VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

10 poezi nga GIUSEPPE UNGARETTI – Përktheu FASLLI HALITI

By | February 10, 2019

Komentet

KRITIKË NJË KRITIKE – Nga MUSTAFA MERLIKA KRUJA

Kemi përpara sŷsh, ndër faqet e “Javës”, N. 47 me 25 Prill të këtij viti, një artikull gjuhësije shqipe, marrë nga “Dielli” i Amerikës, të Z-it Faik Konica me titullin: “Ndofta? Ndoshta? Ndothta!” Një titull mrekullish i goditur për të treguar sendin e studjuar e bashkë me të edhe përfundimin e studimit ku arrin Auktori : nuk duhet thënë dhe shkruar ndofta as ndoshta, po ndothta! Ky është mejtimi i Z-it Konica.
Nëpër ç’farë argumentash ka mundur Z. e tij t’arrijë në këtë përfundim? Ja këtu shkurtazi : këtë fjalë të vjetër të stërgjyshërve të tyre e kishin humbur Shqiptarët. Vêndin e saj e kish zënë turqishtja bejta për Toskët dhe belda për Shkodranët. Pranë kësaj turqishtje Toskët përdornin edhe sinonimin mundet. Për viset e tjera të Shqipërisë Auktori s’na thotë se ç’fjalë përdornin për të çfaqur këtë kuptim. Mbase u mungonte fjala fare, mbase përdornin njërën nga këto të dyja: bejta=belda apo mundet. Sepse Z. Konica na siguron se:
“përveç këtyre dy fjalëve, populli i Shqipërisë s’di e s’përdor tjatër”.
E Kristoforidhi paska bërë këtu:
“një nga lajthimet e ralla të tij duke çpërdorur fjalën dru=se me kuptimin mundet a bejta”.
Më vonë pastaj:
“kur nisi lëvizja kombëtare pas Lidhjes së Prizrenit, dhe Shqipëtarët mir’e liksht zunë të shkruajnë, më të diturit nër ta filluan të kqyrin librat e vjetëra shqip, edhe nër këto libri që vunë re mê tepër ish një fjalor latinisht-shqip”, fjalori i Frano Bardhit i botuar në Romë në 1635. Dhe atje, ndër faqet e këtij fjalori, shkrimtarët t’anë gjêjnë një fjalë të shtypur kështu: ndosta, si përkthim të latinishtes forsan. Edhe, si e gjetën këtê, nuk u mejtuan fare se mund t’ishte shtypur me ndonjë gabim, sadoqë vetë auktori i fjalorit qahej nga gabimet e shtypit dhe porositte këndonjësit e tij që të kishin kujdes e t’i ndreqnin vetë, me urtin’e tyre, ato gabime.
Ku ishte gabimi i shtypit në fjalën t’onë? Ishte te s-ja, thotë Z. Konica. Se Frano Bardhi për zërin th përdorte një grafí q’i ngjante s-së, e shtypësi roman e mori atê për s dhe e shtypi kështu. Nga e mori vesh Z. Konica këtë gabim shtypi? Kërkoi rrënjën e fjalës dhe e gjeti se kjo na vjen nga ndoth (ndodhur) + ta. Dhe pas këtij përfundimi, Z. Konica lëvdohet se:
“jam njeriu që, pas treqint vjet, munda të vê në vênt porosin’e Bardhit edhe të ndreq një lajthim shtypi”.
Po si u bë pastaj që shkrimtarët t’anë s’e shkruan fjalën ashtu siç ishte shtypur, d.m.th, ndosta, me s, po e kopjuan me f (ndofta), Toskët, ase me sh (ndoshta), Gegët? Z. Konica na e shkoqit edhe këtê:
“Në grafinë latine të shekullit XVII, thotë, s-ja, kur vinte para t-së, i ngjante f-së, dhe kështu Toskët bënë këtë ngatërrim në mes të dy gërmavet. Gegët i kishin sytë më të mësuar me shkrimet e vjetëra të Perëndimit dhe e kënduan fjalën drejt siç ishte shtypur. E mbasi ata, jo vetëm që dinin t’i këndonin mirë shkrimet e vjetëra të Perëndimit, po kishin, duket, edhe një kulturë gjuhësore mjaft të xhvilluar që të dijnë se “st shqip është gjë e pamundur”, ashtu “vendosnë se Bardhi ka dashur të thotë n d o sh t a”.
Gjer këtu nuk bëra tjatër veçse të spjegoj sa më mirë që mund tezën e Z-it Konica. Këndonjësi e ka kuptuar se po t’isha dhe unë në një mêndje me Z. e tij nuk do të kisha nevojë t’a shkruaja kët’artikull.
Z. Konica e pështet tezën e tij në një premisë krejt të lajthitur. Dy trajtat ndoshta e ndofta, e para në Gegëri dhe e dyta në Toskëri, nuk janë letrare, të përdorura vetëm ndër shkrime, siç pandeh ay, por janë popullore, të përdorura në gojë të qindra mijë katundarëve e malsorëve që nuk dijnë të këndojnë. Ndoshta thotë gjithë Gegëria gjer te Kurbîni i Krujës e sipër, ndofta thotë një pjesë e madhe e Toskëvet, an’e Korçës sidomos.
Unë nukë dua të hyj në hipothesa etimologjike për të gjetur rrënjën e kësaj fjale. Në qoftë se kjo është ndoth-, si shkruan Z. Konica, spjegohet lehtë trajta ndof-, por jo ndosh-. Fjalori i Meyerit s’e ka këtë fjalë. Albanologët e tjerë nuk dij a kanë shkruar gjë mbi të. Sido qoftë spjegimet e Auktorit për prapashtesën –ta s’më bindin. Ay thotë:
“Ka patur njëherë në shqipen një tip adverbi që mbaronte me –ta. Kemi edhe sot nj’a dy asi adverbesh të mbetura të gjalla në gojë të popullit”.
Dhe na tregon vetëm njërin prej sish: fshehta nga fsheh. Pas mejtimit t’im fshehta s’është tjatër gjë veçse një shkurtim nga fshehtaz(i), geg. fshehtas. Le t’a krahasojmë këtë, për t’u bindur më mirë, dhe me këtë formën tjatër toskërishte: fshehura<fsheuraz(i). Në të dy rasjet kemi këtu një adjektiv q’i është hequr nyja për t’u përdorur si adverb, fshehtë (fsheh+të) dhe fshehur, me prapashtesën – as (geg.) = – az(i)(tosk.). Gjer në provë të kundërt s’kemi pra një tip adverbi me prapashtesë –ta.
Z. Konica, siç nuk dinte se fjala ndoshta=ndofta është popullore, ashtu nuk ditka as sinonimet e kësaj fjale që dëgjohen nga goja e popullit në dialekte të ndryshme. Dhe kështu vete e i bie mbë qafë Kristoforidhit që ka përdorur – “çpërdorur” thotë Z. e tij – fjalën dru-se (e drejta është që Krist. s’e ndan fjalën dyshë, por e shkruan të ngjitur druse) për ndoshta. Këtë fjalë e ka Gegëria që nga Elbasani e gjer në Shkodër, mu me të njëjtin kuptim q’e ka përdorur Kristoforidhi dhe pa i shkuar ndër mênd kujt fare kuptimi origjinar që ka verbi nga i cili rrjedh. S’është faj për askênd sepse nuk di të gjithë thesarin e gjuhës që ka populli. Po faj është kur ay pandeh se e di dhe pastaj pret me sopatën e Dardharit dhe hedh poshtë çdo fjalë a kuptim fjale që s’ka arrirë në vesh të tij. Faji i z.-it Konica pastaj madhohet më shumë këtu, sepse, sadoqë e pohon vetë se Krist. i ka shumë të ralla gabimet, e qërton këtë pa bërë më të voglin mundim që t’a studjojë çështjen duke kërkuar ndër burime të tjera. B.f. vetë Krist. e shënon në fjalorin e tij se këtë fjalë e ka përdorur edhe Budi, që në shekullin e XVII. Gjithashtu e gjêjmë të regjistruar edhe prej albanologut të madh Gustav Meyerit në fjalorin e tij etimologjik, me përkthimin gjerm. “vielleicht”, si të përdorur në Gegëri. Në qoftë se Z-it Konica, si shkrimtar i hollë që është, i pëlqen t’a përfillë edhe kuptimin e rrënjës, mundet fare mirë t’a kufizojë në shkrimet e tija përdorimin e adverbit druse vetëm për gjëra të padëshiruara, si b.f.: qielli u mbush me re: druse nesër ka për të rënë shi; po në qoftë se fjala është për një shi Korriku, të thomi, q’e dëshiron bujku për të mirën e të gjithve, ahere le të mos thotë druse, po ndofta, mbase, mundet që, thomse, me gjasë, kushedi. Janë shkrimtarët e mirë ata q’i krijojnë nuance-at letrare në mes të sinonimevet që ka populli.
Dhe ja se sa sinonime paska populli shqiptar me kuptimin e latinishtes forsan! Këtyre po u shtojmë edhe ca trajta të dorës së dytë, që po i quajmë ndërdialektore. Noshta në Mirditë thuhet me ndoshta. Budi shkruan druese, me diftong; por orthografisë s’onë i pëlqen më shumë trajta e thjeshtë e Kristoforidhit druse, mbasi kështu shqiptohet sot, e pastaj për të mos pasur një orthografi të ndryshme për toskërishten që do t’a bënte drua(j)se. Në Tiranë e Krujë dëgjohet edhe vetëm drue, pa se, si edhe dro(se). Për mundet që, përdoret, mbase më dêndur, edhe mund që, e pra që të dyja mund t’i përdorim pa ndryshim. Meyeri ka edhe soce e oce, q’i ka gjetur në rapsodit’ e Schirò-it e që, etimologjisht, i bie nga thomse. Do të jenë pra trajta italoshqiptare, dhe s’e shoh nevojën e tyre për gjuhën t’onë letrare. Me gjasë përdoret në Shkodër e në Krujë e u përgjigjet gjermanishtes wahrscheinlicherweise e frëngjishtes vraisemblablement, it. verosimilmente. Forcohet duke thënë me shumë gjasë. Fjala përdoret edhe mbë vete si emër, kur thonë: ka gjasë apo s’ka gjasë, e këtu emëri ka kuptimin e probabilitetit. Kushedi përdoret në Shqipëri të mesme, nga Elbasani e gjer në Krujë. Gjithëkush e sheh se është një fjalë e formuar prej një fraze pyetëse q’e ka humbur, në këtë rasje, kuptimin e vet për të marrë këtë tjatërin adverbor.
Kur kemi gjithë këto fjalë shqipe kuptohet vetvetiu që s’na duhet turqishtja belda=bejta e as tjatëra belqim. Z. Konica thotë se belda vjen nga tyrqishtja belqi da. Po mua më duket pak zor që të ketë rënë qi-ja, edhe prandaj, duke qênë dhe vetë fjala turqishte belqi e përbërë nga bel+qi, më vete mêndja që në turqishten e vjetër të ketë qênë përdorur një belda pa qi.
Z. Konica, për të spjeguar arsyen q’i shtyti Gegët t’a shkëmbejnë s-n e Bardhit në fjalën ndosta me sh, na thotë se:
“st shqip është gjë e pamundur”.
Si duhet t’a kuptojmë këtë frazë? Që shqipja s’ka fjalë me st? Po ç’është pastër? e pastaj? Ç’farë ndryshimi ka st-ja e këtyre me atê të fjalës ndosta siç e kishte Bardhi? Fjalë me st ka me duzina shqipja. Ja ca nga to: stan, stap, starë, stepem, sterrë, stër- (parashtesë që hyn në shum fjalë) dhe të tjera e të tjera plot si këto.
Z. Konica thotë se ka qërtuar dhe një gabim shtypi të dytë në fjalorin e Bardhit te një sinonim tjatër i adverbit ndoshta. Bardhi paska si fjalë shqipe q’i përgjigjen latinishtes forsan këto të dyja: cuurtae, ndosta. (Mjerisht unë s’i kam para sŷsh as fjalorin e Bardhit as “Diellin” që ka botuar artikullin e Z-it Konica. Kam vetëm “Javën”. Prandaj nga kjo e kopjova edhe fjalën cuurtae edhe qërtimin q’i bën Z. Konica). Ky na siguron se kjo fjalë e pakuptueshme e Bardhit duhet ndrequr dhe kënduar kështu: kurtash. Po nuk na siell asnjë provë. E mua më duket çudi dhe pa asnjë lidhje logjike që nga këto dy adverbe kohe të ngjitur (kur+tash) të dalë një adverb i tretë me një kuptim aqë të ndryshëm. N’asnjë dialekt unë s’kam dëgjuar një fjalë të këtillë a që t’i ngjajë sado pak. Mundet që Auktori e ka parë në ndonjë shkrim të vjetër shqip. Po atëherë duhet të na e thotë se ku.
Auktori i ynë ka bërë dhe ca gabime gramatike që s’i kanë hije pêndës së tij të famshme, sidomos në një kritikë gjuhësije si kjo.
Z. Konica të gjithë shumësit i ve në gjirí femërore. Kurse populli i Gegërisë i tërë dhe ca vise të Toskërisë vetëm një farë shumësi emërash mashkullorë – se për mashkullorët flasim këtu – ka për femëror : atë që mbaron me e. Kështu b.f. është drejt të shkruhet; “lajthime të shuma” (me gjithë që ky emëri lajthim mua më duket një ndërtim i gabuar, mbasi s’kemi një verb lajthuar apo lajthyer, po lajthitur), “tekste të vjetëra”, “adverbe të mbetura”, “shpjegime të gjata”, et. Po jo kështu “libra të vjetëra”, “sy të mësuara” et.
Prapë lajthitet Auktori kur shkruan “asi adverbesh të mbetura” e “këto libra” në vênd që të thotë “aso…” e “këta…”. Ay shkruan “pas treqint vjet”, duke harruar se preposita pas nuk vete me nominativ po me ablativ, kështu që thuhet pas treqind vjetsh. Edhe në qoftë se ka ndonjë dialekt gjëkundi në Shqipri q’i bën këto gabime, nuk duhet t’i bëjë shkrimtari.
Gjithashtu lajthitet Auktori në kuptimin e verbit të Bardhit “bdaret” q’e përkthen toskërisht me “prishet”, kurse ay do të thotë humb. Ky verb, ndër shkrimtarët e vjetër gegë e në dialektet e ndryshme të shqipes ka shumë forma, të gjitha këto: bdarë, bdjerrë, vdarë, vdjerrë, dbarë, dbjerrë, dvarë, dvjerrë, barë, bjerrë, darë, djerrë e rbjerrë. Nga këto trajta Gustav Meyeri bie etimologjisht të drejta djerrë e vdjerrë, që përdoren sot që nga Mirdita dhe gjer n’Elbasan. Por në gjuhën letrare ka hyrë trajta shkodrane bjerrë.
Z. Konica njihet e çmohet në botën letrare shqiptare sidomos për fjalorin e tij të pastër – nga pikëpamja gjuhësore – dhe me të drejtë. Ay nuk përdor kurrë fjalë të huaja pa qênë i shtrënguar nga një nevojë e domosdoshme. Po s’e gjeti dot fjalën shqipe q’i duhet, përpiqet t’a çfaqë iden’e tij makar me një perifrazë po shqip. E kjo është një meritë e madhe në këto ditët t’ona kur nga çdo çip i botës intelektuale shqiptare na mbin një shkrimtar, një shkrimtar-gazetar sidomos, me fjalorin e tij frëngjisht apo italisht në xhep të truvet për të shkruar një shqipe që një nga shkrimtarët t’anë të vërtetë e pati cilësuar aty-shpejt shumë bukur në faqet e “Cirkës” me fjalët pitoreske çorbë derrash!
Shqipja e gjorë ka pasur këtë fatkeqsi që lëronjësit e saj, nga më të lashtët e gjer në të sotmit, që të gjithë e kanë formuar kulturën e tyre në shkolla e gjuhë të huaja. E prandaj edhe ata që duan të shkruajnë një shqipe të thjeshtë, me gjithë vullnetin më të mirë të tyre, s’i shpëtojnë dot qind për qind influencës që ushtron mbi ta gjuha e huaj. Kjo ngjan më shumë në ndërtimin e frazave. Fjalëve të huaja është shumë më lehtë t’u ruhet njeriu se sa ndërtimit të frazave pas rregullash sintaksore e gramatikore të gjuhëve të huaja që ka mësuar. Në këtë pikë çalon edhe Z. Konica. E që të mos i kapërxejmë caqet e ngushta të lëndës që na shtron përpara artikulli i tij, po shënojmë këtu vetëm nja dy barbarizma që gjêjmë në këtë. P.sh. “të ndreqim lajthimet shtypi” dhe “gjithë gjuhët e grupit gjuhësh ku ka vênt edhe shqipja”! Shqiptari s’flet kështu, po thotë: të ndreqim lajthimet e shtypit, dhe: gjuhët e grupit të gjuhëve ku ka vênd edhe shqipja (e këtu pleonasma është fare pa vênd, se nuk do t’i mungonte asgjë qartësisë së kuptimit duke thënë vetëm: gjithë gjuhët e grupit ku ka vênd edhe shqipja, bile kështu kuptimi do t’ishte më i kthielltë, sidomos në krahasim me frazën e Auktorit).
Më në fund, Auktori e mbaron artikullin e tij me këtë tallje:
“S’kam asnjë kundërshtim në qoftë se të tjerë duan të vazhdojnë së përdoruri lajthimin e një shtypësi roman të shekullit XVII si një fjalë shqipe të drejtë.”
Na do të vazhdojmë të shkruajmë siç na mëson gjuha e popullit t’onë, që (s’ka të bëjë as me shtypësin roman të fjalorit të Bardhit sikundër pandeh këtu Z. Konica e as me disertimet etimologjike të Z. së tij. Përveç kësaj mua më duket se s‘është shqip e thëna që ndërvizova më lart, d.m.th. “të vazhdojnë së përdoruri”, po e përkthyer nga ndonjë gjuhë e huaj, b.f. nga frëngjishtja continuer de se servir. Shqip unë do të thoshja: të vazhdojnë në të përdorur, ase: të vazhdojnë të përdorin. Rasja ablative që ka përdorur Auktori këtu, “së përdoruri”, ka vênd tjetër. P.sh. u lodha a u mërzita së përdoruri, sikundër thomi: u meka së qeshuri. Për t’a kuptuar më mirë se ku mund të përdoret kjo mënyrë të thëni duhet shtuar parafjala prej. A mund të thomi “vazhdoj prej së përdoruri”? Jo! A mund të thomi “lodhem, mërzitem prej së përdoruri”, “mekem prej së qeshuri”? Po! Unë kështu e dij. Në lajthitem u kërkoj ndjesë dhe u falem nderit atyre që do të më provojnë të kundërtën.
*****
Për sa i përket kësaj pjesës së fundit në kritikën t’eme, që s’ka të bëjë drejt për drejt me subjektin e studjuar prej Auktorit, po vetëm tërthorazi si argument gjuhe, nuk duhet të më zëmërohet Z. e tij, se e bëra nga çmimi që kam për të si shkrimtar. Për të kritikuar një tekst shqip, sot mjafton të zgjatim dorën symbyllur e të marrim cilin do nga botimet e ditës dhe do të gjêjmë lëndë sa të duam. Por një auktoritet si Z. Faik Konica, të cilin shumë kush e ndjek për mjeshtër gjuhe dhe shkrimet e të cilit i merr si model, ay s’ka të drejtë të bëjë gabime të këtilla, që tjetri i kopjon si një tekst të pabiseduarshëm. Mbaj mënd që njëherë, nja 10 vjet të shkuar, vuaja t’i mbushja mêndjen një djaloshi, që sot hiqet për gazetar i radhës së parë, se lajthitej kur thosh “sidoqë në qoftë” e se duhej thënë “sidoqë të jetë” apo “sido qoftë”. Mbë kot! E kish kënduar ashtu ndër shkrimet e Faik Konicës, dhe pesë para s’bënin për të as gramatika e ime as shqipja e popullit!
*Shpend Bardhi
Botuar për herë të parë tek “ Përpjekja Shqiptare” Maj 1938
Marrë nga vëllimi “Gjysmë shekulli me pendë në dorë”

Më 19 shkurt 1896 lindi poeti i shquar francez André Breton

VOAL – André Breton lindi më 19 shkurt 1896 në Tinchebray (Francë), i vetmi fëmijë i Louisit dhe Marguerite. Pasi u transferua me familjen në Pantin që fëmijë, u regjistrua në Institutin Fetar të Shën Elisabetit dhe më pas hyri në shkollën komunale të qytetit ku ishte një student i shkëlqyer.

Më 1907 u regjistrua si i jashtëm në Kolegjin Chaptal në Paris, duke treguar një aftësi të veçantë për gjuhën gjermane: në këto vite, ndër të tjera, zhvillon pasionin e tij për poezinë. Në vitin 1912, Breton shkroi dy poezi për “Vers l’ideal” revistën e shkollës, ku ai nënshkroi me pseudonimin René Dobrant, një anagram i emrit të tij.

Poezia dhe arti

Duke zbuluar veprat e Huysmans, Mallarmé dhe Bodlerit, është i interesuar edhe në artet pamore të Paul Signac, Edouard Vuillard, Pierre Bonnard dhe Gustave Moreau. Ndërsa politikisht anon nga anarkizmi, André Breton më 1913 regjistrohet në Fakultetin e Mjekësisë dhe vazhdon të shkruajë poezi (disa publikuar në revistën “La Phalange”): kjo është arsyeja pse ai vendosi t’ia paraqesë ato poetit Paul Valéry, për të pasur një gjykim.

I thirrur në shërbimin ushtarak më 1915, Breton shkruan “Décembre”, të cilin e dërgon tek Apollinaire; vitin e ardhshëm ai krijoi – ndërkohë që ishte stacionuar si një infermier ushtarak në Nantes – “Mosha”, poemën e parë në prozë të ndikuar fuqishëm nga Rimbaud. Në këtë periudhë ai mendon gjithashtu për t’iu kushtuar psikiatrisë.

Miqësi të reja dhe arte të reja

Kthehuet në Paris, bëhet mik i Apollinaire dhe i Jacques Vache e Joseph Babinski, si dhe Philippe Soupault dhe Pierre Reverdy. Ai gjithashtu shkruan për “Mercure de France”, dhe mban marrëdhënie me Louis Aragon, i cili është gjithashtu një student mjekësor. Falë tij, në vitin 1918 zbuloi Kontin e Lautreamontit.

Një vit më pas i manifeston poetit Tristan Tzara përfshirjen e tij në “Manifesto Dada 3”, dhe së bashku me Soupault dhe Aragonin themeloi revistën “Litterature”, ku gjithashtu do të bashkëpunojnë Paul Morand, Jean Cocteau, Max Jakobin dhe Jean Giraudoux.

Ndërkohë, në Sans Pareil Au ai boton përmbledhjen e tij të parë me poezi, “Mont de Piete”, pasuruar me ilustrime André Derain. Pas mbarimit të provimit që e lejoi atë të bëhej ndihmësmjek, Breton u bë mik i Francis Picabisë dhe në vitin 1920 aderonte fort në Dadaizëm.

Ai vendosi, pra, të braktiste studimet e tij mjekësore dhe të punonte për Gaston Gallimard në shërbimin e abonimit të “Nouvelle Revue Française”. Ai gjithashtu boton “Magnetiques Champs”, ende në Au Sans Pareil, por së shpejti bëhet i lodhur nga inkonsulimi i Dadaizmit.

Drejt Surrealizmit

Në vitin 1921 pranon propozimin e Jacques Doucet për të punuar si një bibliotekar, dhe ai u martua me Simone Kahn: Martesa (Paul Valéry ishte dëshmitar) ndjek një muaj mjalti që e çon atë në Vjenë, ku u takua me Sigmund Freud. Më 1923 André Breton ai botoi “Clair de terre”, një përmbledhje me tridhjetë poezi dhe pesë tregime të shkurtra me portretin e autorit nga Picasso dhe “Les Pas perdus”, një antologji e artikujve.

Një vit më pas, nënshkroi Manifestin e parë të Surealizmit, ku kontribuojnë – ndër të tjerë – gjithashtu Pierre Naville, Robert Desnos, Roger Vitrac dhe Benjamin Péret: botohet “Poisson soluble” përmbledhje nga Breton. Me veprën dhe aktivitetet e tij të ndryshme, Breton do të konsiderohet si një nga teoricenët kryesorë të lëvizjes kulturore surrealiste.

Pas mbylljes  së “Litterature” themelojnë edhe një revistë, “Revolucioni surrealiste”, që merr një qëndrim publik kundër Anatole France: ndërkohë, megjithatë, martesa me Simone bie në krizë. Ndërsa provokimi i surrealistëve është bërë gjithnjë e më politik (nga grupi largohen Soupault, Naville dhe Artaud), Breton i rikthehet psikiatrisë, duke ndjekur leksione publike Sant’Anna Hospital.

Në vitin 1927 ai takohet me Suzanne Muzard, me të cilën bie në dashuri (do të martohet vitin e ardhshëm, pas divorcit me Simone) dhe shkruan ” Introduction au Discours sur le peu de réalité “. Pasi ka kryer një studim mbi seksualitetin botuar në “The surrealist Revolucioni”, ai u bë mik i Salvador Dali dhe Georges Sadoul, dhe është i apasionuar pas filmave.


Themelon “Le Surrèalisme au service de la Révolution””, revistë numri i parë i së cilës u botua në verën e vitit 1930, si dhe boton përmbledhjet “Ralentir travaux”, “L’Immaculate Conception” dhe “”L’Unione libre”. Më vonë, hovi i nazizmit dhe lufta ndryshojnë planet e tij, deri pas pushtimit të Polonisë nga Gjermania ka punuar si mjek ushtarak në Poitiers; pastaj publikon “Anthologie de l’humor noir”, një vepër që cenzurohet pas hyrjes së Hitlerit në Paris.

Mërgimi

Breton, emri i të cilit është përfshirë në listën e komunistëve, vendos të shkojë në mërgim. Ai u strehuan në jug të Francës në Martigues nga miku i tij Pierre Mabille, atëherë shkon në Marsejë dhe në bordin e një anije udhëton për në Martinique, ku u takua me Aime Césaire. Prej atje ai u zhvendos në Nju Jork, ku ai u ndihmua gjithashtu nga Peggy Guggenheim, i cili kontribuon në mirëqenien e tij ekonomike.

Më vonë, ai u takua me Elisa Claron, me të cilën martohet: pas një udhëtimi në mes të Kanadasë, Haitit dhe Santo Domingo, kthehen në Francë. Sidoqoftë, në Paris, André Breton nuk ndihet i qetë, edhe për shkak të ndryshimeve të shumta që kanë ndikuar në sferën intelektuale.

Vitet e fundit

Në vitin 1947 ai organizoi një ekspozitë së bashku me Duchampin, i cili dëshiron të rifillojë surrealizmin, por rezultati nuk është më i miri. Në vitin 1960, ai nënshkroi “Manifeste des 121”, e cila është kundër luftës në Algjeri.

André Breton vdiq më 28 shtator, 1966 në Paris, ku ai kishte qenë i marrë, pasi u godit nga një krizë kohë respiratore në Saint-Cirq-Lapopie për pushime.

 

Më 19 shkurt 2016 u nda nga jeta Umberto Eco, shkrimtar dhe semiolog i shquar italian

VOAL – Kritik, eseist, shkrimtar dhe semiolog me famë ndërkombëtare, Umberto Eco (Umberto Eko) ka lindur në Aleksandri më 5 janar, 1932. Ai u diplomua në 1954, në moshën 22 vjeçare, në Universitetin e Torinos, me një tezë mbi mendimin estetik të Thomas Aquinos, botuar pastaj si një vëllim më vete.

Karriera e Umberto Ecos fillon në shërbimet kulturore të Rai. Edhe falë disa miqve bashkëpunëtorë të pogramit “Lascia o Raddoppia”, këto vite bëhen terren ushqyes për esenë e famshme të tij për Mike Bongiornon, me titull provokues “Fenomenologjia e Mike Bongiornos” (të përfshira gjithashtu në të famshmin “Ditari minimal” një përmbledhje shkrimesh për “il Verri”, revistën e Giovanni Anceschit, duke iu bërë jehonë ushtrimeve të Roland Barthesit).

Në vitet ’60 jep mësim për herë të parë në Fakultetin e Arteve të Universitetit të Milanos, pastaj në Fakultetin e Arkitekturës të Universitetit të Firences dhe më në fund në Fakultetin e Arkitekturës të Politeknikut të Milanos.

Janë vite italianë të angazhimit dhe avant-gardës dhe gjithashtu semiologu ofron kontributin e tij teorik duke u bashkuar me të ashtuquajturit Grupi i 63, një rrymë që ka bërë shkollë në çdo kuptim ( ndër të tjerë këtu përfshihen Antonio Porta, Nanni Ballestrini, Edward Sanguineti, Alfredo Giuliani, Francesco Leonetti dhe Angelo Guglielmi).

Në vitin 1962 vjen me një kryevepër të semiologjisë, “Open Work”, një tekst themelor për të kuptuar evolucionin e shkencës së shenjave.

Në morinë e aktiviteteve ku është protagonist, Umberto Eco gjen kohë për të punuar në shtëpinë botuese Bompiani (1959-1975), si një redaktor i lartë, deri sa nuk është emëruar profesor i semiotikës në Universitetin e Bolonjës, ku ai nderton një shkollë të gjallë dhe të ashpër. Në periudhën 1976-77 dhe 1980-83 ai drejtoi Institutin e Disiplinave të Komunikimit dhe Arteve të Performancës, në Universitetin e Bolonjës.

Mbledhja e titujve të nderit nga Umberto Eco është mbresëlënëse, pasi u nderua nga universitetet në të gjithë botën, jo vetëm për të mbledhur diploma ose çmime nderi, por edhe duke ndjekur kurse shumë të shpeshta.

Që nga viti 1989 ai është president i Qendrës Ndërkombëtare për Studime semiotike dhe njohëse, dhe që nga viti 1994 ai është president nderi i Shoqatës Ndërkombëtare për Studime semiotike, ku në vitet e kaluara ishte sekretar i përgjithshëm dhe zëvendës-president.

Që nga viti 1999 ai është gjithashtu president i Shkollës së Studimeve Humanistike në Universitetin e Bolonjës. Ai ka bashkëpunuar me UNESCO-n, me Trienalen di Milano, me Expo 1967-Montreal, me Fondacionin Evropian të Kulturës dhe me shumë organizata të tjera, akademike, si dhe me organe mediatike italiane e botërore.

Shumë gjithashtu janë bashkëpunimet e tij, jo vetëm me të përditshmet “Il Giorno”, “La Stampa”, “Corriere della Sera”, “La Repubblica”, “Il Manifesto” dhe me javoren ( “L’Espresso”), por edhe për revista artistike dhe intelektuale (“Quindici”, “Il Verri” dhe të tjerë).

Umberto Eko ka kryer hulumtime në shumë drejtime: mbi historinë e estetikës, poetikës avangarde, komunikimit masiv, kulturës së konsumit …

Duke filluar nga estetika mesjetare tek semiotika, tek kodet e ndryshme të komunikimit artistik, prodhimi i saj jo-fiksion duket shumë i ndryshëm dhe i gjerë.

Ne nuk mund të harrojmë suksesin planetar të romanit më të shitur “Il nome della rosa”, “Il pendolo di Foucault”, “L’isola del giorno prima” romani i aventurave mesjetare “Baudolino”, vepra të një narrative interesante që askush ndoshta nuk priste nga një filozof dhe një teoricien si Eko.

Vepra e vitit 2004 është “La misteriosa fiamma della regina Loana” “Flaka misterioze e mbretëreshës Loana”, një roman i ilustruar i frymëzuar nga një strip komik nga vitet 1930.

Romanet e fundit nga Umberto Eco

Në vitin 2010 ai boton romanin e tij të gjashtë, “Il cimitero di Praga” “Varreza e Pragës”, pasuar nga “Numri zero” në vitin 2015. Në vitin 2012 ai botoi një version të rishikuar të romanit të tij të parë “Emri i trëndafilit”, me një shënim final të vet Ekos që, duke ruajtur stilin dhe strukturën narrative, ka ndërhyrë për të eliminuar përsëritjet dhe gabimet, për të ndryshuar objektin e citimeve latine dhe përshkrimin e fytyrës së bibliotekarit për të hequr një referencë neogotike.

Umberto Eco vdes në moshën 84 vjeçare në shtëpinë e tij në Milano në mbrëmjen e 19 shkurtit 2016, për shkak të një tumori që e kishte goditur atë dy vjet më parë.

Më 19 shkurt 1879 lindi Luigj Gurakuqi, hero i kombit shqiptar, poet, arsimtar, tekstolog, gjuhëtar, diplomat, deputet

Shqiptar i vlefshëm dhe ndêra e djelmnisë shkodrane”, – Gjergj Fishta tek “Pika voeset”.
Është pionier i qytetërimit perëndimor në Shqipëri, një nga shqiptarët e flaket që thithi me themele kulturën e Përëndimit dhe si njeriun që punoi më gjate e më shumë se kushdo tjetër për të mbjellur farën e saj në Shqipëri.”, – mendimi i Fan Nolit për Gurakuqin.
Burrit vërtetë burrë, L. Gurakuqit, i cili me kulturën e neltë shpirtnore, mishnoi, madhnoi, përjetoi urtinë, besë e burrni shqiptare, tue mbetë përherë shembull shqiptari me kulturë, simbol i bashkimit kombëtar, idealist i shkëlqyeshëm në vorfni”, – dedikimi i veprës “Andrra e Prêtashit” kushtue Luigj Gurakuqit nga Padër Anton Harapi.

Luigj Gurakuqi (Shkodër, 19 shkurt 1879 – Bari, 2 mars 1925) qe veprimtar i çështjes kombëtare, hartues dhe nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë, poet, arsimtar, tekstolog, gjuhëtar, diplomat,[1] deputet.[2] Hero i kombit shqiptar. Është një nga personalitetet më të shquara të levizjes sonë kombëtare, arsimore e kulturore në fundin e Rilindjes Kombëtare dhe të fillimeve të Pavarësisë duke përjetuar ngjarjet më kulmore të jetës së vendit në çerekun e parë të shekullit tonë në shumicën e të cilave në mos organizator, qe pjesëmarrës i drejtpërdrejtë. Në shkrimet e tij përdorte emrat e pendës Jakin Shkodra e Lek Gruda.

Rrethi familjar

Lindi në Shkodër më 19 shkurt 1879,[3] ndërsa në një dorëshkrim shënohet data 19 shkurt 1880[4] dhe u rrit në gjirin e një familje tregtare të kulturuar shkodrane, nga prindërit Pjetër e Leze Gurakuqi. Me edukimin e tij u mor në mënyrë të veçantë i ati. Pjetër Gurakuqi ishte një tregtar me kulturë relativisht të ngritur, me një rreth të gjërë shokësh e miqsh në mes tregtarëve e intelektualëve të Shkodrës, me një jetë aktive në pazarin e qytetit dhe me marrëdhënie tregtare me Venedikun e Milanon. Shtëpia e këtij tregtari të kulturuar e të shëtitur gumëzhinte nga hyrjet e daljet e njerëzve që vinin të diskutonin hallet e kohës e të merrnin vesh lajmet e botës. I ndodhur përherë pranë të atit, dëgjonte me vëmendje bisedat e diskutimet për ngjarje të së kaluarës dhe të ditës, për luftërat heroike të popullit kundër pushtuesit otoman dhe grabitqarëve ballkanikë dhe për burrat që i udhëhoqen ato. Duke kujtuar këto vite, Gurakuqi student do të shkruante:

Më çohet mall me kenë në shpi e me ndigjue baben tue kallzue, si përpara, në ngjarjet e Pashallarvet të Shkodres, trimnitë e malcorvet e luftat e Malit te Zi, sende qi kishte ndî prej t’et e që edhe ai vetë shume kish pa“.

Shkollën fillore e të mesme jo të plotë i ndoqi në Kolegjin Saverian në rendin tekniko-tregtar,[5] që ishte shkolla më e organizuar dhe më e kompletuar që kishte Shqipëria e asaj kohe. Luigji qe ndër nxënësit më të zellshëm të shkollës dhe shumë shpejt, që në moshën 13 vjeçare i shfaqen prirjet për gjuhën shqipe dhe krijime letrare, vjershën e parë e ka shkruar 13 vjeç.[3] Prej Kolegjës Saveriane doli më 1897.[5] Më pas plotëson arsimin e mesëm në Kolegjin arbëresh e Shën-Mitër Koronës, ku pati mësues De Radën, figurë që e frymëzoi për tërë jetën; ai ishte nxënësi i parë shqiptar aty. Takimin me ‘të, Gurakuqi e kujton:

«… tue pà syt e tij të mekun kah ndizeshin e shkëlqeshin, tue e përmendë Shqipnín, unë gjith përmallue, nuk mujta me u ndalë pa lëshue, bashkë me dy pika lot, nji të puthun të nxehtë mbi at dorë që punoi sá e sá për Atdhé…!»[4]

Diplomën e pjekurisë e merr në Kozencë për sciences naturelles, duke pasë ndjekur dhe kurse të veçanta në filozofi. Vijoi studimet universitare në Napoli (Itali) në Fakultetin e Mjeksisë në vitet 1901-1906[3][5] ku njohu Zef Skiroin, profesorin e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Institutin Lindor të Napolit. Veprës së Skiroit Luigji do t’i përpilonte një parathënie, të cilën Konica do ia paraqiste botës frënge me një përkthim fort të bukur në të përkohshmen “Albania”. I përpirë nga ajo frymë që i kushtohej Shqipërisë detyrohet me lanë studimet përgjysmë që t’i kushtohej valës së luftërave për lirinë kombëtare duke marrë emrin e tyre në pseudonimin Lekë Gruda.[4] Me veprën “Vargënimi n’gjuhë shqype me nji fjalorth shqyp-frengjisht n’marim” (Napoli, 1906) bëri të parën përpjekje të suksesshme për kodifikimin e metrikës së poezisë shqiptare. Po atë vit botoi në Bukuresht librin “Abetar i vogël shqyp mas abevet t’Bashkimit e t’Stambollit me tregime n’dy dhialektet” e në Napoli “Fjalorth Shqyp-Frengjisht e Frengjisht-Shqyp i fjalëve të reja” etj. Luigj Gurakuqi botoi mjaft poezi që dallohen për përmbajtjen patriotike, për lirizmin dhe teknikën e vjershërimit. Me artikujt e tij ai dha edhe një ndihmesë me rëndësi në mendimin estetik e në kritikën letrare shqiptare. Sa i përket vokacionit të tij të gjuhës shqipe, Atë Justin Rrota «gjuhën shqype e njofti mâ mirë e mâ këthelltë se çdo shqyptár».[4]

Aktiviteti patriotik e politik

Ngatërresën e parë me autoritetet turke e pati më 1904 nga shkaku i një botimi të vogël mbi kolonitë shqiptare në Itali «Dy Koloní Shqiptare n’Italí deri tash të panjohtuna»[6] Më 1905 u shtrëngua me marrë malet për t’i shpëtuar ndjekjeve.Me shpalljen e Kushtetutës falen të gjithë ç’kishin bërë faje politike.

Më korrik 1908 mbërrin në Shkodër i adhuruar nga populli, mban një fjalim në shqip në praninë e Komitetit të Turqve të Rinj[4], e përcjellin deri në shtëpi (shiko pikturën poshtë).[7] Në nëntor merr pjesë në Kongresin e Manastirit krah përfaqsuesve nga Shkodra: Atë Fishtës, Dom Mjedës, Hilë Mosit e Mati Logorecit; ku u zgjodh nënkryetar dhe anëtar i komisionit për njësimin e alfabetit. Bashkë me Fishtën ishte përfaqësues i “Bashkimi”-t, me Logorecin kishin mandat të përfaqsonin inteligjencën shkodrane, gjithashtu vetë Luigji kishte mandat të përfaqsonte arbëreshët e Italisë[8]. Gurakuqi pati meritën dhe fatin që udhëhoqi drejtpërdrejtë luftën për krijimin e shkollës kombëtare shqiptare dhe të sistemit tonë arsimor. Nën drejtimin e tij u hodhën themelet e para të sistemit arsimor fillor shtetëror në Shqipëri. U krijua përvoja e parë e ngritjes së administratës arsimore shqiptare, u hartuan dokumentat e para shkollore, u ngrit një sistem i tërë i përgatitjes dhe i kualifikimit të mësuesve.[1] Dora e tij shkroi alfabetet e miratuar nga Kongresi i Manastirit dhe i zbuloi para delegatëve. Në tetor të 1909 u emërua drejtor i së parës shkollë normale që u hap në Elbasan, ku dha një ndihmesë me vlerë për vënien e arsimit mbi baza kombëtare. Gurakuqi ka meritën se përcaktoi drejt e qartë, më shumë se çdo paraardhës, konceptin mbi shkollën kombëtare shqiptare, përmbajtjen, karakterin dhe parimet e ndertimit të saj. Ai kërkonte që gjithë fryma dhe përmbajtja e shkollës të ishte në funksion të qëllimeve dhe idealeve kombëtare. Gurakuqi është tekstologu më i shquar shqiptar i fillimit të shekullit tonë. Ai i dha shkollës shqipe, si autor e bashkautor, 8 tekste mësimore me një vëllim prej 738 faqesh.[1] Detyrohet me ikë prej Elbasanit, të dalë jashtështetit bashkë me Aqif pashë Elbasanin.[4] Në prill 1911 merr pjesë në kryengritjen e malësorëve të Mbishkodrës e si një nga udhëheqësit e saj, harton së bashku me Atë Mati Prennushin Memorandumin e Greçës, apo Librin e Kuq siç njihet ndryshe të malësorëve kryengritës, zjarri i armëve të të cilëve do të paralajmëronte pavarësinë. Më 1912 zhvillon një veprimtari të dendur për organizimin e kryengritjes së përgjithshme, duke qenë i pranishëm në Toskëri dhe më vonë edhe pranë krerëve të Kosovës.[4] Mori pjesë në mbledhjen e Bukureshtit, dhe do merrte pjesë në shtegtimin nga Bukureshti në Vienë. Me vaporrin e dhënë nga austro-hungarezët duke shoqëruar Ismail Qemalin zbret në Durrës më 24 nëntor në orën 4 mbasdite, u nisën të nesërmen me 25. Një natë fjetën në Çermë tek Dervish bej Biçakçiu, dhe një natë në Fier tek Omer Pashë Vrioni. Në Vlorë mbërritën më 27 dhjetor në darkë.[9]

.

Në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës (dhjetor 1912) u zgjodh Ministër i Arsimit dhe vendosi arsimimin e detyruar fillor për djem e vajza. Merr pjesë në Konferencën e Londrës më 1913, me Ismail Qemalin e Isa Boletinin. Nga gjendja e tensionuar në Shqipërinë e mesme, pasi qëndresa nuk u shfaq e frytshme tërhiqet në Shkodër me Aqif pashën ku vihet në krye të një Komisioni Sundimtar të Përkohshëm. Me Luftën I Botërore Shkodra pushtohet nga ushtria malazeze, Luigj Gurakuqi internohet në Podgoricë nga 17 korriku 1915 deri në janar 1916. Gjatë pushtimit austro-hungarez, prania e Komparmatës XIX të komanduar nga gjen. Trollmann vihet drejtor i përgjithshëm i Arsimit, hapi shumë shkolla shqipe. Qe një nga themeluesit e Komisisë Letrare më 1916. Profesori i Filologjisë romane në universitetin e Ljubjanës, më parë prof. në Univ. e Gratz-it në Austri që bëri pjesë në punimet e kësaj Komisie, Radomir Nachtingall, e çmon Gurakuqin.[4] Ka merita të shquara në zhvillimin e gjuhës letrare shqipe, në përpunimin e gjuhës letrare dhe në njësimin e shqipes së shkruar, në stabilizimin e drejtshkrimit, në pasurimin e fjalorit, në çështjet e leksikologjisë, terminologjisë e të gramatologjisë. Gurakuqi është tekstologu më i shquar shqiptar i fillimit të shekullit tone. Arsimi vazhdoi të mbetet, siç e thotë vetë ai, dega më e dashur e zemrës së tij. Ai parashtroi në parlamentin shqiptar ide dhe mendime shumë interesante për politikën arsimore dhe rrugën që duhet të ndiqte shkolla shqiptare. Gurakuqi kishte një vizion të qartë për rolin e shkollës në një shoqëri moderne, për lirinë dhe të drejtat themelore t’individit në fushën e arsimit dhe kërkoi zhvillimin mbi baza ligjore, shkencore e pedagogjike të shkollës shqiptare. Në qeverinë e dalë nga Kongresi i Durrësit ku ishte përfaqësues i Shkodrës dhe Mirditës, u emërua zëvendës i dr. Mihal Turtullit në ministrinë e Arsimit të kabinetit të Turhan Pashë Përmetit. Që në mbledhjen e parë të Kongresit të Durrësit, më 1918, L.Gurakuqi “âsht kundër që në një mbledhje kombëtare të përmenden fjalët toskë e gegë dhe të krishtenë e mysliman”, kërkon që fjalë të tilla të jenë të ndaluara dhe shton se “…çështja e lirisë dhe e nderimit të feve në Shqipni duhet të zgjidhet mbas formulës: “Feja e lirë në shtet të lirë”.[10] I ngarkuar nga kjo qeveri si anëtar i delegacionit të saj në Konferencën e Paqes në Paris ku qendroi 15 muaj.[4] Çdo shkresë e përdorur nga delegacioni u shkrua nga duart e tij e të Mustafa Merlikës.[11]

Iu dha edhe posti i ministrit të brendshëm, në kabinetin disa ditor të H. Prishtinës. Këto ide e mendime L.Gurakuqi i shtjelloi hollësisht në diskutime në parlamentin shqiptar dhe, posaçërisht n’artikullin “Bazat e bashkëpunimit ndërmjet shqiptarëvet muhamedanë e të krishtenë“. Ai ishte kategorikisht kundër atyre që mendonin se për të larguar konfliktet fetare që mund te lindnin, duhet, me të butë e me të fortë, të shuhen besimet fetare në Shqipëri. Më 1921-1924 qe deputet i Shkodrës në Këshillin Kombëtar ku si një nga udhëheqësit e opozitës demokratike luftoi për demokratizimin e jetës së vendit, për lehtësimin e gjendjes së bujkut nga shtypja e rëndë, për zhvillimin ekonomik e kulturor dhe për mbrojtjen e pavarësisë nga synimet skllavëruese të fuqive imperialiste. I qëndroi besnik deri në fund të jetës idealit për të parë një ditë të bashkuar rreth tokës amtare gjithë vëllezërit e kombit. Ai ankohej se:

Na kanë marrë qytetet e na kanë lanë malësinë, na kanë marrë viset ma të çmueshme t’atdheut duke na lanë si një trup pa kokë“.

Tingëllojnë të freskta demaskimet që i bënte Gurakuqi politikës së pastrimit etnik që ndiqnin shovinistët serbë:

Qeveria jugosllave nuk do të ndalet para asnjë mjeti“,- deklaronte ai,- “për t’i ndërrue fytyrën Kosovës“.

Për gjendjen tepër të vështirë të shqiptarëve në shtetin jugosllav fajëson Fuqitë e Mëdha, të cilat bënë theror shqiptarët e trojet e tyre për interesat e veta e të aleatëve të tyre. L. Gurakuqi është partizan për të ndihmuar e për t’u dalur zot të drejtave të popullsisë së Kosovës. E quante si detyrë të rëndësishme të shtetit shqiptar.

Faji i vetëm i kosovarëve qëndronte vetëm në atë se ata ishin shqiptar e donin të mbeteshin shqiptar.

Ndër fjalimet më të fuqishme të Gurakuqit në parlament janë ato mbi mbrojtjen e popullsisë shqiptare të Kosovës. Kur qeveria jugosllave në një telegram e quante ndërhyrje në punët e brendshme të saj interesimin e shqetësimin e qeverisë shqiptare për gjendjen tepër të vështirë të shqiptarëve të Kosovës, Gurakuqi, plot indinjatë e zemërim do të merrte fjalën e do të thoshte:

“Si mundte me thanë një qeveri (Jugosllave) e cila ka mbjellë viset tona me varre të vllazënve tonë, se po i përzihemi në punët e mbrendshme të saj. Si mundte nji qeveri me thanë se po i përzihemi në punët e mbrendshme, kur shohim se për shkak të saj me mijëra fëmijë e gra sillen të zhveshur e të zbathur këtu nepër Tiranë e ushqehen me sevapet e amerikanëve e tepricat e ushtrisë. Qeveria Jugosllave nuk ka të drejtë për të na akuzue për një gjë të tillë kur parlamenti shqiptar kërkonte vetëm në emër të njerëzizë e humanizmit të ndërpriten mizoritë serbe ndaj shqiptarëve.”[12]

Më 5 mars 1924 u sëmur rëndë nga një grip i fortë që e mbërtheu afro një muaj në shtrat.[13] Shtypi i dha vëmendje të veçantë, aq sa Avni Rustemi i thoshte Dom Shantojës “Opozita po pushon: Kemi Gurakuqin e sëmurë“.[14] Në qeverinë e kryesuar nga Fan S. Noli u emërua Ministër i Financave. U dallua për ndjenjën e lartë të përgjegjësisë dhe për vendosmërinë e përpjekjet për krijimin dhe forcimin e shtetit demokratik shqiptar. Mori pjesë në Konferencën e Gjenevës krahas Nolit më 1924. Kur në Parlament Ali Këlcyra i bën vërejtje për qëndrimet e tij liberale, Luigji përgjigjet,

“Z. Ali Këlcyra më tha si për qortim se jam liberal. I falemnderit dhe mund të jetë i sigurtë zotnia e tij se vdekja do të më ndajë nga mendimet e mija liberale”.[10]

Duke u deklaruar demokrat e liberal, Gurakuqi thoshte se nuk është as revolucionar as bolshevik e as socialist, koncepte këto që në vitet ’20 ishin të barazvlefshëm dhe kishin kuptimin e ndryshimeve me dhunë, me forcën e armëve, me kryengritje. Mark Gurakuqi do shkruajnë ishte trim por s’e pëlqente gjakderdhjen. Gurakuqi ishte për zgjidhjen paqësore të probleme nepërmes ligjeve, zgjidhjeve “me drejtësi e në mënyrë të butë”. Si i tillë, ishte kundër futjes se popullit në udhën e kryengritjes së armatosur. Duke pasur këto koncepte mbi rolin e ligjit, dhe zgjidhjen paqësore dhe jo kryengritjen e zgjidhjen me dhunë të problemeve, Gurakuqi u përfshi në Lëvizjen e 1924, pas një hezitimi e kundërshtimi të fortë.[15] Miku i tij, Mustafa Merlika-Kruja shkruan në letërkëmbimin me Atë Paulin Margjokajn:

Në lëvizjen e qershorit 1924 ka qenë kundërshtar deri që nuk qe vendosun, ka luftue si Luâ për t’a ndalue, tue profetue pikë për pikë të gjitha pasojat qi u vërtetuen ma vonë njana mbas tjetrës. Por, mjerisht, mandej kur s’i eci fjala, vot mbas rrymës e u bâ edhe ministër me Fan Nolin“.[16]
Gurakuqi u tërhoq (në revolucion) pas një kundërshtimi të fortë. Mund ta dëshmojnë sa u ndodhën në Vlorë“. – shkruante Stavro Vinjau.[17]

Për veprimtarinë e tij si ministër vazhdojmë të lexojmë Vinjaun:

«… si ministër i Financavet i Kabinetit Noli bëri çudira. Gjeti 4 milion franga ari të papaguara; me administrimin e tij të shkëlqyer, me ngursimet e tij (ngursente parat e Shtetit më tepër se paratë e tij) arriti që jo vetëm buxhetin e ri t’a mbyllnjë me një tepricë prej 1.000.000 franga ari, po edhe të gjithë borxhet e Shtetit të kohës së kaluar të paguhen; nëpunësit të cilët prej 2-3 vjetëvet qenë mësuar të paguheshin me një vonesë prej 3-4 muajsh, arritne ditët e fundit të administrimit të tij të paguhen rregullisht. Dhe barasimin e buxhetit e bëri pa mbyllur asnjë pagesë të dobishme në arësim e P. Botore, pa pakësuar ushtrin dhe duke i dhënë xhandarmëris sa kërkoj Komanda e Përgjithëshme.»[17]

Ndër kujtimet e Atë Anton Harapit tregohet se sapo po përgatiteshin për nxjerrjen e numrit të ri të gazetës “Ora Maleve”, një telegram nga Vlora i njoftonte mbi nisjen e Lëvizjes, pasi Padër Harapi e pyeti se ç’kishte ngjarë, Gurakuqi i ishte përgjigjur,

Na kánë fik’ Padër Anton: qè, e kanë fillue revolucionin atje në Vlonë, deputetët tonë… pra âsht’ e kotë të kjahena: duhet të jena solidar me shokët, çou ta fillojmë edhe na“.

Qëndrimin e mësipërm të L. Gurakuqit, Padër Anton Harapi e përforcon si vijon:

Si me falimentue kështu, Luigj? Si me dalë me hikë ju tash prej Shqipnie?
Kishte vdekë në kambë burri i dheut, me e pasë pré, gjak s’kishte qitë. U kuq, i u muer goja, shtërngoi buzët e i dha vehtes:
– Padër Anton na skredituen (diskredituan) tepër keqas, na kanë deklarue komunista n’opinionin publik t’Europës. Për Zoten, nuk due t’iku, por po ndeja un këtu, e dij se derdhet gjak e derdhet kot. Të kishe pse, nuk po shikojshe fort për gjak qi derdhet, se ma për vedi jo se jo, por po m’vjen si trathtí ta marr në qafë popullin e shkretë”.

Padër Anton Harapi nxjerr konkluzionin se Gurakuqi për besë e për burrni qe i zoti të vepronte edhe kundër bindjes së vet. Sidoqoftë, ky është një nga ato momentet kur L. Gurakuqi e ka lënë “vijën e mesme të tij”.[18]

Vrasja

Letra e Baltjon Stamolles

Pas shtypjes së Lëvizjes së qershorit shkoi në Itali, ku më 2 mars 1925 u vra në Bari prej Baltjon Stamollës në derë të Hotel Cavour, kushëri i vetë Luigjit.[19] Ishte mbrëmja e 2 marsit, në restorantin e hotelit, Luigj Gurakuqi po darkonte me dy miq të tij dhe gruan e njërit prej tyre: Riza Dani me bashkëshorten Makbule dhe vëllai i tij Dan Hasani. Kërkoi leje prej tyre duke i paraqitur arsyen: do t’shkoj tek Sotiri, mbâsi i kam premtue nji kukull vajzes së tij.[20] Në xhepat e shkyer të ish-Ministrit të financave policia italiane gjeti vetëm 350 lira. Nisi të hante një herë në ditë me të dalë refugjat.[14][17]

Varrimi i Luigj Gurakuqit, në qendër Hasan Prishtinën duke e përshëndetur bashkëpatriotin e tij

N’organizimin e këtij atentanti kishin dorë si Ahmet Zogu, Ceno Kryeziu, ashtu dhe Çatin Saraçi, dëftuar kjo nga letra[21] nisur nga vrasësi që kërkon ndihmë:

“Kerkoj mbrojtje dergoni të holla ndermjetsoni për pshtim pranë Qeveriës Italjane. Pyetnij Çatin Saraçin ku asht…? “besa” ndihma!…
Baltjon Stamolla – Carceri Giudiziarie Bari.
Shkelqësis Tij Ahmet Zogu Tirana (Albania)
Shkelqësis Tij Ceno Beg Jakova (Gjakovë)
Çatin Saraçit Hotel de la Ville…”[22]

Miku i tij, Hasan Prishtina, mbi varrin e tij do të shprehej: “Flej i qetë Gurakuq, shpagen tânde do ta marrim me përparimin e Shqipniës.

Ceremonia mortore dhe Gjyqi i Tranit

Autoritetet italiane nuk lejuan që funerali të mbahej në qytet, por vetëm brenda mureve të varrezave. N’ato çaste tragjike miku i afërt i Gurakuqit, Lin Kamsi ruajti veshjen me të cilën ishte vra “trimi i bardhë si dborë” për t’ia lanë si kujtim brezave të ardhshëm. Në Bari rendën refugjatë shqiptarë prej gjithkah. U mbajtën fjalime prej bashkëshortes së Sotir Gjikës, zonjës Lilli Quarta, prej Hasan Prishtinës, Llazar Fundos, Beqir Valterit etj.[23]

Gjyqi i mbajtur në qytezën e Tranit në Puglia më 31 gusht 1925, cilësohet nga miku i tij Dom Lazër Shantoja

“si shêmbull klasik paturpësie cinike në gjyqet botnore—na difton sheshasit se diktatori i Romes desht me e krye vepren e diktatorit të Tiranes, të Zogut. Zogu nemosé e vrau Gurakuqin me kubure, me armen e barbarizmes e të padrejtësiës, Mussolini na e vrau me gjyqë… me armen e civilizimit e të drejtësiës! Nuk mjaftoj lirimi i plotë i kriminelt të poshtër; drejtesia italjane i intonon nji apologië sakrilege gjaksorit e ferfllon nji të fyeme trashamane mbî viktimen.”[24]

Nuk u mor parasysh prova e fotos së letrës, bërë nga Sali Hoxha prej Elbasani, apo z. Pollastrini që kishte pa Stamollën duke folur me një person, që dyshohej t’ishte Çatin Saraçi. Ikja e Saraçit prej Barit përbën një hollësi tjetër të pazakontë. Pala mbrojtëse kishte tre avoketën, ndërsa pala e të vrarit asnjë. Mundohet me e nxjerrë Baltjonin të çmendur dhe bazohen vetëm tek dëshmitë e tij.[25] Sipas botëkuptimit të kohës, miqtë e tij, Mustafa Merlika-Kruja veçan do merrte hakun me t’ardhur në krye të qeverisë në dhjetor 1941.

«Tjetërkund, njerzt e idealit, ne u mbytshin për së gjalli, nderohen per së dekuni.
Ndër né ata mbyten dy herë: edhe harrohen?
Nji komb qi lindet ká nevojë për fatosa qi desin. Por fatosat qi desin nuk
kan çë bâjn në nji komb qi i harron e i përbuzë?»[26]

Fjalët e Atë Gjon Shllakut në një artikull përkujtimor do shprehnin harresën që iu bë Viganit Liberator.

Mendësia dhe veprat

Tek personaliteti i Luigj Gurakuqit spikat kultura e gjërë dhe enciklopedike, e njiheri edhe trim si zana.[18] Njohës i thellë i trashëgimisë kulturore të popullit të vet dhe i kulturës klasike romake e latine. Historia e vendit dhe ajo botërore ishin objekt i përhershëm i studimeve të tija. Njihte arkeologjinë e shkencat ekonomike e financiare, trashëgiminë arsimore pedagogjike kombëtare dhe europiane. Gurakuqi ishte poliglot. Përveç shqipes, zotëronte latinishten, italishten, turqishten dhe frëngjishten, njihte greqishten e gjermanishten, ka të ngjarë edhe anglishten dhe kishte një kujtesë të çuditshme. Në formimin filozofik botëkuptimor L. Gurakuqi është idealist objektiv. Ai mbante qëndrime liberale ndaj fesë e praktikave fetare, qëndronte larg çdo fanatizmi fetar. Pranonte ekzistencën e Zotit si krijues i gjithësisë. Sipas tij Zoti është qënie që s’ka as fillim e as mbarim, se asgjë nuk mund të krahasohet me të, se:

…qielli e toka, fushat e gjana,
Malet e nalta, detrat e mëdhana,
T’gjitha prej Zotit paten krijim,
Qi s’di mase me vedi, fill as mbarim

Është ky Zot i plotfuqishëm tek i cili L. Gurakuqi ka shpresë dhe besim se do të marrë në dorë fatet e Shqipërisë e të shqiptarëve, se do të bekojë punët e tyre e do t’u plotësojë dëshiren për liri e pavarësi. Dialektika e zhvillimit është ndër anët më racionale të idealizmit objektiv. L. Gurakuqi e pranonte parimin e zhvillimit të botës, të natyrës, të shoqërisë e të shpirtit njerezor, se çdo gjë në botë “ndërron pa prâ“, se “bota asht si një rrotë që sillet pa rreshtur” dhe se “vetëm fatalistët e krymbun, trêmben prej përparimit… kondendohen (kënaqen) me ndêj gjithmonë në një shtet (gjendje) t’gurtë e t’pa jetë“. Sipas F. Nolit,

qëndronte aq larg fanatizmës fetare të ngushtë, sa muhamedanët e Veriut kishin një besim të pakufishëm, aq sa në Gegëri, s’ka patur një tjetër udhëheqës, i cili bashkonte rreth vehtes së tij, katolikët e muhamedanët gegë. Ai ka qenë aq pak regjionalist sa që kur lindi çështja kombëtare s’ka patur një gegë patriot, aq të dashur midis toskëve sa Gurakuqi[10].

Gurakuqi gjatë gjithë jetës së tij pati marrëdhënie të shkëlqyera me të gjithë ata drejtues të komuniteteve fetare që luftonin për një Shqipëri të lirë. Me 26 shtator 1913, Abati i Mirditës, i dërgon telegram në Vlorë, Gurakuqit, Ministër i Arsimit të Qeverisë së Përkohshme,

“Të lutem epi zemën Komisionit të meetingu-t të Vlonës e shtrengoi doren Kryetarit të Qeveries së pertashme për bashkim e të lidhun bese që kena me ta në të gjitha punt e mbara për ngallnimin e lulzimin e Shqypenies. Sot âsht dita me kqyr edhe Shqypetarët kundershtarë, si vllazën e me mndyra vllaznore me i avit nga mprojtja e Atdheut nen hije t’Ismail Qemal Begut e t’atyne burrave qi njohin e nderojnë flamurin e Shqypenies. Uroj shndêt e jetë e faqe të bardhë të gjithë atyne Shqypetarëve qi me vepra urtie, bese e dashunie diftohen të dênjë per kujdes t’Europes e cila mundohet me e mkâmb e me e burrnue Atdheun tonë”.

Levizja patriotike e demokratike, arsimore e kulturore i dhanë personalitetit të L. Gurakuqit peshën e përmasave mbarëkombëtare, e bënë atë një figurë tepër autoritare e të besueshme edhe ndër punët më të vështira e më delikate për fatet e atdheut. L. Gurakuqi i dhá gjithçka kësaj levizjeje: tërë forcat e veta fizike dhe mendore, i fali rininë, gëzimet e jetës, shpirtin e gjakun e vet.

“Fitimet qi kam pasun deri më sot prej jetës s’eme politike janë këto: rrezik jete, të shame e borxhe”.[27]

Ai ishte gati të luftojë e të vritet jo vetëm për Shkodrën, por edhe per çdo cep të dheut që i thonë Shqipëri. Nga Parisi, në dhjetor të vitit 1919, kur rrezikohej fati i Gjirokastrës i shkruante Myfit bej Libohovës,

“… jam gati, po të jetë nevoja e të shihet me udhë, qi të vij edhe të vritem për Gjirokastrën e për nderin kombëtar”.[28]

Monument’i kushtuar Luigj Gurakuqit në qendër të Shkodres

Luigj Gurakuqi ka meritën se është ndër hartuesit kryesorë të programit arsimor e kulturor të levizjes sonë kombëtare për autonomi, liri e pavarësi. Në këtë kuadër ai ishte njohësi dhe propaganduesi më i mirë i traditave të popullit tonë, i traditave kulturore e patriotike, i traditës gojore e shkrimore dhe i psikologjisë së popullit tonë. Thelbin e qëndrimit të tij në këtë fushë e përbën ideja se nuk duhen mohuar të parët, paraardhesit, sepse përndryshe nuk do jemi shqiptar, s’kemi kujt t’i shkojmë mbrapa e prej kujt tjetër të frymëzohemi. Duke propaganduar me zjarr traditat e popullit tonë ai kishte një synim të qartë: Shqiptarët të njohin vlerat e veta, të njohin e çmojnë vlerat e gjakut të tyre.

Gurakuqi u përpoq për të dhënë një pamje sa më realiste të Shqipërisë. Prandaj ai vinte në dukje edhe të metat e gabimet e shqiptarëve, duke u bërë thirrje për t’i luftuar e ndrequr ato. Veçanërisht i shqetësuar ka qenë për zakonin e gjakmarrjes. E dënonte atë si një akt të dëmshëm dhe si mjet të nxitjes nga të huajt të përçarjes në popullin shqiptar.

Si krijues Gurakuqi pati marrdhënie të shkëlqyera me elitën intelektuale të vendit. Disa nga veprat e krijimet e veta, L. Gurakuqi ia kushtoi Gjergj Fishtes, Prenk Doçit, Hilë Mosit e Mati Logorecit. Por edhe Gurakuqit i drejtohen mjaft dedikime e perkushtime. Ashtu si Filip Shiroka, Hilë Mosi vazhdon ta quajë bylbyl në tingëllimin që i kushton, “S’kndôn bylbyli“. Gjergj Fishta i dedikon atij vepren “Pika e voeset”. Por me Faik Konicën pas Kongresit të Durrësit nuk do shkojnë aq mirë.[16]

Piktura kushtuar Gurakuqit

Kthimi në Shkodër të Gurakuqit, pas shpalljes së kushtetutës nga xhonturqit, me 2 korrik 1908.

Është fjala për një kompozim në vaj mbi karton, në përmasat 55 me 78 cm, pa firmë dhe pa diçiturë, që ka fiksuar kthimin në Shkodër të Gurakuqit, pas shpalljes së kushtetutës nga xhonturqit, me 2 korrik 1908. Shkak për njohjen e paktë të pikturës ka qenë vendosja në një kënd të pandriçuar mirë, në një mjedis të mbyllur e me një numër të kufizuar shikuesish, si dhe afërsia me aksponatin e rrobeve të përgjakura të Luigjit, vatër dominante ku përqëndrohej vëmendja e çdokujt. Piktori Kel Kodheli e solli punën e tij, në shtëpinë muze (që me kthimin e saj me 19 shkurt 1964) “Luigj Gurakuqi”[29]. Është një interpretim realist me disa penelata impresioniste, që duken tek drita, ajri, prekja e figurave. Autori ka punuar me masa të plota penelatash. Telajoja ndahet në dy masa: në pjesën e poshtme të errët, ku spikat ndonjë e kuqe-vjollcë-okër e kostumit kombëtar dhe në pjesën e sipërme të kaltër të çelët, ku spikat figura e të riut 29 vjeçar. Ngjyrat janë kontrastuese. Dinamizimi i tabllosë theksohet prej penelatave të shkathta. Drita që vjen nga liqeni, tregon një çast pasdrekeje dhe krijon një atmosferë mjaft sugjestive. Peizazhi ka një lloj qetësie, ndërsa figurat janë plot lëvizje. Luigj Gurakuqi kthehet në ShkodërI porsazbritur nga anija në breg të Bunës, Gurakuqi ka hipur në pajton, të cilit në çast turma që shtyhej t’i dilte para, ia ka shmprehur kalin, për të tërhequr vetë shtagat e për të çuar Luigjin gjer në Lulishten Popullore, pikërisht aty ku sot ndodhet përmendorja e tij… Populli i bëri një pritje madhështore, që Noli do ta quante të denjë për një Mesí.[13] Gurakuqi me kapelë republika në dorë përshëndet njerëzit, të cilët të zënë me pritjen e tij s’iu del koha të heqin kapelet, qeleshet, fesat… Drita bashkë me ngjyrat bëhen elemente të dorës së parë, për të krijuar atmosferën festive. Ngjarja shpaloset në një mjedis të hapur dhe mënyra e paraqitjes është perspekti-ve. Është një kompozim asimetrik, i ndërtuar me dy linja horizontale: më e fortë e poshtmja, më e butë e sipërmja, e cila ndihmon perspekti-vën. Mbi këto dy linja horizontale përftohet një linjë vertikale (figura e Luigjit), por që mbështetet nga linja pak të fshehura diagonale (nga shtagat e karrocës, tek duart e hapura të Luigjit). Mbi këtë ndarje vërejmë vlerë trekëndëshi… Zhvendosja e figurës kryesore djathtas qendrës së kompozimit ndihmon për të dhënë idenë e lëvizjes. Ndaj ndjejmë një ritëm në rritje, ndjejmë një sens hapjeje, që përfundon në mënyrë tepër të dukshme tek duart e Luigjit, përmes një këndvështrimi romantik. Protagonisti megjithëse nga ana proporcionale më i vogël, ngaqë s’është në plan të parë, gëzon nga piktori forcën grafike, duke u siluetuar në sfond të çelët, gjë që s’e kanë figurat e tjera edhe të planit të parë. Mesazhi i pikturës është kthimi në atdhe. Por me ardhjen e Luigj Gurakuqit në Shkodër, apo të Ismail Qemalit në Vlorë, që i bëhet e njëjta pritje, rikthehet shpresa. Kjo tabllo kompozicionale e një artisti me bagazh profesional, si Kodheli, e lë syrin e shikuesit të çdo kohe të sintetizojë.[30]

Vepra

  • Vargënimi n’gjuhë shqype me nji fjalorth shqyp-frengjisht n’marim” – Napoli, 1905
  • Abetar i vogël shqyp mas abevet t’Bashkimit e t’Stambollit me tregime n’dy dhialektet” prej Lek Grudës.
  • Fjalorth Shqyp-Frengjisht e Frengjisht-Shqyp i fjalëve të reja” – Napoli
  • Abetari i gjuhës shqipe“. Athinë, 1912.[31]

Ka thënë

  • Kam pas nderin me qenë afritë prej Plakut të nderuem Jeronim de Rada . Tue u gjetë përpara t’amblit kangtar të Milosaut, të Skanderbeut Pafanë, tue ndie qortimet e këshillat e tija, tue ndigjue zanin e tij të fikët, qi bahej ma i plotë,., e tue pa syt e tij të mekun kah ndezeshin e shkëlqeshin, tue përmendë Shqipnin, unë gjith përmallue, nuk mujta me u ndalë pa lëshue, bashkë me dy pika lot, nji të puthun të nxehtë mbi at dorë qi punoi sa e sa kohë për Atdhe…!”
  • Zoti i madh dhe ai vërtetë ka në dorë fatin e njerzimit e të popujve, ai din gjithçka, bân gjithçka dhe sheh gjithçka.”
  • Feja âsht’ e mirë, âsht’ nji ndihmë e madhe për jeten e k’saj bote. Parimet e fesë të ndjekuna mirë, i bâjnë njerzt qytetarë të ndershëm, i msojnë që t’i shërbejnë atdheut, që t’u nënshtrohen ligjeve të shtetit“.
  • Atdheu âsht gjâja mâ e çmueme që kena në kyt jetë.”
  • Nji komb rron me tradita, me gojdhâna. Ay popull kur kujton e nderon të parët e vet, âsht’ me të vërtetë nji komb trim’“.
  • Shqipnia e shqiptar’t në kufijt që i ka falur zoti deri ku flitet gjuha e âmbel e zogjvet të shqipes.”
  • Un’ po ju tham se nevojë e madhe âsht’ të pajtoni muhamedanë me të krishtenë. Duhet t’a marrim vesht të gjithë se jemi në rrezik të madh e mund të hupim për jetë të jets“,- shtator 1912.
  • “Një popull që nderon burrat e vet, një popull që pavdekeson kujtimin e tyne, jo vetëm ndêr faqet e historisë por edhe mbi rrasa e në monumenta, ai popull tregon se ka ndêrgjegje, se ka ndiesi të holla, se njef miradijen e ka dishirë me u sjell e me u drejtue mbâs shembullit të të Mëdhajvet të vet”.
  • “Në parlament mâ mirë se askûnd mund të mbrohen ligjërisht ashtu si duhet të drejtat e popullit kundër shpërdorimeve t’organeve të qeverisë“.
  • Nji qeveri konstitucionale nuk mundet me prishe asnje dhjeteshe pa e futun ne buxhet e pa aprovimin e parlamentit”.
  • Kur bujku të jetë skllav nuk e punon mirë token, e ma vonë shtyhet në bolshevizëm. Shtimi i pronave të vogla âsht mjeti mâ i fortë kundër përhapjes së bolshevizmit“.
  • “Diplomacia e vërtetë mbështetet mbi udhen e mesme, t’cilen e gjejnë vetëm ata që, tue mbajt të patundun parimet, dijnë me pajtue të drejtat e nevojat e atdheut të vet, me kushtet e politikës së përgjithshme”.
  • Të mos besojmë si disa shqiptarë, se Vilsoni u smuer, se Klemonso-it nuk i shkon buka e se zotin Lloyd George nuk e zén gjumi nga kujdesi i Shqipnisë, se Fuqitë e Mdhá s’kujtohen ndonjiherë për Shqipninë kur duen të zgjidhin konfliktet në mes vedi apo të ndreqin ngatresat e të tjerëve në dam të interesave të Shqipnisë.”

Burime

  1. ^ a b c Dr. Hoti V., Luigj Gurakuqi – Personalitet i shquar i jetës politiko-shoqërore dhe kulturore-arsimore shqiptare, Phoenix. – Nr. 2, , 1999, f. 147-161
  2. ^ Ligjvënësit shqiptarë 1920-2005 – Republika e Shqipërisë KUVENDI Tiranë 2005
  3. ^ a b c Gjikam, Luigj Gurakuqi “Vjersha”, Laterza, Bari 1940
  4. ^ a b c d e f g h i Prof. Fishta F., Luigj Gurakuqi – Njeriu i Shtetit e Shkrimtari, Hylli i Dritës 3/1944
  5. ^ a b c Gjikam, “Lote ë lule për mi varr të Luigj Gurakuqit”, “Shqipëri e Ré” nr.28-XI 1933
  6. ^ «Due colonie albanesi in Italia finora sconosciute» botue në vedi edhe tek e përkohshmja e A. Lorecchio-s «La Nazione Albanese»
  7. ^ Andoni B., Luigj Gurakuqi, si nuk e kemi njohur
  8. ^ Ditari i Pater Palit 6.XI.1908
  9. ^ Letër nga Eqrem Bej Vlora drejtuar Mustafa Merlika-Krujës, Ku isha në vigjilje të pavarësisë, Romë me 2 maj 1955
  10. ^ a b c Ukcamaj B., “Shqiptarët në qytetërimin perëndimor”: toleranca fetare, “Princi”, 2009
  11. ^ Merlika E., “Mustafa Kruja në historinë shqiptare”, OMSCA-1, Tiranë 2012
  12. ^ “Bisedimet e Këshillit Kombëtar” Viti I, Nr.12.1921, fq. 178-179
  13. ^ a b Tako P., “Luigj Gurakuqi. Jeta dhe vepra”, Tiranë, 1980.
  14. ^ a b Dom Shantoja L., “Vepra”, nën kujdesin e Arben Markut. Botime Françeskane, Shkodër 2006
  15. ^ Këlcyra A., Shkrime për historinë e Shqipërisë, nën kujdesin e Tanush Frashërit, Onufri, 2012
  16. ^ a b Epistolari Kruja-Margjokaj, nën kujdesin e Gjovalin Çunit, Camaj-Pipa, Shkodër – 2008
  17. ^ a b c Vinjau S., “Luigj Gurakuqi”, «Dielli», Boston Mass., N. 2886, (429), 14 korrik 1925
  18. ^ a b P. Harapi A., “Si e njoh unë Gurakuqin”, HD 3/1944
  19. ^ Këlliçi S., Jehona e një krimi të shëmtuar politik: rrethanat e vrasjes së Luigj Gurakuqit në mars 1925, Koha jonë. – Nr. 83, 28 mars, 2006, f. 6.
  20. ^ Merlika E., Përtej mjegulles së historisë, albanovaonline, maj 2006
  21. ^ «Liria Kombëtare», Genève Suisse, Nr. 5, me 26 gusht 1925
  22. ^ Radovani F., Ja vrasësit e atdhetarit Luigj Gurakuqi…!, Gazeta shqiptare. – Nr. 4888, 6 prill, 2010, f. 27.
  23. ^ Ndreca A., Andrra e parealizueme e Luigj Gurakuqit, Gazeta 55. – Nr. 60, 4 mars, 2008, f. 14.
  24. ^ Dom Shantoja L., Beograd, me 2 Tetuer 1925. “Liria Kombëtare”, botue me 7 tetor 1925.
  25. ^ “Padrejtësia e gjyqit të Trani-t”, Hylli i Dritës, 3/1944
  26. ^ Shllaku Gj., Të vramë dy herë, Hylli i Dritës 1942
  27. ^ Prej epistolarit të L. Gurakuqit, 27 korrik 1924. Botuar te Hylli i Dritës, 3/1944
  28. ^ Letër e L. Gurakuqit drejtuar Myfid b. Libohovës, Paris më 4 dhetor 1918
  29. ^ Shtëpia muzé e Luigj Gurakuqit, marrë nga Koha Jonë.
  30. ^ Çapaliku A., “Alfabeti i munguar: studime letrare” (Luigj Gurakuqi: Një poezi dhe një pikturë pak të njohura), red. Gjon Shllaku ‘Camaj-Pipa’, Shkodër, 2003.
  31. ^ Dr. Kazazi Nj., Pedagogu Luigj Gurakuqi dhe abetaret e tij

E PARA BIBLIOTEKAT DHE E FUNDIT BIBLIOTEKAT – Esé nga XHEVAIR LLESHI

E para është Fjala. Shkruhet në Bibël. Po edhe ka qenë e para, sigurisht. Do të jetë patjetër edhe e fundit. E kur themi Fjala (e folur apo e shkruar, s’ka rëndësi) nënkuptojmë Biblioteka. Mund t’i duket dikujt edhe një çmenduri, por ama të mos harrojmë se gjërat mund të fillojnë kështu: me një çmenduri. Se dihet që brenda është pasioni dhe ky i uruar është vetëm i çmendur. Bibliotekat! Kudo. Në çdo qelizë. Kushdo që ka dëshirë ta bëjë për së mbari këtë vend, duhet ta fillojë e ta mbyll me bibliotekat. Si, si e harruam , ta themi troç dhe qartë, si harruam kohën kur çdo qelizë e jetës shoqërore, e botës së punës dhe e kohës së lirë kishte një bibliotekë. Aty edhe një postë kufitare dhe një anije peshkimi! Nuk ju vjen në mendje, po ja që po jua sjell unë. Mendoni paksa se të kujtuarit e gjërave kurrë nuk ju bën keq. E pra bibliotekat ndokush i ka lënë në prehër të harresës sepse brenda ishte ideologjia marksiste-leniniste, veprat e E. Hoxhës dhe të PPSH, por ama çdo fshat kishte vatër kulture, dhe ato në qendër kishin biblioteka. Po ashtu çdo ndërmarrje shtetërore (edhe në fund të botës të qe) kishte bibliotekë, po ashtu çdo repart ushtarak, çdo institucion, shkollë, burg, spital, anije, pika stërvitore, repart, qendër e rëndësishme (madje edhe e parëndësishme) etj., etj.,… pra edhe një qelizë Shqipërie kishte një bibliotekë dhe ne ishim një nga popujt që lexonim. Po, po, lexonim dhe ushqyem ëndrra të mëdha. Herë tjetër jo në tym e kam thënë numrin e saktë të bibliotekave. Sot jini apo s’jini në gjendje për të ditur numrin e saktë mjafton të kini para syve panoramën e gjerë të shtrirjes së tyre. Dhe nuk bëhet fjalë për nostalgji po thjesht për ta prurë atë realitet në kohën tonë.
Sidoqoftë, si nuk zuri mend kjo Koha e Re, me pretendime aq të mëdha e, njëkohësisht me aq dëngla e premtime të bujshme, si? Kjo kohë do të kishte e ç’nuk do të kishte, aty edhe çeqe të bardhë dhe… me siguri do të na përmbytnin bibliotekat. Mirëpo ja, kaluan si pa u parë, gjithnjë nëpër këmbët tona, tridhjetë vjet (dhe nuk janë pak për këtë jetën tonë jo kozmike!) dhe Shqipëria e gjorë nuk ka biblioteka! As me ligj, as pa ligj. Dhe mos i vini re karagjozllëqet e filmuara për biblioteka nëpër lagjet e Tiranës! Ato janë vetë sarkazëm dhe aq, që t’i mbledh buzët dhe ti i përvesh nga zori. Dhe, ta mendosh: është tejet e vështirë ta mendosh Tiranën pa biblioteka! Se vetëm ajo ka 36 qytete shqiptare! Domethënë vetëm Tirana duhet të kishte 36 biblioteka, pa përfshirë bibliotekat e mëdha; kombëtare, shkencore, universitare, akademike, korpuset etj., se në të vërtetë as këto nuk ekzistojnë, duke lënë paksa mënjanë Bibliotekën Kombëtare, e cila nuk ble libra, por ama qahet e lënduar se s’ka ku të çojë librat e shkarrashkruesve shqiptarë.
Pa fjalë të tepërta miq! Është e tmerrshme t’u lësh brezave që vijnë këtë vend kaq të mjerë! Ne kemi gati 2000 shkolla të të gjitha kategorive, duke përfshirë edhe universitetet, kemi mbi 20 mijë biznese të mëdha, pastaj kemi plot institucione, ushtri, spitale, azile, polici, burgje e çfarëdo tjetër dhe kudo nuk kemi biblioteka! Dhe ndërkohë ishte dhe është kaq e thjeshtë sa të humb menjëherë edhe oreksi! Pa pikën e andrallave po me një optimizëm të paparë. Maksimumi Shqipëria jonë nuk do më shumë se tremijë biblioteka. Dhe të mendosh që ato janë të ndërtuara kryesisht në shkolla, për të funksionuar si biblioteka të shkollës dhe të komunitetit. Mbetet vetëm të pajisen me libra. Po ne çfarë, vetëm libra nuk paskemi? Jo, mo libra dhe shumë të mirë ka, por askush nuk i do bibliotekat, sepse pranohet që 40 milionë euro t’i hedhim për 2 km rrugë që sigurisht ekziston, është e ndërtuar (pra, për t’i ndarë me barkun e Shën Mërisë ato para!) dhe ja gjysma e këtyre parave do ta kishte mbushur Shqipërinë që nuk lexon më, përplot biblioteka dhe të ishin çelur kudo nëpër institucione bibliotekat e shkreta! O Zot! Një gjë e mundshme bëhet krejt e pamundur. Dhe mos pasja e tyre vjen nga kryeministra që shkruajnë vet libra, nga politikanë që i kanë mbushur raftet me libra tirazhi dhe jo libra që s’ka ku të shiten, sepse është e pamundur të shiten, në një vend që s’ka librari dhe në pastë ndonjë tek tuk ajo e mjerë nuk nxë dot as gazetat. Me ato pará që hidhen kot (Kot jo, xhanëm, se ato pará duket se janë mirë në xhepa se sa të bëhen libra!) mund t’i ndërrohej faqja vendit duke ngritur 36 biblioteka publike në Tiranë, duke i lejuar urat e Lanës të kthehen në librari të vërteta e të fuqishme që Tirana të mund të cilësohet kudo si kryeqyteti me librari të mëdha prej xhami në urat e një lumi të vogël. Të paktën tani që afron 100 vjetori duhet të arrihet ky projekt i bukur, i pakushtueshëm dhe mjaft qytetar. Po pse, pse, pse, pse, pse, pse nuk i japin, teksa nuk harxhojnë asnjë kacidhe?!
E di që mund të vërsulen dhe të nxjerrin nga goja lloj-lloj palavish, por unë kam këmbëngulur dhe këmbëngul: kthejeni sa më parë urën e madhe midis Taivanit dhe Sky-Tower në qendrën më të madhe të librit. Fillojeni prej këtej! Aty në një ditë venë e vijnë mbi njëqind e pesëdhjetë mijë kalimtarë dhe me probabilitet aty do të marrin kontakt me librin 10 për qind e tyre. Projektin e kam gati. Ejani o zotërinj ta bëjmë. Pse jo! S’ka kurrfarë shkaku për t’u penguar, përveç meskiniteteve. Ia vini emrin si të doni. Dhe ashtu, jo me budallallëk e me mendje për të zhvatur. Kini një mundësi të artë në duar. Tirana, (për shembull Tirana, pra!) nuk do të ketë 36 biblioteka publike që zumë ngoje, por aq biblioteka komuniteti sa shkolla të mesme e shkolla 9 vjeçare ka dhe ky është një numër i konsiderueshëm! Po kështu edhe në të gjithë vendin. Me të njëjtën logjikë. Biblioteka mbi det. Biblioteka mbi lumë. Biblioteka urë. Biblioteka anije. Biblioteka shkollë. Biblioteka repart ushtarak. Biblioteka institucion. Si biblioteka shëtitëse e Lezhës. Bëjeni këtë vend të vogël dhe pa shpenzime! Sepse 20 mijë kompanive të mëdha e të fuqishme, po t’u njihen shpenzimet e bëra për bibliotekat edhe pagesa për tatimet (jo thjesht shpenzime për t’i zbritur nga bilanci) do të fitonit një kredibilitet kulturor të paparë. Dhe sipërmarrja është një çast larg punës nga urdhri juaj i nderuar. Ju lutem mos i quani ëndrra këto! Mos i quani budallallëqe vetëm pse nuk ngrohen xhepat e iksit e të ipsilonit. Jo. Bëjeni Shqipërinë me kulturë të lartë, sepse thjesht do jetë në nderin tuaj!
Nesër do të thonë: vajtëm në Shqipëri dhe nuk gjetëm drogë dhe kriminelë, nuk gjetëm fabrika e kombinate të mëdhenj… por ama gjetëm biblioteka e librari, gjetëm shumë libra! Ejani po të doni, shkojmë bashkë dhe e shohim! Një vend ideal. Dhe një vend që lexon do bëhet se s’bën. Dija të bën. Dhe bibliotekat sigurisht do të mbeten një pasuri kombëtare, sepse të gjitha janë biblioteka të komunitetit… Atëherë do të themi: Po e meritonte kjo e mjerë të ngrihej lart vetëm nëpërmjet LIBRIT. Fjalës. E cila nuk është vetëm e para, po edhe e fundit. Dhe Fjala është Bibliotekë…
Tiranë, më 11. 02, 2019

Letrat e “Anna Kërnit” – Tregim nga PËRPARIM HYSI

Letrat e “Anna  Kërnit”

       “Mori bilë, bilë e Lalës
Mori e bukur dhe e zymtë
Pse më çon  në moteshkuar?!”
                  Gavril Dara(i Ri)
     
           Me mua ka ndodhur ajo  që thotë Victor Hygo:” Ai që jeton me kujtime, tërhiqet zvarrë dhe vdes çdo ditë”. Kur jam i lirë (kryesisht, kështu jam) dhe jam jashtë obligimeve të përditshme, zë e shfletoj letra që kam shkëmbyer me miq e mikesha dhe,kur sëmbohem rëndë; kur ndodhi  apo ngjarje më bëhen prezente apo të pranishme, zë qëndroj më gjatë dhe qoftë për letra apo fotografi ,aty për aty,ngarkohem emocionalisht aq,sa disa syresh, më bresojnë aq,sa më  prishin të gjithë atë stereotip të përhershëm. Kështu më ndodhi dhe me këto letra(ato janë gati 10) që një mike ime,ka shkëmbyer me mua. Natyrisht, për asgjë në botë, nuk e jap emrin e saj dhe, në simbolikisht po e quaj”Anna Kërni”, e bëj qëllimisht. Si me një gur të vrasë dy zogj. Anna Kërni ka qenë një nga të dashurat e Pushkinit dhe unë,sa e dua Pushkinin si poet, aq e zvetnoj atë me”lodrat e tij të dashurisë” dhe,sidomos,  me lojën e pistë që i bëri Anna Kërnit:bëri skandal duke e ndarë nga bashkëshorti i saj gjeneral dhe, pasi fitoi dashurinë e saj,e braktisi atë për një tjetër. Nuk kam për qëllim të merrem me Anna Kërnin, por,ngaqë e kam dashur këtë Annën e Pushkinit, po e quaj dhe miken time kështu. As ajo nuk është e gjashme me  Anna Kërnin dhe ca më shumë se kaq: unë jam shumë larg dhe i pagjashëm me PUSHKININ.
                                                                     *     *   *
        Ky idil mes nesh, me sa më kujtohet tani, ka filluar relativisht larg në kohë. Të dy qemë familjarë, me fëmijë të rritur dhe “sherrin”, në mund ta quaj kështu, e ndezi  ajo.  Kur them kështu, jo se mua nuk më “haheshin ato hudhra”, por, për të qenë i drejtpëdrejtë,sado që tregimi është artstik, dua të them që kurrë këtë,”Anna Kërnin”, nuk e kisha parë me këtë sy. Unë me të njiheshim prej kohësh dhe,ngaqë qeshë më i madh se ajo në moshë dhe ngaqë unë qeshë si përgjegjës apo kryetar komisioni në zonë për të njëjtën lëndë që jepte ajo,më thërriste: profesor! Profesor jo se unë e gëzoja këtë status si profesionist,por më tepër ky qe “honorofik” dhe aq.
U takuam tek  tregu fshatar dhe ajo qe me një vajzë aty tek të tetëmbëhjetat dhe,sa më pa,m’u drejtua:
– E, profesor, e kam vjazën ndopak të bukur?!
Mua, “profesorit”, për këto batuta nuk ma ha qeni shkopin dhe flakë për flakë dhe,si ajo puna e thënies” me inat më foli,me inat iu përgjigja”, ia pata:- Më e mirë e ëma se e bija,o “Usta Murat!”. Ky është vargu i një kënge shpotitëse dasme, por,siç duket,ngjiti mirë. Kaq dhe asgjë më.
*      *      *
Kur nuk e prisja,erdhi letra e parë nga ajo. Mos kujtoni se unë këtu do rreshtoj fjalë për fjalë se ç’më shkruante ajo, por që në letrën e parë,pashë se ajo as mendonte dhe as fliste si një somnabull që ecën në gjumë.
“… si grua, unë e kam të qartë që jeta është e shkurtër. E shkurtër,nëse mbyllet brenda qerthulit familjar dhe, për ta zgjatur sado pak, duhen kërkuar hapësira të reja”. M’u duk se po i binte pragut që të dëgjonte dera dhe,për ta “shkalmmuar” fare derën që nuk po hapej, nënëshkruante “Usta Murati”.
Epo nuk mbante më ujë pilafi. Qe një sfidë që më bëhej hapur dhe unë, për kësi sfidash, kurrë nuk e kisha ngrënë bukën thatë.
Letër nuk i shkrova , por sa filloi java, ato katër orë kontroll që kisha në zonë,vendosa t’i ushtroja tek shkolla e saj.
Hyra në orën e saj të Leximit letrar dhe më kujtohet mirë tregimi i ELIN PELIN “Kungulli i pjekur”. Pavarësisht satirës therëse ndaj fshatarit që kish zënë qytetin dhe “gjasme nuk mund të hante më kungull të pjekur”, USTA MURATI u”poq në furrë” e tensionuar nga”dera që po hapej dalëngadalë”.
Në analizë,as që u zu në  gojë orë e mësimit se” kur ka dasëm, unë nuk shkoj për shkarpa”. Kur thoshte Cezari:”Zaret u hodhën”. Ndjeva që dridhej e tëra si ta kishin zënë ethe dhe,për t’u treguar tamam”profesor” veç i shtrëngova dorën me një intimiet dhe,si u përcolla dhe me mësuesët e tjerë të asaj shkolle, u ktheva në shtëpi.
Tek mendoja me gjakftohtësi, ç’po ndodhte mes nesh, qe një marrëzi. Po kush është mendjekthjellët kur dashuron. Kjo dashuria jonë, në këtë moshë, qe e asaj natyre,si” shejtani fle dhe ti vete e zgjon”. Shejtani qeshë unë dhe”zgjimin” ma bëri “Usta Murati.” Thashë më parë fjalën “marrëzi”,po marrëzi më të mëdha se ato të dashurisë,zor se gjen. Ndonjëherë qëllon që marrëzinë e paguan aq shtrenjtë,sa populli thotë:- E pagoi sa frëngu pulën. Epo qejfi ha kumbullat. Dhe,ndërsa endja atë”pëlhurën e Penelopës”, mbrriti letra e dytë: “…çmenduri është kjo që po bëj. Dhe këtë që po bëj me ty,kurrë nuk e kam bërë me tjetër. Ja… të përfytyroj,kur ke zgjatur krahët drejt meje dhe unë, mëkatarja, strukem në gjirin tënd. Jam “mëkatare” se nuk jam e lumtur. E marr rriskun mbi vete: ç’kënaqësi është kur sheh qoftë dhe një ëndërr të bukur dhe kjo,kënaqësia, e rrit amplitudën e vet, sado që frika të rri si shpata e Demokleut mbi kokë. Profesor,se ku kam lexuar se”dashuria bën dhe një qen që të lehë me rimë!!!.Jam unë ai”qeni yt” që po leh. “Ham-ham!”. Me siguri,që ti 
e ndjen”lehjen” time”.
                                             *      *     *
Dihet që dashuria djeg më tepër,kur ka pengesa. Sado që në përgjithësi dashuria është e padukshme, është aq e dukshme,sidomos në “kushtet e marrëzisë”,sa të duket se gjithkush të shehë, të ndjekë dhe bëhesh ndonjëherë aq i vogël nga shpirti, sa kthehesh në atë sozinë e Nikita Gungançit të Gorkit që kërkon një apokalips ku veç ti dhe dashuria të jini gjallë. Ndodh kështu në adoleshencë,se kot populli nuk thotë:”Rrushi i papjekur nuk hahet”. Por në këtë moshë timen dhe të”Usta Muratit” është ndryshe, krejt ndryshe puna. Nuk lejohet deliri në këtë moshë. Sidoqoftë…, dikush pret që të hapet”dera”.
                                             *     *    *
“Dera”, më së fundi, u hap. Ajo më priti atje nën çatinë e saj dhe, si mëkatarë që po i hynim detit në këmbë, ne më përpara u fikëm se u ndezëm. M’u duk si një fllad freskie. Tek i dridheshin supet, e kujtoj se si fërgëllonte,ashtu siç bën një kalë ngacmuar nga era e tagjisë.
Nuk  di në duhet të vazhdoj më,por,megjithatë, një kërshëri e kam:- Vallë kjo ndjesi imja që lind,pasi lexoj këto letra, a ravijëzohet dhe tek ajo pas kaq kohësh?! Nëse ndodh që ky tregimi im bie dhe në dorë të saj  (kemi mbi njëzet vjet që nuk jemi parë), dua që t’i them:”Usta Murat”,për mua ke qenë e bukur dhe e brishtë. Gjithmonë unë jam një tip që nuk më pëlqen tualeti tek femrat. Ti,mikja ime, ke patur një fytyrë që  nuk pranonte tualet. Ke patur një fytyrë nga ato që,tanimë. quhen”bio”. E mirë si ajëri dhe e ngrohtë si dielli. Qofsh mirë,”USTA MURAT!”
                                        Tiranë, 31 janar 2019

Pas përpjekjeve për shumë vite – Poezi nga MICHELANGELO BUONAROTTI – Shqipëroi Astrit Lulushi

Më 18 shkurt 1564 në Romë, vdiq Michelangelo Buonarotti (Mikelanxhelo Buonaroti), piktor italian, skulptor, arkitekt, poet. Një muaj më parë, pas shumë kritikave, kryesisht nga artiste xhelozë sesa nga Papa, pjesët lakuriq të pikturës së tij “Dita e Gjykimit” në tavanin e Kapellës Sistinë, u mbuluan. Mikelanxhelo vdiq i dëshpëruar. Si vetmitar ai ishte njohur edhe kur ishte gjallë (nga disa është parë si qëndrim tipik melankolik i periudhës së Rilindjes që prodhonte art). “Jam shumë i lodhur shpirtërisht e fizikisht, nuk kam asnjë shok, as nuk dua të kem; nuk kam kohë as për të ngrënë; gëzimi dhe dhembja / këto vuajtje janë prehjet e mia”, shkruan Mikelangjelo. Ai ishte ndoshta një nga artistët më të paguar të kohës, dhe prapë qahej. “..jam një njeri i varfër dhe i paguar pak për artin tim, duket se Perëndia më jep vetëm sa për të jetuar për aq kohë sa ka caktuar për  mua”. Poezitë e Mikelanxhelos karakterizohen nga një platonizëm; adhurim për femrën që e cilësonte superiore dhe nuk guxonte t’i afrohej.

“Pas përpjekjeve për shumë vite”, nga Mikelanxhelo
(shqipërim)

Pas përpjekjeve shumë vjeçare,
njeriu i aftë, tani, pranë vdekjes,
është në gjendje ta kuptojë
imazhin brenda gurit.
Madhështia vjen ngadalë,
por për ne nuk zgjat shumë.
Njësoj vepron Natyra;
përpiqet të krijojë
bukuri të rrallë
dhe me ty e arrin.
Tani asaj po i ikën koha
siç ndodh me fundin e karrierës.
Frika, qëndron pranë bukurisë,
dhe ushqen dëshira të çuditshme.
Kështu, mendja në heshje bie, s’thotë dot
kush është më i madh; gëzimi apo dhimbja,
megjithëse pamja jote lajmëron Fundin e Ditëve,
ajo përmban imazhin e  herëshëm
dhe mua më jep kënaqësi të madhe.

Kosova mon amour Poemë nga Elida Buçpapaj

Kosovë
sot po vjen e gjitha
n’Prishtinë
i madh e i vogël
edhe fmijtë
në barkun e Nanave
po vinë

prej gjithë anësh
po vjen Kosovë
n’Ulpianë
po zgjohesh para agimit
natën po e ban ditë
andërr dashnie
me mbjellë farën
gjumin hapa dhe ecje
ditën po e ban rrugë
me ardh n’Prishtinë
nga çdo cep e kënd
me ia tregu fytyrën tënde të lodhun
të keqes
përtej horizontit
që e ndave me luftë prej trupit tënd

fytyra jote
e bukura e dheut
me relieve dhimbjesh,
rrënjët e tua
magmë vullkanesh
prej eshtrash
mijevjeçaresh
janë miliona sy
prej fytyrës tënde
që të ndjekin nga qielli
e bahen sytë e natës
prej atyne syve
janë kriju yjet
me ndriçu
udhëtarët e pyjet

Kosovë
lule shkambore dardane
rrënjosur në tokën
e ngrimë pjellore
lule diellore
mos e prek
që shkrin acarin
e akujt i kthen në lumenj
që s’rreshtin së
rrjedhuri jetë prej jetës
kurrë
Kosovë dje, sot, nesër
mon Amour!

sonte Kosovë
të gjitha andrrat
i kam pa tuj hypë
nëpër avionë
nëpër gjithë
aeroportet e Zvicrës
nga Gjeneva, Zürichu, Baseli
me destinacion
Prishtinën
e tuj zbritë tek Adem Jashari
që ka dalë vetë
me më pritë

t’kam zili Kosovë
se ke qenë gjithmonë
e çume në kambë
në kohë pushtimi
e në kohën e dreqit
e kjametit
dhe sot vjen valë valë
si valët e detit
Jon e Adriatik
nga frymon shqipja
shqip

t’kam zili Kosovë
se m’ke mësu
me e dasht lirinë
m’ke mësu
me ndejt e çume në kambë
edhe fjetun,
edhe dekun

t’kam zili Kosovë
se çohesh përpjetë
pishë malsore
e lartë e drejtë
edhe kur t’lanë
pa bukë e ujë,
zdathë
me barkun thatë
nga hiri mbin
ti prapë e ma lartë

t’kam zili Kosovë
që nuk shterr forcash
me u ngritë
sa herë t’rrëzojnë
sa ma poshtë bjen
aq ma lart ngrihesh
mos m’u rrzu ma kurrë
Kosovë mon amour

desha me qenë
me ty Kosovë
me ty jam mish e shpirt
prej nesh asht krejt bota
zjarri, ajri, uji e toka

t’kam zili Kosovë
se e keqja
boksiere e sprovume
nuk t’shtrin
për tokë
e keqja zhbëhet
para teje
lule shkambore
shkamb alpesh
e fortë

me ty kam qenë
Kosovë
në jetët
pararendëse
me ty jam
edhe sot e gjithmonë
bashkë jena
n’Prishtinë
tek sheshi Skënderbe
ku takuam
Çun Lajçin
apo n’Prizren
n’Kosovë frymoj
ajrin e pastër
me erë lulesh e bjeshkësh
që ka thith
Bogdani, Isa, Jusufi,
Ademët, Agimi e Ibrahim Rugova
kush frymon n’Kosove
bahet me krahë
e vetë jeta merr fletë
në qershor, n’shkurt,nandor
n’Ulpjanë, Dardani
ku knon lahuta e kërcejnë
tupanat
n’Drenicë, Mitrovicë
Gjakovë a Prishtinë
gjithmonë, gjithherë
e gjithkur
Kosovë mon amour!

 

*Pjetër Bogdani, Isa Boletini, Jusuf Gërvalla, Adem Jashari, Adem Demaçi, Agim Ramadani, Ibrahim Rugova

PA E PARË TË LIRË KOSOVËN, TI MOS MË MERR O ZOT – Poezi nga VEHBI SKËNDERI

Piqet në degë fruti. Këputet.
Dheu e katit!
Vdekje, toke me mua!
Bëjmë tok paqe.
Mos më kosit!
Një ëndërr kam,
o njerëz, e një dëshirë.
Një lutje sot e mot:
Pa e parë Kosovën të lirë,
ti mos më merr o Zot!
Ti mos më merr o Zot!

E di! Qirinjtë e ditëve
përditë erërat na i fikin.
E di! S’bën dot shaka njeriu
me lumin e me kohën.
Më ikën shumë shokë!
Ndoshta edhe të tjerë do të më ikin…
Po unë një hap nuk luaj!
Unë nuk vdes! Nuk vdes!
Pa e parë të lirë Kosovën!

Pa i këputur Kosova zinxhirët.
Ti mos më merr o Zot! Ti mos më merr o Zot,
Pa e parë Kosovën të lirë!


Strugë, 27 dhjetor 1995

 

Më 16 shkurt 1907 u nda nga jeta poeti nobelist italian Giosué Carducci

VOAL – Giosué Carducci (Xhozué Karduçi) u lind më 27 korrik 1835 në Valdicastello në provincën e Lucca, nga Michele Carducci, mjek e revolucionar, dhe Ildegonda Celli, me origjinë nga Volterra. Më 25 tetor 1838 familja Carducci, për shkak të konkursit të fituar nga babai i tyre për t’u bërë një mjek lokal, u zhvendos në Bolgheri, një fshat toskanas që falë poetit u bë i famshëm në të gjithë botën. Qëndrimi në Maremma është dëshmuar dhe kujtuar me nostalgji ne sonetin “Traversando la Maremma toscana” ( (1885), dhe në shumë frymëzime të tjera të poezisë së tij.

Nonna Lucia  (gjyshja Luçie) është gjithashtu pjesë e bërthamës familjare, një figurë vendimtare në arsimimin dhe trajnimin e Giosuè aq shumë sa poeti e kujton atë me dashuri të madhe në poemën “Davanti San Guido”. Disa vjet më vonë, megjithatë (pikërisht më 1842), kjo figurë fisnike vdes, duke e lënë Xhozuenë në dëshpërim.

Ndërkohë lëvizjet revolucionare marrin formë, lëvizje në të cilat është përfshirë babai i pasionuar dhe “kokëshkretë” Michele. Situata është e ndërlikuar në një masë të tillë sa shkon deri tek të shtënat në familjen Carducci, pas përshkallëzimit të konfliktit ndërmjet Michele Carduccit dhe pjesës më konservatore të popullsisë së Bolgherit; ngjarja i detyron ata të lëvizin në Castagneto aty pranë ku ata qëndrojnë për gati një vit (tani i njohur si Castagneto Carducci).

Më 28 prill 1849 Carducci mbërrin në Firence. Aty ndoqi Institutin Piarist dhe takoi gruan e tij të ardhshme Elvira Menicucci, bija e Francesco Menicucci, rrobaqepës ushtarak. Më 11 nëntor 1853, poeti i ardhshëm hyn në Shkollën Normale të Pizës. Kërkesat për pranim nuk përputhen në mënyrë të përkryer, por një deklaratë e At Geremias, mësuesit të tij, është thelbësore: “… ai ka një talent të bukur dhe një imagjinatë shumë të pasur, ai ka shumë njohuri të shkëlqyera. Ai e dalloi veten edhe ndër më të mirët: ai ishte gjithmonë i miri, i krishterë dhe i arsimuar në mënyrë civile “. Xhozué merr provimet shkëlyer me temën “Dante dhe shekulli i tij” dhe fiton konkursin. Në të njëjtin vit ai krijoi, së bashku me tre shokët e klasës, grupin e “Amici pedanti”, të angazhuar në mbrojtjen e klasicizmit kundër Manzonianëve. Pas diplomimit, arritur me nderime, mëson retorikën në shkollën e mesme të San Miniato al Tedesco.

Është 1857 kur kompozoi “Rime di San Miniato”, suksesi i të cilit është pothuajse zero, përveç një lajmi në një revistë bashkëkohore nga Guerrazzi. Në mbrëmjen e së mërkurës, më 4 nëntor, vëllai i tij Dante është vrarë, duke prerë gjoksin e tij me një bisturi të mprehtë të babait të tij; një mijë hamendësime. Thuhet se ai ishte lodhur nga qortimet familjare sidomos të babait të tij, i cili ishte bërë intolerant dhe i vështirë edhe me fëmijët e tij. Vitin tjetër, megjithatë, vdes babai i poetit.

Një vit zie dhe poeti më në fund martohet me Elvirën. Më vonë, pas lindjes së vajzave të tij, Beatrice dhe Laura, ai u zhvendos në Bolonjë, një mjedis shumë i kulturuar dhe stimulues, ku mësoi elokuencën italiane në Universitet. Kështu filloi një periudhë shumë e gjatë e mësimdhënies (e cila zgjati deri në vitin 1904), e karakterizuar nga një aktivitet i zjarrtë dhe i pasionuar filologjik dhe kritik. Djali Dante vdes në një moshë shumë të re. Carducci është goditur ashpër nga vdekja e tij: i zymtë, duke parë në hapësirë, ai e ka përjetuar dhimbjen kudo, në shtëpi, në universitet, për një shëtitje. Në qershor të vitit 1871, duke menduar për djalin e humbur, ai shkruan poezinë “Vaji antik”.

Në vitet ’60, pakënaqësia e shkaktuar nga gjendja në vendin e tij, rezultoi në një qëndrim pro-republikan dhe madje edhe jakobin: kjo pasqyrohet edhe në aktivitetin e tij poetik, i karakterizuar në këtë periudhë nga një temë e pasur sociale dhe politike.

Në vitet në vijim, me ndryshimin e realitetit historik italian, Carducci kalon nga një qëndrim i dhunshëm polemik dhe revolucionare në një marrëdhënie shumë më të qetë me shtetin dhe monarkinë, e cila përfundimisht çon në jetë dukur garantuesin më të mirë të shpirtit laik të Rilindjes dhe një progres social jo-subversiv (kundër mendimit socialist).

Simpatika e re monarkike arrin kulmin në 1890 me nominimin si senator të mbretërisë.

Në vitin 1906 poeti u nderua me Çmimin Nobel për letërsi ( “Jo vetëm në njohje e mësimeve të tij të thella dhe hulumtimeve kritike, por mbi të gjitha një vlerësim ndaj energjisë krijuese, pastërtisë së stilit dhe forcës lirike që karakterizojnë kryeveprën e tij poetike”). Kushtet e shëndetit nuk e lejojnë atë të shkojë në Stokholm dhe çmimi i dorëzohet në shtëpinë e tij në Bolonjë. Më 16shkurt 1907 Giosuè Carducci vdes në shtëpinë e tij në Bolonjë, në moshën 72 vjeçare.

Takime të Jusuf Buxhovit me akademikët kroatë (fotot)

Akademik Drazhiq tregon interesim të veçantë për monografinë “Kongresi i Berlinit 1878”

Pritja e Jusuf Buxhovit në Akademinë Kroate të Shkencave dhe Arteve (HAZU), biseda me akademikët e njohur: Gordan Drazhiq, Dobisha Skok, Tonko Maroeviq dhe August Kovaçec paraqesin një kënaqësi të veqantë, veçmas kur ata tregojnë interesim jo vetëm për “Kosovën” në anglisht, që do të zë vend në bibliotekën e akademisë,por edhe për monografinë “Kongresi i Berlinit 1878” dhe protokollet origjinale në të, në frengjisht dhe gjermanisht, si dokumente autentike, të cilat, as Kroacia nuk i ka në formën siç paraqiten në këtë monografi, gjë që ka gjasa që, pas një marrëveshjeje, të ribotohen nga Akademia kroate.

Me Akademikun Tonko Maroeviq

Me akademikun Dobrisha Skok në galerinë e arteve i shoqërur nga Shuip Ziberi dhe Gentiana Fana — me Nijazi Muhamedi.

Akademikët Kovaçec dhe Maroeviq gjatë promivimit të “Kosovës” VI,VII,VIII në Zagreb

RIVLERËSIMI SI SFIDË – OPTIKË KRITIKE PËR PROFILIN POETIK TË POETIT FASLLI HALITI – Nga MEXHIT PRENÇI

 

 

                                                       

                                                Poeti për riedukim, qershor 1973

 

Poezisë së Faslli Halitit edhe nëse nuk i vihet emri, lexuesi i kujdesshëm e dallon menjëherë dhe e personalizon. Kjo padyshim është vlerë e origjinalitetit dhe individualitetit poetik të spikatur, çka do te jetë objekt i këtij vështrimi kritik. Poeti Haliti është i pakrahasueshëm me personalitete artistike të veçantë. Në këto përfundime kam arritur nga analiza e tekstit poetik të poezisë së përzgjedhur të tij, pas një procesi hulumtues,  perceptues e studiues dhe vlerësues e rivlerësues. Kjo lloj kritike përjashton faktorët jashtëletrarë, fjalomaninë, të shkruarit apo të folurit në përgjithësi e sipas qejfit

 

2

Katër dekada e më shumë boton poezi Faslli Haliti që nga  koha e diktaturës komuniste, në dy dekadat e demokracisë dhe në vazhdim. Poezia e tij është e shqetësuar dhe e angazhuar. Shqetësimi është i dyfishtë i qytetarit dhe i krijuesit. Kjo përbën një unitetit në raportin art-jetë. Duke mos u ndaluar te kjo çështje në rrafshin teorik, por në atë konkret, theksoj se poeti Haliti është i lidhur pazgjidhshmërisht me vendlindjen, vatrën, me tokën, natyrën, fushën, malin e fshatin. Me jetën në tërësi. Me  shoqërinë dhe njerëzit, gëzimet dhe hidhërimet e tyre; me dramat e tragjeditë; Me lirinë dhe kufizimet e saj, – të cilat i ka përjetuar si qytetar dhe i ka vështruar si piktor e poet. Realitetin artistik e rikrijon prej atij jetësor me poezi të freskët,  me detaje, imazhe, situata, subjekte, ngjarje, tipa e karaktere njerëzish, të cilat janë të veçanta e të jashtëzakonshme, të rikrijuar si personazhe. Syri i piktorit (poeti është edhe piktor) ka qenë syri i vëzhguesit të hollë që dallon edhe të padukshmen, ku njeriu i zakonshëm nuk e sheh dot. Ky sy vëzhgues njësh me syrin e brendshëm të poetit, kanë krijuar mekanizmin krijues të veçantë, origjinal, të ndryshëm të poezisë së tij të shqetësuar e të  angazhuar si në kohën pa liri të socializmit, ashtu edhe në kohën me liri të demokracisë.

3

Poezia e angazhuar e socrealizmit  kish objekt  njeriun dhe realitetin e ideologjizuar e të alibiuar dhe transmetonte mesazhe të tilla. Ndërsa poezia e angazhuar në dy dekadat e demokracisë ka në fokus njeriun natyral, shoqërinë, anën sociale dhe humane; jetën reale e komplekse, me të mirat e të këqijat e saj. Qëndrimi kritik poetik ndaj dukurive negative dhe regresive, sidomos  të dhunës së të drejtave e lirive të njeriut në sistemin totalitarist duke kërkuar ndryshim brenda sistemit, ka qenë i dyzuar me një paqartësi të dukshme. Po nga një optikë tjetër herë të qartë e herë të turbulltë  në dy dekadat e demokracisë është i shqetësuar dhe angazhuar, herë sheh dritë, herë mjegullnajë, herë dhunë herë demokraci dhe liri me tepricë të cilat i shpreh lirshëm, pa kujtuar nenin 55. Poeti i shquar, i përveçëm, Xhevahir Spahiu duke vlerësuar poezinë e Halitit, do të thoshte: ” Dhuna e burgos lirinë, Faslli Haliti e zhburgos lirinë”. Një ndër mjetet më të rëndësishme të poezisë së tij është aplikimi i ironikes,  satirës dhe groteskut..

4

Liria krijuese në mbretërimin e socrealizmit ka qenë e kufizuar nga vijave të bardha ideologjike. Mbi kokat e krijuesve si shpatë e Demokleut qëndronte Neni 55. Këtë autori e dinte dhe  e mbante vëth në vesh. Por ja që pasioni i vrullshëm e tradhton.  Nga dufi për të kritikuar  burokratizmin shkruan poemën “Dielli dhe rrëkerat”. Nuk i vë fre fantazisë. Kalon muret ideologjike dhe godet ashpër poetikisht “rrëkerat” burokratike që bëjnë të pikojë çatia e shtëpisë së heroit dramatiko-lirik të poemës, çatia e njeriut të thjeshtë, fshatarit, punëtorit dhe nëpunësit të vogël. Por kjo është dukja në sipërfaqe. Prapa saj shikoj një simbolikë shumëdimensionale. Burokracia është futur thellë në shtëpinë e madhe të piramidës së pushtetit që ndërtoi Enveri me Partinë. Ajo pikon pikë-pikë. Semantika e togfjalëshit “më pikon çatia” e çon mendjen e lexuesit elitar, gjer te çatia e shtëpisë së madhe, e cila është ndërtuar keq! Burokratizmi po e shkatërron ashtu si ajo pika e çatisë “Pi- / kë, pi- / kë!…”, siç thotë vargu i tij i ndarë në rrokje, i thyer, sfidues i rregullave strikte.

 

                              

    

 

Në këto momente të procesit krijues, si një engjëll mbrojtës i vjen në ndihmë  autocensura e bukur,  paçka se kishte lindur nga dhuna e tmerrshme e sistemit piramidal të censurës vrasëse të lirisë krijuese. Poetit i duhej të shpikte metaforën aliazh të diellit “Enver-Parti” si simbol të dritës!…  Që t’i jepte të kuptonte Diktatorit të Madh që të tjerët e kanë fajin që pikon çatia. Të tjerët e kanë fajin që burokratizmi po gërryen piramidën e shtetit  socialist, paçka se unë flas për shtëpinë time qaramane e sentimentale. Dhe i drejtohet Enverit e Partisë, familjarisht me gruan dhe fëmijët: “ Mos rrini fare të menduar! / Ne për ju flemë nën ujë, /  Ne për ju flemë në dyshekë akujsh, / Ne për ju flemë edhe në çarçaf borërash mbuluar!”. Në nënshtresat semantike të  tekstit poetik lexoj se, bashkë me autorin kështu ligjëron edhe një pjesë e familjes së madhe shqiptare. Dhe vazhdon më poshtë me fjalën “Ne”, përtej familjes. Është zëri i atyre që vuanin burokratizmin e korrupsionin, një zë ironik”Ne për shokun Lili na vjen keq  / (Shefin e strehimit) / Ne për shokun Koli na vjen keq / (Kryetarin e Këshillit) Në pallatin e ri që sapo mbaroi / Nuk na caktoi ne / Nuk caktoi traktoristin Qazim Gjoni, / Nuk caktoi elektriçistin Met Myzeqari / Nuk caktoi arkitektin Koço Mina, / Por soj – / e, / soro-llopin e tij… / Që lanë shtëpitë në fshat / Dhe ikën në qytet  / Të parët morën hyrje në pallat!”. Prapa fjalëve e togfjalëve poetike, në shtresat polisemantike ironia dhe satira godet. Censorët  ngrenë veshët e mprehin armët. Marifetet artistike dhe veglat e artit të kohës eterne, që është kohë e letërsisë natyrore, nuk pinë ujë kësaj here, kur në raste të tjera nuk ishin vënë re në ca poezi liberale të tij që kishin kaluar vijat e bardha. Poema “Dielli dhe rrëkerat” u burgos. Autori u dënua të punonte me kooperativistët e Myzeqesë, të “zinte mend”, si thotë me shpoti Urtaku.

6

 

                            

 

Nga polisemantike tropologjike e tekstit poetik shquaj pa lente se  autori shfaqet edhe i ndërgjegjshëm edhe i pandërgjegjshëm. Besonte se Enveri me Partinë ishin “mjekët” që mund ta shëronin këtë sëmundje të rrezikshme. Mirëpo poeti liberal Faslli sfidon poetin e ideologjizuar Faslli. Prapa të dukshmes, perceptoj dhe ndjej ironinë dhe satirën pikërisht ndaj Enverit dhe Partisë. Ishin ato që krijuan burokratizmin, ishte shteti i tyre “demokratik” i burokratizuar, ishte çatia e shtëpisë së poetit dhe çatia e shtëpisë së Shqipërisë që pikonte: “Dy re në qiell / Ajo vu lotët,  / Dy re në qiell / Ajo vu me të madhe”… Nga sytë e tavanit tim, ( të tavanit të shtëpisë së Nënës Shqipëri, M.P.) / rrjedhin lot gjerbësh vu, vu, / Vu, vu, / Rrjedhin natë e ditë, / Rrjedhin me të madhe / Rrjedhin / Pi- / kë, / pi- / kë! “.

7

Kjo poemë edhe me subjekt edhe sintetike, është ndër më të fuqishmet e poemave të tij, më të guximshmet që përcjell mesazhe tronditëse, super-realiste që sfidonin “realitetin e shndritshëm socialist”, pseudodrejtësinë, pseudobarazinë dhe pseudodemokracinë. Poeti pasi e paraqet lakuriq, me detaje të vërtetën, me vargje dramatike, retorike e sarkastike, ironizon edhe s i m b o l i n “Parti-Enver”. Ja disa vargje: “Urdhër! / Me grushtin e klasës punëtore / Thyejani dhëmbët burokracisë! / Thyejani dhëmbët shokut Koli / Shokut Lili!”  Dhe vë në gojën e klasës vargjet: “Po ua thyejmë, / por / Na duhen gurë, / Makinat në gurore u vonuan.” Ironia nuk të bën për të qeshur. Poeti e ndjen riskun. Autocensura lëviz brenda vetes dhe vë në gojën e klasës vargje të tjerë: ”Po i murosim dhëmbët tuaj”,- u drejtohet burokratëve. “Ne s’mund ta lemë me duar nën gjerbë / Enverin / Partinë /  Ne i kemi piketa duart e tyre, / piketa ku duhet të hapim themele / Piketa ku duhet të ngremë çatira. / Partia, /  Enveri / zgjuar rrijnë?! / Dhe vënë dorën aty ku pikon, / Dhe s’ka gjerbë që s’e dijnë ?!” Vini re vargun e fundit: me ekuivokë, dykuptimore, me trope. Po ndryshe e kupton Diktatori. Ndryshe e kuptojnë censorët. Kompromisi i heshtur ndodh. Poeti i shpëton burgut të tmerrshëm të Burrelit. Por jo baltave të Myzeqesë. Poeti e ka bërë kompromisin më përpara, kompromisin artistik,ikht e ka bwrw kompromisin mw pwrparan, / Dhe s’ midis qëndrimit kritik të autorit me  ideologjinë enveriste, një  bashkëjetesë ku sapo godet në rrënjë të keqen, ndryshimin e shikon brenda sistemit, e kërkon pikërisht nga ata që e ngritën ngrehinën e burokratizmit.. Megjithatë poema e tronditi Diktatorin e Madh dhe regjimin e tij diktatorial.

8

U ndala gjatë te analiza e kësaj poeme, për të dhënë më të plotë kompleksitetin e  raportit të poetit me realitetin, një raport i frikshëm nën diktataturë që shfaqet edhe në shumë poezi të tjera në tema, motive e variacione të ndryshme e të larmishme, siç janë edhe poezitë:  “N j e r i u me k o b u re”, 1972, Nëntori. “T r e m b j e” (ose Njeriu i zi, M.P.) 1972, Drita. “L a k u r i q i ” 1987, Drita etj.. Ndërsa nga poezitë e shkruara në kohën e demokracisë raporti i poetit me realilitetin ka një qasje kritike tjetër, në sensin e zhvillimit dhe të progresit. Krahas këtij vizioni të qartë, nuk mungojnë edhe poezitë e turbullta e të errëta, në çaste dëshpërimi e hutimi. Edhe në këtë  periudhë të krijimtarisë së tij poeti është i dyzuar. Brenda tij jeton jo më frika, as mungesa e lirisë. Liria është  e garantuar dhe me tepri. Në subkoshiencë, dyluftimi me veten krijuese, zhvillohet midis ëndrrës për demokraci më të përsosur dhe shpresës së mjegulluar. Poeti është i ndjeshëm. ngazëllen për dukuritë pozitive, por trishtohet, zemërohet, humbet edhe toruan kur e shikon zi realitetin për shkak të mospastrimit të ndërgjegjes nga koha e mbretërimit të socrealizmit (Duhet kohë për të gjithë, të bëhet i plotë katarsësi) Në ndonjë moment humbet dritën, nuk  sheh as në fundin e tunelit, është krejt i hutuar, i mjegulluar, pa shpresë: “Sot / Dashuria / S’më shpëton dot / S’më shpëton trimëria / S’më shpëton dot as vëllai / Nëna / Babai / Fëmija…/ Më shpëton vetëm vdekja …/ Vdekja / Shpëtimi im në çaste shah-mati / Guri i zi i vdekjes, i lëvizur me guxim / Lëvizja e zezë e gurit të zi, shpëtimi im!”, poezia “S h p ë t i m i “ 1995, Aks. Ndërsa në poezinë “Çast kllapie” 1992, Zëri i Rinisë, lëvizjet e reja i sheh kaotike, me pak, fare pak dritë, megjithatë  në këtë “tymnajë”  ai sheh të dashurën e tij, çka tregon se autori nuk shikon vetëm errësirë, kur sapo kish ndodhur ndryshimi i madh. Kurse në poezinë “Greva” 1994, autori  ka futur në grevë, njerëzit,  nuset, të vdekurit dhe bletët: “Lulishtet pa lule / Sektori i blerimit pa blerim”… Poezia mbyllet me vargjet kumt: ”Lulet i duam / Të lulishteve shqiptare / S’duam lule të dërguara / Si ndihma humanitare…” etj. Siç shihet raporti i poetit me jetën është i veçantë, kompleks, origjinal. Njeriu me kulturë me dije e shije siç do të thoshte Konica, nuk mund t’i thotë poetit pse shkruan kështu apo ashtu.. I tillë është ai, kompleks, vetvetja, me profil poetik të spikatur.

 

9

Poezia e tij është sa e veçantë e konkrete, aq e larmishme dhe e begatë në motive, tema, mendime, ide filozofike dhe në mesazhe, një pjesë e të cilave çlirojnë energji pozitive dhe  japin kënaqësi estetike të ndryshme. Në një varg poetik thuhet “dashuroj dashurinë, urrej urrejtjen”. Është kredoja e tij poetike, thelbi i heroit liriko-dramatik. Shpërfaqet vizioni dhe koncepti i tij për të bukurën, duke fshikulluar të shëmtuarën. Poezia e Faslliut është thirrje për më shumë demokraci, më shumë drejtësi, më shumë përkushtim që njeriu të jetojë më mirë dhe të jetë më i gëzuar. Këtë  e gjen në poezitë e tij  më cilësore.

Profili i veçantë i poetit shfaqet që në  preferencën e v a r g u t  të  l i r ë. Nuk ishte zgjedhje për modë siç bënë shumë poetë në gjysmën e dytë të viteve gjashtëdhjetë dhe fillimviti shtatëdhjetë. Strukturimi i poezive me varg të lirë nga Faslliu, ishte jashtë rutinës,stereotipisë; ishte nevojë e brendshme për t’u shprehur lirshëm poetikisht, si në shestim ashtu edhe në formësim të poezisë. Vargu ndërtohet pa ndonjë rregull të caktuar: me shumë fjalë, me një tog fjalësh, me një fjalë, me një fjalë të ndarë në rrokje, me një zanore; me vargje të thyer, të lirë, të rregullta, me rrimë e pa rrimë,  me një ritëm të brendshëm të dukshëm e të padukshëm. Kjo formë poetike përmban struktura të larmishme. Ky shestim dhe formësim poetik  jo për ekstravagancë, manierë, as për të çuditur të tjerët, por për të theksuar emocionin dhe mendimin, tonalitetin, tingëllimin dhe kolorin gjuhësor, është ndër element e veçantë të formës çka  poeti Haliti nuk ngjet me askënd. Poeti Moikom Zeqo do të thoshte: “Faslli Haliti paraqitet me atributet e origjinalitetit të tij të patjetërsueshëm”. Edhe nëse ka ndonjë ndikim në konceptim po edhe në strukturë nga poezia e Janis Ricos, kjo ka ardhur  e natyrshme, sa është bërë pjesë e ndërgjegjes krijuese të tij, sidomos në poezinë me subjekt dhe në atë me personazhe që ia ka sugjeruar vetë realiteti shqiptar, i cili ka qenë objekt i vështrimit të tij poetik kritik. Kjo mënyrë të shprehuri poetike, shpirtëzon personazhet dhe bëmat e tyre, tipat e karakteret, ngjarjet dhe situatat. Struktura e poezisë së Halitit mundëson krijimin e poezive me një thjeshtësi të çuditshme, me konkretësi,  racionalitet dhe emocinalitet. Burimi është fusha e formave të jetës dhe natyrës, me të cilën poeti ka një marrëdhënie specifike për shkak të njohjes së thellë të realitetit të ditës, të shqetësimeve, gëzimeve, hidhërimeve, dhimbjeve e vuajtjeve të njerëzve ku mprehet qëndrimi kritik i autorit, begatohet poezia me elemente të satirës, ironisë, groteskut; me veçoritë e bëmat e çdo personazhi, me detajet që janë specifike për secilin, siç i ka zbuluar dhe shprehur poetikisht autori ku spikat origjinaliteti dhe personalja poetike e tij.

10

Shumë autorë vetëproklamohen se janë vetvetja, janë të veçantë. E thonë  me fjalë të p ë r g j i t h s h m e. Madje edhe ata që kanë folur ose shkruar për ta, gjykojnë me amatorizëm, pa arritur të përcaktojnë se cilat janë elementet e veçantë të poezisë së tij, origjinaliteti dhe un-i krijues etj. Një akademik në një intervistë  për poetin e shquar Ali Asllani pyetjes së gazetares se cila është e veçanta e poetit, iu përgjigj: ”E veçanta e tij është se këndonte me zemër”( ! ). Kjo nuk është përgjigje akademiku, të gjithë  poetët këndojnë me zemër. Edhe Faslli Haliti këndon me zemër e me mendje, e veçanta  tek ai shfaqet që në përzgjedhjen e temës dhe në shprehjen artistike të  saj, sipas pikëvështrimit të tij poetik të lirë,  të shestimit të poezisë ndryshe nga të tjerët, ndryshe edhe nga formësimi artistik që te struktura, vargu, ritmi, te aplikimi i mjeteve shprehëse figurative sipas natyrës së poezisë lirike apo dramatike, liriko-dramatike, dramatiko satirike. Faslliu si vëzhgues i mprehtë i dukurive dhe njohës i njeriut në rrethana e marrëdhënie të ndryshme, duke qenë i prirur kah konkretja, nga ajo që është e prekshme, e dallueshme dhe e veçantë te çdo njeri, dukuri, ngjarje, subjekt, episod, personazh, mendim apo ide, nuk e ka të vështirë këtë ta përkthejë me gjuhën poetike sipas  personales artistike të tij.

11

Si qytetar dhe poet Haliti respekton lirinë brenda dyzimit të vetvetes, ndërsa në strukturimin  e poezive respekton lirinë krijuese  çliruar nga  kufizimet e ndryshme metrike. Poezinë e formëson ashtu si e kërkon vetë tema, motivi apo frymëzimi, ai shkruan poezi me struktura të ndryshme, klasike, realiste, lirike e romantike, epiko- groteske, jo krejtësisht si struktura të pastra, port edhe të përziera. Një vend të veçantë zë poezia me subjekt dhe me personazhe; poezia e ideve dhe mendimeve, e situatave dhe ngjarjeve, gërshetuar me elemente realiste, fantaziste, me metafora e simbole, por edhe me detaje dhe trope. Siç shihet  tipologjia e poezisë së Halitit është e larmishme dhe shumëdimensionale.

Do të ndalem te stili, si një ndër përbërësit më përcaktues të origjinalitetit të spikatur të tij, i cili  është i larmishëm, i thjeshtë, i shtruar dhe  i përmbajtur, po herë-herë edhe dinamik e shpërthyes në situata e ngjarje të ndryshme. Përgjithësisht stili poetik i autorit shfaqen në të gjitha dimensionet e tij, jo vetëm me një pastërti e thjeshtësi njëdimensionale. Brenda të njëjtës poezi apo poemë, kemi variacione stilesh të autorit, alternime të ritmit, temporitmit, shpërthimeve dramatike poetike dhe të momenteve të qeta, ku stili është i tillë. Nuk e kërkon stilin autori, ai vjen vetvetiu. Nuk e kërkon as figurën, as formën, as metaforën, simbolin apo mjete të tjera shprehëse, gjithçka vjen nga marrëdhënia e përfytyrimit me realitetin që do ta quaja refleksibilitet poetik, që është i veçantë te poezia e Faslli Halitit. Kjo sfidon stilin retorik, estetizant dhe të fryrë. Kjo vlerë gjendet në poezinë më të arritura të tij, e cila është minorancë. Krahas vlerave në disa poezi të tjera që edhe mund të mos ishin përfshirë në botime, shfaqen edhe dukuri të  stilit me vlera të kufizuara, retorik, i zakonshëm, prozaik dhe  i thjeshtëzuar etj,.  Kjo jovlerë nuk zbeh vlerat e stilit të tij në poezitë më me vlera në 18 librat poetik. Vlera e një poeti përcaktohet nga poezitë më cilësore, edhe nëse janë të pakta. Mund të shkruash shumë libra, edhe tetëdhjetë siç kanë deklaruar ca poetucë belulistë dhe, që e fusin veten në poetët elitarë, kur është e diskutueshme janë apo nuk janë poetë. Poeti Haliti duke pasur parasysh poezinë më të mirë të tij,- është zë i veçantë në  poezinë shqipe.

12

Ja disa prej poezive më me vlera. ( Duhej të këndoja i pari, e di) :  “E kam hekurudhën te dera e shtëpisë / Duhej të këndoja i pari, e di. / Nuk këndova , /  Isha i mpirë, i hutuar,  / Isha si dhëndëri në dasmën e tij / Si dhëndëri që pret e përcjell, / Ndërsa të tjerët këndojnë, kërcejnë, /  Ai në qoshe, i lumtur rri. / Duhej të këndoja i pari, e di”.  P o e z i a (Retë) “Retë / Si kope buajsh / Ikin në Veri, / Ikin në Jug, / Duke pëllitur me zë bubullimash. / Vjeshta, si bareshë bionde, / I fishkëllen me shkopinj vetëtimash”. Ndërsa nga poezia (Nëna) veçojmë: … “Po ti, ike moj nënë, / Ç’pate për të thënë i the të gjitha…/ Kam dhe unë diçka për të thënë: / Nëse njeriu s’u ngopka me jetë / Fëmija nuk ngopet me nënë”. Një poezi tjetër brilante: “Ai pret të fryjë era / Jo që të zhvishen pemët, / Jo që të shkunden gjethet e verdha, / por që të zhvesh xhaketën, / T’i duket pas brezit, koburja. / Ai pret të vijë pranvera, / Jo që të mbjell e të korrë, / Por që të zhvesh xhaketën, / Ti duket pas brezit / Koburja”. (Njeriu me kobure).  Nga poema (Thellësi) do shkëpus disa vargje: “Dikush i fyen ditët tona…. / Urrejtjes / S’i jap as gishtin / Dashurisë i fus krahun, / Puthem me dashuri me dashurinë, / Shëtis gjithë dashuri me dashurinë, / Hahem dhëmbë për dhëmbë me hakmarrjen, / Me urrejtjen / Me mërinë…”. Ndërsa poezinë (Lisi)  ia kushton Kadaresë. “ Me / T’u bërë, / Lis,  / Qindra, / Mijëra gozhdë/ Tentuan të të thanin. / T’i ua kalbe gozhdët më në fund…”. Një poezi tjetër sipas Linkolnit:“Sa s’dua / Të jem / Skllav, / Aq s’dua të jem bos, / Miliarder, sheik, zotëri. / Kështu të kuptoj unë  Ty, D e m o k r a c i”.

Janë të shumta e të larmishme poezitë që mund të përzgjidhen si më përfaqësuese të vlerave të poetit Haliti. Përzgjedhja e përgatitur nga Zeqo ka vlera, por nuk e përfaqëson tërë poezinë më të mirë të tij. Ka ca poezi të tjera me vlera më të larta se një pjesë që janë përfshirë në këtë përmbledhje. Poeti Ndoc Gjetja thoshte se kam botuar shtatë libra me poezi, gjykomëni vetëm nga poezitë e zgjedhura në librin e fundit. Sipas kësaj kuptimësie dhe thënies së Konicës se kritika është gjykimi i vlerave të librit, poezinë e Faslli Halitit e kam gjykuar nga poezia më cilësore e tij, më përfaqësuese e vlerave të librave poetikë.

 13

Si konkluzë: Faslli Haliti është poet me një profil artistik  të veçantë  që ngjet vetëm me vetveten. Ai këndon me zërin e tij, vështron realitetin me syrin e piktorit dhe të poetit, i shpreh emocionet, mendimet dhe idetë si reflektim i realitetit aktual të ditës dhe i formëson poezitë i çliruar nga trysnitë, duke i strukturuar me origjinalitet. Nuk është mjeshtër i madh, në kuptimin e përsosjes së poezisë, por është mjeshtër i të qenët origjinal, vetvetja. Lasgushi thoshte: “Nuk ka poet të madh apo poet të vogël, është apo nuk është poet?!”. Faslli Haliti është poet. Poet  i veçantë, origjinal, vetvetja. Këndon me zërin e tij.