpirt në lakuriqësinë e vet.

 

Mos më pyet pse shkruaj për tmerret e kësaj bote.

Këtë mund ta bëje edhe ti. Por nuk po e bën.

A mund të përfytyrosh se si do të ndiheshe sikur të ta vrisnin

djalin 5 vjeç a më të vogël, sikur të ta rrëmbenin vajzën

a sikur t’ua këputnin këmbët fëmijëve të tu?

 

Më thuaj se ku shkojnë këta njerëz për të kërkuar ndihmë.

Ti e di ku shkon.

 

Mos më kërko të heq dorë nga të folurit për mizoritë.

Ndoshta një ditë do të më sjellësh ndërmend,

ndoshta një ditë do ta humbësh “mbretërinë” tënde të rehatisë.

 

Nuk kam asnjë urim për ty. Janë rrëzuar të gjitha yjet.

Kape njërin syresh buzë rrugës dhe merru me diçka.

 

DÉJÀ VU

 

Në një shfaqje televizive pashë ndërtesën që pata dashuruar teksa

po shkonte në Vatikan.

 

A është kjo shenjë që më këshillon të hap dyer

me përkushtim të verbër? Por për

çfarë? Për ngjyrën e ndërtesës,

për vjetërsinë, përkanatat?

Për se si duket nga brenda?

A është e bukur apo e shëmtuar si disa nga uniformat

që vishja kur isha e vogël.

Pse dua të kthehem dhe të trokas në derë?

A do të më lejojë ndokush të shikoj zemrën time vjedhurazi?

 

ALPET

 

Nga dritarja e avionit sodit bukurinë.

Alpet vallëzojnë pa më humbur nga sytë.

Këto male janë aq të fuqishme

Sa këtë botë mund ta bëjnë zap, qeleshet prej bore, blindat e tyre.

 

Malet lëvizin dhe shtypin të keqen, ëndërr që e di.

Pikturë që dua ta shoh përjetë.

Dua të jetoj mes tyre…

 

Teksa vështroj me vëmendje, më shfaqet një fytyrë,

Vjen në jetë një çast i shkurtër qartësie.

Zoti i Lum po fluturon në ajër duke zgjatur duart për të kapur avionin.

 

Kur shihet kjo hijeshi, toka zgjohet nga gjumi.

Shumica në këtë botë janë vonuar aq shumë sa nuk mund ta shohin këtë mrekulli.

 

MELODI

 

Për vite të tëra askush nuk arriti të gëzohej.

Bisedat ishin fund e krye pëshpëritje.

Askush nuk arriti të qeshte.

 

Njerëzit në fshat po vdisnin.

Vetëm ecnin si majmunë, vetëm merrnin frymë…

Një nga një të gjithë u dorëzuan në duart e vdekjeve të tmerrshme.

Trupa që kalben, zogj që u futën në gojë duke u zvarritur –

festë.

 

Çfarë do t’ju tregoni fëmijëve tuaj për këtë botë?

Për vdekjen, për diktatorët mizorë, për zhurmat

e armëve që copëtojnë trupa?

Çfarë do t’ju tregoni atyre për thikat që presin fyte

Dhe hanxharët që këputin gjymtyrë?

 

Fëmijët do të qajnë, ju e dini.

 

Çfarë do t’ju tregoni fëmijëve për lulet që nuk

çelin? Gjaku ka përmbytur tokën.

Çfarë do t’ju tregoni atyre për arkivolet e panumërta dhe mungesën

e tokës për varre?

 

A do të keni nge për të fshirë lotët dhe pafajësinë e tyre,

për t’i mësuar të mos çajnë krye, të mbajnë gojën mbyllur dhe shpirtin të vdekur?

Një zbrazëti e tillë do t’ua lëndojë stomakun dhe ata

do t’i shumëfishojnë ulërimat…

Një zbrazëti e tillë do t’i detyrojnë fjalët të heshtin.

Një zbrazëti e tillë do të shkaktojë verbim. A do t’i mësoni

ata për të shikuar?

A do ta vrisni mendjen për çfarë t’u tregoni, apo jo? A do t’ua thoni të vërtetën?

 

Mbi të gjitha, a do t’i mësoni të këndojnë? Duke lënë melodi të bukura

të pushtojnë tokën me hare.

 

Po të dëgjoni me vëmendje… në heshtje, edhe ju do t’i dëgjoni.

 

 

                          Dashuria është kënga që vetes ia kemi borxh

Nga Alisa VELAJ

Gloria Mindock është autore e pesë vëllimeve me poezi. Libri i fundit   “I wish Francisco Franco would love me”, publikuar më 2018 është prodhim i Nixes Mate books. Mindock është themeluese e shtëpisë botuese Cervená Barva Press dhe një prej redaktorëve amerikanë të revistës Levure Litteraire (Francë). Poete e botuar gjerësisht në SHBA dhe jashtë saj, poezia e Glorias është përkthyer dhe botuar në rumanisht, kroatisht, serbisht, gjuhën malazeze, spanjisht, estonisht dhe frëngjisht. Ndër revistat e shumta letrare përmendim: Gargoyle, Web Del Sol, Poet Lore, Constellations: A Journal of Poetry and fiction, Muddy River Poetry Review, Unlikely Stories dhe Nixes Mate Review. Gloria Mindock është nderuar me çmimet Ibbetson Lifetime Achievement Award dhe The Allen Ginsberg Award for Community Service nga Newton Writing and Publishing Center. Mindock është Poetja Laureate e Somerville, MA në vitet 2017 dhe 2018.

Alegoria e udhës vjen e formësohet në poezinë e Gloria Mindock-ut në dy kahje që duken si të përkundërta në një lexim të parë të tekstit, por në fakt kanë për vendmbërritje të njëjtën Itakë. “Dashuria është kënga që vetes ia kemi borxh – / Ejani të dalim në rrugë dhe rruga do të shpaloset para nesh”. Ne njohim rrugët që duhet të ndjekim, ndërsa poetja rrëfen për udhë që duhet të na ndjekin ato ne. Jo qenia që kërkon udhën, por udha që kërkon qenien. Në të dy rastet e përbashkët është rrugëhumbja. Po t’u rreferohemi shkrimeve biblike gjejmë vargun më alegorik të krejt Testamentit te Ri: Jezusi u përgjigj: “Unë jam Udhae Vërteta dhe Jeta. Askush nuk shkon tek Ati përveçse nëpër mua” Alegorizohet për udhën që duhet të ndjekim. Rrugën e të vërtetave që na shpie drejt jetës së vërtetë. Jezusi flet për njerëz rrugëhumbur. Poezia e Mindock-ut për udhë që humbasin njerëz. E përbashkët siç edhe e përmendëm më lart është rrugëhumbja. Po kush është shtegdalja nga kjo çoroditje? “Dashuria është kënga që vetes ia kemi borxh”, pergjigjet Mindock. Kërkimi i udhëve që do të ndjekësh apo i udhëve që do të të ndjekin kërkon kthjelltësi dhe durim. Kërkimi i udhëve që do të ndjekësh apo i udhëve që do të të ndjekin kërkon kthjelltesi dhe durim. Një aventurë plot të papritura, ku moskthjelltësia shpie në drejtime absurde dhe mosdurimi ngjz përkushtime të verbëra. Në poezinë “Déjà Vu” poetja merr rol profetik ndërsa shkruan:“A është kjo shenjë që më këshillon të hap dyer/me përkushtim të verbër?”
            Dashuria dhe përkushtimi përqafojnë së bashku të vërtetën. Atë të vërtetë që bën apel për realitetin tragjik të botës në ditët e sotme. Luftëra të panevojshme diku larg teje dhe fëmijë të sakatuar që sot janë të tjetrit,  por nesër mund të jenë të tutë, të mitë… Tanët mbi të gjitha!!! Duhet të mësojmë të shohim, këmbëngul poetja dhe paralel me veten të mesojmë fëmijët tanë. Para se të jetë tepër vonë. Para se fëmijët e sotëm, ata të pamësuarit,  të shkaktojnë drama të reja tek fëmijët e së nesërmes.“Një  zbrazëti e tillë  do të shkaktojë verbim. A do t’i  mësoni/ata për të shikuar?” Ne të lindurit nga dashuria, ne të pashpirtët që shpikëm luftërat dhe shkatërrimin duhet të jemi mirënjohës që jetojmë në kohën e hirit, ose siç thuhet në Bibel, kohën kur gjërat na dhurohen jo sepse i meritojmë, por sepse Zoti nga dashuria dëshiron të na i falë si shperblesë për shpëtim. If you look (sipas origjinalit, shën i imi ) përkthehet: nëse e kupton kohën e hirit.  Për të mos shkuar drejt shkatërrimit përfundimtar, sepse pikërisht tani për shumë njerëz në botë është tepër vonë. Pra ndiq udhën ose bëhu udhë janë dy kredot kryesore të poezisë së Gloria Mindock-ut.

ESE ME RRËNJË KUTELIANE – Nga THANI NAQO

Ka ndryshuar Moti Letrar, miku im!. Kuteli mbetet rrëfimtari ynë klasik, brilant, dhe bëri ç’kish për të bërë pa mbirë filizi komunizmit shqiptar. Sa filluan të “mbillen” lule artificiale të letërsisë, iu përkushtua përkthimeve nga rusishtja e gjuhë të tjera, aq sa edhe Paustovskin e kutelizoi! Kështu ndodh me talentet e mëdhjenj kur lëvrojnë gjuhën e folur. Ishte domosdoshmëri në kohën e duhur, njëlloj e vyer si dhe të shkruarat e Rilindësave. Por, në shekullin XXI, mendoj ,ka ndryshuar Moti Letrar. Sado që të folurat dialektore e nëndialektore janë kolorit gjuhësor, por ato, mendoj, se duhen përdorur me doza të vogla, aq sa e mban letërsia, përndryshe…Çfarë përndryshe? Kam parasysh veten miku im, sepse e kam aplikuar kutelizmin në disa personazhe në romanin Përgjumje-Iluzione, por jo në të tjerët…Sa për kolorit gjuhësor dhe estetik. Kaq. Teprimi, mendoj, është i dëmshëm. Nëse do t’ia heq “nuk”- un frazës së parë të status idesë, hapen avaze shumë të mëdha, miku im! Kam hallin e vetes, e jo të të tjerëve; megjithëse jam fshatar e qytetar kokëngjeshur me realitet, është guxim prej të marri të fluturosh me mjete rrethanore….Për shembull me fshesa prej shavari, rakite, me ombrella, me tullumbace, e gjer tek….perimet me gjethe…Nuk po përmend emërtimet e tyre botanike se më zemërohen ata/ ato që nuk i kam në listën e miqësisë…E ç’ë pastaj? Fluturimi me mjete rrethanore ka hyrë në modën letrare shqiptare! E ja kështu o Faruk, ta kam fjalën, kësaj here, për Motin Letrar, për atë lloj art letrar që plekset me Motin e Natyrës dhe Motin e Karaktereve, nuk duhen lënë në harresë…Ti e di shumë mirë se këto Mote na ndjekin këmba -këmbës. Lerë ç’thotë Thani i status idesë, ai Odisea me pantallona bluxhins dhe këpucë të bardha atlete, i ka rënë botës tej e ndanë.Eshtë planduar në sofatin e dikurshëm të vendlindjes, enkas për të gjykuar veten e për t’ma mbushur edhe mua mendjen se letërsia është ëndërr e magjishme por, në shumicën e rasteve, mbetet ëndërr e hidhur në gjumin e thellë të harresës…Letërsinë, miku im, njëlloj si ti, edhe unë kam marë me seriozitet, përndryshe nuk do trazoja foletë e grerave, sepse grerat nuk mbledhin mjaltë e as bëjnë dyllë e propolis për të shëruar plagët e letërsisë, por vjedhin kosherret e bletëve…Sidoqoftë, miku im, të gjithë që shkruajmë prozë, duam ose jo, jemi pakëz kutelianë. Pa kutelizëm nuk rrëfen dot, gjë, pa të cilën nuk bëhet as letërsi moderne!
(Sqarim: kjo ese, Me Rrënjë Kuteliane, lindi nga biseda me mikun tim, shkrimtarin Faruk Myrtaj.)

TANGO NETËSH NËN HËNË – Poezi nga ATDHE GECI

Ne banojmë në historinë e njëritjetrit
të përvuajtur, të dhimbshëm, në eros
banojmë mbi plagë të padukshme të
së kaluarës, e të kohës sonë. Shpirt
më thotë mikja; tek zhvishej e krihej
para pasqyrës, e zhveshur jam e lirë,
e zhveshur unë dashuroj shkëlqyer
Shpirt, në dashuri më pëlqen kur ka
hënë dhe yje, rrezet e diellit të ditës
së munguar janë një çast për puthje
Zemër, vetëm t´i mund të ma lexosh
hartën e trupit tim, të mirat e hireve
shih, kam shalët dhe at´mes shalëve,
më të nxehtë se llava e vullkaneve
Shpirt, s´e shtjerrim dot njëri-tjetrin
pirë kemi, sa për të nxitur etjen tonë
dehja është një tjetër akt i pakryer
e dëshiroj shumë bririn mes shalëve
s´është e dosdoshme të jetë qershor
verë apo të jemi në hotel tek plazhi
jam grua e vendit, di të dashuroj në
truallin e tokës sime, me një kusht
këta gjinj të bukur me thithëz pëpjetë
të mos m´i lësh si shegët nëpër degë!…

“Nxehtësi” korriku – Cikël me poezi lirike nga Përparim Hysi

 

1.Kur nuk bën asgjë

Sa e”ëmbël” është që mos bësh asgjë
T’i lëshosh mendimet pa kapistall
Parasysh sheh një”film pa zë”
Ti veç vështron dhe sikur bën “pallë”

Sheh fëmijërinë që kalon zbathur
Pastaj çunak që zë e bubullon
Dhe, sado që tani je flokëzbardhur,
Sheh dashurinë që shpirtin ta trazon.

Fanepsen parasysh  shkëndijimet
Shkëndijime të dy syve vezllues
Të prekshme bëhen përjetimet
Se kujton kohën,kur nuk rrije “sus”.

 
Shkundesh nga “apatia”dhe bëhesh i gjallë
“Asgjëja” zhduket sikur nuk qe
(Po kur “nuk ke bërë asgjë”, more kokëbardhë?)
“Asgjënë” për ty e beson kush nuk të njeh.
 
2.Nuk dalin gërmat e alfabetit
Për timeshoqe,SIKËN!
Nuk dalin gërmat e alfabetit
Ato që do shkruaj për ty.
Jam  me fat dhe nga më të përkëdhelurit
Ndaj për ty,po  e shkruaj këtë poezi.

Kaluan mbi pesëdhjetë  e shtatë vjet
Që jemi bashkë të dy
I vetmi fat që kam patur në jetë
Që unë të zgjodha ty.

Ishte pak nga ZOTI si bekim
(Zoti është lart e poshtë shikon)
Që e bekoi dashurinë
Që,mes nesh, nuk shteron.

U plakëm bashkë e u thinjëm
Po, për ty, dashuria është në shkallë të epërme
Oh, veç me ty unë nuk nginjem
Moj, imja dashuri! E    v e t m e!

   3.  TI
        Sa  e hijshme ishe!  Sa e hijshme!
     Si një  lule gati në lulëzim
Një buzëqeshje dhe sa e gjindshme!
  (Kështu je në timin përfytyrim)
  Ti kishe shkëlqimin e një femre të lumturuar
Se dashuroje dhe ndjeje kënaqësi
Oh,e kujtoj atë kohë moteshkuar!
Se më bëhet sikur po e shijoj tani,
Qenë çaste me të vërtetë romantike
Sa pasionante, aq dhe të zjarrta!
Bëj t’hu, o moj kohë! Ku je, o moj mike?
Se, për mua, ke qenë më e veçanta.

 

4.Syri im

Syri im kullot azat
Mezalla, s’e njeh kufi
Sado dua unë ta bëj zap
Harron që nuk jam i ri.

Pa zë vihet në “përgjim”
(jo kush hyri apo doli)
Pa shiko, mor Përparim
Sa e bukur kjo që foli!

Edhe sulet pas asaj
Pas asaj që është e bukur
As që pyet në e kam kollaj
Në këtë moshë të bëhem turbull.

Syri im gabon në”çmim”
Dhe ma bën mendjen veri
Ndaj, i ziu Përparim
Veç këndon për dashuri.

 

5. U plaka

Ja: u plaka! Po pastaj?
Asgjësend tek unë s’ndryshoj
Se s’e kam hiç kollaj
Pas të bukurës, mbes pa gojë.

Si  i  ri ,prapë kam huqe
Sikur ndizem, lëshoj “xixa”
As që pyes unë nga turpe
Dhe në trup mbushem mornica,

Turrem  tutje pas asaj
Se më del nga koka tym
Sikur prapë e kam kollaj
Si, dikur, mor Përparim.

 
              Tiranë,17 korrik 2019

ERDHI BUZË MBRËMJES – Poezi nga EVGENIJ YEVTUSHENKO (Jevgeni Jevtushenko) Përktheu – FASLLI HALITI

 

Ne shikonim nga dritarja, atje
ku dukeshin
siluetat e zeza të blireve
në thellësi të oborrit.
Psherëtimë:
bora ende s’vinte,
dhe ishte koha, tashmë,
ishte koha …
Dhe bora erdhi,
erdhi buzë mbrëmjes.
Ajo
fluturonte
nga lartësia e qiejve
sipas drejtimit të erës
dhe në fluturim
tretej.

MIRUPAFSHIM, FLAMUR I KUQ – Poezi nga EVGENI JEVTUSHENKO – Përktheu FASLLI HALITI

 

MIRUPAFSHIM, FLAMUR I KUQ

Mirupafshim, flamur i kuq –

rrëshqitur nga Kremlini poshtë
jo siç çoheshe,

i shkathët,

zhele,

krenar,
nën mallkimin tonë

mbi Raishtagun e tymtë,
megjithëse edhe atëherë

rreth shtizës, zbatohej mashtrimi.
Mirupafshim, flamur i kuq…

ishe gjysmë vëlla, gjysmë armik.
Ishe shpresë në transhe

në gjithë Europën,
por ti me mburojë të kuqe

rrethoje GULAGUN
dhe shumë fatzinj

me tutat e burgut.
Mirupafshim, flamur i kuq.

Çlodhu ti,

shtrihu.
Dhe ne do të kujtojmë ata

që s’do të çohen më

nga varret.
Gënjeshtarët ke udhëhequr në masakër,

në kërdi.
Do të të kujtojnë edhe ty-

i gënjyeri ti vetë.
Mirupafshim, flamur i kuq.

S’na solle fat.
Kulloje gjak

dhe ne ty,

me gjak të keqim.
Ja përse tani

s’kemi lotë për të fshirë,
kaq brutalisht fshikulluar

me xhufka të kuqe bebëzat e syve.
Mirupafshim, flamur i kuq…

hapin e parë drejt lirisë
e bëmë spontanisht

mbi flamurin tonë
dhe mbi vetveten,

në luftën e ashpër.
Që të mos shkelej përsëri

”syzja” Zhivago.
Mirupafshim, flamur i kuq…

Hape vetë grushtin
që të shtrëngon përsëri,

duke kërcënuar ende me vëllavrasje,
kur në shtizë

kapet llumi
ose njerëzit e uritur,

të çoroditur nga retorika.
Mirupafshim, flamur i kuq…

Ti valvitesh në ëndërra,
ka mbetur një shirit

në trikolorin rus.
Në duart e kaltërsisë

dhe të bardhësisë,
ngjyra e kuqe, mbase

nga gjaku do të jetë çliruar.
Mirupafshim, flamur i kuq…

hap sytë, flamuri ynë,
mos mashtruesit e flamuajve

mashtrojnë me ty!
edhe për ty

mund të jetë i njejti gjykim që :
plumbat tanë dhe plumbat e huaj

të ta kenë grisur mëndafshin ?
Mirupafshim, flamur i kuq…

Që nga fëmijëria jonë
ne luanim të ”kuqtë”

dhe të ”bardhët” i godisnim fort.
Ne, të lindurit në vendin

që s’është më,
por në atë Atlandidë

ne ishim,

ne dashuronim.
Dergjet flamuri ynë

në pazarin e madh Ismaillovo.
E ”tregëtojnë” me dollarë,

si të mundin.
S’e kam marrë Pallatin e dimrit.

Nuk kam sulmuar Raishtagun.
Nuk jam një ”komanist”.

Por shoh flamurin dhe qaj.

Më 18 korrik 1932 lindi poeti i shquar rus Jevgenij Jevtushenko

VOAL – Evgenij Aleksandrovič Evtušenko (Jevgeni Aleksandroviç Jevtushenko), lindur Gangnus (rusisht: Евгений Александрович Евтушенко?; Zima, 18 korik 1932[1] – Tulsa, 1 prill 2017), ka qenë një poet dhe romancier rus.

Ai lindi më 18 korrik 1933 në Zima (një qytet i vogël në jug-lindje të Siberisë, i ndërtuar në shekullin e 19-të rreth një stacioni në linjën hekurudhore Trans-Siberian), biri i një studenti të gjeologjisë nga Universiteti i Moskës dhe një këngëtareje të mirënjohur të operas me origjinë ukrainase , Zinaida Evtusenko, nga e cila mori mbiemrin e artit. Yevtushenko e kaloi fëmijërinë e tij në Moskë. Vera e vitit 1941, pushtimi nazist i Bashkimit Sovjetik, shpërthimet e para të kryeqytetit kapin familjen në një moment krize: babai, braktis gruan e tij, shkon në punë në Kazakistan në një ekspeditë shkencore. Në vjeshtë poeti i ardhshëm dhe nëna e tij largohen nga Moska, për të marrë strehim në Zima ku do të qëndrojnë tre vjet.

Jeta dhe gjendja e atyre kohërave të vështira janë përshkruar në Dasma e Luftës, Ata janë të racës siberiane, Ballada në një sallam, Ata më kanë bërë fëmijë të hutuar, etj. Pas tërheqjes së gjermanëve, në vitin 1944 Evtušenko kthehet në Moskë me nënën e tij që e lë atë, por, pak më vonë, ajo do të shkojë e të këndojë për ushtarët në front. I braktisur për vete, djali neglizhon studimet e tij, ndërsa ai fillon të shkruajë vargjet e tij të para. Disa vjet më vonë, i përjashtuar nga shkolla, i shqetësuar dhe i etur për të mësuar risitë ekstravagante, Evtušenko u bashkua me babanë e tij në Kazakistan, i cili e mori atë punë në një punëtori në një ekspeditë gjeologjike, me kusht që të mos i zbulonte askujt se ai ishte djali i tij.

Kthehet në Moskë, e gjen nënën e tij të plakur para kohe, pa zërin e bukur të së kaluarës; ajo tani këndon në një kinema në intervalet midis shfaqjeve. Në atë kohë Evtušenko ndau zemrën e tij mes poezisë dhe futbollit. Por, nëse karriera e tij si një atlet përfundon së shpejti, do të jetë një gazetë sportive ku is karrierën poetin. Në vitin 1949, në fakt, redaktori i gazetës “Sovetskij Sport” botoi një artikull në të cilin ai tregoi pasionin e pakursyer të Evtušenkos për dy “sportet”, futbollin dhe letërsinë e tij.

Në të njëjtin vit Evtušenko u regjistrua në Institutin e Letërsisë dhe vazhdoi të shkruante poema lirike, të njohura vetëm për rrethin e miqve dhe kurrë nuk publikoi, dhe të lavdëruara prej atletëve dhe garave të mirëpritura nga shtypi sportiv në vend. Do të vinte patjetër viti 1952 për të botuar librin e parë të vargjeve, Eksploruesit e së ardhmes, të cilin vetë autori e përcakton “jo i lumtur”, por me të cilin ai fiton hyrjen në Unionin e Shkrimtarëve. Në ato vite, inkurajimi i erdhi Yevtushenkos nga disa prej poetëve më të njohur sovjetikë, si Tvardovskij, Semën Isaakovič Kirsanov, Svetlov, Simonov.

Pas vdekjes së Stalinit, me epokën e “shkrirjes”, fama e poetit është afirmuar mbi të gjitha në qarqet rinore. Ai lexoi poezitë e tij në mbrëmje të studentëve dhe në vitin 1955 pothuajse triumfoi nga studentët e Moskës, të cilëve u kishte recituar vargje nga shkallët e universitetit. Kongresi i 20-të i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik (CPSU) në mars 1956 shënon një fazë të re në karrierën e Yevtushenko.

Pas dënimit zyrtar të kultit të personalitetit, ai boton një seri poezish kundër “njeriut të çeliktë” dhe burokratëve të cilët ende fshehin trishtimin e diktatorit (poemat Stacioni i Zimës, Trashëgimtarët e Stalinit, Tabela e nxënësve, Frika, Dora e vdekur, Biseda, Fati i emrave, Qyteti i mëngjesit, O, mosmarrëveshjet tona të të rinjve dhe të tjerët). Temperamenti i zjarrtë dhe urrejtja e sinqertë kundër gjithçkaje që shtyp lirinë e njeriut, shtyjnë poetin përtej kufijve të lejuar.

Në pranverën e vitit 1957, pasi ka mbrojtur romanin e Vladimir Dmitrievič Dudincev “Njeriu nuk jeton vetëm me bukë”, që përmban një kritikë të ashpër të burokracisë staliniste, Evtušenko është dëbuar nga Komsomoli nën pretekstin zyrtar të mos pagesës së kontributeve dhe nga vetë Instituti i Letërsisë . Megjithatë, miqësia e anëtarëve të partisë me ndikim dhe Bashkimi i Shkrimtarëve së shpejti i lejon poetit të kthehet në Komsomol dhe Institut, ku, në të vërtetë, ai zgjidhet sekretar i seksionit Rinor Komunist lokal. 1957 shënon fillimin e periudhës së sukseseve më të mëdha të Evtušenkos.

Në këtë periudhë vijnë frymëzimi i fuqishëm poetik, “miqtë e tij politikë” dhe poetja Bella Achmadulina, e cila do të bëhet gruaja e tij, e mbështesin atë. Po atë vit, u takua edhe me Boris Pasternak, i cili përgëzoi poetin e ri. Ai do ta shndërrojë admirimin e tij duke shkruar, me vdekjen e shkrimtarit të madh, poemën Gardh. Përveç kompozimeve të angazhimit civil, Evtušenko shkruan tekstet e dedikuara për gratë e dashura, duke filluar nga Achmadulina, prej së cilës ai do të ndahet, tek nëna, tek miqtë (“Dashuri”, “Për qenin tim”, “Përshëndetje, nënë”, “Lilac” , “Do të vijë i dashuri im”, “Marieta”, etj.).

Në udhëtimin e tij të parë jashtë vendit, në Mynih dhe mbi të gjitha në Paris, poeti e lejon veten të bëjë deklarata jo-konvencionale dhe autorizon botimin në Londër të Autobiografisë (1963), e cila provokon kundër tij një fushatë akuzash të drejtuar nga vetë sekretari gjeneral i Komsomol, Sergej Pavlov. Evtušenko është detyruar kështu të bëjë vetëkritikë, në të cilën akuzon botuesit perëndimorë për falsifikimin e dorëshkrimit.

Një stuhi e re shpërthen pas botimit në Gazetën Literaturnaja të poemës Babij Jar kushtuar shfarosjes së hebrenjve të Kievit (shih Babi Yar). Në një nga takimet midis udhëheqësve të Partisë Komuniste dhe atyre të kulturës, sekretari i përgjithshëm i SHPK-së sulmon shumë poetin, duke e akuzuar atë për të derdhur lot vetëm për hebrenjtë me Babij Jar, pa shtuar një fjalë të vetme zie për rusët dhe Ukrainasit masakruar po njëjtën Kiev. Evtušenko e justifikon veten, duke kujtuar se këto të fundit u eliminuan për shkak se ata i përkisnin rezistencës anti-naziste, ndërsa shfarosja e hebrenjve ishte e motivuar ekskluzivisht nga urrejtja racore.

Pasi ka rifituar besimin e partisë, Evtušenko vazhdon daljet jashtë vendit për të recituar vargjet e tij në qytete të ndryshme evropiane. Por poeti tani ka humbur entuziazmin e ngazëllyer të udhëtimeve të tij të para jashtë vendit, dhe është me një aftësi të kujdesshme dhe agresive që lufton me pyetjet ndonjëherë të fshehta të publikut. Në Romë, kur e pyetën nëse e njeh “Samizdat” (dmth. Shtypjen klandestine të veprave që nuk botohen nga botimet zyrtare), ai nuk e mohon ekzistencën e tij, por thekson se kjo iu ndodh shkrimtarëve më pak të talentuar të refuzuar nga publikimet zyrtare.

I pyetur për fatin e poetit leningradas Josif Brodskij, i dënuar me tre vjet kamp përqendrimi për “parazitizëm”, pasi nuk donte të pranonte një punë në edicionet sovjetike, Yevtushenko përgjigjet se Brodski është një poet me vlerë që, kur të kthehet në liri, publiku perëndimor do ta harrojë atë plotësisht (në vitin 1987 Brodski do të shpërblehet me çmimin Nobel për letërsi). Shumë krijime datojnë në këtë udhëtim në Evropë.

Vitet pasuese poeti u angazhua në udhëtime të shumta: Lindja e Mesme, Afrika, Shtetet e Bashkuara, Amerika Latine. Ai tani ka marrë rolin e ambasadorit itinerant të letërsisë zyrtare sovjetike. Krenar për të mbajtur pasaportën e vendit që udhëheq luftën e të varfërve dhe të shtypurve në xhepin e tij, poeti shpreh vëmendjen e tij ndaj botës, pasionin e tij për njeriun. Këto janë ndjenjat që shfaqen në krijimet e dedikuara për vendet e vizituara; e fundit nga këto, të raportuara këtu, janë fragmente nga një poezi ende e skicuar në udhëtimin në Amerikën Latine të bërë në vitin 1971: Lotët e të varfërve, Çelësi për të komanduar.

Për qindvjetorin e lindjes së Leninit, në revistën Novyj Mir të prillit të vitit 1970, Evtušenko boton një poemë të gjatë me titull Universiteti i Kazanit (ku Lenini ishte student), në të cilin, duke iu referuar historisë së universitetit të famshëm, iu ofron lexuesve një përmbledhje e historisë patriotike me evokimin e figurave të revolucionarëve, shkencëtarëve, shkrimtarëve, politikanëve. Në gusht të vitit 1970, në revistën Belarusian Neman, Evtušenko boton poemën Nën lëkurën e statujës së Lirisë, ku, duke kujtuar takime dhe biseda me personalitete nga bota politike dhe kulturore amerikane, ai sulmon njerëzit dhe institucionet e asaj shoqërie.

Në maj të vitit të ardhshëm, ai përpiqet të sjellë në skenë përmbajtjen në një dramë me titull të njëjtë që gjykohet në teatrin Taganka në Moskë, por që nuk merr autorizim për t’u prezantuar në publik. Pas dhënies së Çmimit Nobel për Aleksandër Solzhenicyn, Evtušenko boton në literaturën Literaturnaja Rossija (Nëntor 1970), një poemë kushtuar 90 vjetorit të lindjes së poetit Aleksandër Blok, titulluar Për ju, që nuk i shtrëngoi duart me Blokun. Me rastin e vdekjes tragjike të tre kozmonautëve sovjetikë Dobrovolsky, Pacaev dhe Volkov në Soyuz 11 në qershor 1971, një poemë nga Evtušenko dedikuar kujtesës së tyre botohet në Pravda, pranë deklaratës zyrtare.

Poeti, pak javë më vonë, është personaliteti i vetëm i kulturës sovjetike që shkon t’i bëjë homazh trupit të Nikita Chruščev, në indiferencën e përgjithshme të rezervuar, nga bota zyrtare e vendit të tij, tek ish-sekretari i partisë dhe kreu i qeverisë. Menjëherë pas udhëtimit në Vietnamin e Veriut, ku ai shkruan vargje që përcaktojnë udhëheqësit kinezë si “vëllezër mosmirënjohës”, Evtušenko vizitoi Shtetet e Bashkuara dhe në shkurt 1972 u prit nga Richard Nixon në Shtëpinë e Bardhë. Në Itali ishte, midis viteve gjashtëdhjetë dhe tetëmbëdhjetë, shkrimtari sovjetik ndoshta më i përkthyer dhe i njohur.

Yevtushenko botoi në prozë vepra të tilla si: Vendi i manave (Jagodneye mesta, 1981), Ardabiola, Mos vdis para se të vdesësh (Ne umiraj prezde smerti). Në 1980 libri i tij i fotografive u botua në Angli: si fotograf ai ekspozonte në shumë qytete, si në Rusi dhe jashtë saj. Si drejtor i filmit ai ka drejtuar: Asilo d’infanzia (Detskij sad, 1984), për të cilën gjithashtu ka shkruar skenarin.

Ai gjithashtu ka shkruar skenare për: Unë, Kuba (Ja, Kuba), funeralin e Stalinit (Pochorony Stalina). Atij u dha çmimi Znak Poceta në Rusi dhe më 1991 nga Komiteti i Hebrejve Amerikanë një medalje për aktivitetet e tij në mbrojtjen e të drejtave civile. Që nga viti 1993 ka qenë profesor i letërsisë ruse në Universitetin e Tulsa (Oklahoma), nga ka marrë një diplomë nderi. Poeti u njoh për edicionin XVII të Çmimit Librex Montale i cili u dha më 5 qershor 2006 dhe më në fund mori në Itali çmimin e karrierës së Festivalit Ndërkombëtar të Poezisë të Vercellit më 2007 dhe më 2008 ai ishte një mysafir nderi i Festivalit Ndërkombëtar të Shkrimtarëve dhe Rinisë të Novaras.

 

 

Dy shkrime të Fan Nolit mbi J. Krishtin dhe Muhametin – Nga Prof. Nasho Jorgaqi

 

FJALA E PËRGATITËSIT

Lexuesi po merr në dorë një vepër që u projektua nga Fan S. Noli për t’u botuar, por që nuk arriti të shohë dritën e botimit në gjallje të tij.

“Portrete dhe skica” ka një histori disi të veçantë, po të kemi parasysh rrethanat në të cilat u hartua dhe mori trajtën e një vepre më vete. Në letrën që i shkruan shkrimtarit Bernard Shou më 15 mars 1948 Fan Noli njofton: “..Tani jam plotësisht i angazhuar me librin tjetër, të cilin ndoshta do ta quaj “Portrete dhe skica”, një përmbledhje artikujsh mbi njerëz të ndryshëm të famshëm si: Omar Khajami, Makiaveli, Kromuelli, Muhamed Aliu i Egjiptit, Tolstoi etj. Letra juaj e këndshme e II “nëntorit l947, më inkurajoi të mbledh gjithë shkrimet e harruara dhe të provo] përsëri fatin. ” Siç shihet, ideja dhe angazhimi i Nolit për t’i mbledhur dhe botuar artikujt e tij historiko- biografikë në një vëllim me titull “Portrete dhe skica” ndodhi në disa rrethana shumë inkurajuese. Noli sapo kishte botuar studimin monografik “Bet’hoveni dhe revolucioni francez” dhe përjetonte suksesin e merituar. Vepra, jo vetëm kishte gjetur jehonë të gjerë në shtypin shkencor, por kishte tërhequr vëmendjen dhe ishte çmuar lart nga një varg personalitetesh të përmasave botërore. Në mes tyre dallonin B. Shou që do ta quante “biograf të dorës së parë” dhe T.Mani që veprën do ta cilësonte “të shkruar me mjeshtri”. Me sa duket, këto vlerësime dhe mjaft gjykime pozitive për talentin dhe aftësitë e Nolit si historian — biograf, e bënë atë t’i hyjë punës për përgatitjen e veprës së re. Disa prej atyre ai i kishte shkruar dhe botuar ( O. Khajami, Makiaveli, Muhamed Aliu, Tolstoi e ndonjë tjetër), të tjerat i kishte në dorëshkrim (Jezu Krishti, Muhameti, Mbretëresha Viktoria, Monteverdi, R.Shtrausi etj) Po ndërkaq, punonte ose përgatitej të shkruante portrete ose biografi të shkurtra për figura të shquara historike si Piroja i Epirit dhe Ali Pashë Tepelena. Në një bisedë që ka zhvilluar me diplomatin Behar Shtylla në atë kohë, Noli i tregon atij për punët studimore me të cilat po merret:

“Tani po punoj për të shkruar një monografi për Piron e Epirit, Piron tonë… Për Ali Pashë Tepelenën kam një feblesë të veçantë, siç thonë francezët…Po mbledh materiale dhe dua të shkruaj për të” (Behar Shtylla: “Fan Noli siç e kam njohur”—Kujtime, 1997)

Nuk dimë nëse punimet studimore për këto dy figura do t’i përfshinte ose jo në vëllimin “Portrete dhe skica”, por dimë se studimin mbi Kromuellin ai e përmend në planin që i paraqet B. Shout. Fatkeqësia është se të tria këto vepra nuk janë gjetur deri më sot, dhe kjo përbën një zbrazëtirë në trashëgiminë noliane.

Fan Noli, me gjithë dëshirën e mirë që pati për t’i përmbledhur artikujt e tij historiko—biografikë në një vëllim, nuk arriti ta botojë librin “Portrete dhe skica”. Arsyeja kryesore, me sa duket, ka qenë ajo financiare. Me të ardhurat që kishte ai nuk ishte në gjendje t’i përballonte shpenzimet e botimit të librit të ri. Federata ”Vatra” që e ndihmonte, sapo i kishte botuar veprën “Gjergj Kastrioti Skënderbeu”. Për të kuptuar gjendjen e vështirë materiale të Nolit, mjafton të përmendim fjalët që i thotë Shout kur i shkruan se : “E hoqa qafe librin tim për Bethovenin dhe revolucionin e tij. Ia shita sa për një këngë Federatës ”Vatra”, e cila e shpërndau si shpërblim për abonuesit e rinj të botimeve të saj. ”

Është, pra, e qartë arsyeja se përse “Portrete dhe skica” mbeti dorëshkrim dhe nuk u bë fakt publik për kulturën shqiptare. Një realitet i tillë mund të na duket paradoksal, por ja që kështu paraqitet gjendja e vërtetë. Me këtë paradoks u ndesha për herë të parë kur bëja hulumtime në Arkivin e Nolit në Boston dhe lexova letrën dërguar B.Shout. Ndjeva menjëherë dhimbje dhe në çast më lindi ideja se vetë fakti që Noli nuk kishte arritur ta botonte veprën, e kthente atë në një amanet që priste të përmbushej.

Kështu dhe i hyra punës për të gjetur, mbledhur dhe sistemuar ato punime studimore të karakterit historiko—biografik, që do të përbënin përmbajtjen dhe fizionominë e librit “Portrete dhe skica”. Një pjesë ishin të botuara, disa i kisha gjetur në dorëshkrime më parë, të tjerat i zbulova në Arkivin e Bostonit. Në mes tyre përfshiva edhe portretet e U.Uillsonit dhe FKonicës. U mundova t’i afrohem sa më shumë projektit origjinal të autorit.

Megjithatë, “Portrete dhe skica”duke qenë një vepër e hapur, në këtë botim të dytë u pasurua me shkrime të tjera. Na mban shpresa se një ditë do të gjenden dhe biografia e Piros dhe ajo e Ali Pashë Tepelenës dhe vepra do të marrë formën përfundimtare. Dua të falenderoj dhe t u shpreh mirënjohje botërisht të gjithë atyre që më ndihmuan në hulumtimet e kryera në Arkivin e E.Nolit në Boston dhe AQSH në Tiranë.

JETA E JEZUIT (Dorëshkrim i nxjerr nga Arkivi i Fan Nolit në Boston, shkruar në fillim të viteve 40 të shekullit të kaluar)

Problemi sinoptik

Tre Ungjijtë e parë, i Mateut, i Markut dhe i Lukës, njihen si Ungjij sinoptikë, sepse nga përmbajtja, nga gjuha dhe renditja, ata kanë shumë gjëra të përbashkëta dhe prandaj mund të vështrohen së bashku ose në mënyrë sinoptike. Problemi sinoptik është problemi i marrëdhënieve midis këtyre Ungjijve, si për ndikimin, varësinë reciproke dhe origjinën e përbashkët, që rrjedh nga tiparet e tyre të përbashkëta.

Për ngjashmëritë dhe ndryshimet e katër Ungjijve janë paraqitur teori të ndryshme. ja disa prej tyre:

  1. Teoria e frymëzimit e cila i shpjegon ngjashmëritë si të dukshme dhe ndryshimet si plotësim për zbrazëtitë e Ungjijve të tjerë.
  2. Teoria e harmonizimit, e cila i shkrin pjesët e ngjashme dhe i përsërit pjesët e ndryshme si të dalluara nga njëra—tjetra. Përpjekja e parë në këtë drejtim është bërë në shekullin e il nga Tatiani, i cili kombinoi katër
  3. Teoria e rritjes e parashtruar nga Shën Agustini, sipas së cilës Ungjijtë u rritën njëri pas tjetrit si topa dëbore duke u shtuar ose duke u kondensuar.
  4. Teoria gojore sipas së cilës një Ungjill stereotip tradicional i ka paraprirë ngjashmëritë dhe ndryshimet kur Ungjillorët e ndryshëm në vende të ndryshme e vunë me shkrim Ungjillin gojor.
  5. Teoria e Ungjillit primitiv, sipas së cilës ngjashmëritë dhe ndryshimet kanë dalë nga përkthime të ndryshme të një Ungjilli origjinal në gjuhën aramishte, që ka qenë edhe gjuha Jezuit.
  6. Teoria fragmentare, e parashtruar nga Shlejer Maheri, sipas së cilës Ungjijtë tanë u montuan duke bashkuar fletushka fragmentare, përkujtesa, shënime lutjesh dhe shkrime propagande.
  7. Teoria dokumentare, sipas së cilës Ungjijtë tanë rrjedhin nga dokumente të ndryshme origjinale, të shkruara në gjuhën greke.

Nga teoritë e mësipërme, vetëm ajo dokumentare është mbajtur prej studiuesve modernë. Teoritë më të vjetra janë hedhur poshtë si të papërdorshme, me përjashtim të teorive gojore dhe fragmentare, të cilat janë pranuar me rezerva si ndihmëse për teorinë dokumentare.

Të gjithë studuesit e sotëm pajtohen që Ungjilli i Markut është dokumenti i Ungjillit më të vjetër, i shkruar jo më vonë se viti 70 pas Krishtit, megjithëse ka mendime të ndryshme për origjinën e tij. Ungjijtë e Mateut dhe të Lukës janë të varur prej Markut. Nëse tre Ungjijtë e

parë kanonikë paraqiteshin në kolona paralele, do të bëhej menjëherë e qartë se midis tyre ka lidhje letrare: Iu Nga 66! versete që ka Ungjilli i Markut, 600 janë riprodhuar ose paraqitur thelbësisht tek Ungjilli i Mateut, dhe rreth 350 tek Luka, ndërsa materiali i Markut, i cili tërësisht nuk paraqitet as te Ungjilli i Mateut, as te i Lukës, përbën gjithë—gjithë 3I versete. 2. Ngjashmëritë letrare janë fjalë për fjalë nganjëherë në të tria përmbledhjet, më shpesh ose midis Mateut e Markut, ose midis Lukës e Markut dhe vetëm rrallë, midis Mateut dhe Lukës kundrejt Markut. Për këtë arsye, i fundit është gjithmonë në mes. 3. Nga ana gjuhësore Marku është më i papërpunuar dhe më pak i lëmuar për nga stili, mjaft shpesh i zbutur dhe i korregjuar nga Mateu dhe Luka. 4.Jezui i Markut është më human dhe primitiv, ndërsa tek Mateu dhe Luka, Jezui bëhet gjithnjë e më shumë mbinjerëzor dhe qiellor. 5. Renditja e faktike e lëndës te Marku, pak a shumë riprodhohet te Mateu dhe Marku: Mateu e ndjek renditjen e Markut duke e zgjeruar lëndën, ndërsa Luka e riprodhon lëndën e Markut në blloqe, midis të cilëve shton lëndë jo të Markut. 6. Është e vërtetë se nganjëherë si Mateu edhe Luka e prekin, e redaktojnë, i zhvendosin, e ndryshojnë dhe e shkruajnë lëndën e Markut mjaft lirshëm. Megjithatë, nga faktet e përmbledhura më sipër, del një përfundim i pashmangshëm se, që të dy e kanë përdorur Markun si burim. Mateu e Luka kanë të përbashkët një lëndë, kryesisht Iigjërata, që nuk gjenden tek Marku dhe që arrijnë rreth 200 verseta. Pikëpamja se Luka ka kopjuar Mateun ose anasjelltas, ka më pak mundësi të jetë e vërtetë sesa hipoteza se këto e kanë prejardhjen nga një dokument tashmë i humbur që zakonisht përmendet me simbolin Q. simbol që përbën shkronjën e parë të fjalës gjermane Quelle, domethënë “Burim”. Është e pamundur që tradita gojore të ketë qenë burim i përbashkët, përderisa përputhjet shkojnë deri tek formulimi faktik i fjalëve në thëniet greqisht, duke treguar se kemi një varësi letrare. Përpjekjet për të rikonstruktuar Q—në kanë qenë të shumta, por rezultatet janë mjaft kontradiktore. Prof. Ropes, në librin e tij mbi Ungjijtë sinoptikë, është i prirur të mendojë se teoria e Q—së ose e Logias, që greqisht do të thotë “Thëniet”, “ka pasur prirje të modifikohej, të përpunohej dhe të ndërlikohej aq shumë, sa për këtë arsye, në mos për ndonjë tjetër, të krijonte dyshime për vlerën e saj.”. Dibelius nuk i jep ndonjë rëndësi të vecantë teorisë Q. Dibelius nuk kujdeset për thënien ose logian e mirëfilltë por për formën e tyre origjinale e cila përcakton vlerën e tyre historike sipas teorisë së tij të Formgeschichte (gjerm. historia e formës). Dhe është fare e qartë se Mateu dhe Luka i dhanë një formë të re Logias, kur i përfshinë në ungjijtë e tyre. Të shkëputura nga forma e tyre origjinale, Logiat humbën vlerën e veçantë, e cila, sipas Dibeliusit, edhe në rastin më të mirë, do të kishte qenë relative.

Ungjilli ynë i Markut dhe Q-ja hipotetike supozohet se kanë qenë dy dokumentet pre| të cilëve Mateu dhe Luka kanë nxjerrë pjesën më të madhe të lëndës së tyre. Kjo quhet Teoria e Dy Dokumenteve ose “Dy të Mëdhenjve”. Striteri nuk është kënaqur me këtë. Ai propozon teorinë e Katër Dokumenteve ose Katër të Mëdhenjtë. Sikurse thotë ai në studimin e tij “Katër Ungjijtë” (f223), “një shumësi burimesh është historikisht më e mundshme”. Si rrjedhim, “Katër të Mëdhenjtë” janë më të preferueshëm se “Dy të Mëdhenjtë” dhe ja cilët janë: I. Marku, që do të thotë pak a shumë Ungjilli i Markut dhe që përfaqëson traditën e Romës, viti 66 pas Krishtit. 2. Q. ose Logia, që përfaqëson traditën e Antiohut, viti 50 pas Krishtit. 3. M, që përfaqëson traditën e Jeruzalemit dhe shpjegon lëndën e pastër të Mateut, viti 60 pas Krishtit. 47 L, që përfaqëson traditën e Cezaresë dhe shpjegon lëndën e mirëfilltë të Lukës, viti 60 pas Krishtit.

Në të kaluarën kemi pasur “Dytë Mëdhenjtë”, tani kemi “Katër të Mëdhenjtë”, shumë shpejt do të kemi “Pesë të Mëdhenjtë”. Pa dyshim që dokumenti i Pestë është Ungjilli i Joanit, kulmi dhe konkluzioni logjik i evoluimit të Ungjillit. Joani përfaqëson traditën e Efesit. Ai është konsideruar si një i dëbuar në fillimet e kritikave të Ungjillit; më vonë u lejua të kthehej në shtëpinë prindërore si Djali Plangprishës, tani kërkon vendin e parë në Sofrën familjare si dishepulli i dashur i Zotit. Ai do ta marrë atë vend. Pavarësisht nga pakujdesitë, ai tregoi se kishte të drejtë për shumë çështje vendimtare, si mesianizmi i hapur, shërbesa Judaike. kryqëzimi në vigjile të festivalit fetar çifut në përkujtim të çlirimit dhe skllavëria në Egjipt dhe gjyqi romak i Pilatit, duke errësuar, ose pothuaj shmangur gjyqin çifut të Sanhedrinit. Në fakt, sipas Dibeliusit, tregimi i Joanit për Pasinin ndjek traditën më të vjetër të kishës aq besnikërisht, sa është e mundur të bëhet harmoni sinoptike e Pasionit (vuajtjet dhe vdekja e Krishtit) në katër Kolona, që të përfaqësojnë katër Ungjijtë tanë.

Kryesisht, gjërat kanë ndryshuar rrënjësisht qëkurse Dibeliusi hyri në arenën e kritikës së Biblës me Historinë e tij të Formës (Formgeschichte) në një mënyrë aq brutale, sa bëri copë e thërrime Ungjijtë, duke i copëtuar në pjesë të vogla paradigmash, përrallash, mrekullish, legjendash e mitesh. Dhe ja ku jemi prapë në kaosin e parë, në një labirint fragmentesh letrare, të cilat ruhen nga Ungjijtë tanë në formën e tyre origjinale, sikurse përdoreshin nga misionarët, predikuesit dhe priftërinjtë. Ato fragmente letrare përfaqësojnë traditat e ndryshme stereotipe gojore ose më tepër një material propagandistik të kishave të ndryshme mëmë. Ungjillorët thjesht i mblodhën dhe i shkruan. Ajo çka realisht kemi në Ungjijtë tanë përbëhet prej predikimesh, mësimesh dhe tregimesh predikuese.

A ka ndonjë material historik në këta katër mozaikë të artit të predikimit që ne i quajmë Ungjij? Po, ata përfaqësojnë doktrinat e kishës primitive rreth vitit 60 pas Krishtit deri në vitin I920. Por ata tregojnë shumë pak për Jezusin historik. Ajo çka dimë për të jashtë çdo dyshimi, sipas Ernest Renanit dhe sipas Alfred .Loisy, mund të shkruhet në një faqe me një rresht të vetëm. Martin Dibeliusi mund të shtonte se madje një rresht do të ishte një arritje, përderisa natyra e traditave origjinale që ruhen me Ungjijtë tanë dhe në Dhjatën e Re në përgjithësi, është teologjike dhe “jolaike” por nuk është historike. (fq. 300-301)

  1. Lindja nga Virgjëresha

Nuk ka dyshim se si Ungjilli i parë, ashtu dhe i treti, e paraqesin lindjen e jezuit si diçka të mbinatyrshme. Nëna e tij ishte fejuar me Josifin, por ishte ende e virgjër kur e lindi Krishtin. Lindja e mbinatyrshme tregohet nga Mateu l. 18—25. dhe nga Luka I. 26-38.

Tek Luka, Maria pyet: “Si do të ndodhë kjo kur unë nuk kam rënë me burrë? ” Dhe engjëlli përgjigjet: “Fryma e shenjtë do të zbresë mbi ty dhe fuqia e Zotit do të të mbulojë, prandaj edhe ai që do të lindë, do të quhet i shenjtë, Biri i Zotit”. Mateu u shpreh pak më ndryshe, po jo më pak qartë : “Lindja e Jezu Krishtit ndodhi kështu : Kur nëna e tij, Maria ishte fejuar me Josifin, para se të bashkoheshin ajo u gjend me fëmjën e Frymës së Shenjtë” Dhe Mateu shton tekstin e tij vërtetues nga Isaia 14, i cili flet për lindjen e një virgjëreshe në tekstin greqisht të Septuagintës, ndërsa në tekstin origjinal hebraisht “Virgjëresha” që mbante fëmijën në trupin e saj, del se ishte një zonjë e re që priste të bëhej nënë e zakonshme, e vogël. Me përjashtim të këtyre dy pasazheve, të dy, si Mateu dhe Luka flasin më vonë për Jezuin si birin e Josifit. Marku dhe Pali nuk dinë gjë për lindjen nga Virgjëresha dhe as Joani nuk e përmend këtë sepse për të Jezui ishte mishërimi i Zotit. Historia e lindjes nga Virgjëresha shpjegohet kështu : Mateu dhe Luka e gjetën atë në traditat e tyre gojore ose në ndonjë lloj fletushke dhe iu desh t’i jepnin një vend në Ungjijtë e tyre. Ajo padyshim ka origjinë pagane, por me rrënjë të thella në imagjinatën popullore dhe kishës iu desh ta mishëronte si përbërëse të besimit në Kredon e Nikesë. Dibeliusi e klasifikon atë si Iegjendë

III. Pagëzimi i Jezuit

Ky fakt paraqitet nga Marku (I, 9—l I), nga Luka (III, 21—22), nga Joani (I, 2934) pa ndonjë shënim ose koment, dhe nga Mateu (III, [3—57) në një mënyrë që nënkuptonte se kishte nevojë për shpjegim. Tek Marku, Epifania duket se është eksperiencë e brendshme për Jezuin dhe në këtë rast për Dibeliusin ajo është një “legjendë”. Tek Mateu, Luka dhe Joani, Epifania ndodh për të mirën e njerëzve sikurse edhe të Jezuit dhe në këtë rast për Dibeliusin është një “mit”. Tek Mateu, Marku dhe Luka, Jezuit për herë të parë i vishet dinjiteti i Mesias, ndërsa tek Joani ai është vetë Mesia, të cilin Baptisti e shpall të tillë që para se ta pagëzonte.

Mateu ka të drejtë. Nevojitet një shpjegim për të sqaruar misterin: Si është e mundur që biri pa mëkate i Zotit, pranon një pagëzim pendimi për mëkate që nuk i ka bërë? Dhe Mateu, të cilit kurrë nuk i mungojnë tekstet e vërtetimit, nuk ka mundur të gjejë diçka që të ndihmojë në zgjidhjen e këtij rasti. Përgjigjen e jep Dibeliusi: Tradita e pagëzimit të Jezuit në duart e Joan Pagëzorit ka qenë unanime në të gjitha kishat mëmë.

Si rrjedhim Ungjillorëve u duhej ta shënonin dhe të pajtoheshin me të. Ekziston edhe një mister tjetër: Joani paraqitet direkt ose tërthorazi nga të gjithë Ungjillorët si dëshmitar i Epifanisë së parë të Krishtit, por pas Ungjijve sinoptikë e harron gjithçka rreth kësaj, kur është në burg dhe dërgon dishepujt e tij të pyesin Jezuin se ç’kuptonte ai kur pretendonte se ishte Mesia. Padyshim këtu kemi të bë|më me dy tradita në konflikt me njëra—tjetrën: !. Një rol mesianik i Jezuit që fillon me pagëzimin e tij. 2. Një rol mesianik pas burgosjes së Joanit.

Duket qartë se tradita e parë është më e vjetra dhe Ungjilli i Katërt është në rrugë të drejtë për sa i takon kësaj çështjeje.

  1. Tundimi

Joani e përjashton tërësisht tundimin, Marku (12—I3 ) e largon me një varg të vetëm; Mateu ( IV, I-II )dhe Luka ( IV—l-I3 ) e tregojnë gjithë historinë ndoshta nga Q ose Logia. Sipas traditës Mesias i duhej të mposhte Djallin, prandaj Jezui e fillon rolin e tij si Mesia me një duel kundër tunduesit. Ky është një lloj provimi për të hyrë në rolin e Mesias, ose më mirë beteja e hapjes së Fushatës Mesianike. Dibeliusi e quan atë një Epifani kundër Djallit. Tundimi i bukës del si i pari tek Mateu dhe Luka. Tundimi i politikës del i fundit tek Mateu dhe i dyti të Luka. Jezui refuzoi një Mesia të bukës, një Mesia të mrekullisë, një Mesia të politikës. Ai refuzoi të bëhej mbret pasi e ushqeu turmën e njerëzve tek Joani (Vl, 15).Iu shmang kryerjes së mrekullive me sa pati mundësi. I tha Pilatit se mbretëria e tij nuk ishte e kësaj bote. Por ka shumë pasazhe që provojnë të kundërtën: I. Ai shpërndau bukë, verë dhe peshk për 5000 vetë në dasmën e Kanas. 2. Kreu rreth 36 mrekulli të cilat duhet të provonin hapur rolin e tij si Mesia dhe siç shënon me të drejtë Dibeliusi të gjitha ishin Epifani çudibërëse. 3. Pretendonte se ishte një Mesia çifut, gjë që përfshinte në vetvete edhe një lloj mbretërimi politik, pavarësisht se si e përcaktonte ai.

Sikurse Jezui edhe Apostujt e pasuesit e tyre, përballuan të njëjta tundime dhe ranë në kundërshtime me vetveten: I. Ata shpërndanë bukë midis pasuesve të tyre në një mënyrë komuniste. 2. Kryen mrekullira. 3. Kërkonin fuqi politike edhe pse pretendonin se ishin të interesuar vetëm për një mbretëri të pastër shpirtërore. Sidoqoftë, prapë kemi tradita kontradiktore. Padyshim, roli i Mesias së bukës, të mrekullive dhe politikës është më i vjetër. Po si qëndron puna e fitores së Jezuit mbi Satanain? Apostujt dhe Kisha kanë menduar se do të ishte më e sigurt të predikonin që fitorja finale mbi Satanain do të vinte me ardhjen e dytë të apokalipsit dhe me gjyqin e fundit.

VII. Cezarea e Filipit

Në Cezarenë e Filipit, Jezui e zbulon veten si Mesia: “Kjo është Epifania përpara apostujve.” Pjetri bën shpalljen solemne: “Ti je Krishti”. Jezui pranon kurorën e Mesisë, e shpall Pjetrin si shkëmbim mbi të cilin do të ndërtonte Kishën e ti| dhe urdhëron apostujt të mos i tregonin njeriu se ai ishte Mesia. Në këtë perikope kemi tri probleme: Sekreti Mesia—nik, parësia e Pjetrit dhe Mesia e vuajtur. Sekreti Mesianik konsiderohet nga Dibeliusi dhe shumë studiues të tjerë si një shtesë pa kuptim gjatë redaktimit të Ungjijve sinoptikë. Si rrjedhim, duket se Joani me mesianizmin e tij të hapur përligjet përsëri. Glorifikimi i Pjetrit nuk u përshtatet vëllezërve tanë ortodoksë dhe protestantë, të cilët janë përpjekur ta zvogëlonin dhe kështu rastësisht, nxorën në shesh të vërtetën për Pjetrin, duke treguar mohimin e tij të trefishtë. Por Goguel (f. 49l—492) nuk mund të besojë se Pjetri do të mund ta mohonte Zotin kaq poshtërsisht dhe më pas ta udhëhiqte Kishën drejt fitores, pas Kryqëzimit. Ai mendon se gjithë kjo histori është ngritur mbi një thënie tradicionale të Jezuit se ai do të braktisej nga të gjithë, duke përfshirë edhe Pjetrin. Askush nuk mund të besonte se një profeci e Mjeshtrit mund të mbete| pa u plotësuar, kështu u krijua mendimi se Pjetri mohoi Jezuin. Dibeliusi pajtohet me Goguelin.

Volkmazi ( në Schëaitzer, {226—227 ) e vendos pas Ringjalljes incidentin e Cezaresë së Filipit dhe kjo ka më shumë kuptim, sepse që nga ajo kohë e më pas, Pjetri u bë me të vërtetë një shkëmb dhe meritoi titullin që i dha Jezui. Sidoqoftë është plotësisht e mundur të mohohen pretendimet e Kishës Katolike Romake të bazuara mbi këtë Perikope, pa e diskretituar Shën Pjetrin. Jezui u shpjegon Apostujve se ç’lloj Mesie do të ishte ai, duke treguar pasionin, vdekjen dhe ringjalljen, por Apostujt kurrë nuk e kishin kuptuar një Mesi të Vuajtur deri pas Kryqëzimit. Përsëri kemi tradita që kundërshtojnë njëra—tjetrën, por më e vjetra duket se është ajo e Mesias

Çifut Triumfator.

VIII. Hyrja në Jeruzalem

Sipas Dibeliusit, hyrja e tij në Jeruzalem ishte një Epifani Mesianike publike dhe vetë Jezui mendonte që ajo do të besohej si e tillë, pavarësisht nga redaktimet rregulluese që do të bëheshin pas vdekjes.

Robert Eisier, në librin e tij “Jezui, Mesia dhe Joan Pagëzori”, pohon se që të dy ata ishin rebelë politikë të mirëfilltë e të thjeshtë dhe u ekzekutuan si të tillë, por s’kemi pse e marrim shumë në konsideratë këtë pohim. Duhet vetëm të mbajmë parasysh se nuk mund të hiqej një vijë ndarëse ndërmjet politikës dhe fesë nga një çifut i kohës së jezuit. Pastaj, duhet të jetë e qartë se asnjë lloj roli i Mesias çifut nuk mund të shkëputej në mënyrë absolute, nga implikimet politike. Në Ungjijtë ka disa të dhëna që e mbështesin këtë pikëpamje: I. Luka (XXIII,2) numëron gjithë akuzat e ngritura kundër Jezuit, si mbretërimi si Mesi, refuzimi për të paguar tatim dhe agjitacioni revolucionar midis njerëzve. 2. Jezui kurrë nuk ka mohuar ato kategorikisht si trillime të mirëfillta.

Përkundrazi, ai i ka pranuar, në mos jo hapur, të paktën duke i lënë të nënkuptoheshin. 3. Ai e pranonte hapur se ishte Mesia, gjë që edhe Apostujt e tij mund ta kuptonin vetëm si titull thjesht politik, deri para kryqëzimit. 4. Sipas Lukës dhe Joanit, nuk ka pasur asnjë vendim dënimi çifut kundër jezuit, sipas Mateut dhe Markut, një dënim cifut nga Sanhedrini nënkuptohet vetëm në mënyrë të turbullt. Si rezultat ka pasur vetëm një gjyq romak, një vendim dënimi romak dhe një ekzekutim romak të një rebeli politik. 5. Jezui nuk shqipton asnjë fjalë të vetme proteste kur dënohet me kryqëzim si Mbret i çifutëve, gjë që do të thotë se këtë ai e quajti fare të natyrshme, përderisa ishte ky kuptimi i rolit të tij si Mesi çifut.

X.Ringjallja

Historia e ringjalljes është plot me mospajtime, të cilat mund të gjurmohen deri te një përzierje traditash të kundërta. Ka vetëm dy pika, në të cilat duket se të gjithë ungjillorët bien dakort: I. Varri bosh. 2. Besimi te Krishti i ringjallur. Është e vërtetë se ungjillorët janë dakort për varrin e zbrazët, i cili solli lindjen e besimit se Jezui u ngrit nga vdekja. Por, si është e mundur që as veprat, as Pali, të mos dinë gjë për varrin e zbrazët? Dibeliusi (fq 90) mendon se vërejtja e Markut, XVI.8: “Gruaja nuk i tha gjë njeriu, sepse kishin frikë”, do të thotë se tregimi për varrin bosh ishte akoma i panjohur në më shumë vende dhe hedh poshtë si një legjendë më të vonshme. Nga ana tjetër, Alfred Loisy mendon se ka të dhëna, të cilat tregojnë qartë se Jezui ishte varrosur me dy hajdutët në të njëjtin varr, siç ndodhte me kriminelët, sipas Deuteronomit XXl.23 (Les Evangeliles Sinoptiques, (vol. II f. 701, 709) dhe “Jesus et Ia Tradition Evangelique, f. 108).

Sipas veprave XIII, 29, nuk ishte Josifi i Arimatheas që e varrosi Jezuin, por ishin çifutët, dhe kjo nënkuptohet në letrën l për Korintasit, se ai u varros si kriminel “sipas shkrimeve të shenjta”. Megjithatë, Loisy e përjashtonte historinë e Josifit të Arimatheas dhe Nikodemusit si një legjendë të krijuar për të mbuluar një fyerje të turpshme ndaj trupit të pajetë të Shpëtimtarit.

Kështu, sipas traditës së vjetër, duket sesi vdekjan ashtu edhe varrosja kishin karakter të turpshëm. Sidoqoftë, nuk ishte varri i bukur i Josifit të Arimetheas ai që e ndihmoi Jezuin të ngrihej nga vdekja. Sipas veprave ll, 24, “Zoti e ngriti atë duke i zbutur dhimbjet e vdekjes, sepse nuk ishte e mundur ta mbante atë”. Kjo e zgjidhi punën. Apostujt e besuan dhe e shpallën para Botës. Është thjesht absurde të mendohet se ka pasur një mashtrim, një trukose një grabitje te trupit të Jezuit në fillim të Krishtërimit. Kjo është e pamundur, thotë Klausner (f.357). “Mashtrimi i paramenduar nuk është një lëndë nga e cila është krijuar feja e miliona njerëzve”. Jo, ishte padyshim besimi i patundur se Mesia i vuajtur do të kthehej si Mesia Triumfator dhe do t’i jepte fund botës sonë mëkatare e do të krijonte Mbretërinë e Qiellit mbi tokë.

MUHAMETI (Dorëshkrim nxjerrë nga Arkivi i Fan Nolit, Boston. Mban datën 4 janar 1938)

Burimet kryesore për jetën e Muhametit janë Kurani dhe Hadita, ose gojëdhënat e shenjta të Islamit. Të dyja këto burime janë të pasigurta dhe shumë herë të çojnë në rrugë të gabuar për kuptimin. Ka mbi 7000 gojëdhëna për Muhametin, të mbledhura nga El Behari. Prej këtyre, më se gjysma janë hedhur poshtë si të dyshimta nga studiuesit islamikë; gjysma e atyre që mbesin pranohet në mënyrë të përshpirtshme si pak a shumë autentike gjë që nuk do të thotë shumë. Origjina e Kuranit vetë është po aq gojore sa Hadita. Në fakt, përmbledhjen e parë të shkruar të Kuranit, u orvatën ta bëjnë pas vdekjes së Muhametit, pasardhësit e tij të drejtpërdrejtë KalifAbu Bekër dhe Kalifi Omar. Por, këto versione nuk i pranoi Kalih Omajad Otman, i cili urdhëroi të bëhej një përmbledhje e re dhe i dogji gjithë versionet e mëparshme. Më vonë, rreth 70 vjet pas vdekjes së Muhametit, u bë një botim “Në varetur”— ( që nuk duhet ndryshuar— Lat.) i Kuranit dhe përsëri gjithë versionet e mëparshme u shkatërruan pa mëshirë nga kalifët Omajadë. Këta kalifë ishin pasardhës të drejtpërdrejtë të kundërshtarëve më të egër të Muhametit, domethënë të Omajadit idhulltar Abu—Sofian dhe gruas së tij kanibale, Hend Abu-Sofian, e cila në fushën e luftës së Ohodit, hëngri mëlçinë e ungjillit të Muhametit, Hamzait. S’ka nevojë të thuhet se Muhameti dhe mësimet e tij u paraqitën me qëllim në mënyrë të shtrembër në këtë Kuran, të revizionuar në dobi të dinastisë Omajade dhe të prejardhjes së saj. Ajo që gjejmë në Kur’anin dhe në Haditën në përgjithësi, është c’ka zgjodhën kalifët Omajadë për të na treguar për Muhametin dhe mësimet e tij. Për fat të mirë, kompiluesit që e bënë këtë punë qenë tepër praktikë për ta bërë atë në mënyrë të saktë. Ata lejuan të përfshiheshin gojëdhënat më kontradiktore njëra pranë tjetrës në Kuranin e revizionuar të

Omajadëve. duke i dhënë mundësi historianit ta hedhë poshtë atë në tërësi, gjë që do të ishte një mënyrë e lehtë të shkruari të historisë, ose të shoshisë faktet kontradiktore dhe të zbulojë e zgjedhë ato fakte që fshihen prapa tyre- çka përbën punën reale të një historiani.

Muhameti ishte një anëtar i fisit priftërortë Komishit, i cili ruante e mbikqyrte arkën e famshme të Kabës dhe tregun rreth e përqark kësaj arke në Meka qytet që ishte Venediku i karmëve arabë. Dy familje koroishe luftonin për udhëheqjen e qytetit, familja Heshemite, nga e cila zbriste Muhameti, dhe familja Omajade, e cila i dha Islamit një varg kalifësh të famshëm. Omajadi Abu—Solian, me një taraf aristokratësh dhe plutarkësh të Mekës, kontrollonte qytetin në kohën kur Muhameti u shfaq në skenë si profeti lslamit.

Biografia e Muhametit, mund të përmblidhet kështu: Lindi në Mekë në vitin 570, e humbi të atin në moshën 5 vjeçare, dhe u rrit nga ungji Abu-Teleb. U mor në punë si përçues dhe shoqërues gamilesh nga një vejushë e pasur, Hadija, me të cilën u martua në moshën 25-vjeçare. Islamin ai e themeloi fshehurazi më 610 dhe e shpalli veten botërisht më 616, si profet të fesë së re. U ndoq nga Abu—Sofiani dhe tarafi i tij dhe për të shpëtuar iku në qytetin rival Jatrib, që më vonë u quajt Medinat-an Nabi (qyteti i profetit ) ose thjesht Medina; ishte kjo një ngjarje që shënon fillimin e Hexhirias, së Erës Mohamedane. Duke pasur Medinën si bazë, Muhameti paralizoi tregtinë e Mekës me sulme të guximshme kundër karvanëve të saj dhe i detyroi kështu aristokratët e Mekës, me anë të urisë, që t’i nënshtrohen dhe të pranojnë Islamin. Hyn’ triumfalisht në Mekë më 630, shkatërroi idhujt e perëndive kanibale të Arabisë dhe u imponoi arabëve të egër adhurimin e një të vetmi Allah të madh, perëndi të Hirit dhe të Mëshirës.

Ai vdiq dy vjet më vonë në Medina. lslami ishte një lëvizje shoqërore të klasave të ulëta të Mekës, dhe në fillim ishte një sekt çifuto—kristian. Testamenti i vjetër dhe ai i ri shpallen në Kuran si libra të shenjtë të Islamit. Jerusalemi ishte qyteti i shenjtë i Islamit dhe i tillë mbeti gjer sot, krahas Mekës së Omajadëve. Muhameti e mbante veten po aq pasardhës të profetëve të Testamentit të Vjetër, sa edhe Paraklet (lutës, ndërmjetës pranë perëndisë) të paralajmëruar nga Jezui në Ungjillin e Shën Joanit, dhe ka shumë të ngjarë që ai jetoi e vdiq me një lutje çifuto-kristiane në gojë, i drejtuar nga Jerusalemi dhe jo nga Meka. Kjo e fundit u bë qytet i shenjtë vetëm pas vdekjes së tij, në kohën e kalifëve Omajadë Jezui dhe Shën Maria përshkruhen në Kuran pothuaj në një mënyrë ortodokse, me përjashtim të disa tipareve heretike, që mund të shpjegohen lehtë si korrigjime të mëvonshme, të cilat u bënë kur Islami u bë një fe e pavarur. Pjesët më të mira të Kuranit janë thjesht variacione të Ungjijve të Testamentit të Vjetër, veçanërisht ato që kanë të bëjnë me të varfrit e të shtypurit. Parajsa muhamedanë e “hyjrive” mund të lihet mënjanë si një shtojcë pagane e vënë nga Omajadët epshorë, sepse është në kundërshtim me pasazhin e famshëm të Kuranit, ku ruajtësi i portës së skëterrës thotë: “Unë shoh të kalojnë nëpër portën time krenarët, epshorët dhe të pasurit”, kurse rojtari i portës së parajsës thotë: “Vetëm i varfri, i dobëti dhe i përvuajturi kalojnë këndej”. Konfliktet që u zhvilluan me çifutët dhe të krishterët më vonë shpjegoknë ndërkalimin e shprehjeve kundër çifutëve dhe kundër të krishterëve në Kuran dhe në Haditë. Këto janë në kundërshtim me pasazhe të tilla si: “Ai që i bën keq një çifuti ose një të krishteri, do të më këtë mua si paditës ditën e gjyqit të fundit”.

Duke marrë parasysh faktet e përmendura më sipër, mund të themi se Islami barak (Ur—lslam) nuk ishte ai islam me krah të fuqishëm që u zhvillua gjatë sundimit të Kalifëve Omajadë, kështu që është shumë e vështirë të përcaktosh vijën e dallimit midis këtyre të dyve. Sidoqoftë, një varg reformash mund t’i atribuohen drejtpërsëdrejti Muhametit. Këto janë : Monoteizmi, zhdukja e idhulltarisë, heqja e flijeve njerëzore, heqja e vrasjes së Fëmijëve, heqja e feudëve fisnore, heqja e kasteve shoqërore në gjirin e islamit, ndalimi i pijeve alkoolike, kuiizimi dhe rregullimi i poligamisë, reforma në të mirë të grave dhe klasave të ulëta, trajtimi njerëzori skllevërve, vëllazërimi i përgjithshëm brenda përbrenda islamit pa dallim race dhe ngjyrë.

Ishte e natyrshme që Muhameti të ndërmerrte reforma në të mirë të gruas. Gruaja e tij e parë, vejusha e pasur Hadije, ishte një nga gratë më fisnike që kishin rrojtur mbi tokë. Ajo ishte dishepulli i tij i parë dhe qëndroi pranë tij gjer në fundin e hidhur në një nga luftërat më të egra për epërsi që janë zhvilluar në historinë e njerëzimit. Kurani i Omajadëve dhe Hadita përmbajnë shumë sulme të poshtra kundër karakterit të Muhametit dhe farefisit të tij, po për

Hadijen e devotshme ato kanë vetëm fjalë lavdërimi. e përshkruan atë në mënyrë epigramike: “Zoti nuk mund të më jepte një grua më të mirë, kur unë isha i varfër, ajo më pasuroi, kur gjithë bota më trajtonte si gënjeshtar dhe më përndiqte, ajo më besoi dhe më ngushëllonte”. Aishja, me të cilën Muhameti u martua pas vdekjes së Hadijes, tha një herë: “Duket sikur nuk ka pasur ndonjëherë një grua tjetër në botë veç Hadijes”.

Fakt i habitshëm për biografët e Muhametit është se ata të gjithë janë të një mendimi në dy pika:  I) Që ai paska qenë i dhënë pas epsheve, meqë pati një harem pas vdekjes së Hadijes. 2)Që ai ka ndërmarrë pogrome antisemite, meqë Kurani dhe Hadita i përmendin.

Mund të pranosh lehtë se arabët për shkak të klimës së vendit të tyre, janë pak a shumë më të dhënë pas epsheve dhe se Muhameti nuk qe një përjashtim nga rregulli i përgjithshëm. Është po aq e natyrshme të besosh se Muhameti si udhëheqës i arabëve atëherë të egër, duhej të ishte i egër, dhe është krejt e mundshme që ai dënoi në mënyrë të rreptë disa çifutë që morën anën e kundërshtarëve të tij Omajadë. Porse një studiues i paanshëm i historisë duhet të verë në dukje në favor të Muhametit edhe dyshimin, dhe ka një varg faktesh të cilat flasin kundër këtyre akuzave. Është fakt historik se çifutët e Arabisë janë masakruar, grabitur dhe dëbuar nga një varg kalifësh pas vdekjes së Muhametit. A nuk është fare e natyrshme të besosh se këta kalifë i kanë ndërkallur në Kuran dhe në Haditën pasazhet që u vinin për shtat me qëllim që të përligjnin pogromet e tyre me një shembull të Muhametit? Për sa i përket faktit të dhënies pas epsheve, është pothuajse e tepërt të nënvizosh se kalifët Omajadë kishin çdo arsye në botë për të ekzagjeruar dobësinë njerëzore të Muhametit sepse kështu ata përligjnin epshet e veta, për të cilat ishin të famshëm, dhe në këtë mënyrë donin t’i para dilnin hyjnizimit të Muhametit, çka mund të bëhej një armë e rrezikshme në duart e farefisit të tij të drejtpërdrejtë, që u përjashtua nga Kalifati prej uzurpatorëve Omajadë. Ishin këta që mund të vërtitnin e korrigjonin Kuranin e Haditën sipas qëllimeve të tyre të veçanta. Le të marrim rastin e Aishes, aleates së tyre kundër farefisit të Muhametit, si një provë e qartë se Omajadët ishin plotësisht të aftë për çdo gënjeshtër që mund t’u vinte për shtat. Aishja ishte pa asnjë dyshim më e paturpshmja dhe më e përbuzshmja e grave të Muhametit. Në Kuranin e revizionuar të Omajadëve paraqitet e larë dhe e zbardhur në një mënyrë kaq trashanike, saqë të shtyn të shprehësh keqardhje për apolegjetët e kësaj gruaje të egër. Shqetësimi i vërtetë që shkakton “Haremi i Muhametit” qëndron në vetë emrin harem, çka në mënyrë të pashmangshme për njeriun e Perëndimit lidhet me nocionin e epsheve. Por është fakt historik, që çdo martesë e Muhametit pas vdekjes së Hadijes, mund të shpjegohet si një akt i nevojës politike, sepse të gjitha gratë e tij, me përjashtim të Aishes, ishin gra të veja të shokëve të tij të vrarë në luftë.

Këto ishin të gjitha të n|ë moshe mesatare, çka në Arabi ka kuptimin shumë të moshuara, sepse atje gratë janë të pjekura që në moshën 10 vjeçare.

Prandaj, ai koleksion i mjerueshëm grash —plaka ishte thjesht karikatura e një haremi siç e kupton zakonisht Perëndimi. Në të vërtetë ai qe një azil varfanjakesh për gra të veja e të moshuara. Aishja ishte e vetmja grua e re në këtë tufë dhe të gjitha gënjeshtrat e Omajadëve nuk duhet të na bëjnë të besojmë gabimisht se ajo ka qenë gruaja favorite e Muhametit. Sa herë iku e brodhi ajo me burra të rinj dhe bën’ të shoqin objekt talljesh të kundërshtarëve të tij..! I gjori Muhamet, duhej ta duronte atë sepse nuk mund t’i lejonte vetes luksin të dëbonte të bijën e Abu- Bekrit, njërit prej përkrahësve të tij më besnikë. Abu- Bekri vetë e dinte se çfarë bije kishte që kur ai e kishte zakon ta godiste në fytyrë në praninë e Muhametit, me qëllim që të rregullonte sjelljen e saj. Më në fund, ajo histori e ndyrë që tregohet për Muhametin se gjoja paska vjedhur gruan e njërit prej miqve të tij më të mirë pas disfatës së Ohadit, duket se nuk mund të qëndrojë. Si është e mundur që një udhëheqës që i vodhi gruan mikut të tij më të mirë, mundi të mbahej e të qëndronte edhe pas një disfate të tillë?

Ka plot pasazhe të tjera të shtrembëruara në Kuran dhe në Haditë që mund të hidhen poshtë si shpifje të Omajadëve. Kështu, figura e Muhamedit shfaqet jo vetëm më e hijshme. por edhe më historike, sepse është thjeshtësisht absurde të imagjinosh se një pushtanik vulgar i shthurur haremesh mund të bëhej themeluesi i një feje të tillë botërore që bëri epokë midis Beduinëve të Arabisë.